కిరాతార్జునీయం ప్రథమసర్గ 46 వ శ్లోకం వరకు

శ్రీ శివాయ గురవే నమః

 మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానాన్ని (ఘంటాపథం) అనుసరించి 'కిరాతార్జునీయం' ప్రథమ సర్గలోని   శ్లోకాలన్నింటికి  ప్రతిపదార్థం, తాత్పర్యం మరియు విశేషాలు 

శ్రీః

శ్రియః కురూణామధిపస్య పాలనీం ప్రజాసు వృత్తిం యమయుఙ్క్త వేదితుమ్ । 

స వర్ణిలిఙ్గీ విదితః సమాయయౌ యుధిష్ఠిరం ద్వైతవనే వనేచరః ॥ 1 ॥

ప్రతిపదార్థం

• కురూణాం = కురు దేశము యొక్క; అధిపస్య = ప్రభువైన దుర్యోధనుని యొక్క; పాలనీం = (రాజ్యలక్ష్మిచే) రక్షించబడుతున్న; శ్రియః = రాజ్య సంపదను; ప్రజాసు = ప్రజల యెడల; వృత్తిం = (అతని) ప్రవర్తనను/పాలనా విధానాన్ని; వేదితుమ్ = తెలిసికొనుటకు; యమ్ = ఏ కిరాతుడిని; అయుఙ్క్త = (యుధిష్ఠిరుడు) నియోగించెనో; సః = ఆ; వర్ణిలిఙ్గీ = బ్రహ్మచారి వేషము ధరించిన; వనేచరః = వనచరుడు (కిరాతుడు); విదితః = (అక్కడి విశేషాలన్నీ) తెలిసినవాడై; ద్వైతవనే = ద్వైతవనమునందు; యుధిష్ఠిరం = ధర్మరాజును; సమాయయౌ = సమీపించెను (వచ్చెను).

---

తాత్పర్యం

కురురాజ్య లక్ష్మిని అనుభవిస్తున్న దుర్యోధనుడు ప్రజల పట్ల ఎటువంటి పాలనా విధానాన్ని అవలంబిస్తున్నాడో తెలుసుకోవడానికి, ధర్మరాజు ద్వైతవనం నుండి ఒక వనచరుడిని గూఢచారిగా పంపాడు. ఆ వనచరుడు బ్రహ్మచారి వేషంలో వెళ్లి, దుర్యోధనుని రాజ్యపాలనలోని రహస్యాలన్నీ క్షుణ్ణంగా తెలుసుకున్నాడు. ఆపై తిరిగి ద్వైతవనానికి వచ్చి ధర్మరాజును కలుసుకున్నాడు.

---

విశేషాలు (మల్లినాథ వ్యాఖ్యాన సారాంశం)

• మంగళాచరణం: మల్లినాథుడు ఈ శ్లోకాన్ని **'వస్తునిర్దేశాత్మక మంగళాచరణం'**గా పేర్కొన్నారు. కావ్యం 'శ్రీ' శబ్దంతో ప్రారంభం కావడం అత్యంత శుభప్రదం.
• వర్ణిలిఙ్గీ: ఇక్కడ 'వర్ణి' అంటే బ్రహ్మచారి. గూఢచారులు ఇతరులకు అనుమానం రాకుండా ఉండేందుకు బ్రహ్మచారి వేషంలో సంచరిస్తారని మల్లినాథుడు వివరించారు. మల్లినాథ సూరి తన వ్యాఖ్యానంలో 'వర్ణిలిఙ్గీ' అనే పదానికి అర్థం చెబుతూ, నిజమైన బ్రహ్మచారి ఎనిమిది రకాల మైథునాలకు దూరంగా ఉండాలని పేర్కొన్నారు. ఆ ఎనిమిది రకాలను వివరించే శ్లోకం ఇది:

స్మరణం కీర్తనం కేలిః ప్రేక్షణం గుహ్యభాషణమ్ । సంకల్పోఽధ్యవసాయశ్చ క్రియానిర్వృతిరేవ చ ॥ ఏతన్మైథునమష్టాఙ్గం ప్రవదన్తి మనీషిణః । విపరీతం బ్రహ్మచర్యమేతదేవాష్టలక్షణమ్ ॥

శ్లోకార్థం:

మనీషులు (పండితులు) ఈ క్రింది ఎనిమిది పనులను 'అష్టాంగ మైథునములు'గా చెప్పారు:

