కిరాతార్జునీయం 15వ సర్గ 01 -53

 మల్లినాథసూరి విరచిత 'ఘంటాపథ' వ్యాఖ్యానాన్ని అనుసరించి, కిరాతార్జునీయం 15వ సర్గ ప్రతిపదార్థ తాత్పర్య విశేషాలు 13 .06.2026

శ్లోకం 1

అథ శ్రుతా ని వార్త్రఘ్నశరేభ్యస్తత్రసుః ।

భేజే దిశః పరిత్యక్త్మహేష్వాసా చ సా చమూః ॥ 1 ॥

ప్రతిపదార్థం

అథ = ఆ తర్వాత, తత్ర = ఆ యుద్ధ రంగంలో, భూతాని = సమస్త ప్రాణులు, వార్త్రఘ్నశరేభ్యః = వృత్రాసురుడిని చంపిన ఇంద్రుడి కుమారుడైన అర్జునుడి యొక్క బాణాల వలన, తత్రసుః = భయపడ్డాయి, సా = ఆ, చమూః చ = (శివుని) ప్రమథ గణాల సేన కూడా, పరిత్యక్త్మహేష్వాసా = విడిచిపెట్టబడిన గొప్ప ధనస్సులు కలదై (ఆయుధాలను కింద పడేసి), దిశః = దిక్కులను, భేజే = పొందింది (అంటే నలుదిక్కులా పారిపోయింది),

తాత్పర్యం

ఆ తర్వాత ఆ రణరంగంలో అర్జునుడు ప్రయోగించిన బాణాలు సృష్టించిన భీభత్సానికి సమస్త ప్రాణులు భయభీతులయ్యాయి. అంతవరకు ఎంతో పరాక్రమంతో పోరాడిన శివసేన (ప్రమథ గణాలు) తమ చేతుల్లోని గొప్ప ధనస్సులను, ఆయుధాలను అక్కడే పడేసి ప్రాణభయంతో నలుదిక్కులా పారిపోవ సాగింది.

విశేషాలు

మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానం ప్రకారం: 'అథ' అనగా అనంతరము. రణంలో 'భూతాని' అనగా సర్వప్రాణులు. వృత్రాసురుడిని హంసించినవాడు వృత్రహా (ఇంద్రుడు). అతని అపత్యం (పుత్రుడు) వార్త్రఘ్నుడు అనగా అర్జునుడు. అతని బాణాల వలన 'తత్రసుః' అనగా భయపడ్డారు. 'సా చమూః చ' అనగా ఆ శివసేన కూడా, ఇషవులు (బాణాలు) దీని ద్వారా వేయబడతాయి కాబట్టి ఇక్ష్వాసాలు అనగా ధనస్సులు. పరత్యక్తములైన మహత్తర ఇక్ష్వాసములు గలది అనగా ఆయుధాలను పరిత్యజించినదై 'దిశః భేజే' అనగా పారిపోయింది. ఇక్కడ భూతముల యొక్క త్రాసము (భయము), సేన యొక్క పలాయనము (పారిపోవుట) అనే రెండు క్రియలు ఏకకాలంలో సంభవించినట్లు చెప్పబడినందున, భిన్నవిషయక 'క్రియాసముచ్చయం' అనే అలంకారం ఉద్దీపితమైంది. "గుణక్రియాయౌగపద్యం సముచ్చయః" అనేది దీని సాధారణ లక్షణం. ఇది యమకంతో సంసృష్టమై ఉంది.

శ్లోకం 2

అపశ్యద్భిరివేశానం రణాన్నివవృతే గణైః ।

ముహ్యత్యేవ హి కృచ్ఛ్రేషు సంభ్రమజ్వలితం మనః ॥ 2 ॥

ప్రతిపదార్థం

గణైః = ప్రమథ గణాల చేత, ఈశానం = తమ ప్రభువైన శివుడు, పురోవర్తినం = ఎదురుగానే ఉన్నప్పటికీ, అపశ్యద్భిరివ = చూడలేనట్లుగా, రణాత్ = యుద్ధం నుండి, నివవృతే = వెనుతిరగడం జరిగింది, హి = ఏలయనగా, కృచ్ఛ్రేషు = ఆపదలు సంభవించినప్పుడు, సంభ్రమజ్వలితం = భయము చేత తపించిపోయిన, మనః = మనస్సు, ముహ్యత్యేవ = మోహాన్ని (భ్రమను) పొందుతుంది కదా,

తాత్పర్యం

ప్రమథ గణాలు తమ ప్రభువైన పరమశివుడు తమ కళ్ళముందే ఉన్నప్పటికీ, ఆయనను చూడలేనట్లుగా యుద్ధభూమి నుండి వెనుతిరిగి పారిపోయారు. ఆపత్కాలంలో భయాందోళనలతో నిండిపోయిన మనస్సు పూర్తిగా వివేకాన్ని కోల్పోవడం సహజం. అందువల్లనే ఎదురుగా ఉన్న స్వామి కూడా వారికి కనిపించలేదు.

విశేషాలు

మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానం ప్రకారం: ప్రమథ గణాల చేత 'ఈశానం' అనగా తమ స్వామియైన శివుడు పురోవర్తిగా (ఎదురుగా) ఉన్నాడని భావం. ఆయనను 'అపశ్యద్భిరివ' చూసైనా చూడనట్లుగా యుద్ధం నుండి నివృత్తి చెందారు. దీనికి సమర్థనగా - 'కృచ్ఛ్రేషు' అనగా ఆపదలలో 'సంభ్రమేణ' అనగా సాధ్వసము (భయము) చేత జ్వలితమైన (తప్తమైన) మనస్సు మోహాన్ని పొందుతుంది. 'సంభ్రమః సాధ్వసే౽పి స్యాత్' అని విశ్వకోశం. అందువల్ల ఎదురుగా ఉన్న స్వామి కూడా కనిపించకపోవడం ఉపపన్నమే అని భావం. ఇక్కడ సామాన్య వాక్యం చేత విశేషార్థం సమర్థించబడినందున అర్థాంతరన్యాస అలంకారం వ్యక్తమవుతోంది.

శ్లోకం 3

ఖండితాశంసయా తేషాం పరాఙ్ముఖతయా తయా ।

ఆవివేశ కృపా కేతౌ కృతోచ్చైర్వానరం నరమ్ ॥ 3 ॥

ప్రతిపదార్థం

ఖండితాశంసయా = భగ్నమైన జయాశ కలిగినట్టియు, తేషాం = ఆ ప్రమథ గణాల యొక్క, తయా = ఆ, పరాఙ్ముఖతయా = యుద్ధ వైముఖ్యము (పలాయనము) చేత, కేతౌ = తన ధ్వజము నందు, ఉచ్చైః = ఎత్తైన, వానరం = వానరుడైన హనుమంతుడిని, కృత = ఉంచినట్టి, నరమ్ = నరుడిని (అర్జునుడిని),  కృపా = కరుణ, ఆవివేశ = ఆవహించింది,

తాత్పర్యం

శివసేన జయాశలు పూర్తిగా నశించి, వారు యుద్ధానికి వెన్నుచూపి పారిపోతున్న దీనస్థితిని చూసి, తన రథధ్వజంపై ఎత్తైన హనుమంతుని చిహ్నాన్ని కలిగిన అర్జునుడికి (కపిధ్వజుడికి) వారిపై అమితమైన దయ, కరుణ కలిగాయి.

విశేషాలు

మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానం ప్రకారం: 'ఖండితా' అనగా ధ్వంసమైన ఆశంస (జయాశ) కలిగిన, 'తేషామ్' అనగా ఆ ప్రమథ గణములకు సంబంధించిన, 'తయా' అనగా అత్యంత సన్నిహితమైన, 'పరాఙ్ముఖతయా' అనగా రణ వైముఖ్యము (పలాయనము) చేత; 'కేతౌ' అనగా ధ్వజము నందు 'ఉచ్చైః' ఉన్నతుడైన వానరుడిని (హనుమంతుడిని) ఉంచినట్టి 'నరమ్' అనగా కపిధ్వజుడైన అర్జునుడిని 'కృపా' (కరుణ) ఆవహించింది. వారి దుర్దశను చూసి అతడు కృపావిష్టుడు అయ్యాడని భావం. ఇందులో 'యమకాలంకారం' ప్రదర్శించబడింది.

శ్లోకం 4

ఆస్థామాలంబ్య నీతేషు వశం క్షుద్రేష్వరాతిషు ।

వ్యక్తిమాయాతి మహతాం మాహాత్మ్యమనుకంపయా ॥ 4 ॥

ప్రతిపదార్థం

ఆస్థాం = ప్రయత్నాన్ని, ఆలంబ్య = ఆశ్రయించి, వశం నీతేషు = లోబరుచుకోబడిన, క్షుద్రేషు = దీనులైన/దుష్టులైన, అరాతిషు = శత్రువుల విషయమై, అనుకంపయా = చూపించే కరుణ చేత, మహతాం = ఉత్తములైన వీరుల యొక్క, మాహాత్మ్యం = గొప్పతనం (మహానుభావత్వం), వ్యక్తిం = స్పష్టతను, ఆయాతి = పొందుతుంది,

తాత్పర్యం

యుద్ధంలో తమ పరాక్రమంతో, ప్రయత్నంతో శత్రువులను పూర్తిగా లొంగదీసుకున్న తర్వాత, దీనావస్థలో ఉన్న ఆ శత్రువుల పట్ల వీరులు ప్రదర్శించే కరుణే వారి మహోన్నతమైన స్వభావాన్ని, గొప్పతనాన్ని లోకానికి చాటిచెబుతుంది.

విశేషాలు

మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానం ప్రకారం: శత్రువులపై కరుణ ఎలా కలుగుతుందనే శంకకు సమాధానం ఇక్కడ చెప్పబడింది. 'ఆస్థామ్' అనగా యత్నమును ఆలంబించి, 'వశం నీతేషు' లొంగదీసుకోబడిన క్షుద్రులైన (దుష్టులైన) అరాతుల (శత్రువుల) విషయమై 'అనుకంపయా' (కృప చేత) 'మహతామ్' వీరుల యొక్క మాహాత్మ్యము (మహానుభావత్వము) వ్యక్తము (స్ఫుటత్వము) అవుతుంది. స్వపౌరుషంతో జయించిన శత్రువులపై కూడా కరుణ చూపడం అనేది మహాత్ములకు భూషణమే అని భావం.

శ్లోకం 5 (చిత్రకావ్య శ్లోకం)

స సాసిః సాసుసూః సాసో యేయాయేయాయయాయయః ।

లలౌ లీలాం లలో౽లోలః శశీశశశిశుశీః శశన్ ॥ 5 ॥

ఛందస్సు

ఈ శ్లోకం 'ఎకాక్షర పాద' లేదా 'ద్వ్యక్షరి' కిందకు వస్తుంది. ఇందులో కేవలం 'స', 'ల' (మరియు వాటి గుణింతాలు) అనే అక్షరాలనే ప్రధానంగా ఉపయోగించి కవి అద్భుతమైన చిత్రకావ్య సృష్టి చేశారు.

ప్రతిపదార్థం

సః = ఆ అర్జునుడు, సాసిః = ఖడ్గముతో కూడినవాడై, సాసుసూః = బాణములతో కూడినవాడై, సాసః = ధనస్సుతో కూడినవాడై, యేయాయేయాయయాయయః = జయించదగిన మరియు జయించశక్యం కాని శత్రువుల నుండి లభించే సంపదలను పొందేవాడై, శుభప్రదమైన దైవాన్ని పొందినవాడై, లలః = విలసిల్లేవాడై, అలోలః = చంచలత్వం లేని స్థిరచిత్తుడై, శశీశశశిశుశీః = శివుని కుమారుడైన కుమారస్వామిని కూడా ఎదిరించే పరాక్రమం కలవాడై, శశన్ = వేగంగా నడుస్తూ, లీలాం = శోభను (లీలను), లలౌ = పొందెను.

తాత్పర్యం

ఖడ్గము, బాణములు, ధనస్సు ధరించినవాడు, జయించదగిన మరియు జయించశక్యం కాని శత్రువుల సంపదలను సాధించేవాడు, లక్ష్మీప్రదమైన దైవబలం కలవాడు, స్థిరచిత్తుడు, తేజోవంతుడు, శివకుమారుడైన కుమారస్వామి పరాక్రమాన్ని సైతం అణచగలవాడైన ఆ అర్జునుడు రణరంగంలో శరవేగంతో కదులుతూ అద్భుతమైన యుద్ధ శోభను పొందాడు.

విశేషాలు

మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానం ప్రకారం:

• 'సాసిః' = ఖడ్గముతో కూడినవాడు.
• 'సాసుసూః' = అసువులను (ప్రాణాలను) ప్రేరేపించేవి (తీసేవి) అసుసువులు అనగా బాణాలు. బాణములతో కూడినవాడు.
• 'సాసః' = బాణాలు ప్రయోగించే సాధనమైన ఆసము అనగా ధనస్సు. ధనస్సుతో కూడినవాడు (అన్నింటికీ బహువ్రీహి సమాసం).
• 'యేయాయేయాయయాయయః' = 'యేయాః' అనగా జయించదగినవారు, 'అయేయాః' అనగా సామాన్యంగా జయించశక్యం కానివారు. వీరిద్దరి నుండి 'ఆయే' అనగా సువర్ణ గజాది లాభాలను 'యాతి' (పొందుతాడు) కాబట్టి యేయాయేయాయః. 'అయః' అనగా శుభప్రదమైన దైవాన్ని 'యాతి' పొందుతాడు కాబట్టి అయయః. ఈ రెండూ కలిసినవాడు అర్జునుడు.
• 'లలః' = విలసిల్లువాడు. 'లల విలాసే' ధాతువు.
• 'అలోలః' = చంచలత్వము లేనివాడు (స్థిరచిత్తుడు).
• 'శశీశశశిశుశీః' = శశి ఈశుడు అనగా శివుడు, అతని శిశువు అనగా స్కాందుడు (కుమారస్వామి). ఆయనను సైతం 'శృణాతి' అనగా హింసించువాడు/ఎదిరించువాడు.
• 'శశన్' = ప్లుతగతి (వేగవంతమైన నడక) కలిగినవాడు. 'శశ ద్రుతగతౌ' ధాతువు.
• ఆ అర్జునుడు 'లీలామ్' (శోభను) 'లలౌ' (పొందెను). 'లా ఆదానే' ధాతువు. ఇది ఏకాక్షరపాద చిత్రకవిత్వం.

ఈ 15వ సర్గలో భారవి మహాకవి అనేక చిత్రబంధాలను ఉపయోగించారు. ఐదవ శ్లోకంలో కేవలం 'స', 'ల' అనే అక్షరాల విన్యాసంతోనే ఒక సంపూర్ణ అర్థవంతమైన శ్లోకాన్ని నిర్మించడం కవియొక్క అసమాన శబ్ద నైపుణ్యానికి, పాండిత్యానికి నిదర్శనం. ఇలాంటి కవిత్వాన్ని 'దుష్కర కావ్యం' అంటారు. కేవలం అక్షర చమత్కృతి కోసమే కాకుండా, అర్జునుడి సర్వసన్నద్ధతను, నిశ్చలత్వాన్ని, కుమారస్వామి వంటి వీరుడిని సైతం ఢీకొనగల అతని రణోత్సాహాన్ని వర్ణించడానికి కవి ఈ చిత్రబంధ శైలిని ఎన్నుకున్నారు. శబ్దాల అమరిక క్లిష్టంగా ఉన్నప్పటికీ, అంతరార్థం అర్జునుడి అసమాన వీరత్వాన్ని ప్రస్ఫుటంగా ఆవిష్కరిస్తుంది.

శ్లోకం 6

త్రాసుజిహ్మం యతశ్చైతాన్మందమేవాన్వియాయ సః ।

నాతిపీడయితుం భగ్నానిచ్ఛంతి హి మహౌజసః ॥ 6 ॥

ప్రతిపదార్థం

సః = ఆ అర్జునుడు, త్రాసజిహ్మం = భయము చేత కుటిలమైన (దీనమైన) నడక కలవారై, యతః = ఎటువైపైతే పారిపోతున్నారో, ఏతాన్ = ఈ ప్రమథ గణాలను, మందమేవ = మెల్లగానే, అన్వియాయ = అనుసరించి వెళ్ళాడు, హి = ఏలయనగా, మహౌజసః = గొప్ప పరాక్రమవంతులు/మహానుభావులు, భగ్నాన్ = యుద్ధంలో ఓడిపోయి పారిపోతున్న శత్రువులను, అతిపీడయితుం = మిక్కిలి బాధించడానికి, నేచ్ఛంతి = ఇష్టపడరు కదా,

తాత్పర్యం

ప్రాణభయంతో దిక్కుతోచక, దీనంగా పారిపోతున్న ఆ శివసేనను చూసి అర్జునుడు వారిని వేగంగా వెంటాడకుండా, ఎంతో మెల్లగా వారి వెనుక వెళ్ళాడు. ఎందుకంటే, నిజమైన పరాక్రమవంతులు రణరంగంలో వెన్నుచూపి, పరాజితులై పారిపోతున్న శత్రువులను మరింత పీడించడానికి లేదా వారిపై క్రూరత్వం చూపించడానికి అస్సలు ఇష్టపడరు.

విశేషాలు

మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానం ప్రకారం: 'సః' అనగా ఆ అర్జునుడు 'త్రాసజిహ్మమ్' అనగా భయక్లిష్టమైన విధంగా 'యతః' ఎటువైపు వెళ్తున్నారో, పలాయనమౌతున్నారో 'ஏతాన్' ఈ గణాలను 'మందమేవ అన్వియాయ' మెల్లగానే అనుసరించాడు. దీనికి కారణాన్ని సమర్థిస్తూ — 'మహౌజసః' అనగా మహానుభావులైన వీరులు 'భగ్నాన్' పరాజితులైనవారిని 'అతిపీడయితుమ్' మిక్కిలి బాధించుటకు 'నేచ్ఛంతి' ఇష్టపడరు. ఇక్కడ కూడా సామాన్య వాక్యం చేత విశేషార్థం సమర్థించబడినందున 'అర్థాంతరన్యాస అలంకారం' శోభిల్లుతోంది.

శ్లోకం 7

అథాయే హసతా సాచిస్థితేన స్థిరకీర్తినా ।

సేనాన్యా తే జగదిరే కించిదాయస్తచేతసా ॥ 7 ॥

ప్రతిపదార్థం

అథ = ఆ తర్వాత, ఆయే = ఆ యుద్ధభూమిలో/ఆ సేనల మధ్య, హసతా = (గణాల పలాయనాన్ని చూసి) నవ్వుతున్నట్టియు, సాచిస్థితేన = వాటిని వారించడానికి అడ్డముగా (తిర్యగ్ రూపంలో) నిలిచినట్టియు, స్థిరకీర్తినా = స్థిరమైన కీర్తి కలిగినట్టియు, కించిత్ = ఈషత్తు (కొద్దిగా), ఆయస్తచేతసా = ఖేదము నొందిన చిత్తము కలిగిన, సేనాన్యా = సేనాధిపతియైన కుమారస్వామి చేత, తే = ఆ ప్రమథ గణాలు, జగదిరే = ఇట్లు పలుకబడ్డారు,

తాత్పర్యం

ఆ సమయంలో, ప్రమథ గణాలు భయంతో పారిపోతుండటం చూసి, వారిని ఆపడానికి సేనాధిపతియైన కుమారస్వామి వారికి అడ్డంగా నిలబడ్డాడు. తన సేన ఇలా వెన్నుచూపినందుకు ఆయన మనస్సు కొద్దిగా ఖేదపడినప్పటికీ, ముఖంపై చిరునవ్వుతో, స్థిరమైన కీర్తిమూర్తియైన ఆ స్కందుడు పారిపోతున్న గణాలతో ఈ క్రింది విధంగా మాట్లాడటం ప్రారంభించాడు.

విశేషాలు

మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానం ప్రకారం: 'అథ' అనగా ఆ తర్వాత, 'ఆయే' అనగా బలముల (సేనల) మధ్య; 'హసతా' వారి భంగమును (పరాజయమును) చూసి నవ్వుతున్నట్టియు; 'సాచిస్థితేన' అనగా ఆ పలాయనమును నివారించుటకు తిర్యగ్ రూపమున (అడ్డముగా) వ్యవస్థితుడైనట్టియు — "తిర్యగర్థే సాచి తిరః" అని అమరకోశం; 'స్థిరకీర్తినా' తాను స్వయంగా భంగపడనందున స్థిరమైన కీర్తి గలవాడైనట్టియు; 'కించిత్ ఆయస్తచేతసా' తన గణాల పలాయనము వలన కొద్దిగా ఖిన్నమైన చిత్తము గలవాడైనట్టియు 'సేనాన్యా' అనగా స్కందుని చేత — "పార్వతీనందనః స్కందః సేనానీరగ్నిభూర్గుహః" అని అమరకోశం; 'తే' ఆ ప్రమథాది గణాలు 'జగదిరే' అనగా పలుకబడ్డారు. ఈ శ్లోకంలో ఓష్ఠ్య వర్ణాలు (పెదవుల సహాయంతో పలికే ప, ఫ, బ, భ, మ వంటి అక్షరాలు) ఎక్కడా లేవు, కాబట్టి ఇది 'నిరోష్ఠ్య' కవిత్వ విశేషం.

