కిరాతార్జునీయము 07 వ సర్గ 01 -40

 కిరాతార్జునీయము ఏడవ సర్గలోని శ్లోకాల ప్రతిపదార్థం, తాత్పర్యం మరియు విశేషాలు 09 .06. 2026

శ్లోకము 1

శ్రీమద్భిః సరథగజైః సురాఙ్గనానాం

గుప్తానామథ సచివైస్త్రిలోకభర్తుః ।

సంమూర్చ్ఛన్నలఘువిమానరన్ధ్రభిన్నః

ప్రస్థానం సమభిదధే మృదఙ్గనాదః ॥ 1

ప్రతిపదార్థం

అథ = ప్రస్థానము జరిగిన పిమ్మట, శ్రీమద్భిః = కాంతితో కూడినట్టియు, సరథగజైః = రథములతోను మరియు ఏనుగులతోను కూడినట్టియు, త్రిలోకభర్తుః = ముల్లోకాలకు ప్రభువైన ఇంద్రుని యొక్క, సచివైః = మంత్రులైన గంధర్వుల చేత, గుప్తానామ్ = రక్షింపబడుతున్నట్టి, సురాఙ్గనానామ్ = దేవతా స్త్రీల యొక్క, ప్రస్థానమ్ = గమనమును (ప్రయాణమును), అలఘువిమానన్ధ్రభిన్నః = పెద్దవైన దేవవిమానాల గర్భకుహరముల యందు ప్రతిధ్వనించడం చేత విభక్తమైనట్టియు, అత ఏవ = అందువల్లనే, సంమూర్చ్ఛన్ = అంతటా వ్యాపిస్తున్నట్టియు, మృదఙ్గనాదః = మృదంగ ధ్వని, సమభిదధే = (పౌరులకు) తెలియజేసెను.

తాత్పర్యం

ఇంద్రుడి ప్రస్థానము ప్రారంభమైన తర్వాత, ప్రకాశిస్తూ, రథ గజ తురగ పదాతి దళములతో కూడి ఉన్న గంధర్వులు రక్షణగా రాగా దేవతా స్త్రీలు ప్రయాణమయ్యారు. ఆ సమయంలో మ్రోగిన మృదంగ ధ్వనులు, పెద్ద పెద్ద విమానాల ఖాళీ ప్రదేశాలలో (గర్భాలలో) దూరి ప్రతిధ్వనిస్తూ, ద్విగుణీకృతమై నలుదిక్కులా వ్యాపించి, వారు ప్రయాణమైన సంగతిని పురజనులకు చాటిచెప్పాయి.

విశేషాలు

మల్లినాథసూరి వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: 'శ్రీమద్భిః' అనగా శోభావంతములైన అని అర్థం. 'సరథగజైః' అనగా రథములతోను, ఏనుగులతోను కూడిన అని అర్థం. 'తేన సహేతి తుల్యయోగే' అను సూత్రము చేత ఇది బహువ్రీహి సమాసము. 'త్రిలోకభర్తుః' అనగా మూడు లోకాలకు ప్రభువైన ఇంద్రుని యొక్క అని అర్థం. ఇక్కడ 'తద్ధితార్థ-' మొదలైన సూత్రము చేత ఉత్తరపద ద్విగు సమాసము జరిగినది. 'సచివైః' అనగా గంధర్వుల చేత, 'గుప్తానామ్' అనగా రక్షింపబడుతున్న దేవతా స్త్రీల యొక్క ప్రస్థానము అనగా గమనము అని అర్థం. 'అలఘుషు' అనగా గొప్పవైన, 'విమానరన్ధ్రేషు' అనగా విమానముల కుక్షి కుహరముల యందు 'భిన్నః' అనగా ప్రతిధ్వనుల చేత అనేకముగా చేయబడినది, 'అత ఏవ సంమూర్చ్ఛన్' అనగా అందువల్లనే వ్యాపించుచున్న మృదంగ నాదము 'సమభిదధే' అనగా ప్రకటించెను లేదా చెప్పెను. 'పౌరేభ్యః' (పురజనులకు) అనేది ఇక్కడ శేషముగా (అధ్యాహారముగా) గ్రహించాలి. ఈ సర్గలో 'ప్రహర్షిణీ' వృత్తము ఉపయోగించబడినది. 'నౌ జౌ గస్త్రిదశయతిః ప్రహర్షిణీయమ్' అనేది దీని లక్షణము (అనగా న, జ, భ అనే గణాలు, ఒక గురువు, పదమూడవ అక్షరం వద్ద యతి కలిగి ఉండటం ప్రహర్షిణీ ఛందస్సు లక్షణము).

శ్లోకము 2

సోత్కణ్ఠైరమరగణైరనుప్రకీర్ణాన్నిర్యాయ

జ్వలితరుచః పురాన్మఘోనః ।

రామాణాముపరి వివస్వతః స్థితానాం

నాసేదే చరితగుణత్వమాతపత్రైః ॥ 2

ప్రతిపదార్థం

సోత్కణ్ఠైః = చూడాలనే ఉత్సుకతతో కూడిన, అమరగణైః = దేవతా సమూహముల చేత, అనుప్రకీర్ణాత్ = అంతటా వ్యాపింపబడినట్టియు, జ్వలితరుచః = దేదీప్యమానమైన కాంతి గలిగినట్టియు, మఘోనః = ఇంద్రుని యొక్క, పురాత్ = అమరావతీ నగరము నుండి, నిర్యాయ = బయటకు వచ్చి, వివస్వతః = సూర్యుని యొక్క, ఉపరి = పైన, స్థితానామ్ = ఉన్నట్టి, రామాణామ్ = ఆ దేవతా స్త్రీల యొక్క, ఆతపత్రైః = గొడుగుల చేత, చరితగుణత్వమ్ = సార్థకత్వము (ఉపయోగము), నాసేదే = పొందబడలేదు.

తాత్పర్యం

ఉత్కంఠతో చూస్తున్న దేవతల గుంపులతో నిండినట్టి, దేదీప్యమానంగా వెలిగిపోయే ఇంద్రుని అమరావతి నగరం నుండి దేవతా స్త్రీలు బయలుదేరారు. వారి విమానాలు సూర్యుడి కంటే పైభాగంలో ప్రయాణిస్తూ ఉండటం వల్ల, వారికి సూర్యాతపం (ఎండ) తగిలే అవకాశమే లేదు. అందువల్ల వారు ధరించిన శ్వేతచ్ఛత్రములకు (గొడుగులకు) ఎండను నివారించే సార్థకత లేదా ప్రయోజనం లేకుండా పోయింది.

విశేషాలు

మల్లినాథసూరి వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: 'సోత్కణ్ఠైః' అనగా చూచుట యందు ఉత్సుకత కలిగినవారైన అని అర్థం. 'అమరగణైః అనుప్రకీర్ణాత్' అనగా దేవతల గుంపుల చేత ఆకీర్ణమైన (నిండిన), 'జ్వలితరుచః' అనగా ప్రకాశిస్తున్న కాంతి గల 'మఘోనః' ఇంద్రుని యొక్క 'పురాత్' అమరావతి నుండి 'నిర్యాయ' అనగా బయటకు వెడలి అని అర్థం. యా ధాతువుకు క్త్వా ప్రత్యయం రాగా, దాని స్థానంలో ల్యప్ ఆదేశమై 'నిర్యాయ' అయినది. 'వివస్వతః ఉపరి స్థితానామ్' అనగా సూర్యునికి పైభాగంలో ఉన్నట్టి 'రామాణామ్' అనగా స్త్రీల యొక్క, 'ఆతపాత్ జాయంతే ఇతి ఆతపత్రాణి' (ఎండ నుండి రక్షించునవి గొడుగులు) అనే వ్యుత్పత్తి ప్రకారం, ఇక్కడ 'సుపి' అనే సూత్ర విభాగం చేత 'క' ప్రత్యయము వచ్చినది. అట్టి ఆతపత్రముల యొక్క 'చరితగుణత్వమ్' అనగా సార్థకత్వము 'నాసేదే' అనగా పొందలేదు. ఆ స్త్రీలు సూర్యునికి పైభాగంలో ఉండటం వల్ల ఎండ తగిలే ప్రసక్తే లేనందున గొడుగులకు సార్థకత లేదు అనేది ఇక్కడి భావము.

శ్లోకము 3

ధూతానామభిముఖపాతిభిః సమీరై-

రాయాసాదవిశదలోచనోత్పలానామ్ ।

ఆనిన్యే మదజనితాం శ్రియం వధూనా-

ముష్ణాంశుద్యుతిజనితః కపోలరాగః ॥ 3

ప్రతిపదార్థం

అభిముఖపాతిభిః = ఎదురుగా వీచుచున్న, సమీరైః = వాయువుల చేత, ధూతానామ్ = కంపింపచేయబడినట్టియు, ఆయాసాత్ = ప్రయాణ ఆయాసము వల్ల, అవిశదలోచనోత్పలానామ్ = వికసించని (సగం మూతబడిన) పద్మాల వంటి నేత్రములు కలిగినట్టియు, వధూనామ్ = ఆ దేవతా స్త్రీల యొక్క, ఉష్ణాంశుద్యుతిజనితః = సూర్యకాంతి (ఎండ) వల్ల కలిగినట్టి, కపోలరాగః = బుగ్గల యొక్క ఎరుపుదనము, మదజనితామ్ = మద్యపానము వల్ల కలిగే, శ్రియమ్ = శోభను (అనగా దానికి సమానమైన అందాన్ని), ఆనిన్యే = తెచ్చిపెట్టెను.

తాత్పర్యం

ఎదురుగా వీస్తున్న గాలికి దేవతా స్త్రీలు కదలిపోయారు. ప్రయాణ అలసట వల్ల వారి పద్మాల వంటి కళ్లు కొద్దిగా వాలిపోయాయి. ఆ సమయంలో ఎండ వేడిమి వల్ల వారి కపోలములపై (బుగ్గలలో) సహజంగా వచ్చిన ఎరుపుదనం, వారు మద్యం సేవించినప్పుడు వచ్చే విలాసవంతమైన అరుణిమను (ఎరుపు శోభను) తలపింపజేసింది.

విశేషాలు

మల్లినాథసూరి వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: 'అభిముఖపాతిభిః' అనగా ఎదురుగా వస్తున్న, 'సమీరైః' ప్రతీకూల వాయువుల చేత, 'ధూతానామ్' అనగా కంపింపబడిన వారైన అని అర్థం. ప్రయాణ ఆరంభంలో ఇటువంటి ప్రతీకూల వాయువు వీచడం 'దుర్నిమిత్త సూచనము' (అనగా రాబోయే కీడును సూచించడం) అని గ్రహించాలి. 'ఆయాసాత్' అనగా నడక లేదా ప్రయాణ శ్రమ వల్ల, 'అవిశదలోచనోత్పలానామ్' అనగా స్పష్టంగా వికసించని పద్మాల వంటి నేత్రములు గల 'వధూనామ్' స్త్రీల యొక్క, 'ఉష్ణాంశుద్యుతిజనితః' అనగా ఎండ వేడి వల్ల కలిగిన, కపోలముల యొక్క 'రాగః' అనగా పాటలత్వము (ఎరుపుదనము), 'మదేన జనితాం శ్రియమ్' అనగా మద్యము వల్ల కలిగే శోభను, అనగా 'తత్సదృశీం శ్రియమ్' (దానితో సమానమైన శోభను) 'ఆనిన్యే' అనగా తీసుకువచ్చినది. అందువల్లనే ఇక్కడ 'నిదర్శనాలంకారము' అయినది. 'వధూః' (స్త్రీలు) అనేది ఇక్కడ కర్తగా శేషము. 'ఆజ్' పూర్వక 'ణీఞ్' ధాతువుకు కర్తరి ప్రయోగంలో లిట్ లకారము రాగా, అకార అనుబంధం వల్ల ఆత్మనేపదమై 'ఆనిన్యే' అని రూపం ఏర్పడినది.

శ్లోకము 4

తిష్ఠద్భిః కథమపి దేవతానుభావా-

దాకృష్టైః ప్రజవిభిరాయతం తురఙ్గైః ।

నేమీనామసతి వివర్తనే రథౌధై-

రాసేదే వియతి విమాన వత్ప్రవృత్తిః ॥ 4

ప్రతిపదార్థం

దేవతానుభావాత్ = దేవతల యొక్క ప్రభావము వలన, కథమపి = ఎట్టకేలకు (మిక్కిలి ప్రయత్నముతో), తిష్ఠద్భిః = (క్రిందికి పడిపోకుండా) ఆకాశమున నిలిచి ఉన్నట్టియు, ప్రజవిభిః = అమితమైన వేగము కలిగినట్టి, తురఙ్గైః = గుఱ్ఱముల చేత, ఆయతమ్ = దూరముగా, ఆకృష్టైః = లాగబడుతున్నట్టి, రథౌధైః = రథ సమూహముల చేత, వియతి = ఆకాశమునందు, నేమీనామ్ = చక్రపు అంచుల యొక్క, వివర్తనే = తిరగడము (భ్రమణము), అసతి = లేకపోయినప్పటికీ, విమాన వత్ = దేవవిమానములకు వలెనే, ప్రవృత్తిః = గతి (ప్రయాణము), ఆసేదే = పొందబడెను.

తాత్పర్యం

దేవతల ప్రభావం వల్ల కిందపడిపోకుండా ఆకాశంలోనే నిలబడగలిగిన వేగవంతమైన గుర్రాల చేత లాగబడుతున్న ఆ రథ సమూహాలు, ఆకాశ మార్గంలో పయనించాయి. అక్కడ నేల లేకపోవడం వల్ల రథచక్రాల అంచులు తిరగకపోయినప్పటికీ, ఆ రథాల ప్రయాణం చక్రాలు లేకనే ఆకాశంలో సాగిపోయే దేవ విమానాల గమనం వలెనే సాగింది.

విశేషాలు

మల్లినాథసూరి వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: 'కథమపి' అనగా మిక్కిలి ప్రయత్నముతో లేదా కష్టముతో అని అర్థం. 'కథమాది তথাప్యన్తే యత్నే గౌరవబాఢ్యోః' అని వైజయంతీ నిఘంటువు. 'దేవతానుభావాత్ తిష్ఠద్భిః' అనగా దేవతల ప్రభావం వల్ల కింద పడిపోకుండా నిలిచి ఉన్నట్టి అని అర్థం, ఇది రథములకు విశేషణము. 'ప్రజవిభిః' అనగా వేగవంతములైన గుర్రముల చేత, 'ఆయతమ్' అనగా దూరముగా లాగబడిన రథ సమూహముల చేత 'వియతి' ఆకాశమునందు 'నేమీనామ్' అనగా చక్రధారల యొక్క (చక్రపు అంచుల యొక్క) అని అర్థం. 'చక్రధారా ప్రధిర్నేమిః' అని యాదవుడు. 'వివర్తనే అసతి' అనగా చక్రములు తిరగడం లేనప్పటికీ 'విమానవత్' అనగా విమానముల వలె అని అర్థం, ఇక్కడ ఉపమాలంకారము ఉన్నది. 'తత్ర తస్యేవ' అను సూత్రము చేత ఇక్కడ 'వతి' ప్రత్యయము వచ్చినది. 'ప్రవృత్తిః' అనగా గతి, 'ఆసేదే' అనగా పొందబడినది. సద్ ధాతువుకు కర్మణి ప్రయోగంలో లిట్ లకారము వచ్చినది.

శ్లోకము 5

కాంతానాం కృతపులకః స్తనాఙ్గరాగే

వక్త్రేషు చ్యుతతిలకేషు మౌక్తికాభః ।

సంపేదే శ్రమసలిలోద్గమో విభూషా

రమ్యాణాం వికృతిరపి శ్రియం తనోతి ॥ 5

ప్రతిపదార్థం

కాంతానామ్ = అందగత్తెలైన ఆ దేవతా స్త్రీల యొక్క, స్తనాఙ్గరాగే = కుచములపై పూసికొన్న అంగరాగమునందు (గంధాదుల యందు), కృతపులకః = పులకరింతలను (చిన్న చిన్న బిందువుల వంటి ఉబ్బెత్తులను) కలిగించినట్టియు, చ్యుతతిలకేషు = తిలకము మురిగిపోయిన (చెరిగిపోయిన), వక్త్రేషు = ముఖములందు, మౌక్తికాభః = ముత్యాల వంటి కాంతి కలిగినట్టియు, శ్రమసలిలోద్గమః = ప్రయాణ అలసట వల్ల కలిగిన స్వేదబిందువుల సమూహము, విభూషా = ఒక గొప్ప ఆభరణముగా, సంపేదే = పరిణమించెను, తథాహి = అది యుక్తమే కదా, రమ్యాణామ్ = స్వభావసిద్ధముగా అందముగా ఉండేవారికి, వికృతిరపి = వికారము (సహజ స్థితి మారడం) కూడా, శ్రియమ్ = శోభను, తనోతి = విస్తరింపజేస్తుంది (అందాన్ని పెంచుతుంది).

తాత్పర్యం

ఆ సుందరీమణుల కుచములపై పూసిన చందనాది లేపనములపై స్వేదబిందువులు చేరి రోమాంచము (పులకరింత) వలె కనిపించాయి. కస్తూరి తిలకము చెరిగిపోయిన వారి ముఖములపై ఆ శ్రమ జలబిందువులు ముత్యాల లాగా ప్రకాశించాయి. అలా ప్రయాణ శ్రమ వల్ల పుట్టిన చెమట కూడా వారికి ఒక అలంకారముగా మారింది. ఎందుకంటే, స్వభావసిద్ధంగా అందంగా ఉండేవారికి ఎలాంటి వికారమైనా (మార్పు అయినా) అందాన్ని పెంచుతుందే తప్ప తగ్గించదు కదా!

విశేషాలు

మల్లినాథసూరి వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: 'కాంతానామ్' స్త్రీల యొక్క, 'స్తనాగరాగే' కుచముల అంగరాగమునందు 'కృతపులకః' అనగా కలిగించబడిన ఉద్భేదము (అనగా పులకరింత వంటి రూపము) గలది అని అర్థం. 'చ్యుతతిలకేషు' అనగా చెరిగిపోయిన తిలకములు గల ముఖములందు, 'మౌక్తికాభః' ముత్యాల వంటి కాంతి గల 'శ్రమసలిలోద్గమః' అనగా చెమటల పుట్టుక, 'విభూషా' భూషణముగా 'సంపేదే' అనగా సంభవించినది. ఇది కర్తరి ప్రయోగంలో లిట్ లకారము. దీనిని సమర్థిస్తూ 'రమ్యాణామ్' అనగా స్వభావసుందరులైన వారికి 'వికృతిరపి' అనగా సహజ అవస్థా భేదము కూడా 'శ్రియమ్ తనోతి' సంపదను లేదా అందాన్ని పెంచును అని చెప్పారు. అందువల్ల స్వేదమునకు కూడా ఇక్కడ భూషణత్వము (అలంకారము కావడం) పొసగుచున్నది అని భావము. ఇక్కడ సామాన్యము చేత విశేషము సమర్థింపబడినందున 'అర్థాంతరన్యాసాలంకారము'.