1. స్మరణం: పరస్త్రీని లేదా విషయ సుఖాలను తలచుకోవడం.
2. కీర్తనం: వాటి గురించి ఇతరులతో మాట్లాడటం లేదా వర్ణించడం.
3. కేలిః: పరిహాసాలు ఆడటం లేదా క్రీడించడం.
4. ప్రేక్షణం: మోహంతో చూడటం.
5. గుహ్యభాషణమ్: ఏకాంతంగా మాట్లాడటం.
6. సంకల్పం: అనుభవించాలని కోరిక కోరడం.
7. అధ్యవసాయం: ఆ దిశగా ప్రయత్నం చేయడం.
8. క్రియానిర్వృతిః: కార్యరూపంలో అనుభవించడం.

పై ఎనిమిదింటికి విరుద్ధంగా (అంటే వీటికి దూరంగా) ఉండటమే 'అష్టలక్షణ బ్రహ్మచర్యం'. ఈ నియమాలను పాటించేవాడే నిజమైన వర్ణి (బ్రహ్మచారి) అని మల్లినాథుడి వివరణ.

• వనేచరః: 'వనే చరతీతి వనేచరః' - అడవిలో తిరిగేవాడు (కిరాతుడు) అని అర్థం. ఇక్కడ వ్యాకరణ విశేషం ఏంటంటే, 'తత్పురుషే కృతి బహుళమ్' అనే సూత్రం ప్రకారం సప్తమీ విభక్తికి లోపం జరగలేదు (అలుక్ సమాసం).
• అలంకారం: ఈ శ్లోకంలో 'వనే.. వనేచరః' అని అక్షరాల ఆవృత్తి జరగడం వల్ల వృత్త్యనుప్రాస అలంకారం ఉంది.
• ఛందస్సు: ఈ సర్గ అంతా (చివరి రెండు శ్లోకాలు తప్ప) వంశస్థ వృత్తంలో నడుస్తుంది. దీని లక్షణం: "జతౌ తు వంశస్థముదీరితం జరౌ" (జ-త-జ-ర అనే గణాలు వస్తాయి).
• విదితః: ఇక్కడ 'విదితః' అంటే 'తెలుసుకున్నవాడు' అని అర్థం. కర్మ అర్థంలో వచ్చే ప్రత్యయం ఇక్కడ కర్తరి అర్థంలో ప్రయోగింపబడింది, ఇది కవి ప్రయోగ విశేషమని మల్లినాథుడి వివరణ.

=================================

కృతప్రణామస్య మహీం మహీభుజే జితాం సపత్నేన నివేదయిష్యతః ।

న వివ్యథే తస్య మనో న హి ప్రియం ప్రవక్తుమిచ్ఛన్తి మృషా హితైషిణః ॥ 2 ॥

ప్రతిపదార్థం

• కృతప్రణామస్య = (ధర్మరాజుకు) నమస్కారము చేసినట్టియు; సపత్నేన = శత్రువైన దుర్యోధనునిచే; జితామ్ = జయించబడిన; మహీమ్ = భూమిని (రాజ్య విశేషాలను); మహీభుజే = రాజైన ధర్మరాజుకు; నివేదయిష్యతః = విన్నవించబోవుచున్న; తస్య = ఆ వనేచరుని యొక్క; మనః = మనస్సు; న వివ్యథే = వ్యథ చెందలేదు (చలించలేదు); హి = ఏలయనగా; హితైషిణః = హితమును కోరేవారు; మృషా = అబద్ధపు; ప్రియమ్ = ప్రియవచనములను; ప్రవక్తుమ్ = చెప్పుటకు; న ఇచ్ఛన్తి = ఇష్టపడరు.

---

తాత్పర్యం

శత్రువైన దుర్యోధనుడు కపటంతో గెలుచుకున్న రాజ్యపాలన ఎలా ఉందో తెలుసుకుని వచ్చిన వనేచరుడు, మొదట ధర్మరాజుకు నమస్కరించాడు. ఆపై శత్రువు యొక్క వైభవాన్ని, రాజ్య విశేషాలను తన ప్రభువుకు చెప్పబోతూ అతను ఏమాత్రం భయపడలేదు లేదా కలత చెందలేదు. సాధారణంగా రాజులకు అప్రియమైన వార్తలు చెబితే కోపం వస్తుందని సేవకులు భయపడతారు. కానీ, నిజమైన హితైషులు తమ యజమానిని సంతోషపెట్టడం కోసం అబద్ధపు తీపి మాటలు చెప్పడానికి ఇష్టపడరు.