శ్లోకం 8

మా విహాసిష్ట సమరం సమరంతవ్యసంయతః ।

క్షతం క్షుణ్ణాసురగణైరగణైరివ కిం యశః ॥ 8 ॥

ప్రతిపదార్థం

సమరంతవ్యసంయతః = సమానమైన క్రీడగా యుద్ధాన్ని భావించే ఓ ప్రమథ గణాలారా, సమరం = ఈ యుద్ధాన్ని, మా విహాసిష్ట = విడిచిపెట్టకండి (పారిపోకండి), క్షుణ్ణాసురగణైః = పూర్వం అనేక అసుర గణాలను (రాక్షసులను) తరిమికొట్టిన మీ చేత, అగణైరివ = ప్రమథ గణాలు కాని సాధారణ వ్యక్తుల వలె, యశః = మీ కీర్తి, కిం = ఎందుకు, క్షతం = నాశనం చేయబడుతోంది,

తాత్పర్యం

"యుద్ధాన్ని ఒక ఆటగా భావించే ఓ ప్రమథ వీరులారా! రణరంగాన్ని విడిచి పారిపోకండి. పూర్వం ఎందరో తలబిరుసు రాక్షస మూకలను మట్టుబెట్టిన గొప్ప శూరులు మీరు. అలాంటి మీరు, ప్రమథ గణాలు కాని సామాన్యుల వలె ప్రవర్తిస్తూ, మీ చేతులతో మీరే మీ వీరకీర్తిని ఎందుకు నాశనం చేసుకుంటున్నారు? ఇది మీకు తగదు" అని కుమారస్వామి హితవు పలికాడు.

విశేషాలు

మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానం ప్రకారం: 'రంతవ్యమ్' అనగా రమణము లేదా క్రీడ. 'సంయత్' అనగా యుద్ధము — "సముదాయః స్లియః సంయత్సమిత్యాజిసమిద్యుధః" అని అమరకోశం. సమమైన (తుల్యమైన) క్రీడగా సంగరము (యుద్ధము) కలిగినవారు 'సమరంతవ్యసంయతః', ఇది ప్రమథ గణాల సంబోధనము. యుష్మాకమ్ (మీరు) 'సమరమ్' సంగ్రామమును 'మా విహాసిష్ట' త్యజించకండి. 'క్షుణ్ణాః' అనగా పరాజితులైన అసుర గణాలు ఎవరి చేతనైతే రద్దు చేయబడ్డారో అట్టి భవద్భిః (మీ చేత), 'అగణైరివ' గృహ్యేతర సాధారణుల వలె 'కిమ్' కిమర్థం 'యశః క్షతమ్' కీర్తి నాశనము చేయబడుతోంది? భవాలాంటి మహాశూరులకు ఇది యుక్తము కాదని భావం.

శ్లోకం 9

వివస్వదంశుసంశ్లేషాద్ద్విగుణీకృతతేజసః ।

అమీ వో మోఘముడూర్ణా హసంతీవ మహాసయః ॥ 9 ॥

ప్రతిపదార్థం

వివస్వదంశుసంశ్లేషాత్ = సూర్యకిరణాల సంపర్కం వలన, ద్విగుణీకృతతేజసః = రెట్టింపైన కాంతి/తేజస్సు కలిగినట్టియు, మోఘం = వ్యర్థముగా, ఉడూర్ణాః = పైకెత్తబడినట్టియు, అమీ = ఈ, వః = మీ యొక్క, మహాసయః = గొప్ప ఖడ్గములు, హసంతీవ = (మిమ్మల్ని చూసి) నవ్వుతున్నట్లుగా ఉన్నాయే,

తాత్పర్యం

"సూర్యకాంతి సోకడం వల్ల రెట్టింపు తేజస్సుతో మెరిసిపోతూ, మీరు వ్యర్థంగా పైకెత్తిన మీ గొప్ప ఖడ్గాలనే చూడండి. యుద్ధం చేయకుండా పారిపోతున్న మిమ్మల్ని చూసి, ఆ కత్తులే మిమ్మల్ని వెక్కిరిస్తూ నవ్వుతున్నట్లుగా ఉన్నాయి తప్ప, వాటి వల్ల శత్రువుకు ఎలాంటి భయం కలగడం లేదు" అని స్కందుడు పలికాడు.

విశేషాలు

మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానం ప్రకారం: 'వివస్వదంశుసంశ్లేషేణ' సూర్యకిరణ సంపర్కము చేత 'ద్విగుణీకృతాని' ఉత్తేజితములైన తేజస్సులు కలిగినట్టి, 'మోఘమ్' వ్యర్థముగా 'ఉడూర్ణాః' ఉద్యతములైన (పైకెత్తబడిన) — 'గురీ ఉద్యమనే' ధాతువు నుండి క్త ప్రత్యయము; 'వః' మీ యొక్క 'అమీ మహాసయః' ఈ గొప్ప ఖడ్గములు 'హసంతీవ' నవ్వుతున్నట్లుగా ఉన్నాయని ఉత్ప్రేక్ష. పారిపోతున్నవారి చేతుల్లో ఖడ్గాలెందుకు అని ఖడ్గాలే నవ్వుతున్నట్లుగా భావన. ఇందులో 'ఉత్ప్రేక్షాలంకారం' ప్రదర్శించబడింది.

శ్లోకం 10

వనే౽వనే వనసదాం మార్గం మార్గముపేయుషామ్ ।

వాణైర్బాణైః సమాసక్తం శంకే౽శం కేన శామ్యతి ॥ 10 ॥

ప్రతిపదార్థం

వనే = అడవి నందు, వనసదాం = అడవిలో నివసించేవారి (కిరాతుల) యొక్క, అవనే = రక్షణ విషయంలో, మార్గం = మృగ సంబంధమైన, మార్గం = మార్గాన్ని (అంటే పలాయన మార్గాన్ని), ఉపేయుషామ్ = పొందినట్టి మీ యొక్క, వాణైః = శబ్దములతో కూడినట్టియు, బాణైః = బాణములతోను, సమాసక్తం = కూడుకున్నట్టి, అశం = దుఃఖము, కేన = ఏ ఉపాయం చేత, శామ్యతి = శమిస్తుందో, శంకే = అని నేను ఆలోచిస్తున్నాను,

తాత్పర్యం

"కిరాతుల రక్షణార్థం ఈ అడవిలోకి వచ్చి, ఇప్పుడు భయంతో మృగాల వలె పలాయన మార్గాన్ని ఆశ్రయించిన మీ యొక్క ఆర్తనాదాలు, అర్జునుడి బాణాల వల్ల మీకు కలిగిన ఈ ఘోరమైన దుఃఖం ఇక ఏ ఉపాయం చేత శాంతిస్తుందో నేనైతే ఊహించలేకపోతున్నాను."

విశేషాలు

మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానం ప్రకారం: 'వనసదామ్' వనేచరుల యొక్క 'అవనే' రక్షణ కొరకు, 'వనే' అడవిలో 'మార్గమ్' మృగ సంబంధమైన 'మార్గమ్' పంథాను (మార్గాన్ని) ఉపేయుషామ్ అనగా పలాయనము చేయుచున్న యుష్మాకమ్ (మీ యొక్క); 'వాణః' అనగా ధ్వని గలవి కావున 'వాణైః' ధ్వనియుక్తములైన — 'వణ సంశబ్దనే' ధాతువు నుండి ఘఞ్ ప్రత్యయము; యమకత్వము వలన 'వ', 'బ' లకు అభేదము. "రలయోర్డలయోస్తద్వజ్జయయోర్బక్యోరపి..." ఇత్యాది నియమము చేత బ-వ అభేదము గ్రాహ్యము. 'బాణైః' శరముల చేత 'సమాసక్తమ్' సంజాతమైన 'అశమ్' దుఃఖము 'కేన' ఏ ఉపాయము చేత శామ్యతి అని 'శంకే' విచారిస్తున్నాను అని భావం. ఇందులో 'యమకాలంకారం' అద్భుతంగా నిర్వహించబడింది.

శ్లోకం 11

పాతితోత్తుంగమాహాత్మ్యైః సంహృతాయతకీర్తిభిః ।

గుర్వీ కామాపదం హంతుం కృతమావృత్తిసాహసమ్ ॥ 11 ॥

ప్రతిపదార్థం

పాతితోత్తుంగమాహాత్మ్యైః = పడదోయబడిన ఉన్నతమైన మహానుభావత్వం కలట్టియు, సంహృతాయతకీర్తిభిః = నాశనం చేయబడిన విస్తారమైన కీర్తి కలట్టియు, యుష్మాభిః = మీ చేత, గుర్వీం = భయంకరమైన, కాం = ఏ, ఆపదం = ఆపదను, హంతుం = తొలగించుకోవడానికి, ఆవృత్తిసాహసమ్ = యుద్ధం నుండి వెనుతిరిగి పారిపోయే ఈ సాహస కార్యము, కృతమ్ = చేయబడింది,

తాత్పర్యం

"యుద్ధభూమి నుండి వెనుతిరిగి పారిపోవడం ద్వారా మీరు మీ అంతవరకు ఉన్న ఉన్నతమైన గౌరవాన్ని, వీరత్వాన్ని మంటగలిపారు; మీ దిశదిశలా వ్యాపించిన కీర్తిని మీరే నాశనం చేసుకున్నారు. ఇంతటి నష్టాన్ని తెచ్చిపెట్టే ఈ పలాయన సాహసాన్ని అసలు ఏ గొప్ప ఆపదను తప్పించుకోవడానికి మీరు చేశారు? దీనివల్ల మీకు పాపం తప్ప మరేమీ మిగలదు" అని కుమారస్వామి పలికాడు.

విశేషాలు

మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానం ప్రకారం: 'పాతితమ్' అనగా భ్రంశము నొందించబడిన ఉత్తుంగ మాహాత్మ్యము (ఉన్నత భావము) ఎవరి చేతనైతే అట్టి, 'సంహృతా' అనగా హరించబడిన ఆయత (విస్తృత) కీర్తి కలిగిన యుష్మాభిః (మీ చేత); 'కామ్' ఏ 'గుర్వీమ్' భయంకరమైన 'ఆపదమ్' ఆపదను 'హంతుమ్' నివారించుకోవడానికి 'ఆవృత్తిః' అనగా యుద్ధము నుండి నివృత్తియే (వెనుతిరగడమే) 'సాహసమ్' గా చేయబడింది? దీనివల్ల పాపము తప్ప మరే ఫలము లేదు అని భావము. మనువు చెప్పినట్లు — "యుద్ధ రంగంలో భయపడి వెనుతిరిగి పారిపోతూ శత్రువుల చేత చంపబడినవాడు, తన ప్రభువు చేసిన పాపాలన్నింటినీ తనే పొందుతాడు. అతడు సంపాదించుకున్న పుణ్యమంతా ప్రభువు పాలవుతుంది."

శ్లోకం 12 (చిత్రకావ్య శ్లోకం)

మాసురో౽యం న వా నాగో ధరసంస్థో న రాక్షసః ।

నా సుఖో౽యం నవాభోగో ధరణిస్థో హి రాజసః ॥ 12 ॥

ఛందస్సు

ఈ శ్లోకం 'గోమూత్రికా బంధం' అనే చిత్రకవిత్వ రీతికి చెందినది. మొదటి పాదంలోని అక్షరాలు, రెండవ పాదంలోని అక్షరాలతో ఒకదాని విడిచి ఒకటి (ఏకాంతరంగా) కలుస్తూ ఒక క్రమ పద్ధతిలో చదివితే శ్లోకం పూర్తవుతుంది.

ప్రతిపదార్థం

అయమ్ = మీ ఎదురుగా ఉన్న ఈ శత్రువు (అర్జునుడు), అసురః మా = అసురుడు (రాక్షసుడు) కాడు, న వా నాగః = ఏనుగూ కాడు, సర్పమూ కాడు, ధరసంస్థః = పర్వతాకారంలో ఉన్న, రాక్షసః న = రాక్షసుడు అంతకన్నా కాడు, హి = ఏలయనగా, అయమ్ = ఇతడు, సుఖః = సులభంగా జయించదగినవాడే, నా = ఒక మానవుడు (పురుషుడు), నవాభోగః = సరికొత్త ఉత్సాహ పరాక్రమాలు కలవాడు, ధరణిస్థో = భూమిపై నడిచేవాడు, రాజసః = రజోగుణ ప్రధానుడైన రాజు.

తాత్పర్యం

"ఓ ప్రమథులారా, మిమ్మల్ని ఇంతగా భయపెడుతున్న ఈ వ్యక్తి ఏ రాక్షసుడో, అసురుడో కాడు; పర్వతాకారంలో ఉన్న ఏ మాయావియో కాడు. ఇతడు భూమిపై నిలిచి పోరాడుతున్న ఒక సాధారణ మానవుడు మాత్రమే. సరికొత్త రణోత్సాహం, రజోగుణ పరాక్రమం కలిగిన ఒక క్షత్రియ వీరుడు. కొంచెం గట్టిగా ప్రయత్నిస్తే సులభంగా లోబరచుకోదగినవాడే! అలాంటి మానవుడికి భయపడి మీరు పారిపోవాలా?"

విశేషాలు

మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానం ప్రకారం: 'అయమ్' ఈ వ్యక్తి 'అసురః న', 'నాగః' గజము లేదా సర్పము 'న వా'. 'ధరసంస్థః' అనగా పర్వతాకారము గల — "అహార్యధరపర్వతాః" అని అమరకోశం, 'రాక్షసః న'. మరి ఇతడు ఎవరనగా 'సుఖః' అనగా సుఖసాధ్యుడు (సులభముగా జయించదగినవాడు), 'నవాభోగః' నూతన ప్రయత్నము లేదా మహోత్సాహము కలవాడు, 'ధరణిస్థో' భూతలచారియైన 'రాజసః' రజోగుణ ప్రధానుడైన 'నా' అనగా పురుషుడు (మనుష్యుడు) మాత్రమే — "పురుషాః పూరుషా నరః..." అని అమరకోశం. కాబట్టి పలాయనం ఉచితం కాదు.

చిత్రకావ్య వివరణ (అదనపు వివరణ)

'గోమూత్రికా బంధం' లక్షణం ప్రకారం: "వర్ణానామేకరూపత్వం యద్యేకాంతరమర్థయోః । గోమూత్రికేతి తాహుర్దుష్కరం తద్విదో విదుః ॥" అనగా పై పాదంలోని, కింది పాదంలోని అక్షరాల అమరిక గోవు నడుస్తూ మూత్ర విసర్జన చేసినప్పుడు ఏర్పడే వంకర టింకర గీతల వంటి రేఖలతో బంధించబడి ఉంటుంది. పైన ఉన్న 16 కోష్ఠాలు, కింద ఉన్న 16 కోష్ఠాలలో అక్షరాలను ఏకాంతర మార్పిడితో (పైకి కిందికి జిగ్‌జాగ్ రూపంలో) చదివినా శ్లోక పాదాలు యథాతథంగా నిష్పన్నమవుతాయి. ఇటువంటి అద్భుత శబ్ద చిత్రణ ద్వారా భారవి తన పాండిత్యాన్ని చాటారు.

కోష్ఠం	పై పాదం అక్షరం	బంధ రేఖలు	కింది పాదం అక్షరం
1	నా	\ /	నా
2	సు	/ \	సు
3	రో	\ /	ఖో
4	యం	/ \	యం
5	న	\ /	న
6	వా	/ \	వా
7	నా	\ /	భో
8	గో	/ \	గో
9	ధ	\ /	ధ
10	ర	/ \	ర
11	సం	\ /	ణి
12	స్థో	/ \	స్థో
13	న	\ /	హి
14	రా	/ \	రా
15	క్ష	\ /	జ
16	సః	/ \	సః

 

మొదటి పాదం (పై వరుస):

నా సు రో యం న వా నా గో ధ ర సం స్థో న రా క్ష సః

రెండవ పాదం (కింది వరుస):

నా సు ఖో యం న వా భో గో ధ ర ణి స్థో హి రా జ సః

ఈ విధానంలో 1, 2, 4, 5, 6, 8, 9, 10, 12, 14, 16 కోష్ఠాలలోని అక్షరాలు రెండు పాదాలలోనూ సమానంగా ఉంటాయి. 3, 7, 11, 13, 15 కోష్ఠాలలో మాత్రమే అక్షరాలు మారుతూ జిగ్‌జాగ్ నడకను ఏర్పరుస్తాయి.

 

శ్లోకం 13

మందమస్యన్నిషులతాం ఘృణయా మునిరేష వః ।

ప్రణుదత్యాగతావజ్ఞం జఘనేషు పశూనివ ॥ 13 ॥

ప్రతిపదార్థం

ఏషః = ఈ, మునిః = మునివేషంలో ఉన్న అర్జునుడు, ఘృణయా = మీపై జాలితో/కరుణతో, ఇషులతాం = బాణమనెడి తీగను/రెమ్మను, మందమ్ = మెల్లగానే, అస్యన్ = ప్రయోగిస్తూ, ఆగతావజ్ఞం = మిక్కిలి తిరస్కార భావంతో, వః = మిమ్మల్ని, జఘనేషు = మీ వెనుక భాగములపై (నడుములపై), పశూనివ = పశువులను తోలినట్లు, ప్రణుదతి = తోలుతున్నాడు (తరిముతున్నాడు),

తాత్పర్యం

"శూరులైన మిమ్మల్ని చూసి ఆ అర్జునుడు యుద్ధం చేయడం లేదు; కేవలం మీపై జాలితో, చేతిలోని బాణాలను కొరడాల వలె మెల్లగా విసురుతున్నాడు. పారిపోతున్న పశువులను వెనుక నుండి కర్రతో కొట్టి తోలినట్లు, వెన్నుచూపి పరిగెడుతున్న మిమ్మల్ని మిక్కిలి చులకనగా చూస్తూ, అవమానకరంగా మీ పిరుదులపై బాణాలతో పొడుస్తూ తరిమికొడుతున్నాడు. ఇంతకన్నా ఘోరమైన పరాభవం ఏముంటుంది?" అని స్కందుడు గణాలను నిలదీశాడు.

విశేషాలు

మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానం ప్రకారం: 'ఏషః మునిః' ఈ అర్జునుడు 'ఘృణయా' కృప చేత 'ఇషులతామ్' బాణమును వృక్షశాఖ (తీగ) వలె 'మందమ్ అస్యన్' మెల్లగా విసురుతూ 'వః' మిమ్మల్ని 'పశూనివ' పశువుల వలె 'ఆగతావజ్ఞమ్' అత్యంత తిరస్కారము తోచునట్లుగా 'జఘనేషు' వెనుక భాగములపై 'ప్రణుదతి' అనగా తోలుతున్నాడు. దీనికంటే కష్టమైన స్థితి మరొకటి లేదు అని భావము. ఇందులో 'ఉపమాలంకారం' ప్రదర్శించబడింది.

శ్లోకం 14 (చిత్రకావ్య శ్లోకం)

న నోనునున్నో నున్నీనో నానా నానాననా నను ।

నున్నో౽నున్నో ననున్నేనో నానేనా నున్ననున్ననుత్ ॥ 14 ॥

ఛందస్సు

ఈ శ్లోకం చిత్రకావ్యాలలో అత్యంత కఠినమైన 'ఏకవ్యంజన' (కేవలం 'న' అనే ఒక్క హల్లు మరియు దాని గుణింతాలతోనే కూడిన) శ్లోకం. శ్లోకంలో చివరన ఉన్న 'త్' అనే పొల్లు అక్షరం వ్యంజన భేదానికి దోషం కాదు. "నాంత్యవర్ణస్తు భేదకః" అనే శాస్త్రసమ్మతితో ఇది ఏకాక్షర కవిత్వంగానే పరిగణించబడుతుంది.

పదచ్ఛేదం

న నా ఊననున్నః నున్నోనః నా అనా నా నాననాః నను । నున్నః అనున్నః ననున్నేనః నా అనేనా నున్ననున్ననుత్ ॥

ప్రతిపదార్థం

హే నానాననాః = రకరకాల ముఖములు కలిగిన ఓ ప్రమథ గణాలారా, ఊననున్నః = తక్కువవాడి చేత కొట్టబడినవాడు, నా న = పురుషుడు కాడు, నున్నోనః = శత్రువును గాయపరచడంలో వెనుకబడినవాడు, నా = పురుషుడు, అనా నను = పురుషుడు కాడు కదా, ననున్నేనః = నష్టపోని ప్రభువు కలవారైన మీరు, నున్నః = శత్రుబాణాల చేత కొట్టబడినవారైనా, అనున్నః = కొట్టబడనివారే (గాయపడనట్లే), నున్ననున్ననుత్ = దెబ్బతిన్నవారిని మరింతగా పీడించే ఆ అర్జునుడు, నా = పురుషుడైనప్పటికీ, అనేనా = దోషరహితుడు కాడు (అంటే సదోషుడే).