శ్లోకము 6

రాజద్భిః పథి మరుతామభిన్నరూపై-

రుల్కార్చిఃస్ఫుటగతిభిర్ధ్వజాంశుకానామ్ ।

తేజోభిః కనకనికషరాజిగౌరై-

రాయామః క్రియత ఇవ స్మ సాతిరేకః ॥ 6

ప్రతిపదార్థం

మరుతామ్ = దేవతల యొక్క, పథి = మార్గమైన ఆకాశమునందు, రాజద్భిః = ప్రకాశిస్తున్నట్టియు, అభిన్నరూపైః = విచ్ఛిన్నము కాని (ఏకధారగా ఉన్న) రూపము కలిగినట్టియు, అత ఏవ = అందువల్లనే, ఉల్కార్చిఃస్ఫుటగతిభిః = ఉల్కల యొక్క జ్వాలల వలె స్పష్టమైన ప్రకాశ వంతమైన మార్గము కలిగినట్టియు, కనకనికషరాజిగౌరైః = కంటికి బంగారపు గీత వలె ఎర్రని పసుపు రంగులో మెరుస్తున్నట్టియు, ధ్వజాంశుకానామ్ = రథ ధ్వజముల పైనున్న వస్త్రముల యొక్క, తేజోభిః = కాంతుల చేత, ఆయామః = (ఆ ధ్వజముల యొక్క) పొడవు, సాతిరేకః = మిక్కిలి అధికమైనదిగా, క్రియత ఇవ స్మ = చేయబడుతున్నదా అన్నట్లు ఉన్నది.

తాత్పర్యం

దేవతా మార్గమైన ఆకాశంలో రథాల జెండా వస్త్రాల కాంతి నలుదిక్కులా ప్రకాశించింది. ఆ కాంతి ఎక్కడా తెగిపోకుండా ఏకధారగా, ఉల్కాపాతపు వెలుగులా స్పష్టంగా ఉంది. కీటురాయిపై గీసిన బంగారపు గీతలా మెరుస్తున్న ఆ పతాక వస్త్రాల స్వచ్ఛమైన కాంతిపుంజాలు ముందుకు సాగుతుంటే, ఇప్పటికే పొడవుగా ఉన్న ఆ జెండాలు తమ కాంతి ప్రసారం వల్ల మరింత పొడవుగా సాగిపోతున్నాయా అన్నట్లు ఉత్ప్రేక్షింపబడింది.

విశేషాలు

మల్లినాథసూరి వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: 'మరుతాం పథి' అనగా ఆకాశమునందు, 'రాజద్భిః' దీప్యమానములైన, 'అభిన్నరూపైః' అనగా విచ్ఛిన్నము కాని ఆకారము గలవి, అందువల్లనే 'ఉల్కానామ్ అర్చీషి ఇవ స్ఫుటగతీని' అనగా ఉల్కల జ్వాలల వలె ప్రకాశవంతమైన మార్గములు కలవి అని అర్థం. 'కనకస్య నికషః' అనగా బంగారమును పరీక్షించే రాతిపై గీసిన గీత, ఆ రేఖ వలె 'గౌరైః' అనగా అరుణమైన లేదా పీత వర్ణమైన అని అర్థం. 'గౌరః పీతేరుణే శ్వేతే' అని విశ్వకోశము. 'ధ్వజాంశుకానామ్' అనగా పతాక వస్త్రాల యొక్క 'తేజోభిః' కాంతుల చేత, 'ఆయామః' వాటి యొక్క పొడవే 'సాతిరేకః' అనగా సాతిశయముగా (మిక్కిలి ఎక్కువగా) 'క్రియత ఇవ స్మ' అనగా చేయబడినట్లు ఉన్నది. పొడవైన ధ్వజ వస్త్రములు తమ కాంతి ప్రసారము చేత మరింత పొడవుగా ఉన్నట్లు కనిపిస్తున్నాయి అని ఇక్కడి ఉత్ప్రేక్ష. ఈ ఉత్ప్రేక్షాలంకారము ఉల్క మొదలైన ఉపమానముల చేత అనుప్రాణితమై (పోషింపబడి) ఉన్నది.

శ్లోకము 7

రామాణామవజితమాల్యసౌకుమార్యే

సమ్ప్రాప్తే వపుషి సహత్వమాతపస్యే ।

గంధర్వైరధిగతవిస్మయైః ప్రతీయే

కల్యాణీ విధిషు విచిత్రతా విధాతుః ॥ 7

ప్రతిపదార్థం

అవజితమాల్యసౌకుమార్యే = పూలదండల యొక్క మృదుత్వాన్ని కూడా జయించినట్టి (పూల కంటే అత్యంత సుకుమారమైన), రామాణామ్ = ఆ దేవతా స్త్రీల యొక్క, వపుషి = శరీరము, ఆతపస్యే = ఎండను భరించుట యందు, సహత్వమ్ = ఓర్పును (సామర్థ్యమును), సమ్ప్రాప్తే సతి = పొందినది కాగా, అధిగతవిస్మయైః = ఆశ్చర్యమును పొందినట్టి, గంధర్వైః = గంధర్వుల చేత, విధాతుః = బ్రహ్మ దేవుని యొక్క, విధిషు = సృష్టుల యందు, కల్యాణీ = మంగళకరమైన (ఉపకారకమైన), విచిత్రతా = విలక్షణత్వము (నానావిధత్వము), ప్రతీయే = గ్రహించబడెను (తెలుసుకొనబడెను).

తాత్పర్యం

ఆ దేవతా స్త్రీల శరీరాలు పూల కంటే అత్యంత సుకుమారమైనవి. అటువంటి సుకుమార దేహాలు కూడా ఎండ వేడిని తట్టుకునే కఠినత్వాన్ని (ఓర్పును) ప్రదర్శించాయి. పూల కంటే మెత్తని శరీరం ఎండను ఎలా తట్టుకుంటున్నదా అని గంధర్వులు ఆశ్చర్యపోయారు. బ్రహ్మదేవుని సృష్టి నైపుణ్యం ఎంత విచిత్రమైనదో, పరస్పర విరుద్ధ గుణాలను ఒకేచోట చేర్చి లోకానికి మేలు చేసే బ్రహ్మ సృష్టి వైచిత్రి ఎంత కల్యాణప్రదమైనదో అని వారు గ్రహించారు.

విశేషాలు

మల్లినాథసూరి వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: 'మాల్లైః ఏవ మాల్యమ్' (పుష్పము), దాని యొక్క సౌకుమార్యము దేని చేత జయించబడినదో అట్టి అని అర్థం. అనగా పుష్పము కంటే కూడా సుకుమారమైన అని భావము. అట్టి 'రామాణామ్ వపుషి' స్త్రీల శరీరము నందు, 'ఆతపస్య' (ఎండ యొక్క) అనే స్థానంలో కృద్యోగము వల్ల కర్మణి నందు షష్ఠీ విభక్తి వచ్చినది. 'సహతే ఇతి సహః' అనగా ఓర్చుకొనేది, పచాద్యచ్ ప్రత్యయము. దాని భావము 'సహత్వమ్' (సహన సామర్థ్యము). అది లభించగా, 'అధిగతవిస్మయైః' అనగా ఆశ్చర్యమును పొందినవారైన 'గంధర్వైః' గంధర్వుల చేత, 'విధాతుః' బ్రహ్మ దేవుని యొక్క 'విధిషు' అనగా సృష్టుల యందు 'కల్యాణీ' అనగా మిక్కిలి సాధువైన లేదా శ్రేష్ఠమైన (ఉపకారకమైనది కావున) 'విచిత్రతా' నానావిధత్వము 'ప్రతీయే' అనగా అవగతమైనది లేదా జ్ఞాతమైనది. ప్రతి పూర్వక 'ఇణ్' ధాతువుకు కర్మణి ప్రయోగంలో లిట్ లకారము రాగా 'ప్రతీయే' అని రూపము అయినది.

శ్లోకము 8

సిన్దూరైః కృతరుచయః సహేమకక్ష్యాః

స్రోతోభిస్త్రిదశగజా మదం క్షరంతః ।

సాదృశ్యం యయురరుణాంశురాగభిన్నై-

ర్వర్షద్భిః స్ఫురితశతహదైః పయోదైః ॥ 8

ప్రతిపదార్థం

సిన్దూరైః = సింధూరము చేత, కృతరుచయః = చేయబడిన కాంతి (అలంకారము) కలిగినట్టియు, సహేమకక్ష్యాః = బంగారు గొలుసులతో (మధ్యభాగమున కట్టే త్రాళ్లతో) కూడినట్టియు, స్రోతోభిః = ఏడు మదధారల ప్రవాహముల ద్వారా, మదమ్ = మదజలమును, క్షరంతః = వర్షిస్తున్న (కారుస్తున్న), త్రిదశగజాః = దేవతా ఏనుగులు (ఐరావతాది దిగ్గజములు), అరుణాంశురాగభిన్నైః = సూర్యకిరణాల ఎరుపు రంగుతో మిశ్రమమైనట్టియు, వర్షద్భిః = నీటిని కురిపిస్తున్నట్టియు, స్ఫురితశతహదైః = మెరుస్తున్న మెరుపులు కలిగినట్టియు, పయోదైః = మేఘములతో, సాదృశ్యమ్ = పోలికను, యయుః = పొందెను.

తాత్పర్యం

సింధూరాలంకారంతో ఎర్రటి కాంతిని ఈనుతూ, నడుములకు బంగారు గొలుసులు ధరించి, ఏడు మద నాళాల నుండి స్రవిస్తున్న మదధారలతో ఉన్న ఆ దేవతా ఏనుగులు, ఆకాశంలో ఒక అద్భుతమైన దృశ్యాన్ని ఆవిష్కరించాయి. అవి సంధ్యాసమయ సూర్యుడి ఎర్రటి కిరణాల కాంతి సోకి ఎర్రబడినట్టి, మెరుపులతో మెరుస్తూ వర్షిస్తున్న మేఘాల వలె ప్రకాశిస్తూ, ఆ మేఘాలతో సమానమైన పోలికను పొందాయి.

విశేషాలు

మల్లినాథసూరి వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: 'సిన్దూరైః' అనగా నాగసంభవము అని పిలవబడే ఎర్రని రంగు ద్రవ్యము చేత అని అర్థం. 'సిందూరం నాగసంభవమ్' అని అమరకోశము. 'కృతరుచయః' అనగా అలంకరింపబడినవి అని అర్థం. బంగారము యొక్క కక్ష్యలతో (మధ్యభాగమున బంధించే త్రాళ్లతో) కూడినవి 'సహేమకక్ష్యాః'. 'తేన సహేతి तुल్యయోగే' అను సూత్రము చేత ఇది బహువ్రీహి సమాసము. 'కక్ష్యా ప్రకోష్ఠే హర్మ్యాదేః కాఞ్చ్యాం మధ్యేభవంధనే' అని అమరకోశము. 'స్రోతోభిః' అనగా ఏడు మదనాడీ మార్గముల ద్వారా అని అర్థం. 'కరాత్కటాభ్యాం మేఢ్రాచ్చ నేత్రాభ్యాం చ మదచ్యుతిః' (రెండు కటాములు, కుంభస్థలము, తొండము యొక్క నాసికారంధ్రములు, రెండు కళ్లు, మేఢ్రము) అని పాలకాప్యుడు చెప్పినట్లుగా ఏడు మార్గముల నుండి అని భావము. 'మదం క్షరంతః' అనగా మదమును వర్షిస్తున్న 'త్రిదశగజాః' దేవతా గజములు, 'అరుణస్య' అనగా సూర్యుని యొక్క 'అంశూనాం రాగేణ' కిరణాల అరుణిమ చేత 'భిన్నైః' అనగా సంసృష్టమైన (కలిసిన), 'వర్షద్భిః' కురుస్తున్న, 'స్ఫురితశతహదైః' అనగా మెరుస్తున్న మెరుపులు గల 'పయోదైః' మేఘములతో 'సాదృశ్యం యయుః' సాదృశ్యమును పొందెను. ఇక్కడ ఉపమాలంకారము ఉన్నది.

శ్లోకము 9

అత్యర్థం దురుపసదాదుపేత్య దూరం

పర్యం తాదహిమమయూఖమండలస్య ।

ఆశానాముపరిచితామివైకవేణీం

రమ్యోర్మిం త్రిదశనదీం యయుర్బలాని ॥ 9

ప్రతిపదార్థం

బలాని = ఆ దేవతా సైన్యములు, అత్యర్థమ్ = మిక్కిలి, దురుపసదాత్ = చేర శక్యము కాని (దుస్సహమైన), అహిమమయూఖమండలస్య = సూర్యమండలము యొక్క, పర్యంతాత్ = సమీపము నుండి, దూరమ్ = దూరముగా, ఉపేత్య = వచ్చి, ఆశానామ్ = దిక్కుల యొక్క, ఉపరిచితామ్ = గుచ్చబడిన (కూర్చబడిన), ఏకవేణీమివ = ఒకే ఒక జడ వలె ఉన్నట్టియు, రమ్యోర్మిమ్ = అందమైన తరంగములు (మరియు వంపులు) కలిగినట్టియు, త్రిదశనదీమ్ = ఆకాశగంగను (మందాకినీ నదిని), యయుః = చేరుకొనెను.

తాత్పర్యం

తీవ్రమైన వేడితో అస్సలు దగ్గరకు వెళ్లడానికి వీలుకాని సూర్యమండల ప్రాంతం నుండి ఆ దేవతా సైన్యాలు దూరంగా జరిగాయి. ఆకాశంలో ప్రవహిస్తూ, నలుదిక్కులా ముడివేసినట్లుగా ఒకే ఒక పొడవైన జడ లాగా కనిపిస్తున్నట్టి, మనోహరమైన అలలతో అలరారుతున్న దేవనది అయిన ఆకాశగంగను ఆ సైన్యాలు చేరుకున్నాయి.

విశేషాలు

మల్లినాథసూరి వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: 'బలాని' అనగా సైన్యములు 'అత్యర్థం दुरुపసదాత్' అనగా మిక్కిలి దుస్సహమైన, 'అహిమమయూఖమండలస్య' సూర్యబింబము యొక్క 'పర్యంతాత్' సమీపము నుండి 'దూరమ్' దూరముగా 'ఉపేత్య' అనగా తొలగి వచ్చి అని అర్థం. 'ఆశానామ్' అనగా దిక్కుల యొక్క పైభాగమున 'ఉపరిచితామ్' అనగా గ్రుచ్చబడిన లేదా కూర్చబడిన 'ఏకవేణీమివ' ఒకే జడ వలె ఉన్నది అని అర్థం, ఇక్కడ ఉత్ప్రేక్షాలంకారము ఉన్నది. 'రమ్యాః ఊర్మయః' అందమైన తరంగములు మరియు భంగిమలు దేనికి కలవో అట్టి 'త్రిదశనదీమ్' అనగా మందాకినిని 'యయుః' పొందినవి.

శ్లోకము 10

ఆమత్తభ్రమరకులాకులాని ధున్వ-

న్నుద్భూతగ్రథితరజాంసి పంకజాని ।

కాంతానాం గగననదీతరంగశీతః

సంతాపం విరమయతి స్మ మాతరిశ్వా ॥ 10

ప్రతిపదార్థం

ఆమత్తభ్రమరకులాకులాని = చక్కగా మదించిన తుమ్మెదల సమూహము చేత చుట్టబడినట్టియు, ఉద్భూతగ్రథితరజాంసి = పైకి లేచినట్టియు మరియు ఒకదానితో ఒకటి కలిసి ఉన్నట్టియు పరాగము కలిగినట్టి, పంకజాని = పద్మములను, ధున్వన్ = కంపింపచేయుచున్నట్టియు (కదిలిస్తున్నట్టియు), గగననదీతరంగశీతః = ఆకాశగంగా నది యొక్క అలల తాకుడు చేత చల్లబడినట్టి, మాతరిశ్వా = వాయువు, కాంతానామ్ = ఆ సుందరీమణుల యొక్క, సంతాపమ్ = ప్రయాణ శ్రమ వల్ల కలిగిన వేడిని (అలసటను), విరమయతి స్మ = ఉపశమింపజేసెను.

తాత్పర్యం

మదించిన తుమ్మెదల గుంపులతో కిక్కిరిసి, ఒకదానితో ఒకటి అల్లుకుపోయిన రేణువులు (పరాగము) పైకి లేచేలా పద్మాలను కదిలిస్తూ మందమారుతం వీచింది. ఆకాశగంగ తరంగాల స్పర్శతో అత్యంత శీతలంగా ఉన్న ఆ వాయువు, ప్రయాణ అలసట వల్ల ఆ దేవతా స్త్రీలకు కలిగిన శారీరక తాపాన్ని, అలసటను పూర్తిగా పోగొట్టి వారికి హాయిని చేకూర్చింది.

విశేషాలు

మల్లినాథసూరి వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: 'ఆమత్తైః' అనగా చక్కగా మదించిన తుమ్మెదల గుంపుల చేత 'ఆకులాని' చుట్టబడినవి, 'ఉద్భూతాని' అనగా పైకి లేపబడినవి మరియు 'గ్రథితాని' అనగా పరస్పరము సంబంధము కలిగినవి అయిన రజస్సులు (పరాగము) ఏ పద్మములందు కలవో అట్టి 'పంకజాని ధున్వన్' పద్మములను కంపితము చేయుచున్న వాయువు అని అర్థం. దీనివల్ల వాయువు సుగంధభరితమైనది అని తెలియుచున్నది. 'గగననదీ తరంగైః శీతః' ఆకాశగంగా తరంగముల చేత చల్లనైన 'మాతరిశ్వా' అనగా వాయువు, 'కాంతానామ్' స్త్రీల యొక్క 'సంతాపమ్ విరమయతి స్మ' అనగా శమింపజేసెను. 'మాతరి' అనగా అంతరిక్షము నందు 'శ్వయతి' (వర్ధిల్లును) కాబట్టి 'మాతరిశ్వా' అని నిరుక్తకారులు (వేదాంగ వ్యుత్పత్తికారులు) చెప్పారు.

శ్లోకము 11

సంభిన్నైరిభతురగహావగాహనేన

ప్రాప్యోర్వీరనుపదవీం విమానపంక్తీః ।

తత్పూర్వం ప్రతివిదధే సురాపగాయా

వప్రాంతస్ఖలితవివర్తనం పయోభిః ॥ 11

ప్రతిపదార్థం

ఇభతురగహావగాహనేన = ఏనుగులు మరియు గుర్రముల యొక్క దిగబడుట చేత (స్నానము మరియు అల్లోలకల్లోలము చేయుట చేత), సంభిన్నైః = మిక్కిలి క్షోభ పెట్టబడినట్టి (కలత చెందినట్టి), సురాపగాయాః = ఆకాశగంగ యొక్క, పయోభిః = జలముల చేత, పదవీమను = ఆకాశ మార్గమునందు, ఉర్వీః = విశాలములైన, విమానపంక్తీః = దేవవిమానాల వరుసలను, ప్రాప్య = పొంది, వప్రాంతస్ఖలితవివర్తనమ్ = ఒడ్డు యొక్క అంతభాగములలో తగిలి వెనక్కి తిరగడము అనే నదీ స్వభావమును, తత్పూర్వమ్ = ఇదివరకు ఎన్నడూ లేని విధముగా (మొట్టమొదటిసారిగా), ప్రతివిదధే = చేయబడెను (కల్పించబడెను).

తాత్పర్యం

సైన్యములోని ఏనుగులు, గుర్రాలు ఆకాశగంగలోకి దిగి యథేచ్ఛగా విహరించడం వల్ల అందలి జలాలు కలత చెంది పైకి ఎగిశాయి. ఆ నదీ జలాలు ఆకాశ మార్గంలో ఉన్న విశాలమైన విమానాల వరుసలను తాకాయి. నది యొక్క ఒడ్డును తాకి నీరు వెనక్కి తిరగడం నదీ స్వభావం. కానీ ఇక్కడ ఆకాశగంగ జలాలు భూమి మీద కాకుండా, ఆకాశంలోని విమానాల గోడలను ఒడ్డుగా భావించి వాటిని ఢీకొని వెనక్కి తిరిగాయి. ఇటువంటి విచిత్రమైన ఒడ్డు తాకుడు ఆ నదికి అంతకుముందెన్నడూ సంభవించలేదు.