---

విశేషాలు (మల్లినాథ వ్యాఖ్యాన సారాంశం)

• అర్థాన్తరన్యాసాలంకారం: "న హి ప్రియం ప్రవక్తుమిచ్ఛంతి మృషా హితైషిణః" (హితము కోరువారు అబద్ధపు ప్రియవచనాలు పలకరు) అనే సామాన్య వాక్యంతో వనేచరుని నిర్భయతను సమర్థించడం వల్ల ఇక్కడ అర్థాన్తరన్యాసాలంకారం సిద్ధించింది.
• హితైషీ లక్షణం: మల్లినాథ సూరి తన వ్యాఖ్యానంలో గూఢచారి (చారుడు) కి ఉండవలసిన లక్షణాలను వివరిస్తూ 'నీతివాక్యామృతం' నుండి ఉదహరించిన వాక్యం ఇది:

"అమౌఢ్యమమాన్ద్యమమృషాభాషిత్వమభ్యూహకత్వం చేతి చారగుణాః"

ఈ వాక్యం ప్రకారం ఒక ఉత్తమ గూఢచారికి ఉండవలసిన నాలుగు ముఖ్యమైన గుణాలు ఇక్కడ ఉన్నాయి:

1. అమౌఢ్యమ్ (తెలివితేటలు / మూఢత్వం లేకపోవడం)

గూఢచారికి లోకజ్ఞానం, సమయస్ఫూర్తి ఉండాలి. అవతలి వారు చెప్పే మాటల్లోని నిజా నిజాలను గ్రహించగల తెలివితేటలు కలిగి ఉండాలి.

2. అమాన్ద్యమ్ (చురుకుదనం / సోమరితనం లేకపోవడం)

పనిలో ఏమరపాటు ఉండకూడదు. ఎప్పటికప్పుడు సమాచారాన్ని సేకరించడంలో, దానిని తన ప్రభువుకు చేరవేయడంలో అత్యంత చురుకుగా (Active) వ్యవహరించాలి.

3. అమృషాభాషిత్వమ్ (నిజాయితీ / అబద్ధం చెప్పకపోవడం)

 'మృషా' అంటే అబద్ధం, 'అమృషా' అంటే నిజం. ప్రభువుకు నచ్చే విధంగా అబద్ధాలు చెప్పడం కంటే, ఉన్నది ఉన్నట్లుగా (చేదు నిజమైనా సరే) వివరించడమే నిజమైన గూఢచారి లక్షణం. అబద్ధం చెబితే రాజు తప్పుడు నిర్ణయాలు తీసుకునే ప్రమాదం ఉంది.

4. అభ్యూహకత్వమ్ (విషయ గ్రహణ శక్తి / ఊహాశక్తి)

బయటకు కనిపించని రహస్యాలను, ఎదుటివారి ముఖ కవళికలను లేదా చిన్న చిన్న సూచనల ఆధారంగా అసలు విషయాన్ని ఊహించగల సామర్థ్యం ఉండాలి.

మల్లినాథుడు ఈ సూక్తిని ఉదహరించడం ద్వారా—వనేచరుడు తన మనస్సులో కలత చెందకుండా దుర్యోధనుని విజయాలను ధర్మరాజుకు ఎందుకు చెప్పగలిగాడో సమర్థించారు. యజమాని మేలు కోరేవాడు (హితైషి) అబద్ధం చెప్పకూడదు కాబట్టే అతను అంత నిర్భయంగా వ్యవహరించాడు.

• సపత్నేన: ఇక్కడ శత్రువును సూచించడానికి 'సపత్న' అనే పదాన్ని వాడారు. అమరకోశం ప్రకారం (రిపౌ వైరిసపత్నారి...) ఇది శత్రువుకు పర్యాయపదం.
• వ్యాకరణం: 'వివ్యథే' అనేది 'వ్యథ' ధాతువు యొక్క 'లిట్' లకార రూపం. గూఢచారి తన కర్తవ్యం పట్ల ఎంతటి నిబద్ధతతో ఉన్నాడో ఈ పదం సూచిస్తుంది.
• ఛందస్సు: ఈ శ్లోకం కూడా వంశస్థ వృత్తంలోనే ఉంది. (గణాలు: జ-త-జ-ర).