తాత్పర్యం

"రకరకాల వింత ముఖాలు కలిగిన ఓ ప్రమథ గణాలారా! నికృష్టుడైన శత్రువు చేత దెబ్బతిని పారిపోయేవాడు అసలు పురుషుడే కాడు. శత్రువును కొట్టలేనివాడు మగవాడే కాడు. మీ స్వామియైన శివుడు ఎన్నటికీ పరాజయం ఎరుగనివాడు; అలాంటి అజేయమైన ప్రభువు ఉన్న మీరు కొద్దిగా దెబ్బతిన్నంత మాత్రాన భయపడవలసిన పనిలేదు. క్షతగాత్రులను, పారిపోతున్నవారిని వెనుక నుండి కొడుతున్న ఆ అర్జునుడు ఎంతటి వీరుడైనా, అది యుద్ధ ధర్మానికి విరుద్ధం కాబట్టి అతడు దోషియే అవుతాడు. కాబట్టి అధర్మంగా పోరాడుతున్న అతడికి భయపడి పారిపోవద్దు."

విశేషాలు

మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానం ప్రకారం: 'హే నానాననాః' నానాప్రకారములైన ఆననములు (ముఖములు) కలవారా! ఊనేన' నికృష్టుని చేత 'నున్నః' విద్ధుడైనవాడు 'నా న' పురుషుడు కాడు. అలాగే 'నున్నః ఊనః' ఎవరి చేతనైతే శత్రువు కొట్టబడలేదో అతడు 'నా అనా నను' అపురుషుడు (నపుంసకుడు) కదా. ఇక 'నున్నః ఇన్హః' ఎవరి ప్రభువైతే జయించబడలేదో వారు 'ననున్నేనః'. అట్టి మీరు 'నున్నః' కొట్టబడినవారైనా 'అనున్నః' గాయపడనివారే. 'నున్ననున్ననుత్' అనగా అతిశయముగా పీడింపబడినవారిని పీడించువాడైన ఆ పురుషుడు (అర్జునుడు) 'అనేనా' నిర్దోషుడు కాడు, సదోషుడే అవుతాడు. ధర్మశాస్త్రం ప్రకారం పారిపోతున్నవారిని, గాయపడినవారిని కొట్టకూడదు. కాబట్టి అధర్మియైన అతనికి భయపడి పలాయనం తగదు అని భావము.

శ్లోకం 15

వరం కృతధ్వస్తగుణాదత్యంతమగుణః పుమాన్ ।

ప్రకృత్యా హ్యమణిః శ్రేయాన్నాలంకారశ్చ్యుతోపలః ॥ 15 ॥

ప్రతిపదార్థం

కృతధ్వస్తగుణాత్ = మొదట కలిగి ఉండి ఆ తర్వాత నశింపజేయబడిన మంచి గుణములు (వీరత్వం వంటివి) గల పురుషునికంటే, అత్యంతమ్ = మొదటినుండి పూర్తిగా, అగుణః = గుణములు లేని, పుమాన్ = పురుషుడు, వరమ్ = మేలు (శ్రేష్ఠుడు), హి = ఏలయనగా, ప్రకృత్యా = స్వభావ సిద్ధముగా, అమణిః = రత్నము లేని, అలంకారః = ఆభరణము, శ్రేయాన్ = శ్రేష్ఠమైనది, చ్యుతోపలః = పొదిగిన రత్నము ఊడిపోయిన ఆభరణము, న (శ్రేయాన్) = శ్రేష్ఠమైనది కాదు కదా,

తాత్పర్యం

"మొదటి నుండి అసలు వీరత్వమే లేని సామాన్య పురుషుడు నయం కానీ, మొదట గొప్ప వీరుడిగా పేరు తెచ్చుకుని, ఆ తర్వాత రణరంగంలో వెన్నుచూపి ఆ కీర్తిని పోగొట్టుకునేవాడు అత్యంత నిందనీయుడు. స్వభావసిద్ధంగా రత్నాలు లేని సాదా ఆభరణమైనా అందంగానే ఉంటుంది కానీ, ఎంతో విలువైన రత్నాన్ని పొదిగి, ఆ తర్వాత ఆ రత్నము ఊడిపోయిన నగ అత్యంత వికృతంగా, అసహ్యంగా కనిపిస్తుంది. మీ పలాయనం కూడా ఆ రత్నం ఊడిపోయిన నగ లాంటిదే!"

విశేషాలు

మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానం ప్రకారం: 'కృతధ్వస్తగుణాత్' అనగా పూర్వము ఉత్పన్నమై ఆ తర్వాత నశించిన గుణములు గల పురుషునికంటే, మొదటి నుండి 'అత్యంతమ్ అగుణః' నిర్గుణుడైన పురుషుడు 'వరమ్' అనగా కొద్దిగా ప్రియమైనవాడు (మేలు) — "వరం క్లీబే మనాక్ప్రియే" అని అమరకోశం. దీనిని నిరూపించడానికి దృష్టాంతం — 'ప్రకృత్యా' స్వభావము చేతనే 'అమణిః' మణిరహితమైన అలంకారము 'శ్రేయాన్' శ్రేష్ఠమైనది. కానీ 'చ్యుతోపలః' అనగా రత్నము భ్రష్టమైన (ఊడిపోయిన) అలంకారము శ్రేష్ఠమైనది కాదు — "ఉపలః ప్రస్తరే రత్నే" అని విశ్వకోశం. సమరము నుండి పారిపోవుట కంటే సమరము చేయకపోవడమే మేలు అని భావము. ఇక్కడ సమాన విషయాల ప్రతిబింబీకరణ జరిగినందున 'దృష్టాంతాలంకారం' శోభిల్లుతోంది.

శ్లోకం 16

స్యందనా నో చతురగాః సురేభావావిపత్తయః ।

స్యందనా నో చ తురగాః సురేభావా విపత్తయః ॥ 16 ॥

ప్రతిపదార్థం

నః = మనకు, స్యందనాః = వేగంగా ప్రవహించే (పరుగెత్తే)/వేగవంతమైన, స్యందనాః = రథములు, నో = లేవు, చతురగాః = చతురంగా నడిచే, తురగాః చ = గుర్రములును, నో = లేవు, సురేభాః = మంచి గీంకారము చేసే, సురేభావాః = ఐరావతం వంటి శ్రేష్ఠమైన ఏనుగులు, నో = లేవు, అవిపత్తయః = ఆపదలు లేని/రక్షణతో కూడిన, విపత్తయః వా = విశిష్టమైన పదాతి దళములు (కాల్బలం) కూడా, నో = లేవు (అయినప్పటికీ మనం భయపడవలసిన పని లేదు),

తాత్పర్యం

"ఓ ప్రమథులారా! మనకు ఇప్పుడు రక్షణగా వేగంగా పరుగెత్తే రథాలు లేవు, చతురంగా నడిచే గుర్రాలు లేవు, ఐరావతం లాంటి శ్రేష్ఠమైన దిగ్గజాలు లేవు, అలాగని ఆపదలు లేని విశిష్టమైన కాల్బలమూ లేదు. మన సైన్యంలో ఇవేవీ లేకపోయినా, మనం భయపడవలసిన అవసరం లేదు" అని కుమారస్వామి గణాలను ఉత్సాహపరిచాడు.

విశేషాలు

మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానం ప్రకారం: 'స్యందంతే' అనగా ప్రద్రవించునవి (పరుగెత్తునవి) కావున జవనములు (వేగవంతములు). 'స్యందనాః' అనగా రథములు 'నో' (మనకు లేవు) — నంద్యాది సూత్రం చేత ల్యు ప్రత్యయము; 'చతురమ్' చతురముగా గమించునవి కావున 'చతురగాః', 'తురగాః చ' గుర్రములును 'నో' (లేవు); 'సుష్ఠు రేభణం' శోభనమైన బృంహణము (గీంకారము) కలవి కావున 'సురేభాః' అయిన సురగజములు (ఐరావతాదులు) 'నో' (లేవు); 'అవిపత్తయః' విపత్తి రహితములైన, 'విపత్తయః వా' విశిష్టమైన పదాతులు (కాల్బలము) 'నో' (లేవు). కావున భయపడవలసిన పని లేదు అని భావము. ఇక్కడ పూర్వోత్తరార్ధాలలో ఉన్న విశేషణాలకు క్రమానుగతంగా సంబంధం చెప్పబడినందున, 'యథాసంఖ్యా లంకారం' యమకంతో సంసృష్టమై ఉంది.

శ్లోకం 17

భవద్భిరధునారాతిపరిహాపితపౌరుషైః ।

హ్రదైరివార్కనిష్పీతైః ప్రాప్తః పంకో దురుత్తరః ॥ 17 ॥

ప్రతిపదార్థం

అధునా = ఇప్పుడు, అరాతిపరిహాపితపౌరుషైః = శత్రువు చేత విడిచిపెట్టబడిన పౌరుషం కలవారైన, భవద్భిః = మీ చేత, అర్కనిష్పీతైః = సూర్యుని చేత పూర్తిగా పీల్చబడిన (ఎండిపోయిన), హ్రదైరివ = మడుగుల (సరస్సుల) వలె, दुरुత్తరః = దాటడానికి వీలుకాని, పంకః ఇవ = బురద వంటి అపకీర్తి, ప్రాప్తః = పొందబడింది,

తాత్పర్యం

"సూర్యుడి తీక్షణమైన కిరణాల వల్ల నీరంతా ఎండిపోయి, కేవలం దాటడానికి వీలుకాని అడుగు బురద మిగిలిన సరస్సుల వలె మీ స్థితి తయారైంది. అర్జునుడి బాణాల ధాటికి మీ పౌరుషాన్ని, ధైర్యాన్ని పూర్తిగా విడిచిపెట్టి పారిపోతున్న మీ అందరికీ, ఇప్పుడు దాటడానికి వీలుకాని అపకీర్తి అనే ఘోరమైన బురద అంటుకుంది."

విశేషాలు

మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానం ప్రకారం: 'అధునా' ఇప్పుడు 'అరాతిభిః' శత్రువుల చేత 'పరిహాపితాని' త్యజింపజేయబడిన పౌరుషములు కలవారైన 'భవద్భిః' మీ చేత; 'అర్కనిష్పీతైః' సూర్యుని చేత సంశోషితములైన (ఎండిపోయిన) 'హ్రదైరివ' మడుగుల వలె; 'దురుత్తరః' దుస్తరమైన 'పంకః ఇవ పంకః' బురద వంటి దుష్కీర్తి (అపకీర్తి) పొందబడింది అని భావము. ఇందులో 'ఉపమాలంకారం' ప్రదర్శించబడింది.

శ్లోకం 18 (చిత్రకావ్య శ్లోకం)

వేత్రశాకకుజే శైలే౽లేశైజే౽కుకశాత్రవే ।

యాత కిం విదిశో జేతుం తుంగేశో దివి కింతయా ॥ 18 ॥

ఛందస్సు

ఈ శ్లోకం 'ప్రతిలోమానులోమ పాద' (లేదా గతాగాత) చిత్రకవిత్వ రీతికి చెందినది. అనగా శ్లోక పాదాలను మొదటి నుండి చివరి వరకు చదివినా (అనులోమ), చివరి నుండి మొదటి వరకు వెనక్కు చదివినా (ప్రతిలోమ) ఒకే అక్షరాలు, ఒకే అర్థంతో నిష్పన్నమవుతాయి.

ప్రతిపదార్థం

వేత్రశాకకుజే = వేత్రములు (బెత్తపు వృక్షములు), శాకములు (బార్బరాది వృక్షములు) మున్నగు చెట్లతో నిండినట్టియు, అలేశైజే = లేశమాత్రమైన భయము చేత కూడా కంపించనట్టియు, అకుకశాత్రవే = శత్రువుల చేత ఆక్రమించడానికి వీలుకానిదైన, శైలే = ఈ (ఇంద్రకీల) పర్వతం నందు, తుంగేశాః = దేవతలను/రాక్షసులను కూడా జయించగల ఓ ప్రమథులారా, కింతయా = కుత్సితమైన భావముతో (భయముతో) కూడినవారై, విదిశః = దిక్కుమాలిన చోట్లకు, జేతుం = జయించడానికి, యాత కిమ్ = వెళ్తున్నారా ఏంటి, దివి = స్వర్గమందైనా (మీరు శత్రువులను జయించినవారే కదా),

తాత్పర్యం

"వేత్ర, శాక వృక్షాలతో దట్టంగా ఉండి శత్రువులు చొరబడడానికి వీలుకానిది, లేశమాత్రం కూడా చలించనిదైన ఈ ఇంద్రకీల పర్వతం మీద ఉండి కూడా మీరు భయపడుతున్నారు. స్వర్గంలో సైతం హింసకులకు భీతి గొలిపి, దేవతలను కాపాడిన సమర్థులైన ఓ తుంగేశులారా! ఇప్పుడు ఇలాంటి కుత్సితమైన భయాందోళనలతో దిక్కులు పట్టి పారిపోవడం మీకు తగునా? మీ పలాయనం ఎంతమాత్రం యుక్తం కాదు."

విశేషాలు

మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానం ప్రకారం: 'వేత్రాణి' వంశములు (బెత్తములు) లేదా ఫలినులు, 'శాకాః' బర్బరములు అయిన 'కుజాః' వృక్షములు ఏ పర్వతము నందు కలవో అది 'వేత్రశాకకుజమ్' — "వేత్రం వంశఫలిన్యోశ్చ" అని విశ్వకోశం, "శాకబార్బరవర్ధకాః" అని అమరకోశం; శత్రువులకు దుష్ప్రవేశ్యమైనది అని భావము. 'లేశేన' స్తోకముగానైనా 'ఏజతే' కంపించువాడు లేశైజః, అతడు కానివాడు 'అలేశైజః' అత్యంత అకంపనుడు ఎక్కడ కలడో అట్టిది; 'న కోకతే' గ్రహించలేదో అది అకుకము, గ్రహణమునకు అసమర్థమైన శాత్రవము (శత్రుసమూహము) ఏ పర్వతము నందు కలదో అది 'అకుకశాత్రవమ్' — 'కుక ఆదానే' ధాతువు; అట్టి 'శైలే' పర్వతము నందు; 'కింతయా' కుత్సితత్వము చేత ఉపలక్షితులై — "కుత్సాప్రశ్నవితర్కేషు క్షేపే కింశబ్ద ఇష్యతే" అని శాశ్వతకోశం; 'విదిశః' దిక్కులను 'జేతుమ్' జయించుటకు 'యాత కిమ్' వెళ్తున్నారా ఏంటి? 'యా తేః' సంప్రశ్నలో లోట్ లకారం. 'దివి' స్వర్గము నందు కూడా; 'తుంగేశాః' అని వారి సంబోధనము. తుంజంతే అనగా హింసించువారైన దైత్యులు — 'తుజి హింసాయామ్' ధాతువు, ఆ దైత్యుల నుండి 'ఈశతే' సమర్థులైనవారు కావున 'తుంజేశాః'. స్వర్గంలో కూడా అసురులను విజయము చేసిన మీకు, ఇక్కడ క్షుద్ర స్థలంలో, ఒక మానవుడికి భయపడి పలాయనము చేయడం అనుచితము అని భావము.

శ్లోకం 19

అయం వః క్లైబ్యమాపన్నాందృష్టపృష్ఠానరాతినా ।

ఇచ్ఛతీశచ్యుతాచారాందారానివ నిగోపితుమ్ ॥ 19 ॥

ప్రతిపదార్థం

అయం = ఈ, ఈశః = మీ ప్రభువైన శివుడు, క్లైబ్యం = పౌరుషహీనత్వాన్ని (కాతరత్వాన్ని), ఆపన్నాన్ = పొందినట్టియు, అరాతినా = శత్రువు చేత, దృష్టపృష్ఠాన్ = చూడబడిన వెన్ను కలవారైన (అనగా వెన్నుచూపి పారిపోతున్న), వః = మిమ్మల్ని, చ్యుతాచారాన్ = పతివ్రతా ధర్మము తప్పిన, దారానివ = భార్యలను వలె, నిగోపితుమ్ = (తన మహిమ చేత మీ తప్పును) కప్పిపుచ్చి రక్షించడానికి, ఇచ్ఛతి = కోరుతున్నాడు,

తాత్పర్యం

"రణరంగంలో పౌరుషం కోల్పోయి, శత్రువుకు వెన్నుచూపి పారిపోతున్న మిమ్మల్ని చూసి, మీ స్వామియైన పరమశివుడు ఆగ్రహించడం లేదు. పతివ్రతా ధర్మం తప్పిన భార్య యొక్క దోషాలను ఉత్తముడైన భర్త సమాజానికి తెలియకుండా తన మహిమతో ఎలా కప్పిపుచ్చి రక్షిస్తాడో, అలాగే మీ అపకీర్తిని కప్పిపుచ్చి మిమ్మల్ని రక్షించడానికి ఆయన సిద్ధంగా ఉన్నాడు. మీ వెనుక అంతటి దయామయుడైన రక్షకుడు ఉండగా మీకిక భయమెందుకు?"

విశేషాలు

మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానం ప్రకారం: "మేము అనాథలము కాబట్టే పారిపోతున్నాము" అనే శంకకు సమాధానం ఇక్కడ చెప్పబడింది. 'అయమ్ ఈశః' ఈ స్వామియైన శివుడు 'నిష్పౌరుషత్వమ్' ఆపన్నులైన, అలాగే 'అరాతినా' శత్రువు చేత 'దృష్టపృష్ఠాన్' పలాయనము చేయుచున్న 'వః' మిమ్మల్ని; 'చ్యుతాచారాన్' స్ఖలిత వ్రతము గల 'దారానివ' కళత్రములను (భార్యలను) వలె — "అథ పుంభూమ్ని దారాః" అని అమరకోశం; 'నిగోపితుమ్' గోప్తుమ్ (రక్షించుటకు) ఇచ్ఛయిస్తున్నాడు. భార్య యొక్క దోషమును భర్త తన మహిమ చేత దాచినట్లు, మీ దోషమును స్వామి సంవరింపగోరుచున్నాడు. కావున మీకు అనర్థము ఎక్కడిది అని భావము. ఇందులో 'ఉపమాలంకారం' ప్రదర్శించబడింది.

శ్లోకం 20 (చిత్రకావ్య శ్లోకం)

నను హో మథనా రాఘో ఘోరా నాథమహో ను న ।

తయదాతవదా భీమా మాభీదా బత దాయత ॥ 20 ॥

ఛందస్సు

ఈ శ్లోకం కూడా 'ప్రతిలోమానులోమ పాద' (గతాగాత) చిత్రకవిత్వ రీతికి చెందినది. పూర్వ శ్లోకం (18వ శ్లోకం) వలెనే, దీనిని కూడా ఎటువైపు నుండి చదివినా ఒకే అక్షర అమరికతో అద్భుతమైన శబ్ద చమత్కారాన్ని ఇస్తుంది.

ప్రతిపదార్థం

నను = నిశ్చయముగా, హో = ఓ ప్రమథులారా, మథనాః = (శత్రువులను) మథించువారైన, రాఘః = సమర్థులైనట్టి, ఘోరాః = శత్రువులకు భయంకరులైనట్టి, నాథమహః = మీ నాథుడైన శివుడిని పూజించువారైనట్టి, तयाదాతవదాః = రక్షకులును, పవిత్రులును, ప్రియము పల్కువారైనట్టి, భీమాః = భీకర రూపము కలట్టి, మాభీదాః = భయపడనివారికి అభయమిచ్చువారైన మీరు, బత = అయ్యో (ఖేదము), న దాయత ను = పవిత్రులు కాలేదా ఏంటి (నిశ్చయముగా పవిత్రులే కదా),

తాత్పర్యం

"శత్రువులను తుత్తునియలు చేయగల సమర్థులు, శత్రు భయంకరులు, మన నాథుడైన శివుని సదా అర్చించే పూజ్యులు, లోక రక్షకులు, సత్యవాక్కులు పలికే ఉత్తములు, శత్రువులకు భీకరులుగా ఉంటూనే ఆశ్రితులకు అభయమిచ్చే గొప్ప వీరులు మీరు. అలాంటి పవిత్రులైన మీరు, ఈ రోజు ఒక మానవుడికి భయపడి రణరంగం నుండి పారిపోతూ మీ పవిత్రతను ఎందుకు కోల్పోతున్నారు? ఇది ఎంతైనా ఖేదకరం. ఇప్పటికైనా నిలిచి పోరాడండి."