విశేషాలు

మల్లినాథసూరి వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: 'ఇభతురగ అవగాహనేన' అనగా హస్తి అశ్వముల యొక్క అవలోడనము చేత (కలచివేయుట చేత) 'సంభిన్నైః' సంక్షుభితములైన 'సురాపగాయాః పయోభిః' ఆకాశగంగా జలముల చేత, 'పదవీం అను' అనగా ఆకాశ మార్గమునందు అని అర్థం. 'లక్షణేత్థంభూత-' మొదలైన సూత్రము చేత కర్మప్రవచనీయ సంజ్ఞ వచ్చి ద్వితీయా విభక్తి వచ్చినది. 'ఉర్వీః' అనగా విపులములైన 'విమానపంక్తీః ప్రాప్య' విమాన వరుసలను పొంది, 'తత్పూర్వమ్' అనగా ఇది మొదటిసారి అన్నట్లుగా (అంతకుముందు ఆకాశగంగకు అటువంటి అనుభవము లేనందున అని భావము), 'వప్రాంతేషు' అనగా రోధోభూముల యందు (ఒడ్డు భూముల యందు) స్ఖలనము, దానిచేత 'వివర్తనమ్' అనగా వెనక్కి మళ్ళుట అనే అవస్థను 'ప్రతివిదధే' అనగా చేసెను. 'వప్రః పితరి కేదారే వప్రః ప్రాకారరోధసోః' అని వైజయంతీ నిఘంటువు. ఇక్కడ విమాన సమూహములను ఒడ్డుగా భావించి జలములు ప్రవర్తించాయి అని చెప్పడం వల్ల 'అతిశయోక్త్యలంకారము' ఉన్నది.

శ్లోకము 12

క్రాంతానాం గ్రహచరితాత్పథో రథానా-

మక్షాగ్రక్షతసురవేశ్మవేదికానామ్ ।

నిఃసంగం ప్రధిభిరుపాదదే వివృత్తిః

సమ్పీడక్షుభితజలేషు తోయదేషు ॥ 12

ప్రతిపదార్థం

గ్రహచరితాత్ = సూర్యాది గ్రహముల చేత సంచరించబడుతున్న, పథః = ఆకాశ మార్గము నుండి, క్రాంతానామ్ = బయలుదేరినట్టియు (దాటి వెళ్లినట్టియు), అక్షాగ్రక్షతసురవేశ్మవేదికానామ్ = ఇరుసుల యొక్క కొనల చేత గాయపరచబడిన (ఢీకొనబడిన) దేవతా విమానముల అరుగులు కలిగినట్టియు, రథానామ్ = ఆ రథముల యొక్క, ప్రధిభిః = చక్రపు అంచుల చేత, సమ్పీడక్షుభితజలేషు = ఒరిపిడి లేదా ఒత్తిడి వల్ల కలత చెందిన జలము కలిగినట్టి, తోయదేషు = మేఘముల యందు, నిఃసంగమ్ = ఎటువంటి అడ్డంకి లేని విధముగా, వివృత్తిః = గుండ్రముగా తిరగడము (భ్రమణము), ఉపాదదే = అంగీకరించబడెను (పొందబడెను).

తాత్పర్యం

సూర్యుడు, చంద్రుడు మొదలైన గ్రహాలు తిరిగే ఆకాశ మార్గాన్ని దాటి ఆ దేవతా రథాలు ముందుకు సాగాయి. అలా వెళ్తున్నప్పుడు ఆ రథాల ఇరుసుల కొనలు పక్కనే ఉన్న దేవతా భవనాల (విమానాల) అరుగులను బలంగా ఢీకొంటూ సాగాయి. ఆ రథాల చక్రాల అంచులు (నెములు) తమ వేగవంతమైన ఒరిపిడి చేత మేఘాలలోని నీటిని అల్లోలకల్లోలం చేస్తూ, ఆ మేఘాలపై ఏ విధమైన ప్రతిఘాతము (అడ్డంకి) లేకుండా అత్యంత సులువుగా, స్వేచ్ఛగా తిరిగాయి.

విశేషాలు

మల్లినాథసూరి వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: 'గ్రహైః' అనగా సూర్యాది గ్రహముల చేత, 'చరితాత్' ఆశ్రయించబడిన మార్గము నుండి, కర్మణి నందు 'క్త' ప్రత్యయము. 'క్రాంతానామ్' అనగా నిష్క్రమించినట్టి అని అర్థం. 'అక్షాః' అనగా చక్రములను ధరించే కొయ్యలు (ఇరుసులు), వాటి అగ్రముల చేత 'క్షతాః' అనగా దారితములైన (బద్దలు చేయబడిన లేదా తాకబడిన) దేవతా గృహముల వేదికలు (అరుగులు) ఏ రథములకు కలవో అవి అని అర్థం. 'ప్రధిభిః' అనగా చక్రము యొక్క అంచుల చేత (నేముల చేత) అని అర్థం. 'చక్రం రథాంగం తస్యాంతే నేమిః స్త్రీ స్యాత్ప్రధిః పుమాన్' అని అమరకోశము. 'సమ్పీడేన' అనగా తోయడం లేదా ఒత్తడం వల్ల, 'క్షుభితాని' కలత చెందిన జలములు ఏ మేఘములలో కలవో అట్టి మేఘముల యందు, 'నిఃసంగమ్' అనగా అడ్డులేకుండా, 'వివృ త్తిః' పరిభ్రమణము 'ఉపాదదే' అనగా స్వీకరించబడినది. ఇక్కడ అతిశయోక్త్యలంకారము, స్వభావోక్త్యలంకారముతో సంసృష్టమై (కలిసి) ఉన్నది.

శ్లోకము 13

తప్తానాముపదధిరే విషాణభిన్నాః

ప్రహ్లాదం సురకరిణాం ఘనాః క్షరంతః ।

యుక్తానాం ఖలు మహతాం పరోపకారే

కల్యాణీ భవతి రుజత్స్వపి ప్రవృత్తిః ॥ 13

ప్రతిపదార్థం

విషాణభిన్నాః = (ఐరావతాది) దేవతా ఏనుగుల దంతముల చేత భేదించబడినట్టియు, అత ఏవ = అందువల్లనే, క్షరంతః = జలమును స్రవింపజేస్తున్నట్టి (కురుస్తున్నట్టి), ఘనాః = మేఘములు, తప్తానామ్ = ఎండ వేడికి తపించిపోయిన, సురకరిణామ్ = ఆ దేవతా ఏనుగులకు, ప్రహ్లాదమ్ = అమితమైన ఆనందమును (చల్లదనాన్ని), ఉపదధిరే = కలిగించెను, తథాహి = అది యుక్తమే కదా, పరోపకారే = పరులకు ఉపకారము చేయుట యందు, యుక్తానామ్ = ఆసక్తి కలిగినట్టి, మహతామ్ = సత్పురుషుల యొక్క (గొప్పవారి యొక్క), ప్రవృత్తిః = స్వభావము (ప్రవర్తన), రుజత్స్వపి = (ఎవరైనా తమకు) బాధను కలిగిస్తున్నప్పటికీ, కల్యాణీ = హితకరముగానే (మంగళప్రదముగానే), భవతి ఖలు = ఉంటుంది కదా.

తాత్పర్యం

ఆకాశ మార్గంలో వెళ్తున్న దేవతల ఏనుగులు తమ దంతాలతో మేఘాలను పొడిచాయి. అలా దంతాల తాకిడికి గురై ముక్కలైన మేఘాలు, వెంటనే చల్లని నీటిని వర్షించడం ప్రారంభించాయి. ఆ వర్షం, ఎండ వేడికి అలసిపోయిన ఆ ఏనుగులకే మిక్కిలి చల్లదనాన్ని, ఆనందాన్ని ఇచ్చింది. తమను గాయపరిచిన ఏనుగులకే మేఘాలు మేలు చేశాయి. ఇది లోకసహజమే కదా! పరోపకార నిరతులైన ఉత్తమ పురుషులు, ఇతరులు తమకు కీడు లేదా బాధ కలిగిస్తున్నప్పటికీ, వారికి మేలు చేయడానికే ప్రయత్నిస్తారు తప్ప కీడు చేయరు.

విశేషాలు

మల్లినాథసూరి వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: 'విషాణభిన్నాః' అనగా ఏనుగు దంతముల చేత క్షతము చేయబడినవి అని అర్థం. 'విషాణం దంతశృంగయోః' అని హలాయుధుడు. అందువల్లనే 'క్షరంతః' స్రవిస్తున్న మేఘములు 'తప్తానామ్' వేడెక్కిన దేవతా గజములకు 'ప్రహ్లాదమ్' ఆనందమును 'ఉపదధిరే' అనగా చేసెను. దీనిని సమర్థిస్తూ 'పరోపకారే యుక్తానామ్' అనగా పరుల మేలునందు ఆసక్తులైన 'మహతామ్' సత్పురుషుల యొక్క 'ప్రవృత్తిః' వ్యాపారము, 'రుజత్స్వపి' అనగా తమను పీడిస్తున్న లేదా బాధపెడుతున్న విషయములలో కూడా 'కల్యాణీ' హితకారిణిగా 'భవతి ఖలు' అవుతుంది కదా అని చెప్పారు. ఇక్కడ సామాన్య నీతి చేత విశేషాంశము సమర్థింపబడినందున 'అర్థాంతరన్యాసాలంకారము'. కాబట్టి ఏనుగుల దంతాల చేత క్షతము నొందినప్పటికీ మేఘాలు వాటికి ఆహ్లాదాన్ని కలిగించడం యుక్తమే అని భావము.

శ్లోకము 14

సంవాతా ముహురనిలేన నీయమానే

దివ్యస్త్రీజఘనవరాంశుకే వివృత్తిమ్ ।

పర్యస్యత్పృథుమణిమేఖలాంశుజాలం

సంజజ్ఞే యుతకమివాంతరీయమూర్వోః ॥ 14

ప్రతిపదార్థం

సంవాతా = బాగుగా వీచుచున్న, అనిలేన = వాయువు చేత (కాముకుని వంటి వాయువు చేత), దివ్యస్త్రీజఘనవరాంశుకే = దేవతా స్త్రీల యొక్క జఘనములపై ఉన్న శ్రేష్ఠమైన వస్త్రము, ముహుః = పదే పదే, వివృత్తిమ్ = తొలగిపోవుటను (పైకి లేచుటను), నీయమానే సతి = పొందింపబడుచుండగా, పర్యస్యత్పృథుమణిమేఖలాంశుజాలం = అంతటా ప్రసరిస్తున్న విశాలమైన మణిమయ మొలనూలు యొక్క కిరణ సమూహము, ఊర్వోః = ఆ సుందరీమణుల తొడల యొక్క, అంతరీయమ్ = లోపలి వస్త్రము (కట్టుబట్ట), యుతకమివ = చల్లన (కాల్చొక్కా) వలె, సంజజ్ఞే = ఏర్పడినట్లు ఆభాసించెను.

తాత్పర్యం

ఆకాశంలో వేగంగా వీస్తున్న గాలి, కాముకుడి వలె ప్రవర్తిస్తూ దేవతా స్త్రీల జఘనములపై ఉన్న ఉత్తమ వస్త్రాలను పదే పదే పైకి లేపసాగింది. ఆ సమయంలో వారి నడుములకు ఉన్న పెద్ద పెద్ద మణుల మొలనూళ్ల (మేఖలల) నుండి వెలువడే కాంతి పుంజాలు, వారి తొడల అంతటా విస్తరించాయి. ఆ కాంతి రేఖలు ఎలా ఉన్నాయంటే, పై వస్త్రము తొలగినప్పటికీ వారి తొడలను కప్పి ఉంచే ఒక విచిత్రమైన లోపలి వస్త్రము (చలన లేదా కాల్చొక్కా) లాగా ప్రకాశించాయి.

విశేషాలు

మల్లినాథసూరి వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: 'సంవాతా' అనగా బాగుగా వీచుచున్న అని అర్థం. వా ధాతువుకు గత్యర్థము నందు 'శతృ' ప్రత్యయము వచ్చినది. 'అనిలేన' అనగా వాయువు చేత, ఇక్కడ వాయువు కాముని వలె ప్రవర్తించెను అనేది అంతరార్థము. 'దివ్యస్త్రీణాం జఘనేషు వరం శ్రేష్ఠం యదంశుకమ్' ఆ వస్త్రము 'ముహుః వివృత్తిం నీయమానే' పదే పదే తొలగించబడుచుండగా, 'పర్యస్యత్' అనగా ప్రసరిస్తున్న 'పృథు' విశాలమైన మణిమేఖలల యొక్క కాంతి సమూహము 'ఊర్వోః' తొడల యొక్క 'యుతకమివ' అనగా చలన (కాల్చొక్కా లేదా ఒక రకమైన అంగీ) వలె ఉన్నది అని అర్థం. 'యుతకం సంశ్రయే యుగ్మే యౌతకే చల్లనేపి చ' అని విశ్వకోశము. 'అంతరే భవమ్ అంతరీయమ్' అనగా అధోవస్త్రము (లోపలి వస్త్రము). 'గహాదిభ్యశ్చ' అను సూత్రము చేత ఇక్కడ 'ఛ' ప్రత్యయము వచ్చినది. 'అంతరీయోపసంవ్యానపరిధానాన్యధోంశుకే' అని అమరకోశము. అది 'సంజజ్ఞే' అనగా సంజాతమైనది, జని ధాతువుకు కర్తరి ప్రయోగంలో లిట్ లకారము. ఇక్కడ మేఖలా కాంతిని వస్త్రముగా ఉత్ప్రేక్షించడం వల్ల 'ఉత్ప్రేక్షాలంకారము'.

శ్లోకము 15

ప్రత్యాద్రీకృతతిలకాస్తుషారపాతైః

ప్రహ్లాదం శమితపరిశ్రమా దిశంతః ।

కాంతానాం బహుమతిమాయయుః పయోదా

నాల్పీయాన్బహు సుకృతం హినస్తి దోషః ॥ 15

ప్రతిపదార్థం

పయోదాః = మేఘములు, తుషారపాతైః = చల్లని నీటి బిందువుల వర్షము చేత, ప్రత్యాద్రీకృతతిలకాః = (దేవతా స్త్రీల ముఖములపై ఉన్న) కస్తూరి తిలకములను కరిగించివేసినవైనప్పటికీ (చెరిపివేసినవైనప్పటికీ), శమితపరిశ్రమాః = (వారి) ప్రయాణ అలసటను పోగొట్టినవై, ప్రహ్లాదమ్ = ఆహ్లాదమును (చల్లదనమును), దిశంతః = కలిగిస్తున్నవై, కాంతానామ్ = ఆ దేవతా స్త్రీల యొక్క, బహుమతిమ్ = అమితమైన గౌరవమును (ఆదరమును), ఆయయుః = పొందెను, తథాహి = అది యుక్తమే కదా, అల్పీయాన్ = మిక్కిలి అల్పమైన, దోషః = తప్పు (అపకారము), బహు = ఎంతో ఎక్కువైన, సుకృతం = పుణ్యమును (ఉపకారమును), న హినస్తి = నశింపచేయదు కదా.

తాత్పర్యం

ఆకాశమార్గంలో పయనిస్తున్న దేవతా స్త్రీలపై మేఘాలు చల్లని నీటి జల్లులను కురిపించాయి. ఆ నీటి చినుకుల వల్ల వారి ముఖములపై ఉన్న అందమైన కస్తూరి తిలకాలు కరిగిపోయాయి. ముఖాలంకారమైన తిలకాన్ని చెరిపివేయడం అనేది మేఘాలు చేసిన చిన్న అపకారమే అయినప్పటికీ, ఆ చల్లని జల్లులు వారి ప్రయాణ శ్రమను పూర్తిగా పోగొట్టి, ఎనలేని హాయిని కలిగించాయి. అందువల్ల ఆ స్త్రీలు మేఘాలపై కోపగించుకోకుండా, వాటిని ఎంతో ఆదరించి గౌరవించారు. ఎందుకంటే, ఒకరు చేసిన గొప్ప ఉపకారాల ముందు వారు చేసిన అతి చిన్న పొరపాటు లేదా అపకారము ఎన్నదగినది కాదు కదా!

విశేషాలు

మల్లినాథసూరి వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: 'తుషారపాతైః' అనగా చల్లని జలబిందువుల వర్షము చేత అని అర్థం. 'తుషారౌ హిమశీకరౌ' అని విశ్వకోశము. 'ప్రత్యాద్రీకృతతిలకాః' అనగా మార్జించబడిన (తుడిచివేయబడిన లేదా కరిగించబడిన) విశేషకములు (తిలకములు) కలవైనప్పటికీ అని అర్థం. 'శమితపరిశ్రమాః' అలసటను శమింపజేసినవై, 'ప్రహ్లాదమ్' ఆనందమును 'దిశంతః' ఇస్తున్నట్టి 'పయోదాః' మేఘములు, 'కాంతానామ్' (స్త్రీల యొక్క - ఇక్కడ కర్తరి ప్రయోగంలో షష్ఠీ విభక్తి వచ్చినది) 'బహుమతిమ్' అనగా సమ్మానమును 'ఆయయుః' పొందినవి. దీనిని సమర్థిస్తూ 'అల్పీయాన్' అనగా చాలా చిన్నదైన 'దోషః', 'బహు' అనగా ప్రభూతమైన (ఎక్కువైన) 'సుకృతమ్' ఉపకారమును 'న హినస్తి' అనగా చంపివేయదు లేదా నశింపచేయదు అని చెప్పారు. ఇక్కడ సామాన్య నీతి చేత విశేషాంశము సమర్థింపబడినందున 'అర్థాంతరన్యాసాలంకారము'.

శ్లోకము 16

యాతస్య గ్రథితతరఙ్గసైకతాభే

విచ్ఛేదం విపయసి వారివాహజాలే ।

ఆతేనుస్త్రిదశవధూజనాఙ్గభాజాం

సంధానం సురధనుషః ప్రభా మణీనామ్ ॥ 16

ప్రతిపదార్థం

గ్రథితతరఙ్గసైకతాభే = ఏర్పడిన తరంగములతో కూడిన ఇసుక తిన్నె వలె ప్రకాశిస్తున్నట్టియు, విపయసి = నీరు లేనట్టి (ఎండిపోయినట్టి), వారివాహజాలే = మేఘ సమూహము నందు, విచ్ఛేదమ్ = ముక్కలైపోవుటను (విరిగిపోవుటను), యాతస్య = పొందిన, సురధనుషః = ఇంద్రధనుస్సు యొక్క, సంధానము = తిరిగి ముడివేయబడటమును (కలిసిపోవడమును), త్రిదశవధూజనాఙ్గభాజామ్ = దేవతా స్త్రీల శరీరములను ఆశ్రయించి ఉన్న (ధరించిన), మణీనామ్ = రత్నాభరణముల యొక్క, ప్రభాః = కాంతులు, ఆతేనుః = కల్పించెను (చేశెను).

తాత్పర్యం

వర్షించి నీరంతా అయిపోయిన మేఘాలు, ఆకాశంలో అలల వంపులు తిరిగిన తెల్లని ఇసుక తిన్నెల లాగా కనిపిస్తున్నాయి. ఆ నీరు లేని మేఘాల చాటున ఉండటం వల్ల, అక్కడ వెలిసిన ఇంద్రధనుస్సు మధ్యమధ్యలో తెగిపోయి ముక్కలుగా అనిపించింది. అయితే, ఆ సమయంలో అక్కడ ప్రయాణిస్తున్న దేవతా స్త్రీలు ధరించిన నవరత్నాల ఆభరణాల నుండి రంగురంగుల కాంతులు వెదజల్లబడ్డాయి. ఆ మణుల కాంతిపుంజాలు ఆకాశంలో వ్యాపించి, విరిగిపోయిన ఇంద్రధనుస్సు ముక్కలను తిరిగి ఒకదానితో ఒకటి కలిపి అతికించినట్లుగా (సంధానము చేసినట్లుగా) భ్రమింపజేశాయి.