ద్విషామ్ విఘాతాయ విధాతుమిచ్ఛతో రహస్యనుజ్ఞామధిగమ్య భూభృతః । 

స సౌష్ఠవౌదార్యవిశేషశాలినీం వినిశ్చితార్థామితి వాచమాదదే ॥ 3 ॥

ప్రతిపదార్థం

• సః = ఆ వనేచరుడు; రహసి = ఏకాంతమునందు; ద్విషాం = శత్రువుల యొక్క; విఘాతాయ = నాశనము కొరకు; విధాతుమ్ = (ప్రతీకార ప్రయత్నమును) చేయుటకు; ఇచ్ఛతః = కోరుచున్నట్టి; భూభృతః = రాజైన యుధిష్ఠిరుని యొక్క; అనుజ్ఞామ్ = అనుమతిని; అధిగమ్య = పొంది; సౌష్ఠవ-ఔదార్య-విశేష-శాలినీమ్ = శబ్ద శుద్ధి (సౌష్ఠవం), అర్థ పుష్టి (ఔదార్యం) అనే విశేషగుణాలతో శోభిల్లుతున్నట్టియు; వినిశ్చితార్థామ్ = చక్కగా నిర్ణయించబడిన అర్థము గల; ఇతి = ఇటు పైన చెప్పబోవు; వాచమ్ = మాటలను; ఆదదే = ప్రారంభించెను (పలికెను).

---

తాత్పర్యం

శత్రువులను సంహరించి, రాజ్యాన్ని తిరిగి పొందాలని ఆకాంక్షిస్తున్న ధర్మరాజు అనుమతిని ఆ వనేచరుడు ఏకాంతంలో పొందాడు. ఆపై అతను అత్యంత స్పష్టమైన పదజాలంతో (సౌష్ఠవం), గంభీరమైన అర్థంతో (ఔదార్యం), ఎటువంటి సందేహాలకు తావులేని విధంగా తాను సేకరించిన సమాచారాన్ని ధర్మరాజుకు విన్నవించడం ప్రారంభించాడు.

---

విశేషాలు (మల్లినాథ వ్యాఖ్యాన సారాంశం)

• శబ్ద సౌష్ఠవం & అర్థౌదార్యం: మల్లినాథుడు ఇక్కడ రెండు ముఖ్యమైన పదాలను వివరించారు. 'సౌష్ఠవం' అంటే శబ్ద సామర్థ్యం (వ్యాకరణ దోషం లేని చక్కని పదప్రయోగం). 'ఔదార్యం' అంటే అర్థ సంపత్తి (గొప్ప అర్థం కలిగి ఉండటం). వనేచరుడి మాటలు వినడానికి ఇంపుగా ఉండటమే కాక, ఆలోచింపజేసేవిగా ఉన్నాయని దీని అర్థం.
• రహసి (ఏకాంతం): రాజనీతి ప్రకారం శత్రువుల గురించిన రహస్య సమాచారాన్ని అందరి ముందు చర్చించకూడదు. అందుకే 'రహసి' (ఏకాంతంలో) ధర్మరాజు అనుమతి తీసుకున్నాడని మల్లినాథుడు స్పష్టం చేశారు.
• వినిశ్చితార్థామ్: తాను చెబుతున్న విషయాలు కేవలం ఊహలు కావని, ప్రమాణాలతో (నిర్ధారణతో) కూడినవని చెప్పడానికి ఈ పదాన్ని వాడారు.
• వ్యాకరణ విశేషాలు: * 'భూభృతః' అంటే భూమిని భరించేవాడు (రాజు).
• 'ఆదదే' అంటే స్వీకరించెను లేదా పలికెను అని అర్థం.
• 'మల్లినాథ సూరి తన వ్యాఖ్యానంలో 'సౌష్ఠవౌదార్య' అనే పదక్రమం గురించి చేసిన చర్చ చాలా లోతైన వ్యాకరణాంశం. సాధారణంగా సంస్కృత ద్వంద్వ సమాసాల్లో ఏ పదం ముందుండాలి అనే దానికి కొన్ని నియమాలు ఉన్నాయి. మల్లినాథుడు ఇక్కడ లేవనెత్తిన అంశం ఏమిటంటే:

సాధారణ నియమం (పూర్వనిపాతం):

వ్యాకరణ శాస్త్రం ప్రకారం, ద్వంద్వ సమాసంలో 'అజాద్యదంతం' (అచ్చుతో మొదలై, 'అ' కారంతో అంతమయ్యే పదం) ముందుండాలి.

• సౌష్ఠవ (హల్లుతో మొదలైంది).
• ఔదార్య (అచ్చుతో మొదలైంది).