విశేషాలు

మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానం ప్రకారం: 'నను' అనేది ఆమంత్రణము నందు. 'హో' అనేది ఆహ్వానము నందు — "హే హై వ్యస్తౌ సమస్తౌ చ హూతిసంబోధనార్థయోః । హో హౌ చైవంవిధౌ జ్ఞేయౌ సంబుద్ధ్యాహ్వానయోరపి ॥" అని విశ్వకోశం. 'మథ్నంతి' అని మథనులు — 'మంథ విలోడనే' ధాతువు; 'రాఘంతి' సమర్థులగుదురు కావున రాఘః — 'రాఘూ సామర్థ్యే' క్విప్ ప్రత్యయము; 'ఘోరాః' క్రూరులు (శత్రువుల విషయమై); నాథుని మహయంతి (పూజింతురు) కావున 'నాథమహః'; 'తయంతి' రక్షింతురు కావున తయాః (రక్షకులు), 'దాయంతి' శుద్ధులగుదురు కావున దాతాః — 'దైప్ శోధనే' ధాతువు నుండి క్త ప్రత్యయము, 'వదంతి' పలుకుదురు కావున వదాః, వీరి ద్వంద్వము 'తయదాతవదాః'; 'భీమాః' భయంకరులు; 'మాభీః' భయరహితులు, వారిని ద్యంతి (రక్షింతురు/అభయమిత్తురు) కావున 'మాభీదాః'. ఇట్టి మీరు 'బత' (ఖేదము నందు); 'న దాయత ను' శుద్ధులు కారా ఏంటి? ఇక్కడ కాకువు అనుసంధేయము (అనగా మీరు నిశ్చయముగా శుద్ధులే అని ప్రశ్న రూపంలో చెప్పడం). 'దైప్ శోధనే' లోట్ లకారం, మధ్యమ పురుష బహువచనం. ఇది ప్రతిలోమానులోమ పాద చిత్రకవిత్వం.

శ్లోకం 21

కిం త్యక్తాపాస్తదేవత్వమానుష్యకపరిగ్రహైః ।

జ్వలితాన్యగుణైర్గుర్వీ స్థితా తేజసి మానితా ॥ 21 ॥

ప్రతిపదార్థం

అపాస్తదేవత్వమానుష్యకపరిగ్రహైః = తిరస్కరించబడిన దేవత్వ, మనుష్యత్వముల పరిమితులు కలిగినట్టియు (అనగా దేవమనుష్యులను మించినట్టియు), జ్వలితాన్యగుణైః = ప్రకాశింపజేయబడిన అసదృశమైన (అద్భుతమైన) ఇతర గుణములు కలిగినట్టియు, భవద్భిః = మీ చేత, తేజసి = ప్రతాపము నందు, స్థితా = నిలిచియున్నట్టియు, గుర్వీ = మహత్తరమైనట్టియు, మానితా = శూరాభిమానము, కిం = ఎందుకు, త్యక్తా = విడిచిపెట్టబడింది,

తాత్పర్యం

"సాధారణ దేవతలను, మానవులను మించిన అసాధారణ శక్తులు కలిగినవారై, లోకంలో మరెవరికీ లేని అద్భుతమైన వీరగుణాలను ప్రదర్శించిన ఓ ప్రమథులారా! మీ ప్రతాపానికి నిదర్శనంగా, మీ శూరత్వానికి ఒక భూషణంగా నిలిచిన ఆ 'స్వాభిమానాన్ని' ఈ రోజు ఇంత నిర్లజ్జగా ఎందుకు విడిచిపెట్టారు? శత్రువుకు భయపడి ఇలా పారిపోవడం మీలాంటి అభిమానధనులకు తగునా?" అని కుమారస్వామి ప్రశ్నించాడు.

విశేషాలు

మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానం ప్రకారం: 'అపాస్తః' అనగా అవధీరితమైన (తిరస్కరించబడిన) దేవత్వ మరియు మానుష్యకముల పరిగ్రహము (స్వీకారము) ఎవరి చేతనైతే అట్టివారై — మనుష్యుల భావము మానుష్యకము; 'జ్వలితాః' అనగా ఉజ్జ్వలితములైన, ప్రకాశితములైన 'అన్యగుణాః' అసదృశ గుణములు కలిగినట్టి ఈదృశైః భవద్భిః (మీ చేత); 'తేజసి' ప్రతాపము నందు స్థితమైన, ప్రతాపమే ఏకశరణముగా కలిగినట్టి 'గుర్వీ' మహత్తరమైన 'మానితా' శూరత్వ అభిమానము 'కిమ్' కిమర్థం త్యజించబడింది? ఎందుకు నిర్లజ్జగా పలాయనము చేయుచున్నారు అని భావము.

శ్లోకం 22

నిశితాసిరతో౽భీకో న్యేజతే౽మరణా రుచా ।

సారతో న విరోధీ నః స్వాభాసో భరవానుత ॥ 22 ॥

ప్రతిపదార్థం

హే అమరణాః = ఓ మరణరహితులైన దేవతలారా (ప్రమథులారా), నిశితాసిరతః = వాడియైన ఖడ్గమును ధరించడంలో ఆసక్తి కలవాడును, అభీకః = భయరహితుడును, రుచా = తేజస్సుతో కూడినవాడును, స్వాభాసః = సుష్ఠుగా ప్రకాశించే రూపము కలవాడును, ఉత = అత్యంతము, భరవాన్ = యుద్ధ భారాన్ని మోయగలవాడును అయిన, నః = మన యొక్క, విరోధీ = శత్రువైన ఆ అర్జునుడు, సారతః = బలము వలన, న న్యేజతే = వణకడం లేదు (చలించడం లేదు),

తాత్పర్యం

"ఓ మరణం లేని ప్రమథ వీరులారా! మనకు శత్రువుగా నిలిచిన ఆ అర్జునుడు నిశితమైన ఖడ్గాన్ని చేతబట్టి, అత్యంత నిర్భయంగా, దివ్యమైన తేజస్సుతో మెరిసిపోతున్నాడు. యుద్ధభారాన్ని మోయగల సత్తువ కలిగి, తన ఆత్మబలంతో అతడు కొంచెమైనా చలించకుండా నిలిచి ఉన్నాడు. అంతటి శత్రువు చలించకుండా పోరాడుతున్నప్పుడు, మీరు మాత్రం భయపడి పారిపోవడం ధర్మమా? మీరూ నిలిచి పోరాడాల్సిందే!"

విశేషాలు

మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానం ప్రకారం: 'హే అమరణాః' మరణరహితులారా! 'నిశితాసిరతః' అతితీక్ష్ణ ఖడ్గరతుడు, 'అభీకః' నిర్భీకుడు, 'రుచా' తేజస్సుతో ఉపలక్షితుడు, సుష్ఠుగా ఆభాసించువాడు (రమణీయుడు) కావున 'స్వాభాసః' — పచాద్యచ్; 'ఉత' అనగా అత్యంతము 'భరవాన్' రణభార సహిష్ణువు అయిన 'నః' అస్మాకమ్ (మన యొక్క) 'విరోధీ' శత్రువు 'సారతః' బలము వలన 'న న్యేజతే' కంపించుట లేదు, ప్రచలించుట లేదు — 'ఏజృ కంపనే' ధాతువు. కావున భవద్భిః అపి (మీ చేత కూడా) స్థిరముగా నిలబడవలసిందే తప్ప చలించకూడదు అని భావము. ఈ శ్లోకం తర్వాతి శ్లోకానికి 'ప్రతిలోమ' రూపంలో ఉంటుంది.

శ్లోకం 23

తనువారభసో భాస్వానధీరో౽వినతోరసా ।

చారుణా రమతే జన్యే కో౽భీతౌ రసితాశిని ॥ 23 ॥

ప్రతిపదార్థం

తనువారభసః = కవచము చేత ప్రకాశించువాడును, భాస్వాన్ = తేజస్వియు, చారుణా = సుందరమైనట్టియు, అవినతోరసా = వంగనటువంటి (ఉన్నతమైన) వక్షఃస్థలముతో ఉపలక్షితుడైనవాడును అయిన, కః = ఏ వీరుడు, రసితాశిని = భీకర శబ్దములతోనే ప్రాణములను హరించే, జన్యే = ఈ యుద్ధము నందు, అభీతౌ = భయరహితుడై, రమతే = క్రీడిస్తున్నాడు? (అతడు రమిస్తుంటే, అది కేవలం ఈ అర్జునుడే!)

తాత్పర్యం

"శరీరాన్ని రక్షించే కవచ కాంతితో మెరుస్తూ, ఎవరికీ తలవంచని ఉన్నతమైన వక్షఃస్థలంతో, కేవలం ఆయుధాల భీకర శబ్దాలతోనే బలహీనుల ప్రాణాలను హరించే ఈ ఘోర యుద్ధ రంగంలో, ఏమాత్రం భయం లేకుండా ఒక ఆటలాగా రమిస్తున్న ఆ ధీరుడు ఎవరో చూశారా? అతడే ఆ అర్జునుడు. అతని నిశ్చలత్వమే అతని నిర్భయత్వానికి సాక్ష్యం."

విశేషాలు

మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానం ప్రకారం: "అతడు చలించడం లేదని ఎలా తెలుస్తుంది?" అనే శంకకు సమాధానం ఇక్కడ చెప్పబడింది. 'తనుమ్' శరీరాన్ని ఆవరించునది (కప్పునది) కావున 'తనువారమ్' అనగా వర్మము (కవచము). దానిచే 'బభస్తి' (ప్రకాశించువాడు) కావున 'తనువారభసః' — 'భస దీప్తౌ' ధాతువు; 'భాస్వాన్' తేజస్వియై, చారువైనట్టి, అవినతమైన (ఉన్నతమైన) ఉరస్సుతో (వక్షఃస్థలముతో) ఉపలక్షితుడైనవాడు; ఇట్టివాడై 'రసితేన' శబ్దము చేతనే 'అశ్నాతి' (గ్రసించును, ప్రాణములు తీయును) కావున 'రసితాశీ' అయిన — ఆభీక్ష్ణ్యము నందు ణిని ప్రత్యయము; 'జన్యే' అనగా యుద్ధము నందు — "యుద్ధమాయోధనం జన్యం" అని అమరకోశం; 'అభీతః' నిర్భీకుడై 'కః రమతే' ఎవరు క్రీడింతురు? ఒకవేళ రమించినచో అతడు ఈ అర్జునుడే అని భావము. అతని నిర్భయ సంచారము వలనే అతని నిశ్చలత్వము నిశ్చయించబడుతోంది. ఈ శ్లోకము పూర్వ శ్లోకానికి (22వ శ్లోకానికి) 'ప్రతిలోమము' (అనగా 22వ శ్లోకాన్ని వెనుక నుండి చదివితే ఈ 23వ శ్లోకం ఏర్పడుతుంది).

శ్లోకం 24

విభిన్నపాతితాశ్వీయనాయక నిరుద్ధరథవర్త్మని ।

హతద్విపనగష్ఠ్యూత రుధిరాంబునదాకులే ॥ 24 ॥

ప్రతిపదార్థం

విభిన్నపాతితాశ్వీయ = విదల్చబడి కింద పడదోయబడిన గుర్రముల సమూహము చేత, నిరుద్ధరథవర్త్మని = అడ్డుకోబడిన రథముల మార్గములు కలట్టియు, హతద్విపనగ = చంపబడిన ఏనుగులనెడి పర్వతముల చేత, ష్ఠ్యూత = ఉమ్మివేయబడిన/కార్చబడిన, రుధిరాంబునద = రక్తమనెడి నీటి ప్రవాహములతో, ఆకులే = నిండియున్నట్టియు (ఈ యుద్ధ రంగంలో...),

తాత్పర్యం

(ఈ శ్లోకం తర్వాతి శ్లోకాలతో కలిపి చదవవలసిన ఒకే వాక్య రూప 'కులకము' లోని భాగము). "అర్జునుడి బాణాల ధాటికి గుర్రాల సమూహాలన్నీ ఛిన్నాభిన్నమై కింద పడిపోవడం వల్ల రథాలు సాగడానికి మార్గమే లేకుండా పోయింది. చంపబడిన ఏనుగులనే పర్వతాల నుండి నదుల వలె ప్రవహిస్తున్న రక్త ప్రవాహంతో ఆ రణరంగమంతా మునిగిపోయింది..."

విశేషాలు

మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానం ప్రకారం: ఇక్కడి నుండి ఐదు శ్లోకాలు 'కులకము' (ఒకే అన్వయము గలవి). ఆహవమును (యుద్ధమును) విశేషిస్తున్నారు — 'విభిన్నాని' విదారితములైన, అందువలనే 'పాతితాని' అయిన 'ఆశ్వీయాని' అశ్వసమూహములు ఏవైతే కలవో అవి; వాటి చేత నిరుద్ధములైన రథముల వర్మములు (మార్గములు) గలది — "బృందే త్వశ్వీయమాశ్వవత్" అని అమరకోశం; 'హతాః' తాడితములైన ద్విపములు (గజములు) ఏవైతే నగముల (శైలముల) వలె ఉన్నవో — "శైలవృక్షౌ నగావగౌ" అని అమరకోశం; వాటి చేత 'ష్ఠ్యూతాని' ఉజ్జితములైన (కార్చబడిన) — ష్ఠీవ ధాతువు నుండి క్త ప్రత్యయము; రుధిరములనెడి అంబువుల (నీటి) నదముల (ప్రవాహముల) చేత ఆకులమైనట్టి (వ్యాప్తమైనట్టి) యుద్ధము నందు అని తాత్పర్యం.

శ్లోకం 25 (చిత్రకావ్య శ్లోకం)

దేవాకానిని కావాదే వాహికాస్వస్వకాహి వా ।

కాకారేభభరే కాకా నిస్వభవ్యవ్యభస్వని ॥ 25 ॥

ఛందస్సు

ఈ శ్లోకం చిత్రకావ్యాలలో అత్యంత ప్రసిద్ధమైన మరియు క్లిష్టమైన 'సర్వతోభద్ర' బంధానికి చెందినది. ఈ శ్లోకాన్ని ఎనిమిది కోష్ఠాల (8x8 Grid) పట్టికలో రాస్తే, ఎటు నుండి చదివినా (పై నుండి కిందకు, కింద నుండి పైకి, ఎడమ నుండి కుడికి, కుడి నుండి ఎడమకు) ఒకే శ్లోకం అద్భుతంగా ఆవిష్కృతమవుతుంది.

ప్రతిపదార్థం

దేవాకానిని = దేవతల ఉత్సాహాన్ని ఉద్దీపింపజేయునట్టియు, కావాదే = ఈషత్ వాదములతో (రణ గర్జనలతో) కూడినట్టియు, వాహికాస్వస్వకాహి వా = క్రమముగా యుద్ధ భారమును మోస్తూ శత్రువులపైకి దూకునట్టియు, కాకారేభభరే = మదజలమును కార్చే ఏనుగుల సమూహములతో నిండినట్టియు, నిస్వభవ్యవ్యభస్వని = నిరుత్సాహులను, సోత్సాహులను ఇద్దరినీ తనలో కలుపుకొని ప్రకాశించునట్టియు (ఈ మహా యుద్ధము నందు...), హే కాకాః = కాకుల వలె నింద్యులైన ఓ ప్రమథులారా!

తాత్పర్యం

"దేవతల రణోత్సాహాన్ని పెంచేది, వీరుల సింహనాదాలతో నిండినది, ఒకరి తర్వాత ఒకరు వ్యూహాత్మకంగా యుద్ధభారాన్ని మోస్తూ శత్రువులపైకి లంఘించేది, మదజలాన్ని కురిపించే ఏనుగుల గుంపులతో భీకరమైనది, నిరుత్సాహులను మరియు ఉత్సాహవంతులను కూడా తన వైపునకు తిప్పుకొని భయంకరంగా ప్రకాశిస్తున్న ఈ మహాయుద్ధంలో... కాకుల వలె చపలచిత్తులై పారిపోతున్న ఓ ప్రమథులారా!" (అని కుమారస్వామి వాక్యము తర్వాతి శ్లోకంలో పూర్తవుతుంది).

విశేషాలు

మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానం ప్రకారం: 'దేవాన్' దేవతలను 'ఆకనయతి' ఉద్దీపింపజేయును, ఉత్సాహపరచును కావున 'దేవాకానీ', తస్మిన్ 'దేవాకానిని' — 'కన దీప్తౌ' ధాతువు; 'కావాదః' అనగా ఈషత్ వాదము, వాక్కలహము లేదా రణగర్జన కలది; 'వాహికా' అనగా పర్యాయము చేత రణభార వహనము. వాహిక చేత (క్రమప్రాప్త రణక్రియ చేత) సుష్ఠుగా శోభనముగా స్వకములను (పరబలములను) అభియుంజేయునది కావున అది 'వాహికాస్వస్వకాహా', తస్మిన్; 'కమ్' అనగా మదోదకమును ఆకిరంతి (చిమ్మును) కావున 'కాకారాః' అయిన మదస్రావి గజములు, అట్టి ఇభభరము (గజఘట) ఎక్కడ కలదో అది 'కాకారేభభరమ్'; 'కాకాః' అనగా కాకుల వలె గర్హ్యులైన (నింద్యులైన) ఓ ప్రమథులారా అని లక్షణార్థమున వారి సంబోధనము; 'నిస్వాః' నిరుత్సాహులు, 'భవ్యాః' సోత్సాహులు అయిన వారిద్దరినీ 'వ్యయంతి' సంవరించును (కలుపుకొనును) కావున 'నిస్వభవ్యవ్యాః' — 'వ్యేఞ్ సంవరణే' ధాతువు, దానిచే బభస్తి (ప్రకాశించునది) కావున 'నిస్వభవ్యవ్యభస్వాన్', తస్మిన్. దండి చెప్పినట్లు — "తదిదం సర్వతోభద్రం భ్రమణం యది సర్వతః".

'సర్వతోభద్ర' బంధ పట్టిక:

 

	1	2	3	4	5	6	7	8
1	దే	వా	కా	ని	ని	కా	వా	దే
2	వా	హి	కా	స్వ	స్వ	కా	హి	వా
3	కా	కా	రే	భ	భ	రే	కా	కా
4	ని	స్వ	భ	వ్య	వ్య	భ	స్వ	ని
5	ని	స్వ	భ	వ్య	వ్య	భ	స్వ	ని
6	కా	కా	రే	భ	భ	రే	కా	కా
7	వా	హి	కా	స్వ	స్వ	కా	హి	వా
8	దే	వా	కా	ని	ని	కా	వా	దే

ఈ పట్టికను అడ్డముగా చదివినా, నిలువుగా చదివినా, ఎటు నుండి చదివినా ఈ శ్లోక పాదాలే అద్భుతంగా వస్తాయి. భారవి కవితా చాతుర్యానికి ఇది పరమావధి.

శ్లోకం 26

ప్రనృత్తశవవిత్రస్తతురగాక్షిప్తసారథౌ ।

మారుతాపూర్ణతూణీరవిక్రుష్టహతసాదిని ॥ 26 ॥

ప్రతిపదార్థం

ప్రనృత్తశవవిత్రస్త = (రణరంగంలో) నృత్యం చేస్తున్న మొండెములను (కబంధాలను) చూసి భయపడిన, తురగాక్షిప్త = గుర్రముల చేత కిందకు పడదోయబడిన, సారథౌ = సారథులు కలట్టియు, మారుతాపూర్ణ = గాలి చేత నింపబడిన, తూణీర = అమ్ములపొదుల నుండి వెలువడే, విక్రుష్ట = భీకర శబ్దములతో, హత = కొట్టబడిన/చంపబడిన, సాదిని = రౌతులు (గుర్రపు స్వారీ చేసే వీరులు) కలట్టియు (ఈ మహా యుద్ధము నందు...),

తాత్పర్యం

(ఈ శ్లోకం కూడా 24వ శ్లోకంతో ప్రారంభమైన 'కులకము' లోని భాగమే). "తీవ్రమైన యుద్ధం కారణంగా తలలు తెగిపోయి రణరంగంలో నృత్యం చేస్తున్న కబంధాలను (మొండెములను) చూసి గుర్రాలు తీవ్రంగా భయపడి పిచ్చిగా పరుగెడుతున్నాయి. ఆ వేగానికి రథసారథులంతా కింద పడిపోతున్నారు. మరోవైపు, వేగంగా వీస్తున్న గాలి అమ్ములపొదులలో చొరబడటం వల్ల వింతైన భీకర శబ్దాలు వస్తున్నాయి. ఆ ధ్వనుల మధ్య రౌతులు (గుర్రపు రౌతులు) శత్రువుల చేత కొట్టబడి హతులవుతున్నారు..."

విశేషాలు

మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానం ప్రకారం: 'ప్రనృత్తశవేభ్యః' అనగా నృత్యం చేయుచున్న కబంధముల (మొండెల) వలన 'వित्रస్తైః' క్షోభనొందిన తురగముల (గుర్రముల) చేత 'ఆక్షిప్తాః' అవధూతములైన (కింద పడదోయబడిన) సారథులు ఏ యుద్ధము నందు కలరో అది; అలాగే 'మారుతేన' గాలి చేత 'ఆపూర్ణైః' వ్యాప్తములైన 'తూణీరైః' నిషంగముల (అమ్ములపొదుల) నుండి 'విక్రుష్టాః' శబ్దము చేయుచున్నట్టియు, 'హతాః' తాడితులైనట్టియు 'సాదినః' అశ్వవారకులు (రౌతులు) ఏ రణము నందు కలరో అది. పాఠాంతరమున — గాలి చేత నిండబడిన అమ్ములపొదుల శబ్దము చేత ఆకర్షించబడి, ఆ తర్వాత హతులైన అశ్వవారకులు కలది అని కూడా భావము.