విశేషాలు

మల్లినాథసూరి వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: 'గ్రథితతరఙ్గ' అనగా అల్లబడిన తరంగములు గల 'సైకతమ్' (ఇసుక తిన్నె) యొక్క 'ఆభా' (కాంతి) వంటి కాంతి దేనికి కలదో అట్టి అని అర్థం. 'విపయసి' అనగా విగతమైన పయస్సు (నీరు) కలిగిన నిర్జలమైన మేఘబృందము నందు అని భావము. ఇక్కడ 'శేషాద్విభాషా' అను సూత్రము చేత వికల్పముగా సమాసాంత ప్రత్యయము రాలేదు. ఉరఃప్రభృతి గణపాఠమునందు 'పయస్' శబ్దము ఏకవచనాంతముగానే ఉన్నందున ఇక్కడ ఎలాంటి విరోధము లేదు. అట్టి 'వారివాహజాలే' మేఘసమూహము నందు 'విచ్ఛేదమ్' అనగా త్రుటిని (ముక్కలవడాన్ని) పొందిన 'సురధనుషః' ఇంద్రచాపమునకు, 'త్రిదశవధూజనాఙ్గభాజామ్' అనగా దేవతా స్త్రీల శరీరములను తాకి ఉన్న 'మణీనామ్' ఆభరణ రత్నముల యొక్క 'ప్రభాః' కాంతులు 'సంధానమ్ ఆతేనుః' అనగా సంధానమును (కలయికను) చేశాయి. ఇక్కడ ఆభరణముల కాంతులకు మరియు ఇంద్రధనుస్సును అతికించడానికి ఎలాంటి వాస్తవ సంబంధము లేకపోయినప్పటికీ, సంబంధము ఉన్నట్లుగా చెప్పడం వల్ల 'అతిశయోక్త్యలంకారము' అయినది.

శ్లోకము 17

సంసిద్ధావితి కరణీయసన్నిబద్ధై-

రాలాపైః పిపతిషతాం విలఙ్ఘ్య వీథీమ్ ।

ఆసేదే దశశతలోచనధ్వజిన్యా

జీమూతైరపిహితసానురింద్రకీలః ॥ 17

ప్రతిపదార్థం

ఇతి = ఈ విధముగా, సంసిద్ధౌ = కార్యసిద్ధి విషయమునందు (చేయబోవు పని విజయవంతం కావడం గురించి), కరణీయసన్నిబద్ధైః = చేయవలసిన పనులతో ముడిపడినట్టి, ఆలాపైః = పరస్పర సంభాషణలతో (ఉపలక్షితులై), పిపతిషతామ్ = (ఆకాశమున ఎగిరే) పక్షుల యొక్క, వీథీమ్ = మార్గమును, విలఙ్ఘ్య = దాటి, దశశతలోచనధ్వజిన్యా = వెయ్యి కన్నులు గల ఇంద్రుని యొక్క సైన్యము చేత, జీమూతైః = మేఘముల చేత, అపిహితసానుః = కప్పబడిన శిఖరములు (కొండచరియలు) కలిగినట్టి (మిక్కిలి ఉన్నతమైన), ఇన్ద్రకీలః = ఇంద్రకీల పర్వతము, ఆసేదే = చేరుకొనబడెను.

తాత్పర్యం

ఈ విధంగా దేవతా సైన్యాలు తాము చేయబోయే కార్యాన్ని ఎలా సాధించాలా అనే విషయమై, తమ విధివిధాలను గురించిన మాటల్లో మునిగిపోయి ప్రయాణాన్ని సాగించాయి. ఆకాశంలో పక్షులు ఎగిరే మార్గాన్ని కూడా దాటి పైకి వెళ్లిన ఆ ఇంద్రుని మహాసేన, చివరకు ఇంద్రకీల పర్వతాన్ని చేరుకున్నది. ఆ ఇంద్రకీల పర్వతం ఎంత ఎత్తైనదో కానీ, దాని కొండచరియలు, శిఖరాలన్నీ నిరంతరం మేఘాల చేత కప్పబడి ఉన్నాయి.

విశేషాలు

మల్లినాథసూరి వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: 'సంసిద్ధౌ' అనగా కార్యసిద్ధి విషయమునందు 'ఇతి' అనగా ఈ ప్రకారముగా అని అర్థం. 'కర్తవ్యమ్' అనగా చేయదగిన పని, దానితో 'సన్నిబద్ధైః' అనగా సంయోజితములైన 'ఆలాపైః' ఆభాషణముల చేత ఉపలక్షితమైన అని అర్థం. 'స్యాదాభాషణమాలాపః' అని అమరకోశము. 'దశశతాని' (పది వందలు అనగా వెయ్యి) సంఖ్య గల లోచనములు ఎవనికి కలవో వాడు ఇంద్రుడు, వాని యొక్క 'ధ్వజిన్యా' సేన చేత అని అర్థం. 'పిపతిషతామ్' అనగా పక్షుల యొక్క 'వీథీమ్' మార్గమును, 'పిత్సంతో నభసంగమాః' అని అమరకోశము పక్షులకు పర్యాయపదముగా చెప్పినది. 'తనిపతి-' మొదలైన సూత్రము చేత ఇక్కడ వికల్పముగా ఇడాగమము వచ్చి 'పిపతిషతామ్' అని రూపమైనది. అట్టి పక్షుల మార్గమును సైన్యము 'విలఙ్ఘ్య' (దాటి) వెళ్ళినది. 'జీమూతైః' అనగా 'జీవస్య' (ఉదకము యొక్క) 'మూతః' (మూట లేదా పటబంధము) ఏ మేఘములకు కలదో ఆ మేఘముల చేత, ఇది పృషోదరాది సూత్రము చేత సాధు రూపమైనది. అట్టి మేఘముల చేత 'అపిహితసానుః' అనగా ఆచ్ఛాదితములైన తటములు లేదా శిఖరములు కలిగినట్టి (మిక్కిలి ఉన్నతమైన) 'ఇన్ద్రకీలః ఆసేదే' అనగా ఇంద్రకీల పర్వతము ఆశ్రయించబడినది లేదా పొందబడినది. సీద్ ధాతువుకు కర్మణి ప్రయోగంలో లిట్ లకారము వచ్చినది.

శ్లోకము 18

ఆకీర్ణా ముఖనలినైర్విలాసినీనా-

ముద్ధూతస్ఫుటవిశదాతపత్రఫేనా ।

సా తూర్యధ్వనితగభీరమాపతంతీ

భ్రూభర్తుః శిరసి నభోనదీవ రేజే ॥ 18

ప్రతిపదార్థం

విలాసినీనామ్ = విలాసవతులైన ఆ దేవతా స్త్రీల యొక్క, ముఖనలినైః = పద్మముల వంటి ముఖముల చేత, ఆకీర్ణా = వ్యాపింపబడినట్టియు, ఉద్ధూతస్ఫుటవిశదాతపత్రఫేనా = పైకి ఎత్తబడినట్టియు వికసించినట్టియు తెల్లని గొడుగులనే నురగలు కలిగినట్టియు, తూర్యధ్వనితగభీరమ్ = వాయిద్యముల యొక్క ధ్వనుల చేత గంభీరముగా ఉన్నట్టియు, భ్రూభర్తుః = ఇంద్రకీల పర్వతము యొక్క, శిరసి = శిఖరమునందు, ఆపతంతీ = వచ్చి పడుతున్న, సా = ఆ దేవతా సైన్యము, నభోనదీవ = ఆకాశగంగ వలె, రేజే = ప్రకాశించెను.

తాత్పర్యం

ఇంద్రకీల పర్వత శిఖరంపైకి వచ్చి పడుతున్న ఆ దేవతా సైన్యము, ఆకాశంలో ప్రవహించే గంగానది (మందాకిని) వలె శోభిల్లింది. ఆ సైన్యంలోని విలాసవతుల పద్మముల వంటి ముఖాలు నదిలోని పద్మాల్లాగా ఉన్నాయి. వారు ధరించిన, పైకెత్తబడిన తెల్లని ఛత్రములు (గొడుగులు) నదిలోని తెల్లని నురగల్లాగా భాసించాయి. సైన్యంలోని మంగళ వాయిద్యాల గంభీర ధ్వనులు నది యొక్క గంభీర ఘోషను తలపించాయి.

విశేషాలు

మల్లినాథసూరి వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: 'విలాసినీనాం ముఖనలినైః' అనగా పద్మముల వంటి ముఖముల చేత అని అర్థం, ఇది ఉపమిత సమాసము. అట్టి ముఖముల చేత 'ఆకీర్ణా' అనగా వ్యాప్తమైనది. 'ఉద్ధూతాని' అనగా పైకి ఎత్తబడినవి, 'స్ఫుటాని' అనగా ముడుచుకుపోనివి (వికసించినవి) అయిన 'విశదాతపత్రాణి' (తెల్లని గొడుగులు) ఏ సేనకు నురగలు (ఫేనము) వలె ఉన్నవో అట్టిది అని భావము. 'తూర్యధ్వనితైః' అనగా వాద్యఘోషల చేత గంభీరముగా ఉన్నట్టిదై, 'భూభర్తుః' అనగా ఇంద్రకీల పర్వతము యొక్క శిఖరము నందు పడుతున్న 'సా సేనా' ఆ సైన్యము, 'నభోనదీవ' ఆకాశగంగ వలె 'రేజే' ప్రకాశించెను. ఇక్కడ ఉపమాలంకారము ఉన్నది.

శ్లోకము 19

సేతుత్వం దధతి పయోముచాం వితానే

సంరంభాభిపతతో రథాఞ్జవేన ।

ఆనిన్యుర్నియమితరశ్మిభుగ్నఘోణాః

కృచ్ఛ్రేణ క్షితమవనమినస్తురఙ్గాః ॥ 19

ప్రతిపదార్థం

పయోముచాం వితానే = మేఘముల సమూహము, సేతుత్వమ్ = వంతెన (కట్ట) యొక్క తత్వమును, దధతి సతి = పొంది ఉండగా, సంరంభాత్ = వేగము లేదా ఉత్సాహము వల్ల, అభిపతతః = (మేఘముల మీదుగా) దూసుకుపోవుచున్న, రథాన్ = రథములను, నియమితరశ్మిభుగ్నఘోణాః = లాగబడిన కళ్లెముల చేత వంచబడిన ముక్కు రంధ్రములు (నాసికాగ్రములు) కలిగినట్టియు, అవనమినః = వంగిన ముందరి శరీరము కలిగినట్టియు, తురఙ్గాః = గుర్రములు, జవేన = అమితమైన వేగముతో, కృచ్ఛ్రేణ = మిక్కిలి ప్రయాసతో, క్షితిమ్ = భూమి మీదికి (పర్వత భూమికి), ఆనిన్యుః = తీసుకొని వచ్చెను.

తాత్పర్యం

ఆకాశంలో దట్టంగా ఆవరించిన మేఘాల సమూహం ఒక పెద్ద వంతెన లాగా ఏర్పడింది. ఆ మేఘాల మీదుగా రథాలు అత్యంత వేగంగా దూసుకుపోతున్నాయి. పర్వత భూమిపైకి రథాలను దించడం కోసం సారథులు గుర్రాల కళ్లెములను వెనక్కి గట్టిగా లాగారు. దానివల్ల ఆ గుర్రాల ముక్కులు (మూతులు) ముడుచుకుపోయాయి. అవి తమ ముందరి శరీరాలను క్రిందికి వంచి, అమితమైన వేగము గల ఆ రథాలను ఎట్టకేలకు మిక్కిలి కష్టమ్మీద ఇంద్రకీల పర్వత భూమిపైకి తీసుకువచ్చాయి.

విశేషాలు

మల్లినాథసూరి వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: 'పయోముచాం వితానే' మేఘబృందము, 'సేతుత్వం దధతి సతి' వంతెన రూపాన్ని పొంది ఉండగా, 'సంరంభాత్' అనగా వేగము వల్ల 'అభిపతతః' అనగా మేఘముల సమూహాన్ని క్రిందుగా చేసి పైనుండి పరిగెడుతున్న రథములను అని అర్థం. అట్టి రథములను 'నియమితైః' అనగా వెనక్కి ఆకర్షించబడిన 'రశ్మిభిః' (కళ్లెముల చేత) 'భుగ్నాః' అనగా ఆకుంచితమైన (ముడుచుకున్న లేదా వంగిన) 'ఘోణాః' (ముక్కులు లేదా మూతులు) ఏ గుర్రములకు కలవో అవి అని అర్థం. 'కుంచితం నతమ్. ఆవిద్ధం కుటిలం భుగ్నం వేల్లితం వక్రమ్' అని అమరకోశము. అలాగే 'కిరణప్రగ్రహౌ రశ్మీ' మరియు 'ఘోణా తు ప్రోథమస్త్రియామ్' అని అమరకోశ నిఘంటువులు. 'అవనమంతి' కాబట్టి 'అవనమినః' అనగా వంగిన ముందరి భాగము గల ఆ 'తురఙ్గాః' గుర్రములు, 'కృచ్ఛ్రేణ' అనగా గొప్ప ప్రయత్నముతో 'క్షితిమ్' భూమికి 'ఆనిన్యుః' చేర్చెను. ఇక్కడ గుర్రాల సహజమైన శారీరక కదలికలను వర్ణించడం చేత 'స్వభావోక్త్యలంకారము' కలదు.

శ్లోకము 20

మాహేంద్రం నగమభితః కరేణువర్యాః

పర్యంతస్థితజలదా దివః పతంతః ।

సాదృశ్యం నిలయననిష్ప్రకంపపక్షై-

రాజగ్ముర్జలనిధిశాయిభిర్నగేంద్రైః ॥ 20

ప్రతిపదార్థం

మహేంద్రం నగమభితః = ఇంద్రకీల పర్వతమునకు అభిముఖముగా, పర్యంతస్థితజలదాః = తమ పక్కల యందు (పార్శ్వములందు) ఉన్న మేఘములు కలిగినట్టియు, దివః = ఆకాశము నుండి, పతంతః = క్రిందికి దిగుతున్నట్టి, కరేణువర్యాః = శ్రేష్ఠమైన ఏనుగులు (దిగ్గజములు), నిలయనే = తమ స్థానమునందు (సముద్రమునందు), నిష్ప్రకంపపక్షైః = కదలిక లేని రెక్కలు కలిగినట్టియు, జలనిధిశాయిభిః = సముద్రములో దాగి ఉన్నట్టియు, నగేంద్రైః = మైనాకము మొదలైన పర్వతశ్రేష్ఠములతో, సాదృశ్యమ్ = పోలికను, ఆజగ్ముః = పొందెను.

తాత్పర్యం

ఇంద్రకీల పర్వతం వైపునకు ఆకాశం నుండి క్రిందికి దిగుతున్న శ్రేష్ఠమైన ఆ దేవతా ఏనుగుల పక్కన తెల్లని మేఘాలు గుంపులుగా ఉన్నాయి. ఆకాశం నుండి దిగుతున్న ఆ ఏనుగులు ఎలా ఉన్నాయంటే, పూర్వకాలంలో ఇంద్రుడు రెక్కలు నరుకుతున్నప్పుడు భయపడి, కదల్చని రెక్కలతో సముద్రంలో దాక్కున్న మైనాకము మొదలైన పర్వతరాజుల వలె శోభిస్తూ, వాటితో సమానమైన సాదృశ్యాన్ని పొందాయి.

విశేషాలు

మల్లినాథసూరి వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: 'మాహేంద్రం నగమభితః' అనగా ఇంద్రకీల పర్వతమునకు అభిముఖముగా అని అర్థం. 'అభితః పరితః-' మొదలైన వ్యాకరణ సూత్రము చేత ఇక్కడ ద్వితీయా విభక్తి వచ్చినది. 'దివః' అనగా అంతరిక్షము నుండి 'పతంతః' అనగా అవతరిస్తున్నట్టి, 'పర్యంతస్థితాః' అనగా పార్శ్వముల యందు ఉన్న జలదములు (మేఘములు) ఏనుగులకు కలవో అట్టి 'కరేణువర్యాః' అనగా కరేణువులలో (ఏనుగులలో) శ్రేష్ఠమైనవి అని అర్థం. ఇక్కడ 'న నిర్థారణే' అను సూత్రము చేత షష్ఠీ సమాసము నిషేధించబడినందున, 'సప్తమీ' అను యోగవిభాగము చేత సప్తమీ తత్పురుష సమాసము జరిగినది. 'నిలయనే' అనగా తమ స్థానము నందు (సముద్రము నందు), 'నిష్ప్రకంపపక్షైః' అనగా నిశ్చలమైన రెక్కలు కలిగినట్టి, 'జలనిధిశాయిభిః' సముద్రములో శయనించి ఉన్న 'నగేంద్రైః' మైనాకాది పర్వతశ్రేష్ఠములతో 'సాదృశ్యమ్ ఆజగ్ముః' పోలికను పొందెను. ఇక్కడ కూడా స్పష్టముగా 'ఉపమాలంకారము' ఉపయోగించబడినది.

శ్లోకము 21

ఉత్సఙ్గే సమవిషమే సమం మహాద్రేః

క్రాంతానాం వయదభిపాతలాఘవేన ।

ఆమూలాదుపనది సైకతేషు లేభే

సామగ్రీ ఖురపదవీ తురఙ్గమాణామ్ ॥ 21

ప్రతిపదార్థం

మహాద్రేః = ఆ పెద్ద కొండ (ఇంద్రకీల పర్వతము) యొక్క, ఉత్సఙ్గే = శిఖరము నందు, సమవిషమే = మెట్టపల్లములతో కూడి ఉన్నట్టి ప్రదేశమున, వయదభిపాతలాఘవేన = ఆకాశమున సంచరించుట యందు గల నైపుణ్యము చేత, సమమ్ = ఒకే రీతిగా (ఎత్తుపల్లాలు లేని విధముగా), క్రాంతానామ్ = వెళ్ళుచున్న, తురఙ్గమాణామ్ = గుర్రముల యొక్క, ఖురపదవీ = గిట్టల వరుస (అడుగుల జాడ), ఉపనది = నది సమీపమున ఉన్న, సైకతేషు = ఇసుక తిన్నెల యందు, ఆమూలాత్ = మొదటి నుండియు (ఆద్యంతము), సామగ్రీమ్ = సాకల్యమును (పూర్తి రూపాన్ని), లేభే = పొందెను.

తాత్పర్యం

ఇంద్రకీల పర్వత శిఖర భాగం ఎత్తుపల్లాలుగా, విషమంగా ఉంది. అయినప్పటికీ, ఆకాశమార్గంలో తేలికగా ప్రయాణించే నైపుణ్యం కలిగిన ఆ గుర్రాలు, ఆ కొండపై కూడా ఎత్తుపల్లాలు లేనట్లు ఒకే సమంగా, అత్యంత వేగంగా పరుగెత్తాయి. అలా పరుగెత్తుతున్నప్పుడు, పర్వత నది సమీపంలోని ఇసుక తిన్నెలపై వాటి గుర్రపు గిట్టల గుర్తులు మొదటి నుండి చివరి వరకు విడిపోకుండా, స్పష్టంగా, సంపూర్ణంగా పడ్డాయి.