ఈ నియమం ప్రకారం 'ఔదార్య' పదం ముందు వచ్చి 'ఔదార్యసౌష్ఠవ' అని ఉండాలి. కానీ భారవి 'సౌష్ఠవౌదార్య' అని ప్రయోగించారు.

మల్లినాథుని సమర్థన - కాశికా వృత్తి సాక్ష్యం:

దీనిని సమర్థించడానికి మల్లినాథుడు పాణిని సూత్రాలనే ఆధారంగా తీసుకున్నారు:

1. సూత్రకర్త సంకేతం: పాణిని మహర్షి తన 'లక్షణహేత్వోః క్రియాయాః' అనే సూత్రంలో 'హేతు' (హల్లుతో మొదలైనది) అనే పదాన్ని, 'లక్షణ' (అచ్చుతో మొదలైనది) పదం కంటే ముందే వాడారు. అంటే స్వయంగా సూత్రకర్తే తన నియమాన్ని ఇక్కడ పాటించలేదు.
2. కాశికా వృత్తి: దీనిపై వ్యాఖ్యానిస్తూ కాశికా వృత్తిలో 'అయమేవ లక్షణహేత్వోరితి నిర్దేశః పూర్వనిపాతవ్యభిచారచిహ్నమ్' అని చెప్పారు. అంటే—పాణిని చేసిన ఈ ప్రయోగం వల్ల, ద్వంద్వ సమాసంలో పూర్వనిపాత నియమం (ఏ పదం ముందుండాలి అనేది) అనిత్యం (అంటే అది ప్రతిసారీ తప్పనిసరి కాదు) అని అర్థమవుతోంది.

నిగూఢార్థం:

మల్లినాథుడి వివరణ ప్రకారం, భారవి చేసిన 'సౌష్ఠవౌదార్య' అనే ప్రయోగం తప్పు కాదు. శబ్దానికి ప్రాధాన్యతనిస్తూ 'సౌష్ఠవం' (శబ్ద సౌందర్యం) ముందు, ఆ తర్వాత 'ఔదార్యం' (అర్థ పుష్టి) చెప్పడం కావ్యం యొక్క క్రమానికి (ముందు శబ్దం వింటాం, తర్వాత అర్థం గ్రహిస్తాం) సరిపోతుంది. వ్యాకరణ సూత్రాల కంటే కవి ప్రయోగంలోని వైచిత్రికే ఇక్కడ ప్రాధాన్యత ఇచ్చారు.

క్లుప్తంగా చెప్పాలంటే, "వ్యాకరణ నియమం ఉన్నప్పటికీ, పాణిని సూత్రాలలోని కొన్ని ప్రయోగాలను బట్టి ఈ క్రమం మార్చుకోవడానికి అనుమతి ఉంది" అని మల్లినాథుడు నిరూపించారు.

• ఛందస్సు: ఈ శ్లోకం కూడా వంశస్థ వృత్తంలోనే ఉంది.

క్రియాసు యుక్తైర్నృప చారచక్షుషో న వఞ్చనీయాః ప్రభవోఽనుజీవిభిః । అతోఽర్హసి క్షన్తుమసాధు సాధు వా హితం మనోహారి చ దుర్లభం వచః ॥ 4 ॥

• నృప = ఓ రాజా (యుధిష్ఠిరా); క్రియాసు = (రాజ్య) కార్యములందు; యుక్తైః = నియోగించబడిన; అనుజీవిభిః = సేవకులచే (గూఢచారులచే); చారచక్షుషః = గూఢచారులే కన్నులుగా కలిగిన; ప్రభవః = ప్రభువులు; న వఞ్చనీయాః = మోసగించబడకూడదు; అతః = కావున; అసాధు = అప్రియమైనదైనా (చెడ్డదైనా); సాధు వా = ప్రియమైనదైనా (మంచిదైనా); క్షన్తుమ్ = క్షమించుటకు; అర్హసి = తగుదువు; హి = ఏలయనగా; హితమ్ = మేలు చేసేది; మనోహరి చ = వినడానికి ఇంపైనది (ప్రియమైనది) అయిన; వచః = మాట; దుర్లభమ్ = దొరకడం కష్టం.