శ్లోకం 27 (చిత్రకావ్య శ్లోకం)

ససత్త్వరతిదే నిత్యం సదరామర్షనాశిని ।

త్వరాధికకసన్నాదే రమకత్వమకర్షతి ॥ 27 ॥

ఛందస్సు

ఈ శ్లోకం చిత్రకావ్య విశేషాలలో 'అర్ధభ్రమక' బంధానికి చెందినది. ఈ శ్లోకంలో మొదటి రెండు పాదాల అక్షరాలను 8x4 కోష్ఠాల పట్టికలో అమర్చితే, ఆ అక్షరాల నడక సకల దిశలా భ్రమక (భ్రమణ) రూపాన్ని సంతరించుకుంటుంది.

ప్రతిపదార్థం

ససత్త్వరతిదే = శూరులకు (సత్త్వవంతులకు) యుద్ధము నందు అనురాగమును (రతిని) కలిగించునట్టియు, నిత్యం = ఎల్లప్పుడు, సదరామర్షనాశిని = భయముతో కూడినవారి యొక్క క్రోధమును నశింపజేయునట్టియు, త్వరాధికకసన్నాదే = ఉత్సాహము చేత మిక్కిలి వికసిస్తున్న (పెరుగుతున్న) సింహనాదములు కలట్టియు, రమకత్వమ్ = యుద్ధ క్రియ చేత ఇతరులను రంజింపజేసే స్వభావాన్ని, అకర్షతి = ఆకర్షించి పెంచుతున్నట్టి (ఈ రణరంగంలో...)...

తాత్పర్యం

"నిజమైన శూరులకు యుద్ధం పట్ల మరింత ఉత్సాహాన్ని, ప్రేరణను కలిగించేది; ఎల్లప్పుడూ మనస్సులో భయము పెట్టుకొని పైకి కోపగించుకునే పిరికివారి క్రోధాన్ని అణచివేసేది; వీరుల తొందరపాటు, ఉత్సాహం వల్ల మిక్కిలి మిన్నంటుతున్న రణ గర్జనలతో కూడినది; వీరుల పరస్పర పరాక్రమ ప్రదర్శన చేత చూసేవారికి రమణీయతను కలిగిస్తూ, వారి రణోత్సాహాన్ని రెట్టింపు చేసే ఈ యుద్ధ రంగంలో..."

విశేషాలు

మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానం ప్రకారం: 'ససత్త్వానామ్' సత్త్వవంతులైన వీరులకు 'రతిదే' రాగప్రదమైనట్టి; 'నిత్యమ్' ఎల్లప్పుడు, 'సదరాణామ్' సభయులైన (భయము గల) వారి యొక్క 'అమర్షనాశిని' క్రోధమును హరించునట్టి; 'త్వరయా' ఉత్సాహము చేత 'అధికమ్' మిక్కిలి 'కసంతః' వికసించుచున్న (పెరుగుచున్న) నాదములు (గర్జనలు) ఏ యుద్ధము నందు కలవో అది; 'రమయతి' రంజింపజేయును కావున 'రమకః' — రమ్ ధాతువు నుండి వుఞ్ ప్రత్యయము, దానికి అకాదేశము; దాని భావము 'రమకత్వమ్' అనగా రణకర్మ చేత పరులను రంజింపజేయు స్వభావమును 'అకర్షతి' స్ఫోరింపజేయుచున్నది (పెంచుచున్నది). వీరుల పరస్పర ఉత్సాహాన్ని ఈ యుద్ధం వృద్ధి చేయుచున్నదని తాత్పర్యం. ఇది 'అర్ధభ్రమక' బంధం.

.

ఈ చిత్రబంధ విశేషం ప్రకారం, మొదటి రెండు పాదాల అక్షరాలను ఈ పట్టికలో క్రమ పద్ధతిలో ఉంచినప్పుడు, వాటి భ్రమణ నడక (Movement) సకల దిశలా అద్భుతమైన శబ్ద చమత్కారాన్ని ఆవిష్కరిస్తుంది.

అర్ధభ్రమక బంధ పట్టిక (27వ శ్లోకం)

కోష్ఠం	1	2	3	4	5	6	7	8
వరుస 1	స	స	త్వ	ర	తి	దే	ని	త్యం
వరుస 2	స	ద	రా	మ	ర్ష	నా	శి	ని
వరుస 3	త్వ	రా	ధి	క	క	సం	నా	దే
వరుస 4	ర	మ	క	త్వ	మ	క	ర్ష	తి

కాపీ చేసుకోవడానికి వీలుగా పూర్తి శ్లోక పాదాలు:

మొదటి పాదం (వరుస 1):

స స త్వ ర తి దే ని త్యం

రెండవ పాదం (వరుస 2):

స ద రా మ ర్ష నా శి ని

మూడవ పాదం (వరుస 3):

త్వ రా ధి క క సం నా దే

నాల్గవ పాదం (వరుస 4):

ర మ క త్వ మ క ర్ష తి

బంధ నడక విశ్లేషణ:

ఈ పట్టికలో మొదటి వరుసను ఎడమ నుండి కుడికి చదివితే మొదటి పాదం వస్తుంది. అలాగే, మొదటి నిలువు వరుస (Column 1) లోని అక్షరాలను పై నుండి కిందకు చదివినా, 4వ అడ్డ వరుస (Row 4) లోని మొదటి నాలుగు అక్షరాలను ఎడమ నుండి కుడికి చదివినా అక్షరాల ఆవృత్తి ఎంతో విచిత్రంగా భ్రమణం చెందుతూ ఈ బంధాన్ని సిద్ధం చేస్తుంది. భారవి మహాకవి శబ్ద నైపుణ్యానికి ఈ పట్టిక ఒక చక్కని ఉదాహరణ.

 

శ్లోకం 28

ఆసురే లోకవిత్రాసవిధాయిని మహাহవే ।

యుష్మాభిరున్నతిం నీతం నిరస్తమిహ పౌరుషమ్ ॥ 28 ॥

ప్రతిపదార్థం

లోకవిత్రాసవిధాయిని = సమస్త లోకాలకు భీతిని కలిగించేటటువంటి, ఆసురే = అసుర సంబంధమైన (రాక్షస యుద్ధము వంటిదైన), ఇహ = ఈ, మహাহవే = మహా యుద్ధము నందు, యుష్మాభిః = మీ చేత, ఉన్నతిం నీతం = అంతవరకు ఎంతో ఉన్నత స్థానానికి తీసుకువెళ్ళబడిన, పౌరుషమ్ = పౌరుషము (వీరత్వము), నిరస్తమ్ = ఒక్కసారిగా నాశనం చేయబడింది,

తాత్పర్యం

(24వ శ్లోకం నుండి ప్రారంభమైన 'కులక' వాక్యం ఈ శ్లోకంతో ముగుస్తుంది). కుమారస్వామి తన ప్రసంగాన్ని ముగిస్తూ — "గుర్రాలు ఛిన్నాభిన్నమై రథ మార్గాలు మూసుకుపోయినట్టి, ఏనుగుల రక్త ప్రవాహంతో మునిగిపోయినట్టి, కబంధాల నాట్యంతో భీకరమైనట్టి, లోకాలన్నింటినీ భయకంపితులను చేసే ఈ ఘోరమైన రాక్షస సమతుల్య మహాయుద్ధంలో... ఓ ప్రమథులారా! మీ చేతులతో మీరే, అంతవరకు ఎంతో ఉన్నత శిఖరాలపై నిలిపిన మీ పౌరుషాన్ని ఒక్కసారిగా మంటగలిపి సర్వనాశనం చేసుకున్నారు!" అని నిలదీశాడు.

విశేషాలు

మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానం ప్రకారం: 'ఆసురే' అనగా అసుర సంబంధమైన, 'లోకవిత్రాసవిధాయిని' లోకభయంకరమైన 'ఇహ మహাহవే' ఈ మహా యుద్ధము నందు 'యుష్మాభిః' మీ చేత 'ఉన్నతిమ్' వృద్ధిని 'నీతమ్' పొందించబడిన 'పౌరుషమ్' పురుషకర్మ (వీరత్వము) 'నిరస్తమ్' పూర్తిగా నాశనము చేయబడింది అని వాక్య సమాప్తి.

శ్లోకం 29

ఇతి శాసతి సేనాన్యాం గచ్ఛతస్తాననేకధా ।

నిషిధ్య హసతా కించిత్తస్థే తత్రాంధకారిణా ॥ 29 ॥

ప్రతిపదార్థం

సేనాన్యాం = సేనాధిపతియైన కుమారస్వామి, ఇతి = ఈ విధంగా, శాసతి = (గణాలను) శాసిస్తూ/ఆజ్ఞాపిస్తూ మాట్లాడుతుండగా, అనేకధా = నలుదిక్కులా, గచ్ఛతః = పారిపోతున్న, తాన్ = ఆ ప్రమథ గణాలను, నిషిధ్య = వారించి (ఆపి), తత్ర = ఆ రణరంగంలో, అంధకారిణా = అంధకాసురుడి సంహారకుడైన పరమశివుని చేత, కించిత్ = కొద్దిగా, హసతా = చిరునవ్వు చిందిస్తూ, తస్థే = నిశ్చలంగా నిలబడటం జరిగింది,

తాత్పర్యం

కుమారస్వామి పారిపోతున్న సైన్యాన్ని ఈ విధంగా ఆజ్ఞాపిస్తూ, హెచ్చరిస్తూ మాట్లాడుతున్న సమయంలో... నలుదిక్కులా పరుగులు తీస్తున్న ఆ ప్రమథ గణాలందరినీ పరమశివుడు తన చేతి సైగతో వారించి ఆపాడు. ఆపై, తన సేనల భయాన్ని చూసి ముఖంపై కొద్దిగా చిరునవ్వు చిందిస్తూ, ఆ అంధకారియైన మహాదేవుడు రణరంగంలో ఎంతో నిశ్చలంగా నిలబడ్డాడు.

విశేషాలు

మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానం ప్రకారం: 'ఇతి' ఈ విధంగా 'సేనాన్యామ్' స్కందుడు 'శాసతి' ఆజ్ఞాపించుచుండగా; 'अనేకధా' నలుదిక్కులా 'గచ్ఛతః' పలాయనమౌతున్న 'తాన్' ఆ గణాలను 'నిషిధ్య' నివారించి; 'అంధకారిణా' హరుని (శివుని) చేత 'కించిత్ హసతా' కొద్దిగా నవ్వుతూ 'తస్థే' స్థితము (నిలబడుట జరిగినది) — భావే లిట్ లకారం. ఈ శ్లోకంలో కూడా ఓష్ఠ్య వర్ణాలు (ప, ఫ, బ, భ, మ) ఎక్కడా లేవు, కాబట్టి ఇది కూడా 'నిరోష్ఠ్య' కవిత్వ విశేషం.

శ్లోకం 30

మునీషుదహనాతప్తాంల్లజ్జయా నివివృత్సతః ।

శివః ప్రహ్లాదయామాస తాన్నిషేధహిమాంబునా ॥ 30 ॥

ప్రతిపదార్థం

మునీషుదహనాతప్తాన్ = మునియైన అర్జునుడి యొక్క బాణము లనెడి అగ్ని చేత కాల్చబడినట్టియు (పీడించబడినట్టియు), లజ్జయా = (యుద్ధంలో వెన్నుచూపామనే) సిగ్గు చేత, నివివృత్సతః = వెనుతిరగాలని (తిరిగి పోరాడాలని) కోరుకుంటున్నట్టియు, తాన్ = ఆ ప్రమథ గణాలను, శివః = పరమశివుడు, निषेధహిమాంబునా = 'భయపడకండి' అనే తన నివారణ వచనమనెడి చల్లని మంచు నీటి చేత, ప్రహ్లాదయామాస = ఎంతో ఉపశమింపజేశాడు (సంతృప్తి పరిచాడు),

తాత్పర్యం

మునివేషంలో ఉన్న అర్జునుడు కురిపించిన బాణాలనే అగ్నిధాటికి ప్రమథ గణాలు తీవ్రంగా తపించిపోయారు. అయితే, సేనాధిపతి కుమారస్వామి మాటల వల్ల, తాము పారిపోతున్నందుకు అమితమైన లజ్జ (సిగ్గు) కలిగి, తిరిగి యుద్ధంలోకి రావాలని వారు నిశ్చయించుకున్నారు. అలాంటి దీన స్థితిలో ఉన్న తన సైన్యాన్ని చూసి, శివుడు "ఓ వీరులారా! భయపడకండి, పారిపోకండి" అంటూ ఎంతో ప్రేమగా ఓదార్చాడు. ఆయన పలికిన ఆ అభయ వచనాలు, బాణాగ్నితో అలసిపోయిన ఆ గణాలకు చల్లని మంచు నీటి వలె అమితమైన శాంతిని, ఉపశమనాన్ని కలిగించాయి.

విశేషాలు

మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానం ప్రకారం: 'మునేః' అర్జునుని యొక్క 'ఇషవః ఏవ దహనః' బాణములనెడి అగ్ని, దానిచే 'ఆతప్తాన్' పీడితులైనట్టి; అలాగే 'లజ్జయా' రణభంగము (పలాయనము) వలన కలిగిన సిగ్గు చేత 'నివివృత్సతః' తిరిగి యుద్ధమునకు నివర్తింపబోవుచున్నట్టి — 'వృద్భ్యః స్యసనోః' సూత్రం చేత పరస్మైపద వికల్పము; 'తాన్ గణాన్' ఆ ప్రమథ గణాలను 'శివః'; 'నిషేధః' అనగా 'మా భైష్ట, మా పలాయతే' (భయపడకండి, పారిపోకండి) అనే నివారణ వచనమే 'హిమాంబు' చల్లని మంచు నీరు, దానిచే 'ప్రహ్లాదయామాస' ఉపశమింపజేశాడు. ఇందులో బాణాలకు అగ్నితోను, శివుని అభయ వచనాలకు మంచు నీటితోను అభేదం చెప్పబడినందున 'రూపకాలంకారం' అద్భుతంగా ప్రదర్శించబడింది.

శ్లోకం 31

దూనాస్తే౽రిబలాదూనా నిరేభా బహు మేనిరే ।

భీతాః శితశరాభీతాః శంకరం తత్ర శంకరమ్ ॥ 31 ॥

ప్రతిపదార్థం

అరిబలాత్ = శత్రువు (అర్జునుడి) బలము వలన, దూనాః = తపించిపోయినట్టియు (బాధించబడినట్టియు), ఊనాః = ఉత్సాహము తగ్గినట్టియు, నిరేభాః = నిశ్శబ్దముగా ఉన్నట్టియు, భీతాః = భయపడినట్టియు, శితశరాభీతాః = వాడియైన బాణముల చేత అంతటా వ్యాపించబడినట్టి, తే = ఆ ప్రమథ గణాలు, తత్ర = ఆ యుద్ధ రంగంలో, శంకరం = అభయమిచ్చుట ద్వారా సుఖాన్ని కలిగించే, శంకరం = పరమశివుడిని, బహు మేనిరే = ఎంతగానో శ్లాఘించారు (గొప్పగా భావించారు),

తాత్పర్యం

అర్జునుడి పరాక్రమానికి, అతని వాడియైన బాణాల ధాటికి శివసేనలు పూర్తిగా అలసిపోయాయి. వారి రణోత్సాహం తగ్గిపోయింది. అంతవరకు సింహనాదాలు చేసినవారల్లా నోట మాట రాక నిశ్శబ్దంగా ఉండిపోయారు. బాణాల గాయాలతో భయపడిపోయిన ఆ ప్రమథ గణాలు, తమకు అభయమిచ్చి రక్షించడానికి పూనుకున్న ఆ శంకరుడిని (సుఖాన్ని చేకూర్చే శివుడిని) తమ పరమ రక్షకుడిగా భావించి ఎంతో ఆనందించారు.

విశేషాలు

మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానం ప్రకారం: 'దూనాః' అనగా శరతప్తులైన (బాణాల చేత బాధించబడిన); 'అరిబలాత్' శత్రుబలము వలన 'ऊనాః' అనగా తక్కువ బలము లేదా ఉత్సాహము కలవారైన — ఇక్కడ పంచమీ విభక్తి; 'నిరేభాః' అనగా నిశ్శబ్దంగా ఉన్నవారు. ఎందుకంటే వారు 'భీతాః' (త్రస్తులు). ఎందుకని భయపడ్డారు అంటే — 'శితైః' తీక్ష్ణములైన శరముల చేత 'అభీతాః' అనగా అంతటా వ్యాపించబడినవారు (కొట్టబడినవారు); అట్టి ఆ గణాలు 'తత్ర' ఆ రణము నందు 'శంకరమ్' అనగా అభయ వచనము చేత సుఖకరమైనట్టి 'శంకరమ్' శివుడిని 'బహు మేనిరే' ఎంతగానో మన్నించారు. ఈ శ్లోకంలో పాదాల మొదట్లో మరియు చివరల్లో ఒకే విధమైన అక్షరాల ఆవృత్తి జరిగినందున ఇది 'పాదాద్యంత యమక' చిత్రకవిత్వ విశేషం.

శ్లోకం 32

మహేషుజలధౌ శత్రోర్వర్తమానా దురుత్తరే ।

ప్రాప్య పారమివేశానమాశశ్వాస పతాకినీ ॥ 32 ॥

ప్రతిపదార్థం

దురుత్తరే = దాటడానికి వీలుకాని, శత్రోః = శత్రువైన అర్జునుడి యొక్క, మహేషుజలధౌ = గొప్ప బాణములనెడి సముద్రము నందు, వర్తమానా = చిక్కుకొనియున్న, పతాకినీ = ధ్వజములతో కూడిన ఆ శివసేన, ఈశానం = పరమశివుడిని, పారమివ = (సముద్రపు) అవతలి ఒడ్డును వలె, ప్రాప్య = పొంది, ఆశశ్వాస = ఊపిరి పీల్చుకుంది (అనగా తేరుకుంది),

తాత్పర్యం

అర్జునుడు కురిపిస్తున్న బాణాల పరంపర ఒక మహా సముద్రంలా ఉంది. దాటడానికి ఏమాత్రం వీలుకాని ఆ బాణసముద్రంలో చిక్కుకొని మునిగిపోతున్న శివసేన, తమ ప్రభువైన పరమశివుడు అభయమిస్తూ ఎదుట నిలబడగానే, సముద్రంలో మునుగుతున్నవాడికి సురక్షితమైన ఒడ్డు దొరికినట్లుగా భావించింది. ఆయనను ఆశ్రయించి ఆ సేనలన్నీ ఒక్కసారిగా ఊపిరి పీల్చుకొని ధైర్యం తెచ్చుకున్నాయి.

విశేషాలు

మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానం ప్రకారం: 'దురుత్తరే' దుస్తరమైన 'శత్రోః' శత్రువునకు సంబంధించిన 'మహేషుజలధౌ' మహత్తర బాణ సాగరము నందు 'వర్తమానా' మునిగియున్న 'పతాకినీ' సేన; 'ఈశానమ్' శివుడిని 'పారమివ' అవతలి తీరమును వలె — "పారావారే పరార్వాచీ" అని అమరకోశం; 'ప్రాప్య' పొంది 'ఆశశ్వాస' ప్రాణములను (ధైర్యమును) తిరిగి తెచ్చుకుంది. ఇందులో శత్రు బాణ సమూహానికి సముద్రంతో అభేదం చెప్పడం వల్ల రూపకము, శివుడిని ఒడ్డుతో పోల్చడం వల్ల ఉపమ కలిసి ఉండటం చేత 'ఉపమ, రూపకముల సంసృష్టి' ప్రదర్శించబడింది.

శ్లోకం 33

స బభార రణాపేతాం చమూం పశ్చాదవస్థితామ్ ।

పురః సూర్యాదపావృత్తాం ఛాయామివ మహాతరుః ॥ 33 ॥

ప్రతిపదార్థం

సః = ఆ పరమశివుడు, రణాపేతాం = యుద్ధ రంగము నుండి వెనుతిరిగినట్టియు, పశ్చాదవస్థితామ్ = తన వెనుక భాగమున నిలిచినట్టియు, చమూం = ఆ సేనను, పురః సూర్యాత్ = ఎదురుగా ఉన్న సూర్యుడి నుండి, అపావృత్తాం = వెనక్కు తిరిగినట్టి, ఛాయామ్ = నీడను, మహాతరుః ఇవ = గొప్ప వృక్షము వలె, బభార = భరించాడు (రక్షించాడు),

తాత్పర్యం

యుద్ధానికి వెన్నుచూపి పారిపోతూ, తనను రక్షించమని తన వెనుక దాక్కున్న ఆ సేనను శివుడు ఆదరించాడు. ఎదురుగా చండప్రచండంగా ప్రకాశిస్తున్న సూర్యుడి వైపు నుండి వెనక్కు తిరిగి, వృక్షం వెనుక ఆశ్రయం పొందే 'నీడను' ఒక గొప్ప మహావృక్షం తన మహిమతో ఎలా కాపాడుతుందో, అలాగే అర్జునుడనే సూర్యుడి ధాటికి వెరసి తన వెనుక నిలిచిన సైన్యాన్ని మహాదేవుడు తన శరణు జొచ్చినందుకు ఆదరించి రక్షించాడు.