విశేషాలు

మల్లినాథసూరి వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: 'మహాద్రేః ఉత్సఙ్గే' అనగా పర్వత శిఖరము నందు 'సమంచ విషమంచ' అనగా నిమ్నోన్నతము (మెట్టపల్లములు) కలిగిన చోట అని అర్థం, ఇక్కడ ద్వంద్వ సమాసము ఏకవద్భావమును పొందినది. 'వయదభిపాతలాఘవేన' అనగా గగన సంచార పాటవము చేత 'సమమ్' అనగా ఏకరూపముగా (ఆరోహణ అవరోహణలు లేని విధముగా) అని అర్థం. 'క్రాంతానామ్' అనగా వెళ్ళుచున్న గుర్రముల యొక్క 'ఖురపదవీ' అనగా ఖుర పంక్తి, 'ఉపనది' అనగా నది సమీపము నందు అని అర్థం. 'అవ్యయీభావశ్చ' అను సూత్రము చేత ఇది నపుంసకలింగమై హ్రస్వత్వము వచ్చినది. 'సైకతేషు' ఇసుక తిన్నెల యందు 'ఆమూలాత్' అనగా మూలము నుండి ఆరంభించి (ఆది నుండి అని అర్థం), సమగ్రస్య భావః 'సామగ్రీ' అనగా సాకల్యమును (సంపూర్ణత్వాన్ని) 'లేభే' పొందినది. భావార్థమునందు 'ష్యఞ్' ప్రత్యయము, ఆపై 'గీప్' వచ్చి సామగ్రీ అని అయినది. ఇసుక తిన్నెలు కాక మిగిలిన పల్లపు ప్రాంతాలలో గుర్రాలు ఆకాశ మార్గ గమనము వల్ల నేలను తాకనందున గిట్టల గుర్తులు తెగిపోయాయి, కానీ ఇసుక తిన్నెల యందు అంతటా సమముగా ఉన్నందున గిట్టల వరుస విచ్ఛిన్నము కాకుండా పూర్తిగా పడింది అనేది ఇక్కడి అంతరార్థము.

శ్లోకము 22

సధ్వానం నిపతితనిర్ఝరాసు మంత్రైః

సంమూర్చ్ఛన్ప్రతినినదైరధిత్యకాసు ।

ఉద్గ్రీవైర్ఘనరవశఙ్కయా మయూరైః

సోత్కణ్ఠం ధ్వనిరుపశుశ్రువే రథానామ్ ॥ 22

ప్రతిపదార్థం

నిపతితనిర్ఝరాసు = కిందకు పడుతున్న సెలయేళ్ల ప్రవాహములు కలిగినట్టియు, మంత్రైః = గంభీరములైన, ప్రతినినదైః = ప్రతిధ్వనుల చేత, సంమూర్చ్ఛన్ = వృద్ధి పొందుచున్నట్టియు (పెద్దదవుతున్నట్టియు), రథానామ్ = రథముల యొక్క, సధ్వానమ్ = శబ్దముతో కూడిన, ధ్వనిః = చప్పుడు, అధిత్యకాసు = పర్వతము యొక్క పైభాగపు భూముల యందు, ఘనరవశఙ్కయా = మేఘ గర్జన అనే భ్రమ చేత, ఉద్గ్రీవైః = పైకెత్తబడిన మెడలు కలిగిన, మయూరైః = నెమళ్ల చేత, సోత్కణ్ఠమ్ = ఉత్కంఠతో కూడినట్లుగా, ఉపశుశ్రువే = వినబడెను.

తాత్పర్యం

సెలయేళ్లు హోరున ప్రవహిస్తున్న ఆ ఇంద్రకీల పర్వతపు పైభాగపు భూములలో రథాలు శబ్దము చేస్తూ సాగాయి. ఆ రథాల చప్పుడు కొండగుహలలో ప్రతిధ్వనిస్తూ, మరింత గంభీరంగా మారి పెద్దదై వినిపించింది. ఆ గంభీర ధ్వనిని విన్న నెమళ్లు, అది మేఘాల గర్జన అని భ్రమపడ్డాయి. వెంటనే అవి ఆనందంతో, ఉత్కంఠతో తమ మెడలను పైకెత్తి, ఆ రథాల ధ్వనిని ఎంతో ఆశగా వినసాగాయి.

విశేషాలు

మల్లినాథసూరి వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: 'సధ్వానమ్' అనగా శబ్దముతో కూడినదై, 'నిపతితాః నిర్ఝరాః' (ప్రవాహములు) ఏ కొండచరియల యందు కలవో అట్టి అని అర్థం. 'ప్రవాహో నిర్ఝరో ఝరః' అని అమరకోశము. 'అధిత్యకాసు' అనగా పర్వతము యొక్క ఊర్ధ్వ భూముల యందు అని అర్థం. 'భూమిరూర్ధ్వమధిత్యకా' అని అమరకోశము. 'ఉపాధిభ్యామ్-' మొదలైన సూత్రము చేత ఇక్కడ 'త్యకన్' ప్రత్యయము వచ్చినది. 'మంద్రైః' అనగా గంభీరములైన అని అర్థం. 'మంద్రస్తు గంభీరే' అని అమరకోశము. అట్టి ప్రతిధ్వనుల చేత 'సంమూర్చ్ఛన్' అనగా వర్ధమానమగుచున్న (పెరుగుతున్న) రథముల ధ్వని, 'ఘనరవశఙ్కయా' అనగా మేఘగర్జన అనే భ్రమ చేత అని అర్థం, అందువల్ల ఇక్కడ 'భ్రాంతిమదలంకారము' కలదు. అట్టి భ్రమతో 'ఉద్గ్రీవైః' మెడలు ఎత్తిన నెమళ్ల చేత 'సోత్కణ్ఠమ్' ఉత్కంఠతో కూడినట్లుగా 'ఉపశుశ్రువే' అనగా వినబడినది. శ్రు ధాతువుకు కర్మణి ప్రయోగంలో లిట్ లకారము వచ్చినది.

శ్లోకము 23

సంభిన్నామవిరలపాతిభిర్మయూఖై-

ర్నీలానాం భృశముపమేఖలం మణీనామ్ ।

విచ్ఛిన్నామివ వనితా నభోంతరాలే

వప్రామ్భఃస్రుతిమవలోకయాంబభూవుః ॥ 23

ప్రతిపదార్థం

వనితాః = ఆ దేవతా స్త్రీలు, ఉపమేఖలమ్ = పర్వతము యొక్క నితంబముల (కొండచరియల) సమీపము నందు, అవిరలపాతిభిః = ఎడతెరిపి లేకుండా ప్రసరిస్తున్న, నీలానాం మణీనామ్ = ఇంద్రనీల మణుల యొక్క, మయూఖైః = కిరణములతో, భృశమ్ = మిక్కిలి, సంభిన్నామ్ = ఏకమైపోయినట్టియు, అత ఏవ = అందువల్లనే, నభోంతరాలే = ఆకాశ మార్గము నందు, విచ్ఛిన్నామివ స్థితామ్ = ముక్కలైపోయినదా (తెగిపోయినదా) అన్నట్లు ఉన్నట్టి, వప్రామ్భఃస్రుతిమ్ = కొండపై నుండి జారుతున్న నీటి ధారను, అవలోకయాంబభూవుః = చూచిరి.

తాత్పర్యం

ఇంద్రకీల పర్వతపు చరియల నుండి తెల్లని నీటి ధారలు క్రిందికి జారుతున్నాయి. ఆ పర్వత ప్రాంతమంతా ఇంద్రనీలమణులు దట్టంగా ఉన్నాయి. ఆ మణుల నుండి వెలువడే దట్టమైన నీలి కిరణాలు ఆ తెల్లని నీటి ధారలపై పడ్డాయి. దానివల్ల ఆ తెల్లని నీరు ఎక్కడికక్కడ నీలంగా మారిపోయింది. ఆ దృశ్యాన్ని చూసిన దేవతా స్త్రీలు, ఆకాశ మార్గంలో ఆ నీటి ధార మధ్యమధ్యలో తెగిపోయి ముక్కలైనట్లుగా ఉత్ప్రేక్షించారు.

విశేషాలు

మల్లినాథసూరి వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: 'అవిరలపాతిభిః' అనగా నిరంతరము ప్రసరిస్తున్న కిరణముల చేత, 'ఉపమేఖలమ్' అనగా పర్వత తటముల యందు అని అర్థం. 'అథ మేఖలా. శ్రోణిస్థానేద్రికటకే కటిబంధేసిబంధనే' అని యాదవుడు. 'నీలానాం మణీనామ్' ఇంద్రనీలముల యొక్క 'మయూఖైః' కిరణములతో 'భృశం సంభిన్నామ్' అనగా మిక్కిలి ఏకీభవించినట్టిది, అందువల్లనే 'నభోంతరాలే విచ్ఛిన్నామివ స్థితామ్' అనగా ఆకాశ మధ్యమున తెగిపోయినట్లు ఉన్నట్టి 'వప్రామ్భఃస్రుతిమ్' అనగా పర్వత ఉదక ధారను 'వనితాః' స్త్రీలు 'అవలోకయాంబభూవుః' చూశారు అని అర్థం. ఇక్కడ పర్వత ఉదక ధార యొక్క సహజమైన శ్వేత వర్ణమును త్యజించి, ఇంద్రనీలముల యొక్క నీలి రంగును స్వీకరించడం వల్ల 'తద్గుణాలంకారము' ఉన్నది. ఆ తద్గుణము చేతనే ఇక్కడ విచ్ఛేదము (తెగిపోవడం) ఉత్ప్రేక్షింపబడినందున, ఇక్కడ 'ఉత్ప్రేక్షాలంకారము' కూడా ఉన్నది. ఈ రెండింటికి అంగాంగిభావము ఉండటం చేత ఇది 'సంకరాలంకారము'. దీని ద్వారా నీలి వర్ణము వల్ల కలిగిన విచ్ఛేద భ్రమ అనే 'భ్రాంతిమంతుడు' వ్యంగ్యమగుచున్నాడు.

శ్లోకము 24

ఆసన్నద్విపపదవీమదానిలాయ

క్రుధ్యంతో ధియమవమత్య ధూర్గతానామ్ ।

సవ్యాజం నిజకరిణీభిరాత్తచిత్తాః

ప్రస్థానం సురకరిణః కథంచిదీషుః ॥ 24

ప్రతిపదార్థం

ఆసన్నద్విపపదవీమదానిలాయ = సమీపమునందున్న అడవి ఏనుగుల మార్గము నుండి వస్తున్న మదజలపు గాలికి, క్రుధ్యంతః = కోపగించుకుంటున్నట్టియు, ధూర్గతానామ్ = రథముల ముందరి భాగమున ఉన్నట్టి (తమను నడిపించే) మావటీల యొక్క, ధియమ్ = బుద్ధిని (ఆజ్ఞను), అవమత్య = తిరస్కరించి, నిజకరిణీభిః = తమ ఆడ ఏనుగుల చేత, సవ్యాజమ్ = కపటముతో కూడిన విధముగా, ఆత్తచిత్తాః = ఆకర్షించబడిన మనస్సు కలిగినట్టి, సురకరిణః = దేవతా ఏనుగులు, ప్రస్థానమ్ = ముందరి ప్రయాణమును, కథంచిత్ = ఎట్టకేలకు (మిక్కిలి కష్టముతో), ఈషుః = కోరినవి (సాగింపగలిగినవి).

తాత్పర్యం

ఆ పర్వత ప్రాంతంలోని అడవి ఏనుగులు తిరిగే మార్గం నుండి, వాటి మదజలపు వాసనతో కూడిన గాలి వీచింది. ఆ వాసన తగలగానే ఇంద్రుని సైన్యంలోని దేవతా ఏనుగులకు అమితమైన పౌరుషం, కోపం వచ్చి, ఆ అడవి ఏనుగులతో యుద్ధానికి తలపడాలని చూశాయి. తమ్మును నడిపించే మావటీల ఆజ్ఞలను కూడా అవి లెక్కచేయలేదు. అప్పుడు వాటితో ఉన్న ఆడ ఏనుగులు (కరిణులు) కొన్ని విలాస చేష్టలనే నెపంతో ఆ మగ ఏనుగుల మనస్సును తమ వైపు తిప్పుకున్నాయి. అలా ఆ కరిణుల అనునయం వల్ల ఆ దేవతా గజాలు శాంతించి, ఎట్టకేలకు మిక్కిలి కష్టమ్మీద ముందరి ప్రయాణానికి సిద్ధపడ్డాయి.

విశేషాలు

మల్లినాథసూరి వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: 'ఆసన్నాయామ్' సమీపమునందున్న 'ద్విపదవ్యామ్' వనగజ మార్గము నందు గల 'మదానిలాయ' మద వాయువు కొరకై 'క్రుధ్యంతః' కోపగించుకొనుచున్నవై అని అర్థం. ఇక్కడ 'క్రుధద్రుహ-' మొదలైన వ్యాకరణ సూత్రము చేత సంప్రదాన సంజ్ఞ వచ్చి చతుర్థీ విభక్తి వచ్చినది. 'ధురం గతాః' అనగా నియంతలు (మావటీలు), వారి యొక్క బుద్ధిని 'అవమత్య' అనగా అవజ్ఞ చేసి (ధిక్కరించి) అని అర్థం. 'సవ్యాజమ్' అనగా సకపటముగా 'నిజకరిణీభిః' తమ ఆడ ఏనుగుల చేత 'ఆత్తచిత్తాః' అనగా ఆకర్షించబడిన చిత్తము గల ఆ 'సురకరిణః' దేవతా నాగములు 'ప్రస్థానమ్' గమనమును 'కథంచిత్' అనగా కష్టముతో 'ఈషుః' అభిలషించినవి (సాంగము చేసినవి). ఈషుః అనేది ఇష్ ధాతువుకు లిట్ లకార రూపము.

శ్లోకము 25

నీరంధ్రం పథిషు రజో రథాఙ్గైర్నున్నం

పర్యస్యన్నవసలిలారుణం వహంతీ ।

ఆతేనే వనగహనాని వాహినీ సా

ఘర్మాంతక్షుభితజలేవ జహ్నుకన్యా ॥ 25

ప్రతిపదార్థం

రథాఙ్గైః = రథచక్రముల చేత, నున్నమ్ = రేపబడినట్టియు (ప్రేరేపించబడినట్టియు), పథిషు = మార్గముల యందు, నీరంధ్రమ్ = దట్టముగా ఉన్నట్టియు, పర్యస్యత్ = అంతటా వ్యాపిస్తున్నట్టియు, నవసలిలారుణమ్ = నూతన వర్ష జలము వలె ఎర్రగా ఉన్నట్టి, రజః = పరాగమును (ధూళిని), వహంతీ = మోయుచున్న, సా వాహినీ = ఆ దేవతా సైన్యము, ఘర్మాంతక్షుభితజలా = గ్రీష్మ రుతువు చివర (వర్ష రుతువు ఆరంభమున) కలత చెందిన (కలుషితమైన) జలము కలిగిన, జహ్నుకన్యా ఇవ = గంగానది వలె, వనగహనాని = వనములను మరియు దట్టమైన అడవులను, ఆతేనే = వ్యాపించెను.

తాత్పర్యం

ఆ సైన్యములోని రథచక్రాల తాకిడికి మార్గాలలోని ధూళి దట్టంగా పైకి లేచింది. ఆకాశమంతటా వ్యాపించిన ఆ ఎర్రటి ధూళిని మోసుకుంటూ సాగుతున్న ఆ మహాసేన, వర్షాకాలం ఆరంభంలో కొత్త నీరు రావడం వల్ల ఎర్రబడి, కలత చెందిన జలాలతో ప్రవహించే గంగానది వలె ఉప్పొంగింది. ఆ సైన్యము ఇంద్రకీల పర్వతము మీది తోటలను, దట్టమైన అడవులన్నింటినీ ముంచెత్తుతూ అంతటా వ్యాపించింది.

విశేషాలు

మల్లినాథసూరి వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: 'నీరంధ్రమ్' అనగా సాంద్రమైన (దట్టమైన), పటములపై 'రథాంగైః' చక్రముల చేత 'నున్నమ్' అనగా ప్రేరేపించబడిన ధూళి అని అర్థం. 'నున్ననున్నాస్తనిష్టధూతవిద్ధక్షిప్తేరితాః సమాః' అని అమరకోశము. 'పర్యస్యత్' అనగా ప్రసరిస్తున్న నవ సలిలము వలె అరుణ వర్ణములో ఉన్న రజస్సును వహిస్తున్న 'సా వాహినీ' ఆ సేన, 'ఘర్మాంతే' అనగా ప్రావృషి (వర్ష రుతువు నందు) 'క్షుభితజలా' అనగా కలుషితమైన ఉదకము గల 'జహ్నుకన్యా గఙ్గేవ' గంగానది వలె ఉన్నది అని అర్థం. 'వనాని' అనగా ఫలపుష్ప ప్రధానములైన తోటలను, 'గహనాని' అనగా జీర్ణారణ్యములను (చిక్కని అడవులను), వాటి సమాహారమైన 'వనగహనాని' అంతటా 'ఆతేనే' అనగా వ్యాపించినది. ఇక్కడ సమాసగత ఉపమ మరియు వాక్యగత ఉపమ అనే రెండు సజాతీయ అలంకారములు అంగాంగిభావముతో కలిసి ఉన్నందున 'సంకరాలంకారము' అయినది.

శ్లోకము 26

సంభోగక్షమగహనామథోపగఙ్గం

బిభ్రాణాం జ్వలితమణీని సైకతాని ।

అధ్యూషుశ్చ్యుతకుసుమాచితాం సహాయా

వృత్రారేరవిరలశాద్వలాం ధరిత్రీమ్ ॥ 26

ప్రతిపదార్థం

అథ = ఆ పిమ్మట, వృత్రారేః = ఇంద్రుని యొక్క, సహాయాః = మంత్రులైన గంధర్వులు, ఉపగఙ్గమ్ = గంగానది సమీపమునందు, సంభోగక్షమగహనామ్ = విహారము చేయుటకు అనుకూలమైన వనములు కలిగినట్టియు, జ్వలితమణీని = ప్రకాశిస్తున్న మణులు కలిగిన, సైకతాని = ఇసుక తిన్నెలను, బిభ్రాణామ్ = కలిగి ఉన్నట్టియు, చ్యుతకుసుమాచితామ్ = (చెట్ల నుండి) స్వయముగా రాలిన పూల చేత వ్యాపింపబడినట్టియు, అవిరలశాద్వలామ్ = దట్టమైన పచ్చిక బయళ్ళు కలిగినట్టియు, ధరిత్రీమ్ = ఆ భూమిని, అధ్యూషుః = నివాసముగా చేసుకొనిరి (అధిష్ఠించిరి).

తాత్పర్యం

ఆ తర్వాత ఇంద్రుని సచివులైన గంధర్వులు, ఆకాశగంగకు సమీపంలో ఉన్న మనోహరమైన భూభాగాన్ని చేరుకొని అక్కడ విడిది చేశారు. ఆ ప్రదేశం వారు సుఖంగా విహరించడానికి అనువైన అందమైన తోటలతో అలరారుతోంది. అందలి ఇసుక తిన్నెలు రత్నాల కాంతులతో మెరిసిపోతున్నాయి. చెట్ల నుండి రాలిన రంగురంగుల పూలు భూమిపై పరుపులా పరిచి ఉన్నాయి. దట్టమైన పచ్చిక బయళ్లతో పచ్చగా మెరుస్తున్న ఆ సుందర భూమిని వారు తమ నివాస స్థానముగా చేసుకున్నారు.