---

తాత్పర్యం

ఓ రాజా! వివిధ కార్యాల నిర్వహణ కోసం నియమించబడిన సేవకులు తమ ప్రభువులను మోసం చేయకూడదు. రాజులకు గూఢచారులే కళ్లు వంటివారు (చారచక్షుషులు), కాబట్టి గూఢచారి ఎప్పుడూ ఉన్నది ఉన్నట్లుగా నిజాన్నే చెప్పాలి. నేను చెప్పబోయే మాటలు నీకు చేదుగా (అసాధు) అనిపించినా, లేదా బాగున్నా (సాధు), వాటిని క్షమించి వినవలసిందిగా కోరుతున్నాను. ఎందుకంటే, లోకంలో క్షేమాన్ని కలిగించేవి (హితము) మరియు వినడానికి ఇంపుగా ఉండేవి (మనోహరము) అయిన మాటలు దొరకడం చాలా అరుదు.

---

విశేషాలు (మల్లినాథ వ్యాఖ్యాన సారాంశం)

• చారచక్షుషః: రాజులు స్వయంగా ప్రతిచోటికీ వెళ్లలేరు. గూఢచారుల ద్వారానే రాజ్య విశేషాలను తెలుసుకుంటారు. అందుకే రాజులను 'చారచక్షుషులు' అని పిలుస్తారు. మల్లినాథుడు తన వ్యాఖ్యానంలో 'నీతివాక్యామృతం' నుండి ఉదహరించిన  ప్రసిద్ధ వాక్యం ఇది

"స్వపరమణ్డలే కార్యాకార్యావలోకనే చారాశ్చక్షూంషి క్షితిపతీనామ్"

దీని అర్థం మరియు ప్రాముఖ్యతను మల్లినాథుడు ఇలా వివరించారు:

వాక్యార్థం

• స్వపరమణ్డలే = సొంత రాజ్యంలో మరియు శత్రు రాజ్యంలో (
• కార్యాకార్యావలోకనే = ఏది జరుగుతోంది, ఏది జరగడం లేదు (చేయదగినవి, చేయకూడనివి) అని గమనించడంలో.చారాః = గూఢచారులు.చక్షూంషి = నేత్రములు (కళ్లు).క్షితిపతీనామ్ = రాజులకు.

రాజులు స్వయంగా ప్రతి చోటికీ వెళ్లలేరు, ప్రతి విషయాన్నీ నేరుగా చూడలేరు. కాబట్టి, తమ రాజ్యంలో ప్రజల ఆలోచనలు ఎలా ఉన్నాయి? శత్రువుల వ్యూహాలు ఎలా ఉన్నాయి? అనే విషయాలను తెలుసుకోవడానికి గూఢచారులే రాజులకు కళ్లుగా పనిచేస్తారు.

• చారచక్షుషః: రాజులను 'చారచక్షుషులు' అని పిలవడానికి కారణం ఇదే. సాధారణ మనుషులకు రెండు కళ్లు ఉంటే, రాజుకు గూఢచారుల రూపంలో వేల కళ్లు ఉంటాయని దీని అర్థం.
• గూఢచారి బాధ్యత: కంటి చూపు మందగిస్తే మనిషి ఎలాగైతే గుంటలో పడతాడో, గూఢచారి సరైన సమాచారం ఇవ్వకపోయినా లేదా అబద్ధం చెప్పినా (వఞ్చన) రాజు అపాయంలో పడతాడు. అందుకే గూఢచారి ఎప్పుడూ ఉన్నది ఉన్నట్లుగా (అమృషాభాషిత్వం) చెప్పాలని మల్లినాథుడు స్పష్టం చేశారు.
• పదే పదే నిపాతః: కళ్లు లేనివాడు ప్రతి అడుగులోనూ ఎలాగైతే కింద పడతాడో, గూఢచారులు సరిగ్గా లేని రాజు కూడా ప్రతి అడుగులోనూ పరాజయాన్ని ఎదుర్కోవాల్సి వస్తుంది.

వనేచరుడు ఈ నీతిని తెలిసినవాడు కాబట్టే, తాను సేకరించిన సమాచారం ధర్మరాజుకు అప్రియంగా (బాధాకరంగా) ఉంటుందని తెలిసినా, తన ప్రభువును మోసం చేయకూడదనే ఉద్దేశంతో నిజాన్ని నిర్భయంగా విన్నవించాడు..