విశేషాలు

మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానం ప్రకారం: 'సః' ఆ శివుడు 'రణా పేతామ్' రణము నుండి అపవృత్తయైన (వెనుతిరిగిన), అందువలనే 'పశ్చాత్' తన వెనుక భాగమున అవస్థితమైన 'చమూమ్' సేనను; 'పురః' అనగా అగ్రే (ఎదురుగా) ఉన్న సూర్యుడి నుండి — ఇది రణమునకు ఉపమానము; 'అపావృత్తామ్' వెనక్కు తిరిగిన 'ఛాయామ్' నీడను 'మహాతరుః ఇవ' గొప్ప వృక్షము వలె 'బభార' భరించాడు. నీడ వృక్షాన్నే ఏకశరణముగా పొందునట్లు, ఆ సేనను శివుడు ఆదరించాడే తప్ప విడిచిపెట్టలేదు అని తాత్పర్యం. ఇక్కడ అద్భుతమైన 'ఉపమాలంకారం' ప్రదర్శించబడింది.

శ్లోకం 34

ముంచతీశే శరాంజిష్ణౌ పినాకస్వనపూరితః ।

దధ్వాన ధ్వనయన్నాశాః స్ఫుటన్నివ ధరాధరః ॥ 34 ॥

ప్రతిపదార్థం

ఈశే = పరమశివుడు, జిష్ణౌ = జయశీలుడైన అర్జునుడిపై, శరాన్ = బాణములను, ముంచతి (సతి) = ప్రయోగిస్తుండగా, పినాకస్వనపూరితః = (శివుని ధనస్సైన) పినాకము యొక్క టంకార ధ్వని చేత నింపబడినదై, ధరాధరః = ఇంద్రకీల పర్వతము, ఆశాః = దిక్కులను, ధ్వనయన్ = ప్రతిధ్వనింపజేస్తూ, స్ఫుటన్నివ = బద్దలైపోతున్నదా అన్నట్లు, దధ్వాన = పెద్ద శబ్దము చేసెను,

తాత్పర్యం

పరమశివుడు రణోత్సాహంతో అర్జునుడిపై బాణాలను ప్రయోగించడం ప్రారంభించాడు. ఆ సమయంలో ఆయన చేతిలోని 'పినాక' ధనస్సు నుండి వెలువడిన టంకార ధ్వని ఎంత భీకరంగా ఉందంటే, ఆ శబ్దధాటికి ఆ ఇంద్రకీల పర్వతమంతా నిండిపోయింది. ఆ పర్వతం నలుదిక్కులా ప్రతిధ్వనులు పుట్టిస్తూ, ఇప్పుడే బద్దలై ముక్కలైపోతుందా అన్నట్లుగా భయంకరమైన శబ్దాన్ని చేసింది.

విశేషాలు

మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానం ప్రకారం: 'ఈశే' హరుడు 'జిష్ణౌ' అర్జునుని విషయమై 'శరాన్ ముంచతి సతి' బాణములను విడుస్తుండగా; 'పినాకస్య' శివధనస్సు యొక్క 'స్వనేన' ధ్వని చేత పూరితుడైన 'ధరాధరః' ఇంద్రకీల పర్వతము; 'ఆశాః' దిక్కులను — "దిశస్తు కకుభః కాష్ఠా ఆశాశ్చ హరితశ్చ తాః" అని అమరకోశం, శబ్దయుక్తములుగా (ప్రతిధ్వనులతో) చేయుచు 'స్ఫుటన్నివ' విదీర్యమానమౌతున్నట్లు (బద్దలవుతున్నట్లు) 'దధ్వాన' శబ్దము చేసెను. ఇందులో పర్వతం బద్దలవుతోందా అన్నట్లు వర్ణించడం వల్ల 'ఉత్ప్రేక్షాలంకారం' సిద్ధించింది.

శ్లోకం 35

తదరణం దదృశుర్భీమం చిత్రసంస్థా ఇవాచలాః ।

విస్మయేన తయోర్యుద్ధం చిత్రసంస్థా ఇవాచలాః ॥ 35 ॥

ప్రతిపదార్థం

గణాః = ప్రమథ గణాలు, భీమం = భయంకరమైన, తయోః = ఆ శివార్జునుల యొక్క, తత్ = ఆ ప్రసిద్ధమైన, యుద్ధం = యుద్ధమును, చిత్రసంస్థాః = విచిత్రమైన ఆకారములు కలిగిన, అచలాః ఇవ = పర్వతముల వలెను, (మరియు) చిత్రసంస్థాః = చిత్రపటము నందు లిఖించబడిన (చిత్రపటంలో గీసినట్లు), అచలాః ఇవ = కదలిక లేనివారై, విస్మయేన = ఆశ్చర్యముతో, దదృశుః = చూశారు,

తాత్పర్యం

ఆ విధంగా పరమశివుడికి, అర్జునుడికి మధ్య ప్రారంభమైన ఆ భయంకరమైన, అపూర్వమైన మహా యుద్ధాన్ని ప్రమథ గణాలన్నీ విస్మయంతో (ఆశ్చర్యంతో) చూశాయి. ఆ యుద్ధ విశేషాలను చూస్తూ వారు ఎంతగా పరవశించిపోయారంటే... వింత వింత ఆకారాలు కలిగి కదలకుండా ఉండే పర్వతాల వలె, అలాగే చిత్రపటంలో (పెయింటింగ్‌లో) గీసిన బొమ్మల వలె ఏమాత్రం కదలిక లేకుండా నిశ్చలంగా నిలబడిపోయి ఆ రణాన్ని తిలకించారు.

విశేషాలు

మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానం ప్రకారం: 'భీమమ్' భయంకరమైన 'తయోః' హరపాండవుల యొక్క 'తత్' ప్రసిద్ధ యుద్ధమును 'గణాః' ప్రమథులు; 'చిత్రసంస్థాః' విచిత్రాకారములు గల 'అచలాః' శైలముల (పర్వతముల) వలెను; అలాగే 'చిత్రే' ఆలేఖ్యము (చిత్రలేఖనము) నందు 'సంస్థా' స్థితి ఎవరికి కలదో వారు చిత్రసంస్థులు అనగా చిత్రలిఖితుల వలె 'అచలాః' ఆశ్చర్యవశమున నిశ్చలులై 'విస్మయేన దదృశుః' చూశారు. ఒకే పదాన్ని వేర్వేరు అర్థాలలో ఉపయోగించడం వల్ల ఇక్కడ 'యమకాలంకారం' శోభిల్లుతోంది.

శ్లోకం 36

పరిమోహయమాణేన శిక్షాలాఘవలీలయా ।

జైష్ణవీ విశిఖశ్రేణీ పరిజహ్రే పినాకినా ॥ 36 ॥

ప్రతిపదార్థం

శిక్షాలాఘవలీలయా = అస్త్రవిద్యలోని అభ్యాస పాటవము మరియు నైపుణ్య విలాసము చేత, పరిమోహయమాణేన = (అర్జునుడిని) భ్రమపెడుతున్నట్టి, పినాకినా = పినాకపాణియైన పరమశివుని చేత, జైష్ణవీ = జిష్ణువు (అర్జునుడి) సంబంధమైన, విశిఖశ్రేణీ = బాణసమూహము, పరిజహ్రే = తిప్పికొట్టబడింది (నిష్ఫలం చేయబడింది),

తాత్పర్యం

అస్త్రవిద్యలో తనకున్న అసాధారణ అభ్యాస నైపుణ్యాన్ని, శరవేగాన్ని ప్రదర్శిస్తూ పరమశివుడు అర్జునుడిని సైతం భ్రమకు గురిచేయసాగాడు. అర్జునుడు ఎంతో పరాక్రమంతో ప్రయోగిస్తున్న బాణసమూహాలన్నింటినీ, పినాకధారియైన ఆ ముక్కంటి తన విచిత్ర బాణవిన్యాసాల చేత అత్యంత సులువుగా తిప్పికొడుతూ నిష్ఫలం చేసేశాడు.

విశేషాలు

మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానం ప్రకారం: 'శిక్షాలాఘవలీలయా' అనగా అస్త్ర అభ్యాస పాటవము యొక్క అతిశయము అనే హేతువు చేత; 'పరిమోహయమాణేన' శత్రువును వ్యామోహపరుస్తున్నట్టి — ఇక్కడ 'అణావకర్మకాచ్చిత్తవత్కర్తృకాత్' సూత్ర నియమాల ప్రకారం ఆత్మనేపద శానచ్ ప్రత్యయము వచ్చినది; 'పినాకినా' హరుని చేత, 'జిష్ణోః' అర్జునుని యొక్క ఇదమ్ 'జైష్ణవీ' అయిన 'విశిఖశ్రేణీ' బాణసంఘాతము 'పరిజహ్రే' అనగా నిరస్తము చేయబడింది (ఖండించబడింది).

శ్లోకం 37

అవద్యన్పత్రిణః శంభోః సాయకైరవసాయకైః ।

పాండవః పరిచక్రామ శిక్షయా రణశిక్షయా ॥ 37 ॥

ప్రతిపదార్థం

పాండవః = పాండుకుమారుడైన అర్జునుడు, అవసాయకై = శత్రుబాణములను అంతమొందించే (అవసానము కలిగించే), సాయకైః = తన బాణముల చేత, శంభోః = శివుని యొక్క, పత్రిణః = బాణములను, అవద్యన్ = ఖండిస్తూ, శిక్షయా = (శివునిపై) ఆధిక్యము సాధించాలనే ఉత్సాహముతోను, రణశిక్షయా = తన యుద్ధ అభ్యాస నైపుణ్యముతోను, పరిచక్రామ = (యుద్ధభూమిలో) సంచరించెను,

తాత్పర్యం

శివుడు తన బాణాలను తిప్పికొడుతున్నా అర్జునుడు అధైర్యపడలేదు. శంభుడు ప్రయోగిస్తున్న అత్యంత శక్తివంతమైన బాణాలను, వాటిని అంతమొందించగల తన విచిత్ర శరాల చేత ముక్కలు ముక్కలుగా ఖండించసాగాడు. ఈ విధంగా శివుడిని ఎలాగైనా గెలవాలనే పట్టుదల, ఉత్సాహముతోను, తనకున్న తిరుగులేని యుద్ధ అనుభవ నైపుణ్యంతోను అతడు ఆ రణరంగంలో శరవేగంతో రథంపై సంచరించసాగాడు.

విశేషాలు

మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానం ప్రకారం: 'పాండవః' అర్జునుడు 'అవసాయకైః' అనగా శత్రుబాణములకు అవసానము (అంతము) కలిగించే — స్యతి ధాతువు నుండి ణ్వుల్ ప్రత్యయము; 'సాయకైః' తన బాణముల చేత 'శంభోః పత్రిణః' శివుని బాణములను 'అవద్యన్' ఖండిస్తూ — ద్యతి ధాతువు నుండి శతృ ప్రత్యయము; 'శిక్షయా' అనగా శత్రువును జయించాలనే తీవ్ర ఇచ్ఛతో, ఉత్సాహముతో మరియు 'రణశిక్షయా' యుద్ధ అభ్యాస నైపుణ్యము చేత 'పరిచక్రామ' రణరంగమున చరించెను. ఉత్సాహ నైపుణ్యములతో అతడు వ్యవహరించెనని తాత్పర్యం.

శ్లోకం 38 (చిత్రకావ్య శ్లోకం)

చారచుంచుశ్చిరారేచీ చంచచ్చీరరుచా రుచః ।

చచార రుచిరశ్చారు చారైరాచారచంచరః ॥ 38 ॥

ఛందస్సు

ఈ శ్లోకం చిత్రకావ్యాలలో 'ద్వ్యక్షరి' (కేవలం 'చ', 'ర' అనే రెండు హల్లులు, వాటి గుణింతాలతోనే కూడిన) అద్భుత శబ్ద చిత్రణకు చెందినది. శ్లోకంలో అక్కడక్కడా వచ్చిన పొల్లు అక్షరాలు, అనుస్వారాలు నియమ భంగం కలిగించవు.

ప్రతిపదార్థం

చారచుంచుః = విచిత్రమైన రణ నడకల (గతి విశేషాల) చేత ప్రసిద్ధి చెందినవాడును, చిరారేచీ = చాలాకాలముగా శత్రువులను క్షీణింపజేయువాడును, చంచచ్చీరరుచా = కదలుచున్న తన నారచీరల కాంతి చేత, రుచః = ప్రకాశించువాడును, రుచిరః = అందమైనవాడును, ఆచారచంచరః = యుద్ధ వ్యవహారములను (ధర్మములను) చక్కగా ఆచరించువాడును అయిన, సః (మునిః) = మునివేషధారియైన ఆ అర్జునుడు, చారైః = చక్రాది బంధముల వంటి గతి విశేషాల చేత, చారు = అత్యంత సుందరముగా, చచార = యుద్ధ రంగమున సంచరించెను,

తాత్పర్యం

యుద్ధంలో రకరకాల విచిత్ర నడకలు నడవడంలో ఎంతో ప్రసిద్ధి చెందినవాడు, ఎందరో శత్రువులను నిష్ప్రభులుగా చేసినవాడు, తాను ధరించిన కదులుతున్న నారచీరల కాంతితో మెరిసిపోతున్నవాడు, మనోహరమైన రూపం కలవాడు, క్షత్రియ యుద్ధ ధర్మాలను మిక్కిలిగా ఆచరించేవాడైన మునివేషధారి అర్జునుడు... చక్రాది బంధాల వంటి విచిత్ర రణ నడకలను ప్రదర్శిస్తూ ఆ యుద్ధభూమిలో ఎంతో సుందరముగా కదిలాడు.

విశేషాలు

మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానం ప్రకారం: 'చారైః' గతి విశేషాల చేత ప్రసిద్ధుడైనవాడు కావున 'చారచుంచుః' — "తేన విత్తశ్చంచుచ్చణపౌ" అని చంచుప్ ప్రత్యయము; 'చిరమ్' చాలాకాలము 'ఆరేచయతి' శత్రువులను రిక్తులను (శూన్యులను) చేయువాడు కావున 'చిరారేచీ'; 'చంచతః' చలిస్తున్న 'చీరస్య' వల్కలము (నారచీర) యొక్క రుచా (ప్రభ చేత), రోచతే అని 'రుచః' శోభమానుడైనవాడు; 'రుచిరః' సుందరుడైనవాడు; భృశముగా (మిక్కిలిగా) చరించువాడు 'చంచరః' — చర్ ధాతువు యఙంత రూపం; 'ఆచారస్య' యుద్ధ వ్యవహారము నందు చంచరుడైన ఆ ముని 'చారు' యథా తథా (సుందరముగా), 'చారైః' చక్రాది బంధ గతి విశేషాల చేత 'చచార' సంచరించెను — "చారః పియాలవృక్షే స్యాద్గతౌ బంధాపసర్పయోః" అని విశ్వకోశం. ఇది ద్వ్యక్షర చిత్రకవిత్వం.

శ్లోకం 39

స్ఫురత్పిశంగమౌర్వీకం ధునానః స బృహద్ధనుః ।

ధృతోల్కానలయోగేన తుల్యమంశుమతా బభౌ ॥ 39 ॥

ప్రతిపదార్థం

సః = ఆ అర్జునుడు, స్ఫురత్పిశంగమౌర్వీకమ్ = మెరుస్తున్న ఎర్రని (పిశంగ) వర్ణము గల నారి కలిగినట్టి, బృహద్ధనుః = తన పెద్దదైన గాండీవ ధనస్సును, ధునానః = గట్టిగా కంపింపజేస్తూ (టకారం చేస్తూ), ధృతోల్కానలయోగేన = ఉల్కాపాతము అనే అగ్నితో కూడిన, అంశుమతా = సూర్యునితో, తుల్యం = సమానముగా, బభౌ = ప్రకాశించెను,

తాత్పర్యం

మెరుపులు చిమ్ముతున్నట్లున్న ఎర్రటి నారి కలిగిన తన విశాలమైన గాండీవ ధనస్సును చేతబట్టి, అర్జునుడు దానిని గట్టిగా ఝుళిపిస్తూ టంకార ధ్వనులు చేయసాగాడు. ఆ సమయంలో గాండీవాన్ని చేతబట్టిన అర్జునుడు, ఆకాశంలో ప్రచండమైన ఉల్కాపాతాలనే అగ్నిజ్వాలలను చుట్టూ కలిగి ఉండి రగులుతున్న సూర్యభగవానుడి వలె తేజోవంతముగా వెలిగిపోయాడు.

విశేషాలు

మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానం ప్రకారం: 'సః మునిః' ఆ అర్జునుడు 'స్ఫురంతీ' ప్రకాశిస్తున్న, 'పిశంగీ' పిశంగ వర్ణము (ఎరుపు-పసుపు కలయిక) గల 'మౌర్వీ' (జ్యా/నారి) దేనికి కలదో అట్టి — కప్ ప్రత్యయము; 'బృహద్ధనుః' గాండీవమును 'ధునానః' కంపింపజేస్తూ; 'ఉల్కా ఏవ అనలః' ఉల్క అనే అగ్ని, దానితో కూడిన యోగము గల 'అంశుమతా' అర్కునితో (సూర్యునితో) 'తుల్యమ్' సమానముగా 'బభౌ' ప్రకాశించెను. ఇక్కడ అర్జునుడిని అగ్నిజ్వాలలతో కూడిన సూర్యుడితో పోల్చడం వల్ల శ్రేష్ఠమైన 'ఉపమాలంకారం' సిద్ధించింది.

శ్లోకం 40

పార్థబాణాః పశుపతేరావవ్రుర్విశిఖావలీమ్ ।

పయోముచ ఇవారంధ్రాః సావిత్రీమంశుసంహృతిమ్ ॥ 40 ॥

ప్రతిపదార్థం

అరంధ్రాః = దట్టమైన (సందు లేని), పయోముచః = మేఘములు, సావిత్రీం = సూర్యుని సంబంధమైన, అంశుసంహృతిమ్ ఇవ = కిరణ సమూహమును వలె, పార్థబాణాః = పార్థుడి (అర్జునుడి) బాణములు, పశుపతేః = పశుపతియైన శివుని యొక్క, విశిఖావలీమ్ = బాణ సమూహమును, ఆవవ్రుః = కప్పివేసెను,

తాత్పర్యం

ఆకాశంలో దట్టంగా, ఎక్కడా చిన్న సందు కూడా లేకుండా ఆవరించుకున్న నల్లని మేఘాలు... తీక్షణంగా ప్రకాశిస్తున్న సూర్యకిరణాల సమూహాన్ని పూర్తిగా కప్పివేసి చీకటి కమ్మేలా చేసినట్లు; అర్జునుడు ఎడతెరిపి లేకుండా కురిపిస్తున్న బాణాల పరంపర, పశుపతియైన పరమశివుడు ప్రయోగిస్తున్న బాణసమూహాలన్నింటినీ ఆకాశంలోనే పూర్తిగా అడ్డుకొని కప్పివేసింది.

విశేషాలు

మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానం ప్రకారం: 'పార్థబాణాః' అర్జున శరములు, 'పశుపతేః' శివుని యొక్క 'విశిఖావలీమ్' శరసంఘాతమును; సవితురియమ్ 'సావిత్రీమ్' ఆ సూర్యుని 'అంశుసంహృతిమ్' కిరణ సమూహమును 'అరంధ్రాః' నిబిడములైన (దట్టమైన) 'పయోముచః' మేఘములు వలె 'ఆవవ్రుః' అనగా తిరోధానించెను (కప్పివేసెను). అర్జున బాణాలను మేఘాలతోను, శివ బాణాలను సూర్యకిరణాలతోను పోల్చడం వల్ల ఇక్కడ ఎంతో మనోహరమైన 'ఉపమాలంకారం' ప్రదర్శించబడింది.