విశేషాలు

మల్లినాథసూరి వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: 'అథ' గంధర్వుల రాక పిమ్మట, 'వృత్రారేః' శక్రుని యొక్క 'సహాయాః' సచివులైన గంధర్వులు 'ఉపగఙ్గమ్' అనగా గంగా సమీపము నందు అని అర్థం. అవ్యయీభావ సమాసము నపుంసక లింగమగుట వల్ల ఇక్కడ హ్రస్వత్వము వచ్చినది. 'సంభోగక్షమగహనామ్' ఉపభోగ యోగ్యమైన వనములు కలది, 'జ్వలితాః మణయః' ఏ ఇసుక తిన్నెల యందు కలవో అట్టి సైకతములను 'బిభ్రాణామ్' ధరించి ఉన్నట్టియు అని అర్థం. భృఞ్ ధాతువుకు కర్తరి లట్ నందు 'శానచ్' ప్రత్యయము వచ్చినది. 'చ్యుతైః' అనగా స్వయముగా రాలిన కుసుమముల చేత 'ఆచితామ్' అనగా వ్యాప్తమైనట్టియు, 'అవిరలాః' సాంద్రములైన శాద్వలములు (పచ్చిక ప్రదేశములు) ఏ భూమికి కలవో అట్టి 'ధరిత్రీమ్' భూమిని 'అధ్యూషుః' అనగా అధిష్ఠించిరి (ఉండిరి). వస్ ధాతువుకు యజాది ప్రక్రియ వల్ల సంప్రసారణము జరిగి అధ్యూషుః అని రూపము ఏర్పడినది. ఇక్కడ ధరిత్రికి చెప్పబడిన విశేషణాలన్నీ వారు అక్కడ విడిది చేయడానికి (అధివాసమునకు) కారణములుగా ఉన్నందున, అనేక పదార్థ హేతుకమైన 'కావ్యలిఙ్గాలంకారము' అయినది.

శ్లోకము 27

భ్రూభర్తుః సమధికమాదధే తదోర్వ్యాః

శ్రీమత్తాం హరిసఖవాహినీనివేశః ।

సంసక్తౌ కిమసులభం మహోదయానా-

ముచ్ఛ్రాయం నయతి యదృచ్ఛయాపి యోగః ॥ 27

ప్రతిపదార్థం

తదా = ఆ సమయమున, హరిసఖవాహినీనివేశః = ఇంద్రుని స్నేహితులైన గంధర్వుల యొక్క సైనిక శిబిరము, భ్రూభర్తుః = ఇంద్రకీల పర్వతము యొక్క, ఉర్వ్యాః = భూమికి, సమధికమ్ = మునుపటి కంటే చాలా ఎక్కువగా, శ్రీమత్తామ్ = శోభను (అందమును), ఆదధే = కలిగించెను, తథాహి = అది యుక్తమే కదా, మహోదయానామ్ = గొప్ప మహిమ గల మహాత్ములతో, సంసక్తౌ = చక్కని సంబంధము (కలయిక) ఏర్పడినప్పుడు, అసులభమ్ కిమ్ = లభించనిది ఏమున్నది? (అన్నీ సులభమే కదా), యదృచ్ఛయాపి = కాకతాళీయముగా (అనుకోకుండా) జరిగినట్టి, యోగః = కలయిక కూడా, ఉచ్ఛ్రాయమ్ = గొప్ప ఉత్కర్షను (ఉన్నతిని), నయతి = కలిగిస్తుంది కదా.

తాత్పర్యం

ఇంద్రుడి మిత్రులైన గంధర్వుల యొక్క సైన్యమంతా ఆ ఇంద్రకీల పర్వతంపై శిబిరాలు (డేరాలు) వేసుకుని విడిది చేసింది. వారి రాకతో ఆ పర్వత భూభాగానికి మునుపెన్నడూ లేని ఒక అద్భుతమైన మహాలక్ష్మి శోభ చేకూరింది. మహాత్ములైన వారితో కలయిక జరిగినప్పుడు లభించని మేలు ఏముంటుంది? అనుకోకుండా దైవవశాత్తు జరిగే స్వల్ప కలయిక కూడా సామాన్యులను సైతం ఉన్నత స్థితికి చేరుస్తుంది కదా! అటు వంటిది, మహాత్ములైన గంధర్వుల సైన్యమే స్వయంగా వచ్చి నివసించడం వల్ల ఆ పర్వతానికి అంతటి శోభ కలగడం ఆశ్చర్యం ఏముంది!

విశేషాలు

మల్లినాథసూరి వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: 'తదా' ఆ కాలమున, 'హరిసఖవాహినీనివేశః' అనగా గంధర్వ సేనా శిబిరము అని అర్థం. 'నివేశః శివిరోద్వాహవిన్యాసేషు ప్రకీర్తితః' అని శాశ్వత నిఘంటువు. ఆ శిబిరము 'భూభర్తుః' పర్వతము యొక్క 'ఉర్వ్యాః' భూమికి పూర్వము కంటే మిక్కిలి అధికముగా 'శ్రీమత్తామ్' అనగా శోభను 'ఆదధే' అనగా జననము చేసెను (కలిగించెను). దీనిని సమర్థిస్తూ 'మహోదయానామ్' అనగా మహాత్ముల యొక్క 'సంసక్తౌ' అనగా సమ్యక్ సంబంధము కలిగినప్పుడు (ఒకవేళ 'సంభక్తౌ' అనే పాఠము ఉంటే సమ్యక్ సేవ జరిగినప్పుడు అని అర్థం) 'కిమసులభమ్' అనగా ఏదీ కూడా దుర్లభము కాదు అని చెప్పారు. ఎందుకనగా, 'యదృచ్ఛయా' అనగా దైవవశాత్తు జరిగే 'యోగోపి' కలయిక కూడా 'ఉచ్ఛ్రాయమ్' అనగా ఉత్కర్షను కలిగించును. ఇక్కడ ప్రకృతమైన కాకతాళీయ కలయిక (యదృచ్ఛా యోగము) వల్లనే ఇంతటి ఉత్కర్ష కలిగినప్పుడు, ఇక అప్రకృతమైన నిరంతర ఆసక్తితో కూడిన కలయిక వల్ల మరింత గొప్ప ఉత్కర్ష కలుగుతుందని 'కైముతిక న్యాయము' చేత అర్థం అవుతున్నది. అందువల్ల ఇక్కడ ప్రాకరణిక-అప్రాకరణిక రూప 'అర్థాపత్యలంకారము' ఉన్నది. దీని లక్షణము: 'ఏకస్య వస్తునో భావాద్యత్ర వస్తున్యథా పతేత్। కైముత్యేన యతః సా స్యాదర్థాపత్తిరలంక్రియా ॥' (ఒక వస్తువు యొక్క ఉనికి వల్ల మరొక వస్తువు యొక్క ఉనికి కైముత్య న్యాయము చేత సిద్ధమయితే అది అర్థాపత్యలంకారము).

శ్లోకము 28

సామోదాః కుసుమతరుశ్రియో వివిక్తాః

సమ్పత్తిః కిసలయశాలినీలతానామ్ ।

సాఫల్యం యయురమరాఙ్గనోపభుక్తాః

సా లక్ష్మీరుపకురుతే యయా పరేషామ్ ॥ 28

ప్రతిపదార్థం

సామోదాః = సుగంధముతో కూడినట్టియు, కుసుమతరుశ్రియః = పుష్పప్రధానమైన వృక్షముల యొక్క సమృద్ధులు, వివిక్తాః = జనులు లేని ఏకాంత ప్రదేశములు, కిసలయశాలినీలతానామ్ = చిగురాకులతో ప్రకాశించే తీగల యొక్క, సమ్పత్తిః = సంపద (సమృద్ధి), అమరాఙ్గనోపభుక్తాః = దేవతా స్త్రీల చేత అనుభవింపబడినవై, సాఫల్యమ్ = సార్థకత్వమును, యయుః = పొందెను, తథాహి = అది యుక్తమే కదా, యయా = ఏ, లక్ష్మ్యా = సంపద చేత, పరేషామ్ = ఇతరులకు, ఉపకురుతే = ఉపకారము చేయబడుతుందో, సా = ఆ సంపదయే, లక్ష్మీః = నిజమైన సంపద (మిగిలినది కాదు).

తాత్పర్యం

ఇంద్రకీల పర్వతంపై సుగంధభరితంగా వికసించిన పూలచెట్ల శోభ, ఏకాంతంగా ఉన్న పొదరిండ్లు, చిగురాకులతో మురిపిస్తున్న తీగలు మొదలైన ప్రకృతి సంపద అంతా ఇంతవరకు ఎవరికీ ఉపయోగపడకుండా వృథాగా ఉంది. కానీ, ఇప్పుడు దేవతా స్త్రీలు వచ్చి వాటిని అనుభవించడంతో ఆ వృక్షాల శోభకు, తీగల సంపదకు సార్థకత లభించింది. లోకంలో ఇతరులకు ఉపకారపడే సంపదను మాత్రమే నిజమైన సంపద అంటారు కదా! తాము సృష్టించిన పూలను దేవతా స్త్రీల అలంకారానికి సమర్పించడం ద్వారా ఆ వృక్షాలు తమ జన్మను సాఫల్యం చేసుకున్నాయి.

విశేషాలు

మల్లినాథసూరి వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: 'సామోదాః' అనగా సౌరభముతో కూడినవని అర్థం. 'కుసుమతరుశ్రియః' అనగా పుష్పప్రధానమైన వృక్షముల సమృద్ధులు, ఇది శాకపార్థివాది సమాసముగా గ్రహించాలి. 'వివిక్తాః' అనగా విజన ప్రదేశములు అని అర్థం. 'వివిక్తవిజనచ్ఛన్ననిఃశలాకాస్తథా రహః' అని అమరకోశము. 'కిసలయశాలినీలతానామ్' అనగా నవపల్లవములతో కూడిన లతల యొక్క సంపద, ఇవన్నీ దేవతా స్త్రీల చేత ఉపభుక్తములు కావడం చేత 'సాఫల్యమ్ యయుః' సార్థకతను పొందాయి. దీనిని సమర్థిస్తూ 'యయా లక్ష్మ్యా పరేషామ్ ఉపకురుతే' అనగా ఏ సంపద చేత ఇతరులకు ఉపకారము చేయబడుతుందో, లక్ష్మీవంతుడైనవాడు ఇతరులకు మేలు చేస్తాడో, 'సా లక్ష్మీః' అదియే నిజమైన సంపద, అన్యమైనది కాదు అని భావము. ఇక్కడ 'పరేషామ్' అనే చోట 'అనుకరోతి భగవతో నారాయణస్య' మొదలైన ప్రయోగాల వలె క్రియతో యోగము ఉన్నందున సంబంధ సామాన్యము నందు షష్ఠీ విభక్తి వచ్చినది. ఇక్కడ సామాన్య నీతి చేత విశేషాంశము సమర్థింపబడినందున 'అర్థాంతరన్యాసాలంకారము'.

శ్లోకము 29

క్లాంతో౽పి త్రిదశవధూజనః పురస్తా-

ల్లీనాహిశ్వసితవిలోలపల్లవానామ్ ।

సేవ్యానాం హతవినయైరివావృతానామ్

సమ్పర్కమ్ పరిహరతి స్మ చందనానామ్ ॥ 29

ప్రతిపదార్థం

త్రిదశవధూజనః = ఆ దేవతా స్త్రీల సమూహము, క్లాంతో౽పి = ప్రయాణ అలసట వల్ల మిక్కిలి అలసిపోయినప్పటికీ, పురస్తాత్ = తమ ముందర ఉన్నట్టియు, లీనాహిశ్వసితవిలోలపల్లవానామ్ = తమను ఆశ్రయించి ఉన్న (పాముల యొక్క) నిట్టూర్పుల గాలి చేత కదులుతున్న చిగురాకులు కలిగినట్టియు, హతవినయైః = వినయము లేని దుర్జనుల చేత, ఆవృతానామ్ ఇవ = చుట్టబడిన ప్రభువుల వలె ఉన్నట్టియు, సేవ్యానామ్ = ఆశ్రయించదగినట్టి, చందనానామ్ = చందన వృక్షముల యొక్క, సమ్పర్కమ్ = స్పర్శను (కలయికను), పరిహరతి స్మ = విడిచిపెట్టెను.

తాత్పర్యం

ఆ దేవతా స్త్రీలు ప్రయాణ అలసట వల్ల ఎంతో బడలిపోయారు. చల్లదనం కోసం తమ ముందర ఉన్న చందన (శ్రీగంధం) వృక్షాలను ఆశ్రయించవచ్చు, కానీ వారు వాటి దగ్గరకు వెళ్లకుండా దూరంగా జరిగారు. ఎందుకంటే, ఆ చందన వృక్షాలను ఆశ్రయించి ఉన్న విషసర్పాల నిట్టూర్పుల వల్ల ఆ చెట్ల చిగురాకులు కదులుతున్నాయి. దుర్మార్గులైన సేవకుల చేత చుట్టబడిన గుణవంతుడైన రాజును లేదా ప్రభువును సజ్జనులు ఎలా దూరంగా పెడతారో, అలాగే పాములతో నిండిన ఆ చందన వృక్షాల స్పర్శను కూడా ఆ స్త్రీలు నిరాకరించారు.

విశేషాలు

మల్లినాథసూరి వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: 'క్లాంతో౽పి త్రిదశవధూజనః' అనగా అలసిన వారైనప్పటికీ దేవతా స్త్రీలు, 'పురస్తాత్' తమ ఎదుట ఉన్న, 'లీనానామ్' అనగా సంస్థితములైన (ఆశ్రయించిన) 'అహీనామ్' పాముల యొక్క 'శ్వసితైః' నిఃశ్వాసముల చేత 'విలోలాః' కదులుచున్న పల్లవములు ఏ వృక్షములకు కలవో అట్టి చందనముల యొక్క సంపర్కమును విడిచిపెట్టారు. ఇది ఎలా ఉందంటే, 'హతవినయైః' అనగా వినయము లేని దుర్జనుల చేత, ఖలుల చేత 'ఆవృతానామ్' చుట్టబడిన 'సేవ్యానామ్' అనగా ఆశ్రయించదగిన ప్రభువుల సంపర్కమును వదిలివేసినట్లు ఉన్నది అని అర్థం. దుష్టులతో కూడి ఉన్నప్పుడు, ఎంతటి గుణవంతులైనా లేదా ఆశ్రయించదగిన వారైనా సరే వారిని విడిచిపెట్టవలెను అనే నీతి ఇక్కడ వ్యంగ్యమగుచున్నది. ఇక్కడ 'ఉపమాలంకారము' కలదు.

శ్లోకము 30

ఉత్సృష్టధ్వజకుథకఙ్కటా ధరిత్రీ-

మానీతా విదితనయైః శ్రమం వినేతుమ్।

ఆక్షిప్తద్రుమగహనా యుగాంతవాతైః

పర్యస్తా గిరయ ఇవ ద్విపా విరేజుః ॥ 30

ప్రతిపదార్థం

విదితనయైః = ఏనుగుల శిక్షణను బాగా తెలిసిన మావటీల చేత, శ్రమమ్ = అలసటను, వినేతుమ్= పోగొట్టుకొనుట కొరకై, ఉత్సృష్టధ్వజకుథకఙ్కటాః = తొలగించబడిన జెండాలు, పరుపులు (ఆస్తరణములు) మరియు ఇనుప కవచములు కలిగినట్టియు, ధరిత్రీమ్ = నేలపైకి, ఆనీతాః = తీసుకరాబడినట్టి (దించబడినట్టి), ద్విపాః = ఆ ఏనుగులు, యుగాంతవాతైః = ప్రళయకాలపు గాలుల చేత, ఆక్షిప్తద్రుమగహనాః = పెకలించబడిన దట్టమైన వృక్షములు కలిగినట్టియు, పర్యస్తాః = నేలపై పడి దొర్లుతున్నట్టి, గిరయ ఇవ = పర్వతముల వలె, విరేజుః = ప్రకాశించెను.

తాత్పర్యం

ప్రయాణ అలసటను పోగొట్టడం కోసం, ఏనుగుల మనస్తత్వాన్ని ఎరిగిన మావటీలు వాటిపై ఉన్న జెండాలను, రంగురంగుల పరుపులను (కుథములను), యుద్ధ కవచాలను (కంకటములను) తొలగించి, వాటిని పర్వత భూమిపై విశ్రాంతి కోసం నిలబెట్టారు. అలంకారాలన్నీ తీసివేసి స్వేచ్ఛగా ఉన్న ఆ ఏనుగులు ఎలా ఉన్నాయంటే, ప్రళయకాల సుడిగాల తాకిడికి చెట్లన్నీ పెకలింపబడి, నేలపై కూలిపోయిన పెద్ద పర్వతాల వలె భీకరంగా, శోభాయమానంగా కనిపించాయి.

విశేషాలు

మల్లినాథసూరి వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: 'ఉత్సృష్టాః' అనగా ఆక్షిప్తములైన (తొలగించబడిన) ధ్వజములు, 'కుథాః' అనగా ఆస్తరణములు (ఏనుగుల పై వేసే పరుపులు), 'కంకటాః' అనగా తనుత్రాణములు (కవచములు) ఏ ఏనుగుల నుండి తొలగించబడ్డాయో అవి అని అర్థం. 'ప్రవేణ్వాస్తరణం వర్ణః పరిస్తోమః కుథో ద్వయోః' అని అమరకోశము. 'విదితనయైః' అనగా ఏనుగుల శిక్షణను ఎరిగిన యంతువుల చేత (మావటీల చేత) 'శ్రమమ్ వినేతుమ్ క్లమమును పోగొట్టడానికి 'ధరిత్రీమ్ ఆనీతాః' అనగా నేలపై నిలబెట్టబడిన ఏనుగులు అని భావము. అట్టి 'ద్విపాః' ఏనుగులు, 'యుగాంతవాతైః' ప్రళయ వాయువుల చేత 'ఆక్షిప్తాని' అనగా ఉద్ధరింపబడిన (పెకలించబడిన) వృక్షముల వనములు కలిగినట్టి, 'పర్యస్తాః' అనగా విపర్యసితములైన (నేలపై పడిన) 'గిరయ ఇవ' పర్వతముల వలె 'విరేజుః' ప్రకాశించాయి. ఇక్కడ ఏనుగులను పర్వతములతో పోల్చడం వల్ల 'ఉపమాలంకారము'.

శ్లోకము 31

ప్రస్థానశ్రమజనితాం విహాయ నిద్రా-

మాముక్తే గజపతినా సదానపఙ్కే ।

శయ్యంతే కులమలినాం క్షణం విలీనం

సంరంభచ్యుతమివ శృఙ్ఖలం చకాశే ॥ 31

ప్రతిపదార్థం

గజపతినా = శ్రేష్ఠమైన ఒక ఏనుగు చేత, ప్రస్థానశ్రమజనితామ్ = ప్రయాణ అలసట వల్ల కలిగిన, నిద్రామ్ = నిద్రను, విహాయ = విడిచిపెట్టి (లేచి), ఆముక్తే = వదలబడినట్టియు, అత ఏవ = అందువల్లనే, సదానపఙ్కే = మదజలపు బురదతో కూడి ఉన్నట్టి, శయ్యంతే = పరుపు ప్రదేశము నందు (పడుకున్న చోట), క్షణమ్ = కొద్దిసేపు, విలీనమ్ = అంటుకొని ఉన్నట్టి, అలినాం కులమ్ = తుమ్మెదల సమూహము, సంరంభచ్యుతమ్ = (ఆ ఏనుగు) వేగముగా లేవడం వల్ల విడిపోయి పడిన, శృఙ్ఖలమివ = ఇనుప గొలుసు వలె, చకాశే = ప్రకాశించెను.