• వఞ్చనీయాః: గూఢచారి నిజం దాచిపెడితే అది రాజుకు కళ్లు కప్పి మోసం చేయడమే అవుతుంది. కంటి చూపు సరిగ్గా లేకపోతే అడుగు తీసి అడుగు వేయలేనట్లే, గూఢచారి అబద్ధం చెప్పినా రాజు అపాయంలో పడతాడు.
• హితం మనోహారి చ దుర్లభం వచః: ఇది ఈ కావ్యం మొత్తంలోనే అత్యంత ప్రసిద్ధమైన సూక్తి . మంచి చేసే మాట వినడానికి చేదుగా ఉండవచ్చు (ఔషధం లాగా), వినడానికి బాగుండే మాట కీడు చేయవచ్చు. కానీ మేలు చేస్తూ, వినడానికి కూడా బాగుండే మాటలు లభించడం అసాధ్యం. కాబట్టి తన మాటలు అప్రియంగా ఉన్నా, అవి హితకరమైనవి కాబట్టి క్షమించమని వనేచరుడు కోరుతున్నాడు.
• అర్థాన్తరన్యాసాలంకారం: ఈ శ్లోకంలో కూడా ఒక సామాన్య నీతితో (హితం మనోహారి చ..) తన ప్రత్యేక పరిస్థితిని సమర్థించుకోవడం వల్ల అర్థాన్తరన్యాసాలంకారం ఉంది.
• ఛందస్సు: ఇది కూడా వంశస్థ వృత్తం.

శ్లోకం 

స కింసఖా సాధు న శాస్తి యోఽధిపం

హితాన్న యః సంశృణుతే స కింప్రభుః |

సదానుకూలేషు హి కుర్వతే రతిం

నృపేష్వమాత్యేషు చ సర్వసంపదః || 5 ||

ప్రతిపదార్థం

 యః = ఏ మిత్రుడు (లేక మంత్రి); అధిపం = తన ప్రభువుకు; సాధు = క్షేమకరమైన హితవును; న శాస్తి = ఉపదేశించడో; సః = అట్టివాడు; కింసఖా = కుత్సితుడైన మిత్రుడు (దుర్మంత్రి). 

యః = ఏ ప్రభువు; హితాత్ = హితవు చెప్పే ఆప్తజనం నుండి; న సంశృణుతే = (ఆ హితవచనాలను) శ్రద్ధగా వినడో; సః = అట్టివాడు; కింప్రభుః = కుత్సితుడైన ప్రభువు. 

హి = ఏలయనగా; నృపేషు = రాజులు; చ = మరియు; అమాత్యేషు = మంత్రులు; సదా = ఎల్లప్పుడూ; అనుకూలేషు = పరస్పరం అనుకూలురుగా (ఏకాభిప్రాయంతో) ఉన్నచోట; సర్వసంపదః = సకల ఐశ్వర్యాలు; రతిం = అనురాగాన్ని (స్థిర నివాసాన్ని); కుర్వతే = పొందుతాయి. 

తాత్పర్యం 

రాజ్యక్షేమాన్ని కోరి ప్రభువుకు మంచి మాటలు చెప్పనివాడు చెడ్డ మంత్రి. అలాగే, హితవు చెప్పే మంత్రుల మాటలను విననివాడు చెడ్డ ప్రభువు. ఎక్కడైతే రాజులు, మంత్రులు ఒకరికొకరు అనుకూలంగా ఉండి, ఏకవాక్యతతో వ్యవహరిస్తారో, అక్కడ సంపదలు ఎల్లప్పుడూ స్థిరంగా నివాసం ఉంటాయి. 

విశేషాలు (మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానానుసారం) 

1.            వ్యాకరణ విశేషం: *పాణిని అష్టాధ్యాయిలోని 'కిమః క్షేపే' (2.1.64) అనే సూత్రం ప్రకారం "కిమ్" అనే పదం నిందను (క్షేపము) సూచించేటప్పుడు తత్పురుష సమాసం జరుగుతుంది.

•             కింసఖా: కుత్సితః సఖా (చెడ్డ మిత్రుడు/మంత్రి). ఇక్కడ 'కిమ్' అంటే ప్రశ్న కాదు, 'నింద' అని అర్థం. హితవు చెప్పని మిత్రుడిని నిందించడానికి ఈ పదాన్ని వాడారు.