శ్లోకం 41

శరవృష్టిం విధూయోర్వీముదస్తాం సవ్యసాచినా ।

రురోధ మార్గణైర్మార్గం తపనస్య త్రిలోచనః ॥ 41 ॥

ప్రతిపదార్థం

త్రిలోచనః = ముక్కంటియైన పరమశివుడు, సవ్యసాచినా = సవ్యసాచియైన అర్జునుడి చేత, ఉదస్తాం = పైకి విసరబడిన (కురిపించబడిన), ఉర్వీం = మహత్తరమైన, శరవృష్టిం = బాణాల వర్షాన్ని, మార్గణైః = తన బాణాల చేత, విధూయ = నిరసించి (తిప్పికొట్టి), తపనస్య = సూర్యుని యొక్క, మార్గం = ఆకాశ మార్గాన్ని, రురోధ = కప్పివేసెను (అడ్డుకొనెను),

తాత్పర్యం

అర్జునుడు కురిపించిన బాణాల పరంపరను చూసి త్రిలోచనుడైన శివుడు ఏమాత్రం వెనకడుగు వేయలేదు. సవ్యసాచి అత్యంత వేగంతో పైకి విసిరిన ఆ మహత్తరమైన శరవర్షాన్ని ఈయన తన వాడియైన బాణాలతో ఆకాశంలోనే కొట్టి తిప్పికొట్టాడు. అంతేకాదు, తన బాణాల తీవ్రత చేత సూర్యుడు ప్రకాశించే ఆకాశ మార్గాన్ని సైతం పూర్తిగా కప్పివేసి చీకటి కమ్మేలా చేశాడు.

విశేషాలు

మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానం ప్రకారం: 'త్రిలోచనః' శివుడు; 'సవ్యేన' అనగా ఎడమచేతితో కూడా బాణాలు వేయగల శక్తి కలవాడు కావున 'సవ్యసాచినా' అయిన అర్జునుడి చేత 'ఉదస్తామ్' (క్షిప్తమైన/పైకి వేయబడిన) 'ఉర్వీమ్' మహత్తరమైన శరవృష్టిని 'మార్గణైః' తన బాణముల చేత 'విధూయ' నిరసించి; 'తపనస్య' సూర్యుని యొక్క మార్గమును (ఆకాశమును) 'రురోధ' ఆవరించెను (అడ్డుకొనెను).

శ్లోకం 42

తేన వ్యాతేనిరే భీమా భీమార్జనఫలాననాః ।

న నాను కంప్య విశిఖాః శిఖాధరజవాససః ॥ 42 ॥

ప్రతిపదార్థం

తేన = ఆ పరమశివుని చేత, భీమాః = భయంకరమైనవియు, భీమార్జనఫలాననాః = (శత్రువుకు) భయాన్ని తొలగించడమే ప్రయోజనముగా కలిగిన ముఖములు (అగ్రభాగములు) కలవియు, శిఖాధరజవాససః = నెమలి ఈకలను పుంఖములుగా (రెక్కలుగా) కలిగినవియు అయిన, విశిఖాః = బాణములు, అనుకంప్య = (అర్జునుడిపై) దయ తలచి, న వ్యాతేనిరే న = ప్రయోగించబడలేదని కాదు (నిశ్చయముగా దయతోనే ప్రయోగించబడ్డాయి),

తాత్పర్యం

పరమశివుడు అర్జునుడిపై ప్రయోగించిన బాణాలు ఎంతో భీకరమైనవి. అవి నెమలి ఈకలను పుంఖములుగా కలిగి సర్పాల వలె దూసుకుపోతున్నాయి. అయితే, ఆ బాణాల అగ్రభాగాలు శత్రువుకు ప్రాణహాని కలిగించేవి కావు, కేవలం అతని భయాన్ని లేదా గర్వాన్ని అణచడమే లక్ష్యంగా గలవి. శివుడు అర్జునుడిని పూర్తిగా సంహరించాలనే క్రూరత్వంతో కాకుండా, అతనిపై ఉన్న అంతర్గత కరుణతోనే (దయతోనే) ఆ శరాలను సంధించాడు తప్ప అతనిని బాధించడానికి కాదు.

విశేషాలు

మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానం ప్రకారం: 'తేన' ఆ శివుని చేత; 'భీమాః' భయంకరములైన, 'భియః' భయమునకు 'మార్జనమ్' (నిరాసము/తొలగించుట) ఏకైక ఫలముగా కలిగిన ఆననములు (అగ్రభాగములు) కలవియు; 'శిఖాధరాః' అనగా మయూరములు (నెమళ్ళు), వాటి నుండి పుట్టిన బర్హములు (ఈకలు) ఏ బాణాలకైతే వాసములు (పక్షములు/రెక్కలు) గా ఉన్నవో అట్టి 'శిఖాధరజవాససః' శరములు; 'అనుకంప్య' కృప చేసి 'న వ్యాతేనిరే' అని లేదు, అనగా నిశ్చయముగా అనుకంపతోనే ప్రయోగించబడ్డాయి. అర్జునుడిని అనుగ్రహించాలనే భావంతోనే శివుడు పోరాడుతున్నాడని తాత్పర్యం. రెండు ప్రతిషేధాలు (న + న) ఒకే వాక్యంలో రావడం వల్ల ఇది దృఢమైన నిశ్చయార్థాన్ని ఇస్తుంది. దీనిని 'శృంఖలా యమక' చిత్రకవిత్వ విశేషంగా పేర్కొంటారు.

శ్లోకం 43

ద్యువియద్గామినీ తారసంరావైర్విహతశ్రుతిః ।

హైమీషుమాలా శుశుభే విద్యుతామివ సంహృతిః ॥ 43 ॥

ప్రతిపదార్థం

ద్యువియద్గామినీ = స్వర్గాన్ని, ఆకాశాన్ని అంతటా వ్యాపించియున్నట్టియు, తారసంరావైః = మిక్కిలి ఎత్తైన (తీవ్రమైన) ధ్వనుల చేత, విహతశ్రుతిః = వినేవారి చెవులను బద్దలు చేయునట్టియు అయిన, హైమీ = బంగారుమయమైన, ఇషుమాలా = శివుని బాణాల పరంపర, విద్యుతాం = మెరుపుల యొక్క, సంహృతిరివ = సమూహము వలె, శుశుభే = ప్రకాశించెను,

తాత్పర్యం

పరమశివుడు ప్రయోగిస్తున్న బంగారు బాణాల పరంపర భూమ్యాకాశాలను, స్వర్గాన్ని ముంచెత్తుతూ అంతటా వ్యాపించింది. ఆ శరములు దూసుకుపోతున్నప్పుడు వస్తున్న తీవ్రమైన శబ్దాలు వినేవారి చెవులను బద్దలు చేస్తున్నాయి. ఆకాశమంతా దట్టంగా అల్లుకుపోయిన ఆ సువర్ణ బాణాల సమూహం, వర్షాకాలంలో మేఘాల మధ్య నలుదిక్కులా ఒక్కసారిగా మెరిసిపోయే మెరుపుల తీగల గుంపు వలె అత్యంత దేదీప్యమానంగా ప్రకాశించింది.

विशేషాలు

మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానం ప్రకారం: 'ద్యామ్' స్వర్గమును, 'వియత్' అంతరిక్షమును వ్యాపించినది కావున 'ద్యువియద్గామినీ'; 'తారేణ' (ఉచ్చైస్తర నాదము చేత) 'విహతాః' (విద్ధములైన/దెబ్బతిన్న) శ్రుతులు (కర్ణములు) దేని చేతనైతే అది; 'హైమీ' (హేమమయియైన) 'ఇషుమాలా' శివ శరావళి; 'విద్యుతాం సంహృతిరివ' విద్యున్మాల వలె 'शुశుభే'. ఈ శ్లోకంలో నాల్గవ పాదంలోని వర్ణాలు మొదటి మూడు పాదాలలోని అక్షరాల లోపలే అంతర్గతమై (దాగి) ఉంటాయి కాబట్టి, దీనిని 'గూఢ చతుర్థపాద' చిత్రకవిత్వ విశేషంగా పిలుస్తారు.

శ్లోకం 44

విలంఘ్య పత్రిణాం పంక్తిం భిన్నః శివశిలీముఖైః ।

జ్యాయో వీర్యముపాశ్రిత్య న చకంపే కపిధ్వజః ॥ 44 ॥

ప్రతిపదార్థం

కపిధ్వజః = కపిధ్వజుడైన అర్జునుడు, శివశిలీముఖైః = శివుని యొక్క బాణముల చేత, పత్రిణాం పంక్తిం = తన బాణముల వరుసను, విలంఘ్య = దాటుకొని వచ్చి, భిన్నః = (శరీరమంతా) కొట్టబడినవాడైనప్పటికీ, జ్యాయః = అత్యంత ప్రశస్తమైన, వీర్యం = తన ఆత్మబలాన్ని/పరాక్రమాన్ని, ఉపాశ్రిత్య = ఆశ్రయించి, న చకంపే = కొంచెమైనా చలించలేదు,

తాత్పర్యం

శివుడు ప్రయోగించిన శక్తివంతమైన బాణాలు అర్జునుడు నిర్మించిన బాణాల గోడను సైతం దాటుకొని లోపలికి దూసుకువచ్చాయి. ఆ శరములు అర్జునుడి శరీరాన్ని తాకి గాయపరిచాయి. అయినప్పటికీ, కపిధ్వజుడైన ఆ పార్థుడు ఏమాత్రం ధైర్యం కోల్పోలేదు. తనకున్న అసాధారణమైన క్షత్రియ వీరత్వాన్ని, ఆత్మబలాన్ని మనస్సులో నిలుపుకొని, ఆ శరఘాతాలన్నింటినీ భరిస్తూ కొంచెమైనా వణకకుండా, చలించకుండా నిశ్చలంగా నిలిచి పోరాడాడు.

विशేషాలు

మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానం ప్రకారం: 'శివశిలీముఖైః' శివుని బాణములు, 'పత్రిణామ్' (అర్జునుని) శరావళిని 'విలంఘ్య' అతిక్రమించి వచ్చి; 'భిన్నః' (విద్ధుడైన/గాయపడిన) 'కపిధ్వజః' అర్జునుడు; 'జ్యాయః' అనగా ప్రశస్తమైన — "వృద్ధప్రశస్యయోర్జ్యాయాన్" అని అమరకోశం; 'వీర్యమ్' సత్త్వమును (ధైర్యమును) ఉపాశ్రయించి నిలిచాడు తప్ప 'న చకంపే' చలించలేదు. ఆ బాధను ఓర్చుకుంటూ అక్కడే నిలిచాడని తాత్పర్యం.

శ్లోకం 45 (చిత్రకావ్య శ్లోకం)

జగతీశరణే యుక్తో హరికాంతః సుధాసితః ।

దానవర్షీకృతాశంసో నాగరాజ ఇవాబభౌ ॥ 45 ॥

ఛందస్సు

ఈ శ్లోకం చిత్రకావ్య విశేషాలలో మూడు వేర్వేరు అర్థాలు కలిగిన శ్లేషాలంకారం కు ఒక అద్భుత నిదర్శనం. ఒకే శ్లోకాన్ని పదచ్ఛేదాన్ని బట్టి మూడు విభిన్న రీతులలో అన్వయించి మూడు అర్థాలను సాధించవచ్చు. కవిత్వంలో అర్జునుడిని ఒకేసారి 'హిమవత్పర్వతం'తోను, 'ఐరావతం'తోను, 'శేషనాగు'తోను పోల్చడం జరిగింది.

ప్రతిపదార్థం & తాత్పర్యం (మూడు అర్థాల విశ్లేషణ)

మొదటి అర్థం (హిమవత్పర్వత సామ్యం):

రణంలో శివుడికి ఎదురు నిలిచిన ఆ అర్జునుడు — భూమిని రక్షించడంలో (జగతీశరణే) నిరంతరం నిమగ్నమైనవాడు, సింహం వలె మనోహరమైన పరాక్రమం కలవాడు (హరికాంతః), సున్నపు లేపనము వలె అత్యంత స్వచ్ఛమైన కీర్తి కలవాడు (సుధాసితః), తన త్యాగ గుణం చేత ఆశ్రితుల కోరికలు తీర్చేవాడు (దానవర్షీకృతాశంసః) అయి... పర్వతరాజైన హిమవంతుడి వలె (నాగరాజః / అగరాజః ఇవ) రణరంగంలో ప్రకాశించాడు.

రెండవ అర్థం (ఐరావత సామ్యం):

రాక్షసులను సంహరించే యుద్ధంలో సమర్థుడైనవాడు, ఇంద్రుడికి అత్యంత ప్రియమైన కుమారుడు (హరికాంతః - ఇంద్రప్రియుడు), అమృతం వలె స్వచ్ఛమైన తెల్లని వర్ణము/స్వభావము కలవాడు (సుధాసితః), యుద్ధంలో శత్రువులపై శరవర్షాన్ని కురిపిస్తూ మదజలాన్ని కార్చే గజం వంటివాడు (దానవర్షీకృతాశంసః) అయిన ఆ అర్జునుడు... ఇంద్రుని వాహనమైన ఐరావతమనే దిగ్గజం వలె (నాగరాజః ఇవ) తేజోరిల్లాడు.

మూడవ అర్థం (శేషనాగు సామ్యం):

దైవ ఆజ్ఞ చేత భూమండలాన్ని తన శిరస్సుపై మోస్తూ రక్షించే భారంలో ఉన్నవాడు (జగతీశరణే యుక్తః), శ్రీమహావిష్ణువునకు అత్యంత ప్రియమైన ఆసనమైనవాడు (హరికాంతః - విష్ణుప్రియుడు), అమృత కిరణుడైన చంద్రుని వలె తెల్లని కాంతి కలవాడు (సుధాసితః), దేవతలు, ఋషులు, లక్ష్మీదేవి చేత సదా కీర్తించబడువాడు (దానవర్షీకృతాశంసః) అయిన ఆ పార్థుడు... సమస్త భూభారాన్ని మోసే నాగరాజైన శేషుడి వలె (నాగరాజః ఇవ) అచంచలంగా వెలిగిపోయాడు.

విశేషాలు

మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానం ప్రకారం: ఈ శ్లోకం మూడు అర్థాలను ఇస్తుంది.

1. అగరాజ (హిమవత్) పక్షము: 'ఈశస్య రణే యుక్తః' — శివుని రణంలో సమర్థుడు, 'జగతీశరణే యుక్తః' — భూరుణంలో స్థితుడు. 'హరిః సింహ ఇవ కాంతః' — సింహము వలె మనోహరుడు. 'సుధా' అనగా లేపన ద్రవ్యము, దానివలె 'సితః' (ధవళుడు). 'దానవర్షీ' అనగా బహుప్రదుడు (ఎక్కువ ఇచ్చేవాడు). ఇట్టి నరుడైన అర్జునుడు 'అగరాజః' (హిమవంతుని) వలె భాసించాడు.
2. ఐరావత పక్షము: 'జగతీశాః' అనగా రాక్షసులు, వారి రణంలో యుక్తుడు. 'హరికాంతః' — ఇంద్రునకు ప్రియుడు. 'సుధాసితః' — అమృతము వలె స్వచ్ఛమైన వాడు. 'దానవర్షీ' — మదజలమును వర్షించువాడు. పార్థుడు 'నాగరాజః' (ఐరావతము) వలె ప్రకాశించెను.
3. శేషనాగు పక్షము: 'జగతీశరణే' — భూరక్షణంలో నియుక్తుడు. 'హరికాంతః' — విష్ణుప్రియుడు. 'సుధా' అనగా వసుధ/అమృతము, దానియందు బద్ధుడైనవాడు. 'దానవాః చ ఋషయః చ ఈః (లక్ష్మీ) చ' వీరందరి చేత ఆశంసితుడు (ప్రశంసితుడు). సోऽర్జునః 'నాగరాజః' (శేషుడు) ఇవ అబభౌ. ఒకే శ్లోకంలో ఇన్ని అన్వయాలను కూర్చిన భారవి శ్లేషాడంబరం అసమానమైనది.

శ్లోకం 46

విఫలీకృతయత్నస్య క్షతబాణస్య శంభునా ।

గాండీవధన్వనః ఖేభ్యో నిశ్చక్రామ హుతాశనః ॥ 46 ॥

ప్రతిపదార్థం

శంభునా = పరమశివుని చేత, విఫలీకృతయ్నస్య = నిష్ఫలం చేయబడిన ప్రయత్నములు కలట్టియు, క్షతబాణస్య = ఖండించబడిన బాణములు కలట్టియు, గాండీవధన్వనః = గాండీవము ధనస్సుగా కలిగిన అర్జునుడి యొక్క, ఖేభ్యః = ఇంద్రియ రంధ్రముల (కళ్ళు, ముక్కు, చెవులు మొదలైన వాటి) నుండి, హుతాశనః = అగ్ని (క్రోధాగ్ని), నిశ్చక్రామ = వెలువడెను,

తాత్పర్యం

పరమశివుడు తన అమోఘమైన శరవేగంతో అర్జునుడి ప్రయత్నాలన్నింటినీ విఫలం చేశాడు; అతడు వేస్తున్న బాణాలను ఆకాశంలోనే ముక్కలు ముక్కలుగా తుంచేశాడు. తన శస్త్రాలన్నీ శంభుని ముందు వ్యర్థమైపోతుండటం చూసి, గాండీవధారియైన ఆ అర్జునుడికి అమితమైన ఆగ్రహం (కోపం) వచ్చింది. ఆ క్రోధాగ్ని తీవ్రత వల్ల అతని కళ్ళు, ముక్కు, చెవులు వంటి ఇంద్రియ రంధ్రాల నుండి నిప్పులు చెరుగుతున్నట్లుగా అగ్నిజ్వాలలు వెలువడ్డాయి.

విశేషాలు

మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానం ప్రకారం: 'శంభునా' శివుని చేత 'క్షతబాణస్య' (ఖండించబడిన శరములు కలవాడు), అందువలనే 'విఫలీకృతయత్నస్య' (నిష్ఫలమైన ప్రయత్నము గలవాడు) అయిన 'గాండీవధన్వనః' అర్జునుని యొక్క — ఇక్కడ అనఙ్ ఆదేశము; 'ఖేభ్యః' అనగా ఇంద్రియ రంధ్రముల నుండి — "ఖమింద్రియే సుఖే స్వర్గే" అని విశ్వకోశం; 'హుతాశనః' అనగా అగ్ని 'నిశ్చక్రామ' (వెలువడెను). తీవ్రమైన క్రోధం వల్ల ఈ విధంగా సంభవించిందని తాత్పర్యం.

శ్లోకం 47

స పిశంగజటావలిః కిరన్నురుతేజః పరమేణ మన్యునా ।

జ్వలితౌషధిజాతవేదసా హిమశైలేన సమం విదిద్యుతే ॥ 47 ॥

ప్రతిపదార్థం

పరమేణ = మిక్కిలి తీవ్రమైన, మన్యునా = కోపము చేత, ఉరుతేజః = గొప్ప తేజస్సును (అగ్నికణాలను), కిరన్ = వెదజల్లుతున్నట్టియు, పిశంగజటావలిః = ఎర్రటి జటల సమూహము కలిగినట్టియు, సః = ఆ అర్జునుడు, జ్వలితౌషధిజాతవేదసా = వెలుగుతున్న ఓషధులు (మొక్కలు) మరియు దావాగ్ని కలిగిన, హిమశైలేన సమం = హిమవత్పర్వతముతో సమానముగా, విదిద్యుతే = ప్రకాశించెను,

తాత్పర్యం

తీవ్రమైన కోపంతో ఊగిపోతున్న అర్జునుడి శరీరం నుండి అగ్నిస్ఫులింగాలు వెలువడుతున్నాయి. మునివేషంలో ఉన్న అతని ఎర్రటి జటాజూటం ఆ క్రోధాగ్ని కాంతిలో మరింత ఎర్రగా మెరిసిపోతోంది. ఆ సమయంలో అతడు ఎలా ఉన్నాడంటే... రాత్రివేళల్లో స్వయంప్రకాశితమైన ఓషధి వృక్షాల కాంతితోను, ఒకవైపు రగులుతున్న భయంకరమైన దావాగ్ని జ్వాలలతోను ఎర్రగా ప్రకాశించే శ్వేతవర్ణ 'హిమవత్పర్వతం' వలె దేదీప్యమానంగా వెలిగిపోయాడు.

విశేషాలు

మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానం ప్రకారం: 'పిశంగజటావలిః' (పిశంగ వర్ణపు జటాజూటము గలవాడు), 'పరమేణ' (ఉత్కృష్టమైన) 'మన్యునా' (క్రోధము చేత) 'ఉరు' (మహత్తరమైన) తేజస్సును కిరన్ ( వెదజల్లుతున్నట్టియు,)'సః' ఆ అర్జునుడు; 'జ్వలితాః' అయిన ఓషధులు (తృణ జ్యోతులు) మరియు 'జాతవేదాః' (దావాగ్ని) ఏ పర్వతము నందు కలవో అట్టి 'హిమశైలేన సమం' హిమవత్పర్వతముతో తుల్యముగా 'విదిద్యుతే' (శుభ్రముగా ప్రకాశించెను). ఇక్కడ బింబ-ప్రతిబింబ భావంతో కూడిన చక్కని 'ఉపమాలంకారం' ప్రదర్శించబడింది.