తాత్పర్యం

ప్రయాణ బడలిక వల్ల ఒక శ్రేష్ఠమైన ఏనుగు పర్వత భూమిపై పడుకుని నిద్రపోయింది. దాని నిద్ర ముగిసాక, అది ఒక్కసారిగా ఉత్సాహంతో (సంరంభంతో) పైకి లేచింది. అది పడుకున్న చోట దాని కపోలముల నుండి స్రవించిన మదజలము బురదలా పేరుకుపోయింది. ఆ మదజల వాసనకు ఆకర్షితమై తుమ్మెదల గుంపు అక్కడ ఏకధారగా వాలింది. ఆ నల్లని తుమ్మెదల వరుస ఎలా ఉందంటే, ఆ ఏనుగు ఒక్కసారిగా లేవగానే దాని కాలి నుండి విడిపోయి కింద పడిపోయిన నల్లని ఇనుప గొలుసు లాగా ఉత్ప్రేక్షింపబడింది.

విశేషాలు

మల్లినాథసూరి వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: 'గజపతినా' ఏనుగు చేత, 'ప్రస్థానశ్రమజనితామ్' గమన క్లేశము వల్ల కలిగిన నిద్రను 'విహాయ' విడిచిపెట్టి, అది లేచి వెళ్ళడం వల్ల 'ఆముక్తే' వదలబడినదై, అందువల్లనే 'సదానపఙ్కే' మదజలముతో కూడిన బురద గల 'శయ్యంతే' శయనీయ ప్రదేశము నందు 'క్షణమ్ విలీనమ్' అనగా కొద్దిసేపు అంటుకొని ఉన్న 'అలినాం కులమ్' తుమ్మెదల సమూహము అని అర్థం. అది 'సంరంభేణ' అనగా ఉత్థాన సంభ్రమము చేత (వేగముగా లేవడం వల్ల) 'చ్యుతమ్' భ్రష్టమైన (జారిపడిన) 'శృంఖలమివ' నిగడము వలె (గొలుసు వలె) ఉన్నది అని అర్థం. 'అథ శృంఖలే. అన్దుకో నిగడోస్త్రీ స్యాత్' అని అమరకోశము. ఇక్కడ నల్లని తుమ్మెదల వరుసను ఇనుప గొలుసుగా భావించడం వల్ల 'ఉత్ప్రేక్షాలంకారము' కలదు.

శ్లోకము 32

ఆయస్తః సురసరిదోఘరుద్ధవర్త్మా

సమ్ప్రాప్తుం వనగజదానగంధి రోధః ।

మూర్ధానం నిహితశితాఙ్కుశం విధున్వన్

యన్తారం న విగణయాంచకార నాగః ॥ 32

ప్రతిపదార్థం

వనగజదానగంధి = అడవి ఏనుగుల యొక్క మదజలపు వాసన గలిగిన, రోధః = (ఆకాశగంగ యొక్క) అవతలి ఒడ్డును, సమ్ప్రాప్తుం = చేరుకొనుట కొరకై, ఆయస్తః = మిక్కిలి ఉత్సాహపడుతున్నట్టియు (ప్రయత్నిస్తున్నట్టియు), సురసరిదోఘరుద్ధవర్త్మా = ఆకాశగంగా నది యొక్క తీవ్ర ప్రవాహము చేత అడ్డుకొనబడిన మార్గము కలిగినట్టియు, నాగః = ఒక (దేవతా) ఏనుగు, నిహితశితాఙ్కుశమ్ = తీక్షణమైన అంకుశము గుచ్చబడుతున్నట్టి, మూర్ధానమ్ = తన తలను, విధున్వన్ = (రోషముతో) ఊపుచూ, యన్తారమ్ = తనను నడిపించే మావటీని, న విగణయాంచకార = లెక్కచేయలేదు.

తాత్పర్యం

ఆకాశగంగకు అవతలి ఒడ్డు నుండి అడవి ఏనుగుల మదజలపు వాసన వీచింది. ఆ వాసన తగలగానే ఒక దేవతా ఏనుగు రోషంతో ఉప్పొంగి, ఆ ఒడ్డుకు వెళ్లడానికి సిద్ధమైంది. అయితే ఆకాశగంగ యొక్క వేగవంతమైన జలప్రవాహం దాని మార్గాన్ని అడ్డుకుంది. ప్రవాహాన్ని లెక్కచేయకుండా ముందుకు దూకబోతున్న ఆ ఏనుగును ఆపడానికి మావటీడు దాని తలపై పదునైన అంకుశంతో గట్టిగా పొడిచాడు. అయినా ఆ ఏనుగు రోషంతో తన తలను విదిలిస్తూ ముందుకు సాగింది తప్ప, మావటీని గాని, అతని అంకుశాన్ని గాని అస్సలు లెక్కచేయలేదు.

విశేషాలు

మల్లినాథసూరి వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: 'వనగజదానస్య గంధః అస్యాస్తి' అని వ్యుత్పత్తి. అట్టి 'రోధః' అనగా పరకూలమును (అవతలి ఒడ్డును) 'సమ్ప్రాప్తుమ్' వెళ్ళుటకు 'ఆయస్తః' అనగా ఉత్సుకత కలిగినదై, ప్రయత్నము చేయుచున్నదై అని అర్థం. 'యసు ప్రయత్నే' అను ధాతువుకు కర్తరి ప్రయోగంలో 'క్త' ప్రత్యయము వచ్చినది. 'సురసరిదోఘేన' ఆకాశగంగా ప్రవాహము చేత 'రుద్ధం వర్త్మ' మార్గము దేనికి కలదో అట్టి 'నాగః' గజము, 'నిహితః' అనగా ఉంచబడిన (పొడచబడిన), 'శితః' తీక్ష్ణమైన 'అంకుశః' దేనియందు కలదో అట్టి 'మూర్ధానమ్' శిరస్సును 'విధున్వన్' రోషము చేత ఊపుచూ 'యన్తారమ్' మావటీని 'న విగణయాంచకార' లెక్క పెట్టలేదు అని అర్థం. 'అంకుశోస్త్రీ సృణిః స్త్రియామ్' అని అమరకోశము.

శ్లోకము 33

ఆరోఢుః సమవనతస్య పీతశేషే

సాశఙ్కం పయసి సమీరితే కరేణ ।

సమ్మార్జన్నరుణమదస్రుతీ కపోలౌ

సస్యందే మద ఇవ శీకరః కరేణోః ॥ 33

ప్రతిపదార్థం

సమవనతస్య = నీరు త్రాగుటకై ముందరి దేహాన్ని క్రిందికి వంచిన, కరేణోః = ఒక ఏనుగు యొక్క, కరేణ = తొండము చేత, పీతశేషే = త్రాగగా మిగిలిన, పయసి = జలము, ఆరోఢుః = తనపై ఉన్న మావటీని చూచి, సాశఙ్కమ్ = భయముతో కూడినట్లుగా, సమీరితే సతి = (పైకి) చల్లబడగా, అరుణమదస్రుతీ = ఎర్రని మదధారలు కారుతున్న, కపోలౌ = బుగ్గలను, సమ్మార్జన్ = తుడుచుకొంటున్నదై, శీకరః = ఆ నీటి బిందువుల సమూహము, మద ఇవ = మదజలమా అన్నట్లుగా, సస్యందే = కారెను.

తాత్పర్యం

నీరు త్రాగడం కోసం ఒక ఏనుగు తన ముందరి కాళ్లను వంచి ఆకాశగంగలో దిగింది. అది తన తొండంతో నీటిని త్రాగి, మిగిలిన నీటిని పైకి ఎత్తింది. అంతలో తనపై ఉన్న మావటీడు ఎక్కడ కోపగిస్తాడో అని భయపడుతూ, ఆ తొండంలోని నీటిని తన శరీరంపై చల్లుకుంది. ఆ నీటి చినుకులు (శీకరములు) ఎర్రని మదధారలు కారుతున్న దాని కపోలములపై (బుగ్గలకు) తగిలి, ఆ మదజలాన్ని తుడుచుకుంటూ క్రిందికి జారాయి. ఆ దృశ్యం ఎలా ఉందంటే, ఆ నీటి బిందువులు నీరు లాగా కాకుండా, ఆ ఏనుగు బుగ్గల నుండి కారుతున్న మదజలమా అన్నట్లుగా భ్రమింపజేశాయి.

విశేషాలు

మల్లినాథసూరి వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: 'సమవనతస్య' అనగా జలపానము కొరకై ముందరి కాయమును వంచిన 'కరేణోః' గజము యొక్క అని అర్థం. 'కరేణురిభ్యాం స్త్రీ నేమే' అని అమరకోశము ప్రకారం ఇక్కడ కరేణు శబ్దము పుంలింగము నందు ఉపయోగించబడినది. 'కరేణ' తొండము చేత పీల్చగా మిగిలిన 'పయసి' జలము, 'ఆరోఢుః' అనగా హస్తిపకుని (మావటీని) చూచి 'సాశఙ్కమ్' సభయముగా 'సమీరితే' అనగా చల్లబడినదై లేదా విసరబడినదై ఉండగా, 'శీకరః' అనగా అంబుకణము (నీటి చుక్క), 'అరుణే మదస్రుతీ' ఎర్రని మదధారలు గల 'కపోలౌ సమ్మార్జన్' ప్రమార్జనము చేయుచున్నదై (తుడుచుచున్నదై) 'మద ఇవ సస్యందే' మదము వలెనే స్రవించినది అని అర్థం. 'మృజేరజాదౌ సంక్రమే విభాషా వృద్ధిర్వక్తవ్యా' అను వ్యాకరణ నియమము చేత ఇక్కడ వృద్ధి జరిగి సమ్మార్జన్ అని అయినది. నీటి బిందువులు మదజలముతో కలిసి మదజలము వలెనే ప్రవహించడం వల్ల ఇక్కడ 'మదోపమ' లేదా 'ఉపమాలంకారము' సిద్దించినది.

శ్లోకము 34

ఆఘ్రాయ క్షణమతితృష్యతాపి రోషా-

దుత్తీరం నిహితవివృత్తలోచనేన ।

సమ్పృక్తం వనకరిణాం మదామ్బుసేకై-

ర్నాచేమే హిమమపి వారి వారణేన ॥ 34

ప్రతిపదార్థం

అతితృష్యతాపి = మిక్కిలి దప్పిక (దాహము) కలిగి ఉన్నప్పటికీ, ఉత్తీరమ్ = అవతలి ఒడ్డున ఉన్న, వనకరిణాం = అడవి ఏనుగుల యొక్క, మదామ్బుసేకైః = మదజలపు జల్లుల చేత, సమ్పృక్తమ్ = కలపబడినట్టియు, హిమమపి = మంచు వలె చల్లగా ఉన్నట్టియు, వారి = జలమును, వారణేన = ఒక దేవతా ఏనుగు చేత, క్షణమ్ = క్షణకాలము, ఆఘ్రాయ = వాసన చూసి, రోషాత్ = (శత్రువుల మదవాసన తగిలినదనే) కోపముతో, నిహితవివృత్తలోచనేన = ఉంచబడినట్టియు తిప్పబడినట్టియు కన్నులు కలదై, నాచేమే = త్రాగబడలేదు.

తాత్పర్యం

ఇంద్రుని సైన్యంలోని ఒక ఏనుగుకు అమితమైన దాహము వేసింది. అది నీరు త్రాగడానికి నదిలోకి దిగింది. ఆ నీరు మంచు లాగా ఎంతో చల్లగా, స్వచ్ఛంగా ఉంది. కానీ, ఆ జలంలో అవతలి ఒడ్డున ఉన్న అడవి ఏనుగుల మదజలము కలిసి ఉంది. ఆ నీటిని నోటికి అందించుకునే ముందు అది ఒక్క క్షణం వాసన చూసింది. శత్రువులైన అడవి ఏనుగుల మదవాసన తగలగానే దానికి ఎక్కడ లేని కోపం వచ్చింది. దాహాన్ని కూడా మరిచిపోయి, రోషంతో కళ్లు ఉరిమి చూస్తూ, ఆ చల్లని నీటిని త్రాగకుండానే వదిలివేసింది.

విశేషాలు

మల్లినాథసూరి వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: 'అతితృష్యతాపి' అనగా మిక్కిలి పిపాస కలిగినదైనప్పటికీ, 'క్షణమ్ ఆఘ్రాయ' క్షణమాత్రము వాసన చూసి, 'రోషాత్' కోపము వల్ల 'ఉత్తీరమ్' అనగా అవతలి ఒడ్డున (ఇక్కడ విభక్త్యర్థము నందు అవ్యయీభావ సమాసము), 'నిహితే' ఉంచబడినవి మరియు 'వివృత్తే' అనగా ఘూర్ణితములైన (కోపముతో తిరిగిన) లోచనములు ఏ గజమునకు కలవో అట్టి 'వారణేన' గజము చేత అని అర్థం. శత్రు గజమును చూడాలనే కోరికతో కళ్లు తిప్పినది అని భావము. అట్టి వారణము చేత, 'హిమమ్' అనగా శీతలమైనదైనప్పటికీ 'వనకరిణాం మదామ్బుసేకైః' అడవి ఏనుగుల మదధారల చేత 'సమ్పృక్తమ్' మిశ్రమమైన 'వారి' జలము 'నాచేమే' అనగా త్రాగబడలేదు. 'చమూ అదనే' అను ధాతువుకు కర్మణి ప్రయోగంలో లిట్ లకారము రాగా నాచేమే అని రూపము అయినది.

శ్లోకము 35

ప్రచ్యోతన్మదసురభీణి నిమ్నగాయాః

క్రీడన్తో గజపతయః పయాంసి కృత్వా ।

కిఞ్జల్కవ్యవహితతామ్రదానలేఖై-

రుత్తేరుః సరసిజగన్ధిభిః కపోలైః ॥ 35

ప్రతిపదార్థం

క్రీడన్తః = జలక్రీడలు ఆడుతున్న, గజపతయః = శ్రేష్ఠమైన ఏనుగులు, నిమ్నగాయాః = ఆ నది (ఆకాశగంగ) యొక్క, పయాంసి = జలములను, ప్రచ్యోతన్మదసురభీణి = కారుతున్న తమ మదజలము చేత సుగంధభరితముగా, కృత్వా = చేసి, కిఞ్జల్కవ్యవహితతామ్రదానలేఖైః = పద్మముల యొక్క కేసరముల చేత కప్పబడినట్టి ఎర్రని మదరేఖలు కలిగినట్టియు, సరసిజగన్ధిభిః = పద్మముల యొక్క సువాసన కలిగినట్టియు, కపోలైః = కపోలములతో (బుగ్గలతో) ఉపలక్షితులై, ఉత్తేరుః = నది నుండి పైకి వచ్చెను.

తాత్పర్యం

ఆ శ్రేష్ఠమైన ఏనుగులు ఆకాశగంగలో దిగి యథేచ్ఛగా జలక్రీడలు ఆడాయి. ఆ సమయంలో వాటి బుగ్గల నుండి కారిన మదజలం వల్ల ఆ నది నీరంతా మద సువాసనతో నిండిపోయింది. అలాగే, నదిలోని పద్మాలను అవి అల్లోలకల్లోలం చేయడం వల్ల, ఆ పద్మాల కేసరములు (కింజల్కములు) వచ్చి వాటి కపోలములపై ఉన్న ఎర్రని మదరేఖలను కప్పివేశాయి. దీనివల్ల ఏనుగుల బుగ్గలకు పద్మముల సువాసన, నది నీటికి ఏనుగుల మద సువాసన ఒకదానికొకటి మారాయి. అటువంటి పద్మ సుగంధ భరితమైన కపోలములతో ఆ ఏనుగులు నది నుండి బయటకు వచ్చాయి.

విశేషాలు

మల్లినాథసూరి వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: 'క్రీడన్తః' అనగా విహరిస్తున్న గజపతులు 'నిమ్నగాయాః' గంగ యొక్క జలములను 'ప్రచ్యోతద్భిః' స్రవిస్తున్న తమ మదముల చేత సురభితములుగా చేసి అని అర్థం. అలాగే 'కింజల్కైః' అనగా పద్మ కేసరముల చేత 'వ్యవహితాః' అనగా తిరోహితములైన (కప్పబడిన) 'తామ్రాః' తామ్రవర్ణము గల 'దానలేఖాః' మదరాజికలు ఏ కపోలములకు కలవో అట్టి 'సరసిజగన్ధిభిః' పద్మ సువాసన గల కపోలములతో 'ఉత్తేరుః' అనగా నది నుండి బయటకు వచ్చారు. ఇక్కడ ఏనుగుల మద సువాసన నది నీటికి, నదిలోని పద్మ సువాసన ఏనుగుల కపోలములకు పరస్పరము మారినట్లు చెప్పబడినది. ఇలా సమానమైన రెండు వస్తువుల యొక్క గుణములు లేదా పరిమళములు వినిమయము (మార్పిడి) చేయబడినట్లు వర్ణించినందున ఇక్కడ 'సమపరివృత్త్యలంకారము' కలదు. దీని ద్వారా ఏనుగులకు, నదికి కలిగిన పరిమళ వ్యత్యయము వల్ల ఏర్పడిన ఉత్సాహ సంభ్రమము వ్యంగ్యమగుచున్నది.

శ్లోకము 36

ఆకీర్ణం బ‌ల‌ర‌జ‌సా ఘ‌నారుణేన‌

ప్ర‌క్షోభైః స‌ప‌ది త‌ర‌ఙ్గితం త‌టేష్ు ।

మాత‌ఙ్గోన్మ‌థిత‌స‌రోజ‌రేణుపిఙ్గ‌ం

మాఞ్జిష్ఠం వ‌స‌న‌మివామ్బు నిర్వ‌భాసే ॥ 36

ప్రతిపదార్థం

ఘ‌నారుణేన‌ = దట్టమైన ఎరుపు రంగు కలిగినట్టి, బ‌ల‌ర‌జ‌సా = సైన్యము యొక్క ధూళి చేత, ఆకీర్ణమ్ = వ్యాపింపబడినట్టియు, స‌ప‌ది = వెంటనే, ప్ర‌క్షోభైః = (ఏనుగులు మొదలైనవాటి) అల్లోలకల్లోలము చేత, త‌టేష్ు = ఒడ్డుల యందు, త‌ర‌ఙ్గిత‌మ్ = తరంగములు కలదిగా చేయబడినట్టియు, మాత‌ఙ్గోన్మ‌థిత‌స‌రోజ‌రేణుపిఙ్గ‌మ్ = ఏనుగుల చేత నలపబడిన పద్మముల యొక్క పరాగము చేత పచ్చని-ఎరుపు (పింగళ) రంగు కలిగినట్టియు, అమ్బు = ఆ నదీ జలము, మాఞ్జిష్ఠం వ‌స‌న‌మివ‌ = మంజిష్ఠా రంగుతో ముంచబడిన (ఎర్రని) వస్త్రము వలె, నిర్వ‌భాసే = ప్రకాశించెను.

తాత్పర్యం

సైన్యము నడుస్తున్నప్పుడు లేచిన దట్టమైన ఎర్రటి ధూళి ఆకాశగంగ నీటిపై పడింది. దానికి తోడు ఏనుగులు నదిలోకి దిగి కల్లోలం సృష్టించడం వల్ల ఒడ్డుల వెంబడి పెద్ద పెద్ద అలలు లేచాయి. ఏనుగుల త్రొక్కుడుకు నలిగిపోయిన పద్మముల లోని పచ్చని పరాగ రేణువులు ఆ నీటిలో కలిసిపోయాయి. ఈ విధంగా ధూళి వల్ల, పరాగము వల్ల ఎర్రబడి, అలలతో కదులుతున్న ఆ నదీ జలము, మంజిష్ఠా ద్రవముతో రంగు వేయబడిన ఒక అందమైన ఎర్రటి పట్టు వస్త్రము వలె శోభిల్లింది.