శ్లోకం 48

శతశో విశిఖానవద్యతే భృశమస్మై రణవేగశాలినే ।

ప్రథయన్ననివార్యవీర్యతాం ప్రజిఘాయేషుమఘాతుకం శివః ॥ 48 ॥

ప్రతిపదార్థం

శివః = పరమశివుడు, శతశో = వందల కొద్దీ, విశిఖాన్ = బాణములను, అవద్యతే = ఖండిస్తున్నట్టియు, రణవేగశాలినే = రణసంరంభముతో శోభిల్లుతున్నట్టియు, అస్మై = ఈ అర్జునుడికి, నిజ = తనయొక్క, అనివార్యవీర్యతాం = అడ్డులేని పరాక్రమాన్ని, భృశం ప్రథయన్ = మిక్కిలి ప్రదర్శిస్తూనే, అఘాతుకం = ప్రాణహాని కలిగించనట్టి, ఇషుమ్ = ఒక బాణాన్ని, ప్రజిఘాయ = ప్రయోగించెను,

తాత్పర్యం

తాను వేస్తున్న వందలాది బాణాలను అత్యంత లాఘవంగా ఖండిస్తూ, రణవేగంతో పోరాడుతున్న అర్జునుడి పరాక్రమాన్ని శివుడు గమనించాడు. తన అజేయమైన, అడ్డులేని దివ్య పరాక్రమాన్ని అతనికి రుచి చూపించాలనుకున్నాడు. అయితే, అర్జునుడిని సంహరించడం ఆయన సంకల్పం కాదు కాబట్టి, అతని ప్రాణాలకు ఎలాంటి ప్రమాదము కలిగించనట్టి (అఘాతుకమైన) ఒక విశిష్టమైన బాణాన్ని పరమశివుడు అతనిపైకి సంధించాడు.

విశేషాలు

మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానం ప్రకారం: 'శివః'; 'శతశో విశిఖాన్' వందలాది బాణములను 'అవద్యతే' (ఖండించుచున్న), 'రణవేగశాలినే' రణసంరంభ శోభితుడైన 'అస్మై' పార్థుడికి; 'అనివార్యవీర్యతామ్' తన అడ్డులేని పరాక్రమాన్ని 'భృశమ్' అత్యంతము 'ప్రథయన్' (దర్శించుచు); 'అఘాతుకమ్' అనగా అఘాతుకమైన (అమారకమైన/ప్రాణములు తీయని) — 'లషపత-' సూత్రం చేత హన్ ధాతువు నుండి ఉకఞ్ ప్రత్యయము; 'ఇషుమ్' శరమును 'ప్రజిఘాయ' (ప్రయోగించెను) — 'హి గతౌ' ధాతువు నుండి లిట్ లకారం. ఇక్కడ ఇషుమ్ అనేది జాత్యేకవచనం.

శ్లోకం 49

శంభోర్ధనుర్మండలతః ప్రవృత్తం తం మండలాదంశుమివాంశుభర్తుః ।

నివారయిష్యన్విదధే సితాశ్వః శిలీముఖచ్ఛాయవృతాం ధరిత్రీమ్ ॥ 49 ॥

ప్రతిపదార్థం

సితాశ్వః = తెల్లని గుర్రములు గల అర్జునుడు, శంభోః = శివుని యొక్క, ధనుర్మండలతః = ధనస్సు అనెడి మండలము (వలయము) నుండి, ప్రవృత్తం = వెలువడిన, తం = ఆ బాణాన్ని, అంశుభర్తుః = సూర్యుని యొక్క, మండలాత్ = సూర్యమండలము నుండి, ప్రవృత్తం = వెలువడిన, అంశుమివ = కిరణము వలె ఉన్నదానిని, నివారయిష్యన్ = అడ్డుకొనదలచినవాడై, ధరిత్రీం = భూమండలాన్ని, శిలీముఖచ్ఛాయవృతాం = బాణముల నీడ చేత కప్పబడినదానినిగా, విదధే = చేసెను,

తాత్పర్యం

పరమశివుడి గుండ్రని ధనస్సు నుండి వెలువడిన ఆ విశిష్ట బాణం, సూర్యమండలం నుండి తీవ్రంగా దూసుకువచ్చే సూర్యకిరణం వలె వెలిగిపోతోంది. ఆ బాణాన్ని ఎలాగైనా దారిలోనే అడ్డుకోవాలని శ్వేతవాహనుడైన అర్జునుడు నిశ్చయించుకున్నాడు. అందుకోసం అతడు క్షణకాలంలో ఎడతెరిపి లేకుండా ఎంతటి బాణపరంపరను కురిపించాడంటే, ఆ శరముల దట్టమైన నీడ ఆ ప్రాంతంలోని భూమండలాన్నంతటినీ పూర్తిగా కప్పివేసింది.

విశేషాలు

మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానం ప్రకారం: 'సితాశ్వః' అర్జునుడు; 'శంభోః ధనుర్మండలతః' (ధనుర్వలయము నుండి) 'ప్రవృత్తమ్' (నిష్క్రాంతమైన) 'తమ్' ఆ ఇషువును (బాణమును) — సూర్యుని 'మండలాత్' ప్రవృత్తమైన 'అంశుమివ' (కిరణము వలె ఉన్నదానిని); 'నివారయిష్యన్' నివారించవలెననే కోరికతో; 'ధరిత్రీమ్' భూమిని 'శిలీముఖానాం ఛాయా' (బాణముల నీడ) — ఇక్కడ నపుంసకత్వము, దానిచే 'వృతామ్' వ్యాప్తమైనదానిగా 'విదధే' (చేసెను). శరజాలం యొక్క దట్టమైన నీడతో భూమిని కప్పివేసెనని తాత్పర్యం. ఇక్కడ చక్కని 'ఉపమాలంకారం' ఉపయుక్తమైంది.

శ్లోకం 50 (చిత్రకావ్య శ్లోకం)

ఘనం విదార్యార్జునబాణపూగం ససారవాణోऽయుగలోచనస్య ।

ఘనం విదార్యార్జునబాణపూగం ససార బాణోऽయుగలోచనस्य ॥ 50 ॥

ఛందస్సు

ఈ శ్లోకం చిత్రకావ్యాలలో 'పాదజమక' (లేదా శ్లోకార్ధ యమక) రీతికి చెందినది. ఇందులో పూర్వార్ధం (మొదటి రెండు పాదాలు), ఉత్తరార్ధం (చివరి రెండు పాదాలు) పూర్తిగా ఒకే విధమైన అక్షర అమరికను కలిగి ఉంటాయి. కానీ పదచ్ఛేదాన్ని బట్టి వేర్వేరు అర్థాలను ఇస్తాయి.

ప్రతిపదార్థం & తాత్పర్యం

పూర్వార్ధం అన్వయం:

అయుగలోచనస్య = మూడు కన్నులు గల శివుని యొక్క, ససారవాణః = స్థిరమైన శబ్దముతో కూడిన, బాణః = బాణము, ఘనం = దట్టమైన, అర్జునబాణపూగం = అర్జునుడి బాణ సమూహాన్ని, విదార్య = చీల్చుకుంటూ దూసుకువెళ్ళింది.

ఉత్తరార్ధ అన్వయం:

(అదే సమయంలో) అయుగలోచనస్య = సామాన్య చర్మచక్షువులకు గోచరించని పరమేశ్వరుని సమక్షంలో, అర్జునబాణపూగం = అర్జున (మద్ది) వృక్షములు, బాణ (నీలిగోరింట) పొదలు, పూగ (పోక) చెట్లతో కూడిన, ఘనం = దట్టమైన అడవిని, విదార్య = చీల్చుకుంటూ, (లేదా) అర్జునుడి బాణసమూహం ఆ దట్టమైన అడవిని చీల్చుకుంటూ, ససార = లోపలికి ప్రవేశించింది.

విశేషాలు

మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానం ప్రకారం: 'అయుగలోచనస్య' విషమనేత్రుడైన (శివుని) యొక్క; 'లోచ్యతే' అని లోచనః (జ్ఞానవిషయుడు), న లోచనః అలోచనః (అచాక్షుష జ్ఞానవిషయుడు) తస్య; 'సారః' (బలము), 'వాణః' (శబ్దము) తాభ్యాం సహ వర్తతే ఇతి 'ససారవాణః' (స్థిరమైన శబ్దముతో కూడినవాడై); 'అయుక్' ఎక్కడా తగులనివాడై; 'బాణః' (శరము) జాత్యేకవచనం — 'ఘనమ్' (సాంద్రమైన) 'అర్జునబాణపూగమ్' (అర్జునుని శరవ్రాతమును) 'విదార్య' (విభజించి); 'ఘనమ్' (నిబిడమైన) అర్జున (కకుభ వృక్షములు), బాణ (నీల సైరేయకములు), పూగ (క్రముకములు) వీటి యొక్క ద్వంద్వైకవద్భావము — అట్టి వనమును విదార్య 'ససార' (వివేశ/ప్రవేశించెను) — 'సృ గతౌ' ధాతువు. లేదా ఆ సమయంలోనే అర్జునుడి బాణము కూడా దూసుకువెళ్ళెనని అర్థము.

శ్లోకం 51

రుజన్మహేషూన్బహుధాశుపాతినో ముహుః శరౌఘైరపవారయందిశః ।

చలాచలోऽనేక ఇవ క్రియావశాన్మహర్షిసంఘైర్బుబుధే ధనంజయః ॥ 51 ॥

ప్రతిపదార్థం

ధనంజయః = ధనంజయుడైన అర్జునుడు, ఆశుపాతినః = శరవేగంతో దూసుకువస్తున్న, మహేషూన్ = (శివుని) గొప్ప బాణములను, శరౌఘైః = తన బాణసమూహాల చేత, బహుధా = అనేక ముక్కలుగా, రుజన్ = ఖండిస్తూ, ముహుః = పదేపదే, దిశః = దిక్కులను, అపవారయన్ = (తన బాణములతో) కప్పివేస్తూ, క్రియావశాత్ = తన రణ నడకల వేగము (క్రియ) వలన, చలాచలః = అత్యంత చంచలుడై, అనేక ఇవ = ఒక్కడే అనేక రూపములలో ఉన్నాడా అన్నట్లుగా, మహర్షిసంఘైః = మహర్షుల సమూహాల చేత, బుబుధే = చూడబడెను (గ్రహించబడెను),

తాత్పర్యం

ధనంజయుడైన అర్జునుడు శివుడు వేస్తున్న వేగవంతమైన బాణాలన్నింటినీ తన శరాలతో ముక్కలు ముక్కలుగా విరగ్గొట్టసాగాడు. నలుదిక్కులా బాణాలను గుప్పిస్తూ, దిశలన్నీ కన్పించకుండా కప్పివేశాడు. యుద్ధంలో అతడు రథంపై కదులుతున్న వేగం ఎంతగా ఉందంటే... ఒకే సమయంలో నలుదిక్కులా అతనే కనిపిస్తున్నాడు. ఆ రణక్రియా చాతుర్యం వల్ల ఒక్కడైన అర్జునుడు అనేక రూపాలు ధరించి యుద్ధం చేస్తున్నాడా అన్నట్లుగా, ఆకాశం నుండి చూస్తున్న మహర్షుల సమూహాలకు అతడు అగపడ్డాడు.

విశేషాలు

మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానం ప్రకారం: 'ఆశుపాతినః' (శీఘ్రముగా పడుచున్న) 'మహేషూన్' ముహుః శరౌఘైః 'రుజన్' (భంజించుచు/విరగ్గొట్టుచు); అలాగే 'దిశః చ అపవారయన్' (దిక్కులను ఆచ్ఛాదించుచు); 'క్రియావశాత్' తత్తద్గతి విశేషాల వలన 'చలాచలః' (అత్యంత చంచలుడైన) 'ధనంజయః' అర్జునుడు; 'మహర్షిసంఘైః' 'అనేక ఇవ' (బహువిధములైన వాని వలె) 'బుబుధే' (దదృశే/చూడబడెను). ఇక్కడ ఒక్కడే అనేకులుగా కనిపించాడని వర్ణించడం వల్ల 'ఉత్ప్రేక్షాలంకారం' వ్యక్తమైంది.

శ్లోకం 52 (చిత్రకావ్య శ్లోకం)

వికాశమీయుర్జగతీశమార్గణా వికాశమీయుర్జగతీశమార్గణాః ।

వికాశమీయుర్జగతీశమార్గణా వికాశమీయుర్జగతీశమార్గణాః ॥ 52 ॥

ఛందస్సు

ఈ శ్లోకం చిత్రకావ్యాలలో అత్యంత అద్భుతమైన 'మహా యమక' (లేదా చతుష్పాద యమక) రీతికి చెందినది. ఇందులో నాలుగు పాదాలు పూర్తిగా ఒకే విధమైన అక్షరాలను కలిగి ఉంటాయి. కానీ ప్రతి పాదానికి పదచ్ఛేదం మారి, నాలుగు విభిన్న అర్థాలు సిద్ధువుతాయి.

ప్రతిపదార్థం & తాత్పర్యం (నాలుగు అర్థాల విశ్లేషణ)

• మొదటి పాదం అర్థం (అర్జున శరపక్షం):

'जगతీశ-మార్గణాః' = భూపతియైన అర్జునుడి యొక్క బాణములు, 'వికాశమ్ ఈయుః' = అంతటా అద్భుతమైన విస్తారాన్ని (వికాసాన్ని) పొందాయి.

• రెండవ పాదం అర్థం (శివ శరపక్షం):

'జగతీ-ఈశ-మార్గణాః' = జగన్నాథుడైన పరమశివుని యొక్క బాణములు, 'వికాశమ్ ఈయుః' = విషమ గతిని పొందాయి (అనగా అర్జునుడి ధాటికి భంగపడ్డాయి).

• మూడవ పాదం అర్థం (ప్రమథ గణాల పక్షం):

'జగతీశ-మార్-గణాః' = భూమిని తక్కువచేసే రాక్షసులను మార్చే (సంహరించే) శివుని ప్రమథ గణాలు, 'వికాశమ్ ఈయుః' = (దేవుని పరాక్రమాన్ని చూసి) అమితమైన ఉల్లాసాన్ని, హర్షాన్ని పొందాయి.

• నాల్గవ పాదం అర్థం (దేవతా పక్షం):

'జగతీశ-మార్గణాః' = త్రైలోక్యనాథుడైన శివుడిని వెతికే (చూడగోరే) దేవతలు, ఋషులు, 'వి కాశమ్ ఈయుః' = పక్షుల వలె వేగంగా ఆకాశ మార్గాన్ని (ఆకాశాన్ని) పొందారు (అనగా యుద్ధం చూడటానికి ఆకాశంలో నిలిచారు).

విశేషాలు

మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానం ప్రకారం:

1. 'జగ తీశస్య' (పృథివీపతియైన అర్జునుని) 'మార్గణాః' (బాణములు) 'వికాశమ్' (విస్తారమును) ఈయుః.
2. 'జగతి' (లోకము నందు) 'ఈశమార్గణాః' (శంభు శరములు) 'వికాశమ్' (విషమ గతిని/భంగమును) ఈయుః.
3. 'జగతీమ్' (పృథివిని) శ్యంతి (తక్కువ చేయుదురు) కావున జగతీశాః అనగా దానవులు, వారిని మార్చేవారు (చంపేవారు) 'జగతీశమారాః' అయిన ఆ ప్రమథ గణాలు 'వికాశమ్' (ఉల్లాసమును/హర్షమును) ఈయుః. దేవుని పరాక్రమ ప్రసరాన్ని చూసి వారికి ఆశ్చర్యానందాలు కలిగాయని భావము.
4. 'మార్గయంతి' అని మార్గణాః (అన్వేషకులు/ద్రష్టలు), 'జగతీశస్య' (త్రైలోక్యనాథుని) ద్రష్టలైన దేవతా గణాలు — 'వీనామ్' (పక్షుల యొక్క) కాసము (గతి) ఎక్కడ కలదో అట్టి 'వికాశమ్' (ఆకాశమును) ఈయుః. యుద్ధాన్ని చూడాలనే ఇచ్ఛతో ఆకాశమునకు వచ్చారని తాత్పర్యం. ఇది చతుష్పాద మహా యమకం.

శ్లోకం 53 (సర్గ సమాప్తి శ్లోకం)

సంపశ్యతామితి శివేన వితాయమానం

లక్ష్మీవతః క్షితిపతేస్తనయస్య వీర్యమ్ ।

అంగాన్యభిన్నమపి తత్త్వవిదాం మునీనాం

రోమాంచమంచితతరం బిభరాంబభూవుః ॥ 53 ॥

ప్రతిపదార్థం

ఇతి = ఈ విధంగా, శివేన = పరమశివుని చేత, వితాయమానం = విస్తరింపజేయబడుతున్నట్టి (పరీక్షించబడుతున్నట్టి), లక్ష్మీవతః = జయలక్ష్మి కలిగిన, క్షితిపతేః తనయస్య = రాజకుమారుడైన అర్జునుడి యొక్క, వీర్యమ్ = శౌర్య పరాక్రమాలను, సంపశ్యతాం = కన్నులారా చూస్తున్నట్టియు, తత్త్వవిదాం = (అర్జునుడు నరనారాయణులలోని నరావతారమనే) పరమార్థ తత్త్వాన్ని తెలిసినట్టియు అయిన, మునీనాం = మహర్షుల యొక్క, అంగాని = శరీర అవయవములు, అభిన్నమపి = (బాణాల చేత) ఏమాత్రం గాయపడకపోయినప్పటికీ, అంచితతరం = మిక్కిలి మనోహరమైన, రోమాంచం = గగుర్పాటును (రోమాంచాన్ని), బిభరాంబభూవుః = వహించెను (పొందెను),

తాత్పర్యం

రణరంగంలో పరమశివుడు స్వయంగా ఎదురునిలిపి విస్తరింపజేస్తున్న ఆ రాజకుమారుడు అర్జునుడి అద్భుత వీర పరాక్రమాలను ఆకాశం నుండి చూస్తున్న మహర్షులు పరవశించిపోయారు. ఆ మునులు కేవలం సామాన్య శౌర్యాన్ని చూడటం లేదు; అర్జునుడు సాక్షాత్తు శ్రీమహావిష్ణువు అంశయైన నరావతారమనే పరమ తత్త్వాన్ని తెలిసినవారవడం వల్ల వారి ఆనందం రెట్టింపైంది. యుద్ధంలో బాణాలు తగిలి అర్జునుడి శరీరం గాయపడింది కానీ, పైన చూస్తున్న మునుల శరీరాలకు ఎలాంటి గాయాలూ కాలేదు. అయినప్పటికీ, ఆ వీరత్వ దర్శన విశేషం వల్ల కలిగిన అమితమైన ఆనంద భరిత ఆశ్చర్యం చేత, ఆ మునుల శరీర అవయవాలన్నీ ఒక్కసారిగా ఎంతో మనోహరమైన రోమాంచాన్ని (రొమాంచ గగుర్పాటును) పొందాయి.

విశేషాలు

మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానం ప్రకారం: 'ఇతి' ఈ విధంగా; 'శివేన' హరుని చేత 'వితాయమానమ్' (విస్తార్యమాణమౌతున్న) — 'తనోతేర్యకి' సూత్రం చేత ఆకారాదేశము వికల్పము; 'లక్ష్మీవతః' (జయశ్రీమంతుడైన) 'క్షితిపతేః తనయస్య' అర్జునుని యొక్క 'వీర్యమ్' శౌర్యమును 'సంపశ్యతామ్' చూస్తున్నట్టి; 'తత్త్వవిదామ్' (హరి అంశావతారము ఈతడని తెలిసిన) 'మునీనామ్' మునుల యొక్క 'అంగాని' గాత్రములు; 'అభిన్నమపి' (బాణాల చేత విదారితము కాకపోయినప్పటికీ) 'అంచితతరమ్' (అతి రుచిరమైన) 'రోమాంచమ్' (రోమహర్షమును) 'బిభరాంబభూవుః' (ధరించెను) — 'భీహీ-' సూత్ర నియమాల ప్రకారం ఆమ్ ప్రత్యయ వికల్పము. అర్జునుడి శరీరం బాణాలతో భిన్నమై గగుర్పొడిస్తే, మునుల శరీరం ఆనందంతో భిన్నం కాకుండానే గగుర్పొడిచింది కాబట్టి, ఇక్కడ కారణం ఒకచోట కార్యం మరొకచోట జరగడం వల్ల 'అసంగతి అలంకారం' ధ్వనిస్తోంది.

ఇతి శ్రీమహామహోపాధ్యాయ కోలాచల మల్లినాథసూరి విరచితాయాం కిరాతార్జునీయ కావ్యవ్యాఖ్యాయాం ఘంటాపథ సమాఖ్యాయాం పంచదశః సర్గః సమాప్తః.

ఈ విధంగా భారవి మహాకవి కిరాతార్జునీయం కావ్యంలోని 15వ సర్గ (చిత్రకావ్య సర్గ) కు మల్లినాథసూరి విరచించిన 'ఘంటాపథ' వ్యాఖ్యానానుసార తెలుగు అనువాద వివరణ సంపూర్ణంగా ముగిసింది.