విశేషాలు

మల్లినాథసూరి వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: 'ఘనారుణేన' అనగా సాంద్ర లోహితమైన (దట్టమైన ఎర్రని) అని అర్థం, ఇది విశేషణోభయపద కర్మధారయ సమాసము. 'బలరజసా' అనగా సేనా పరాగము చేత ఆకీర్ణమైనది. 'సపది' అనగా వెంటనే, 'ప్రక్షోభైః' ఆలోడనము (కలచివేయుట) వల్ల తటముల యందు 'తరంగితమ్' అనగా సంజాత తరంగమైనది. ఇక్కడ తారకాది గణపాఠము వల్ల 'ఇతచ్' ప్రత్యయము వచ్చినది; లేదా తరంగవత్తుగా చేయబడినది అని అర్థం చెప్పుకున్నప్పుడు మత్వర్థీయ 'మతుప్' లోపించి, కర్మణి క్త ప్రత్యయము వస్తుంది. 'మాతంగైః' ఏనుగుల చేత 'ఉన్మథితానామ్' నలపబడిన 'సరోజానామ్' పద్మముల యొక్క రేణువుల చేత 'పింగమ్' అనగా పిశంగ (పచ్చని-ఎరుపు) వర్ణము కలిగినట్టి 'అమ్బు' జలము, 'మాంజిష్ఠమ్' అనగా (మంజిష్ఠా వృక్ష రసము చేత) ఎర్రబడిన 'వసనమివ' వస్త్రము వలె ప్రకాశించెను. 'తేన రక్తం-' అను సూత్రము చేత ఇక్కడ 'అణ్' ప్రత్యయము వచ్చినది. 'కౌశేయమ్' అనే పాఠాంతరం ఉంటే, 'కోశాడ్డుఞ్' సూత్రము చేత 'కౌశేయం కృమికోశోత్థమ్' (పట్టువస్త్రము) అని అమరకోశార్థము. ఇక్కడ జలమును వస్త్రముతో పోల్చడం వల్ల 'ఉపమాలంకారము'.

శ్లోకము 37

శ్రీమ‌ద్భి‌ర్నియ‌మిత‌క‌ంధ‌రాప‌రాన్తైః

స‌ంస‌క్తైర‌గురువ‌నేష్ు సాఙ్గ‌హార‌మ్ ।

స‌మ్ప్రాపే నిస్సృ‌త‌మ‌దామ్బుభిर्ग‌జేన్ద్రేః

ప్ర‌స్య‌న్దిప్ర‌చ‌లిత‌ గణ్డ శైల‌శోభా ॥ 37

ప్రతిపదార్థం

శ్రీమ‌ద్భిః = శోభావంతములైనట్టియు, నియ‌మిత‌క‌ంధ‌రాప‌రాన్తైః = వంచబడిన మెడలు మరియు వెనుక కాళ్ల అంచులు కలిగినట్టియు, అగురువ‌నేష్ు = అగరు చెట్ల అడవుల యందు, సాఙ్గ‌హార‌మ్ = అవయవముల కదలికలతో (అంగ విక్షేపములతో) కూడినట్లుగా, స‌ంస‌క్తైః = తగులుకొన్నట్టియు, నిస్సృ‌త‌మ‌దామ్బుభిః = స్రవిస్తున్న మదజలము కలిగినట్టియు, గ‌జేన్ద్రేః = శ్రేష్ఠమైన ఏనుగుల చేత, ప్ర‌స్య‌న్దిప్ర‌చ‌లిత‌ గణ్డ శైల‌శోభా = (కొండ నుండి) జారిపడుతూ నీటిని స్రవింపజేసే పెద్ద బండరాళ్ల యొక్క శోభ, స‌మ్ప్రాపే = పొందబడెను.

తాత్పర్యం

ప్రకాశిస్తున్న ఆ శ్రేష్ఠమైన ఏనుగులు అగరు వృక్షాలు దట్టంగా ఉన్న అడవిలోకి ప్రవేశించాయి. అక్కడ వాటి మెడలు, వెనుక కాళ్లు ఆ చెట్ల కొమ్మలకు తగులుకున్నాయి. ఆ బంధనము నుండి తప్పించుకోవడానికి అవి తమ అవయవాలను విదిలిస్తూ విచిత్రమైన కదలికలను ప్రదర్శించాయి. ఆ సమయంలో వాటి కుంభస్థలముల నుండి మదజలము ధారలుగా కారుతోంది. ఆ దృశ్యము ఎలా ఉందంటే, పర్వత శిఖరము నుండి క్రిందికి జారిపడుతూ, సెలయేళ్లను స్రవింపజేసే పెద్ద పెద్ద కొండరాళ్ల (గండశిలల) వలె ఆ ఏనుగులు భాసించాయి.

విశేషాలు

మల్లినాథసూరి వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: 'శ్రీమద్భిః' అనగా శోభావంతములైన, 'నియమితాః' కట్టబడిన లేదా వంచబడిన కంధరలు (మెడలు) మరియు 'అపరాంతాః' అనగా వెనుక కాళ్ల అగ్రములు ఏ ఏనుగులకు కలవో అవి అని అర్థం. 'అపరః పశ్చిమః పాదః' అని వైజయంతీ నిఘంటువు. 'అగురువనేషు' అగరు తోటలలో 'సాంగహారమ్' అనగా అంగ విక్షేపములతో (శరీర కదలికలతో) కూడినట్లుగా, 'సంసక్తైః' తగులుకొన్నవైన, 'నిసృతాని' స్రవిస్తున్న మదజలములు గల 'గజేంద్రైః' శ్రేష్ఠ గజముల చేత, 'ప్రస్యందినః' జలమును స్రవింపజేసే, 'ప్రచలితాః' కొండ నుండి జారిన 'గండశైలాః' అనగా స్థూల ఉపలములు (పెద్ద బండరాళ్లు) ఏవో వాటి యొక్క శోభ 'సంప్రాపే' అనగా పొందబడినది. ఇది కర్మణి ప్రయోగంలో లిట్ లకారము. 'గండశైలాస్తు చ్యుతాః స్థూలోపలా గిరేః' అని అమరకోశము. ఇక్కడ ఏనుగులకు పర్వత బండరాళ్ల యొక్క శోభ లభించినది అని చెప్పడం వల్ల, ఒకదాని శోభ మరొకదానికి లభించడం అసంభవం కాబట్టి, 'తత్సదృశీ శోభా' (దాని వంటి శోభ) అనే బింబ-ప్రతిబింబ భావము ఆక్షేపించబడుతోంది. అందువల్ల ఇక్కడ 'నిదర్శనాలంకారము' కలదు.

శ్లోకము 38

నిఃశేషం ప్ర‌శ‌మిత‌రేణు వార‌ణానాం

స్రోతోభిర్మ‌ద‌జ‌ల‌ముజ్ఝ‌తామ‌జ‌స్ర‌మ్ ।

ఆమోదం వ్య‌వ‌హిత‌భూరిపుష్ప‌గ‌న్ధో

భిన్నైలాసుర‌భిమువాహ గ‌న్ధ‌వాహః ॥ 38

ప్రతిపదార్థం

గ‌న్ధ‌వాహః = వాయువు, స్రోతోభిః = మదనాళముల ద్వారా, అజ‌స్ర‌మ్ = నిరంతరము, మ‌ద‌జ‌ల‌మ్ = మదజలమును, ఉజ్ఝ‌తామ్ = వర్షిస్తున్న (కారుస్తున్న), వార‌ణానామ్ = ఏనుగుల సంబంధమైనట్టియు, నిఃశేష‌మ్ = పూర్తిగా, ప్ర‌శ‌మిత‌రేణు = ధూళిని అణచివేసినట్టియు, వ్య‌వ‌హిత‌భూరిపుష్ప‌గ‌న్ధః = అనేక పుష్పముల యొక్క సువాసనను సైతం తిరస్కరించినట్టి (కప్పివేసినట్టి), భిన్నైలాసుర‌భి = వికసించిన ఏలకుల పొదల వలె సుగంధభరితమైన, ఆమోదమ్ = పరిమళమును (మద పరిమళమును), ఉవాహ = మోసుకొని పోయెను.

తాత్పర్యం

ఆ ఇంద్రకీల పర్వత ప్రాంతంలో గంధవాహుడైన వాయువు మెల్లగా వీచాడు. ఆ వాయువు, ఏనుగుల మదనాళాల నుండి నిరంతరము కారుతున్న మదజలపు చల్లదనము వల్ల మార్గములోని ధూళినంతటినీ పూర్తిగా అణచివేసింది. ఆ ఏనుగుల మదగంధము ఎంత తీవ్రముగా ఉందంటే, అడవిలోని అనేక రకాల పూల సువాసనలను కూడా అది అణచివేసింది. వికసించిన ఏలకుల తీగల నుండి వచ్చే అద్భుతమైన పరిమళము వలె ఉన్న ఆ ఏనుగుల మద సువాసనను వాయువు దిక్కులన్నింటికీ మోసుకొని వెళ్ళాడు.

విశేషాలు

మల్లినాథసూరి వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: 'గంధం వహతి ఇతి గంధవాహః' అనగా వాయువు, కర్మపద ఉపపదముగా 'అణ్' प्रत्यయము వచ్చినది. 'నిఃశేషం యథా తథా' పూర్తిగా రేణువులను (ధూళిని) శాంతింపజేసినది ఏ మదజలమో, అటువంటి మదజలమును తమ మదనాడీ మార్గముల ద్వారా ఎల్లప్పుడూ వర్షిస్తున్న ఏనుగులకు సంబంధించిన పరిమళమును వాయువు మోసినది. ఆ వాయువు 'వ్యవహితః' అనగా తిరస్కరించబడిన (కప్పివేయబడిన) 'భూరిః' బహుళమైన పుష్పగంధము కలది. 'భిన్నాః' అనగా వికసించిన 'ఎలాః' అనగా లతావిశేషములు (ఏలకుల తీగలు). 'పృథ్వీకా చంద్రబాలైలా' అని అమరకోశము. వాటి పుష్పములను 'ఎలాః' అంటారు. 'పుష్పే జాతీప్రభృతయః స్వలింగా జీంత్యః ఫలే' అని అమరకోశ నియమము. అట్టి వికసించిన ఏలకుల పుష్పముల వలె 'సురభి' అనగా ఘ్రాణేంద్రియమునకు తృప్తిని కలిగించే 'ఆమోదమ్' పరిమళమును వాయువు 'ఉవాహ' వహించినది. ఇక్కడ మదగంధమును ఏలకుల సువాసనతో పోల్చడం వల్ల 'ఉపమాలంకారము'.

శ్లోకము 39

సాదృశ్యం ద‌ధ‌తి గ‌భీర‌మేఘ‌ఘోషై-

రున్నిద్ర‌క్షుభిత‌మృగాధిప‌శ్రుతాని ।

ఆతేనుశ్చ‌కిత‌చ‌కోర‌నీల‌క‌ణ్ఠా‌న్

క‌చ్ఛాన్తాన‌మ‌ర‌మ‌హేభ‌బృంహితాని ॥ 39

ప్రతిపదార్థం

గ‌భీర‌మేఘ‌ఘోషైః = గంభీరములైన మేఘ గర్జనలతో, సాదృశ్య‌మ్ = పోలికను, ద‌ధ‌తి = కలిగి ఉన్నట్టియు, ఉన్నిద్ర‌క్షుభిత‌మృగాధిప‌శ్రుతాని = (ఆ ధ్వని వినడం వలనే) నిద్ర మేల్కొని కలత చెందిన సింహముల చేత వినబడినట్టియు, అమ‌ర‌మ‌హేభ‌బృంహితాని = దేవతా శ్రేష్ఠ గజముల యొక్క గర్జనలు (ఘీంకారములు), చ‌కిత‌చ‌కోర‌ నీల‌క‌ణ్ఠా‌న్ = (మేఘగర్జన అని భావించి) భయపడిన చకోర పక్షులు మరియు నెమళ్లు కలిగినట్టి, క‌చ్ఛాన్తాన్ = నదీతీరపు పచ్చిక ప్రదేశముల యందు (అనూప దేశముల యందు), ఆతేనుః = వ్యాపించెను.

తాత్పర్యం

ఇంద్రుని సైన్యంలోని ఐరావతాది దిగ్గజములు గంభీరముగా ఘీంకరించాయి. ఆ ధ్వనులు దట్టమైన మేఘాల గర్జనల వలె ఉన్నాయి. ఆ భీకర ధ్వనిని వినడం వలనే, కొండ గుహలలో పడుకుని ఉన్న సింహాలు ఒక్కసారిగా నిద్ర లేచి, క్రోధముతో అటు ఇటు చూడసాగావు. ఆ ఏనుగుల ఘీంకారములు నదీతీర ప్రాంతాలలోని పచ్చిక బయళ్లలో అంతటా వ్యాపించాయి. ఆ ధ్వనిని నిజమైన మేఘగర్జనే అనుకుని భ్రమపడి, చకోర పక్షులు సంభ్రమించగా, నెమళ్లు ఆనందంతో పురివిప్పి నాట్యమాడటానికి సిద్ధపడ్డాయి.

విశేషాలు

మల్లినాథసూరి వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: 'గభీరైః మేఘఘోషైః' సాంద్ర గర్జనలతో 'సాదృశ్యం దధతి' పోలికను కలిగి ఉన్నవి, ఇక్కడ ఉపమ వ్యక్తమగుచున్నది. ధా ధాతువుకు 'శతృ' ప్రత్యయము, 'వా నపుంసకస్య' అను సూత్రము చేత వికల్పముగా 'నుమ్' ఆగమము రాలేదు. 'ఉన్నిద్రాః' అనగా ఆ బృంహితమును వినడం వలనే ప్రబుద్ధులైన (మేల్కొన్న), 'క్షుభితాః' సంరబ్ధులైన (కోపగించిన) ఏ 'మృగాధిపాః' (సింహములు) కలవో వాటి చేత 'శ్రుతాని' వినబడినవి, కానీ అవి కేవలం ప్రతిధ్వనులు కావని భావము. అట్టి 'అమరమహేభ బృంహితాని' దేవగజ ఘీంకారములు, 'కచ్ఛాంతాన్' అనగా అనూప ప్రదేశములను (జలప్రాయమైన ఒడ్డు భూములను) ఆవరించాయి. 'జలప్రాయమనూపం స్యాత్పుంసి కచ్ఛస్తథావిధః' అని అమరకోశము. అట్టి ప్రదేశములలో 'చకితాః' అనగా గర్జన శంక చేత సంభ్రాంతులైన చకోరములు, 'నీలకంఠాః' నెమళ్లు ఉన్నాయి. ఏనుగుల ధ్వనిని మేఘ ధ్వనిగా భావించి పక్షులు ప్రవర్తించడం వల్ల ఇక్కడ 'భ్రాంతిమదలంకారము' కలదు.

శ్లోకము 40

శాఖావ‌స‌క్త‌క‌మ‌నీయ‌ప‌రిచ్ఛ‌దానా-

మ‌ధ్వ‌శ్ర‌మాతుర‌వ‌ధూజ‌న‌సేవితానామ్ ।

జ‌జ్ఞే నివేశ‌న‌విభాగ‌ప‌రిష్కృతానాం

ల‌క్ష్మీః పురోప‌వ‌న‌జావ‌న‌పాద‌పానామ్ ॥ 40

ప్రతిపదార్థం

శాఖావ‌స‌క్త‌క‌మ‌నీయ‌ప‌రిచ్ఛ‌దానామ్ = కొమ్మల యందు తగిలించబడిన అందమైన వస్త్రములు, ఆభరణములు కలిగినట్టియు, అధ్వ‌శ్ర‌మాతుర‌వ‌ధూజ‌న‌సేవితానామ్ = ప్రయాణ అలసట చేత పీడింపబడిన దేవతా స్త్రీల చేత ఆశ్రయించబడినట్టియు, నివేశ‌న‌విభాగ‌ప‌రిష్కృతానామ్ = సైనిక శిబిరముల యొక్క విభాగముల చేత అలంకరించబడినట్టి, వ‌న‌పాద‌పానామ్ = ఆ అడవి చెట్ల యొక్క, ల‌క్ష్మీః = శోభ, పురోప‌వ‌న‌జా = నగరములోని కృత్రిమ ఉద్యానవనములలో ఉండే శోభ వలె, జ‌జ్ఞే = ఏర్పడెను.

తాత్పర్యం

ఆ ఇంద్రకీల పర్వతము మీది అడవి చెట్లు ఒక అద్భుతమైన రూపాన్ని సంతరించుకున్నాయి. ప్రయాణ అలసట వల్ల అలసిపోయిన దేవతా స్త్రీలు ఆ చెట్ల నీడలలో విశ్రమించారు. వారు తమ అందమైన వస్త్రాలను, నగలను (పరిచ్ఛదములను) ఆ చెట్ల కొమ్మలకు తగిలించారు. ఆ చెట్ల చుట్టూ సైన్యము యొక్క విడిది శిబిరాలు (డేరాలు) అందముగా ఏర్పడ్డాయి. దీనివల్ల, అప్పటివరకు బోసిగా ఉన్న ఆ అడవి చెట్లు, రాజనగరము లోని అంతఃపుర ఉద్యానవనము లోని చెట్ల వలె అత్యంత విలాసవంతమైన శోభతో ప్రకాశించాయి.

విశేషాలు

మల్లినాథసూరి వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: పరిచ్ఛాద్యతే (కప్పబడుతుంది) దీని చేత కాబట్టి 'పరిచ్ఛదః' అనగా వసనాభరణాదులైన పరికరములు అని అర్థం. 'పుంసి సంజ్ఞాయాం ఘః ప్రాయేణ' అను సూత్రము చేత 'ఘ' ప్రత్యయము, 'ఛాదేర్ఘేద్వ్యుపసర్గస్య' సూత్రము చేత హ్రస్వత్వము వచ్చి పరిచ్ఛద అని రూపమైనది. చెట్ల యొక్క 'శాఖాసు' కొమ్మల యందు 'అవసక్తాః' తగిలించబడిన కమనీయ పరిచ్ఛదములు కలవి అని అర్థం. 'అధ్వని శ్రమః' ప్రయాణ అలసట చేత 'ఆతురైః' పీడితులైన వధూజనుల చేత సేవించబడినవి. 'నివేశనవిభాగైః' అనగా ఆవాసముల (డేరాల) యొక్క అవచ్ఛేదముల చేత 'పరిష్కృతానామ్' అలంకరించబడిన వనపాదపముల (అరణ్య వృక్షముల) యొక్క లక్ష్మీ (శోభ), 'పురే' నగరము నందు గల ఉపవనములలో (కృత్రిమ వనములలో) జన్మించిన శోభ వలె అయినది. ఇక్కడ వనవృక్షాలకు, నగర ఉపవన వృక్షాల శోభకు పరస్పర సంబంధము వాస్తవముగా అసంభవము కాబట్టి, 'తత్సదృశీ' (దానితో సమానమైన శోభ) అనే సాదృశ్యము ఆక్షేపించబడుతోంది. అందువల్ల ఇక్కడ 'నిదర్శనాలంకారము' కలదు. ఈ శ్లోకము 'వసంతతిలకా' వృత్తము నందు వ్రాయబడినది. దీని లక్షణము: 'ఉక్తా వసంతతిలకా తభజా జగౌ గః' (అనగా త, భ, జ, జ అనే గణాలు, రెండు గురువులు ఉండటం వసంతతిలకా ఛందస్సు లక్షణము).

మహాకవి భారవి విరచిత కిరాతార్జునీయ మహాకావ్యము నందు, మహామహోపాధ్యాయ కోలాచల మల్లినాథసూరి వ్యాఖ్యానించిన 'ఘంటాపథ' వ్యాఖ్యానానుసారము ఏడవ సర్గ సంపూర్ణముగా ముగిసినది.