•             కింప్రభుః: కుత్సితః ప్రభుః (చెడ్డ రాజు). హితవు వినని రాజును నిందించడానికి ఈ పదాన్ని వాడారు.సమాసాంత ప్రతిషేధం: సాధారణంగా 'సఖి' శబ్దానికి సమాసం జరిగినప్పుడు కొన్ని మార్పులు వస్తాయి (రాజసఖః వంటివి). కానీ ఇక్కడ నిందార్థంలో సమాసం జరిగినప్పుడు ఆ మార్పులు రావని మల్లినాథుడు 'సమాసాంత ప్రతిషేధః' అని పేర్కొన్నారు. అందుకే ఇది 'కింసఖః' కాకుండా 'కింసఖా' గానే ఉంది.మంత్రి బాధ్యత: మల్లినాథుడు 'సఖి' అనే పదానికి 'అమాత్యాదిః' (మంత్రి మొదలైనవారు) అని అర్థం చెప్పారు. రాజును తప్పుదారి పట్టించకుండా, భయం లేకుండా హితవు చెప్పడమే నిజమైన మంత్రి లక్షణమని ఆయన వివరణ.ప్రభువు బాధ్యత: ప్రభువు అంటే కేవలం అధికారం చలాయించేవాడు కాదు, 'నిగ్రహ అనుగ్రహ సమర్థః' (శిక్షించే, రక్షించే శక్తి ఉన్నవాడు). అటువంటి వాడు ఆప్తులు చెప్పే హితాన్ని వినకపోతే రాజ్యానికి ముప్పు వాటిల్లుతుందని హెచ్చరించారు.

భారవి ఈ శ్లోకంలో కేవలం రాజనీతినే కాక, వ్యాకరణ చమత్కారాన్ని కూడా జోడించి 'కిమ్' శబ్దానికి ఉన్న విశిష్ట అర్థాన్ని అద్భుతంగా ప్రయోగించారు.

2.            అలంకారం: ఈ శ్లోకంలో అర్థాంతరన్యాసాలంకారం ఉంది.

•             హితవు చెప్పని మంత్రిని, వినని రాజును నిందించడం అనే 'విశేష' విషయాన్ని... రాజు-మంత్రులు అనుకూలంగా ఉంటే సంపదలు లభిస్తాయి అనే 'సామాన్య' విషయంతో సమర్థించడం వల్ల ఇది అర్థాంతరన్యాసం అయ్యింది.

3.            రాజనీతి: మల్లినాథుడు తన వ్యాఖ్యలో 'ఐకమత్యం' యొక్క ప్రాధాన్యతను నొక్కి చెప్పారు. కార్యసిద్ధి జరగాలంటే మంత్రి చెప్పే ధైర్యం కలిగి ఉండాలి, రాజు వినే ఓర్పు కలిగి ఉండాలి.

నిసర్గదుర్బోధమబోధవిక్లవాః క భూపతీనాం చరితం క జన్తవః |

తవానుభావోఽయమవేది యన్మయా నిగూఢతత్త్వం నయవర్త్మ విద్విషామ్ || 6 || 

ప్రతిపదార్థం

•             నిసర్గదుర్బోధం = స్వభావం చేతనే గ్రహించడానికి సాధ్యపడని; భూపతీనాం = రాజుల యొక్క; చరితం = ప్రవర్తన/చరిత్ర; క్వ = ఎక్కడ?; అబోధవిక్లవాః = అజ్ఞానం చేత వివేకం లేని; జంతవః = (మావంటి) ప్రాణులు; క్వ = ఎక్కడ? (అంటే రాజుల గంభీరమైన చరితకు, మాబోటి అల్పజ్ఞులకు అసలు పొంతనే లేదని అర్థం).

•             విద్విషామ్ = శత్రువుల (కౌరవుల) యొక్క; నిగూఢతత్త్వం = అత్యంత రహస్యమైన స్వభావం కలిగిన; నయవర్త్మ = నీతి మార్గము (రాజనీతి); మయా = నాచేత; యత్ = ఏది; అవేది = తెలుసుకోబడినదో; అయం = ఆ తెలియడం అనేది; తవ = నీయొక్క; అనుభావః = ప్రభావమే (మహిమయే).

తాత్పర్యం 

మహారాజా! స్వభావ సిద్ధంగానే అర్థం చేసుకోవడానికి వీలుకాని రాజుల ప్రవర్తన ఎక్కడ? అజ్ఞానంతో నిండిన మాబోటి అల్ప ప్రాణులు ఎక్కడ? శత్రువుల అత్యంత నిగూఢమైన రాజనీతి రహస్యాలను నేను తెలుసుకోగలిగాను అంటే, అది కేవలం నీ పుణ్యప్రభావమే తప్ప నా సామర్థ్యం కాదు.

విశేషాలు (మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానానుసారం)

1.            శ్లోక సందర్భం: వనేచరుడు అహంకారాన్ని విడనాడి (స్వాహంకారం పరిహరతి), తాను సేకరించిన సమాచారం తన తెలివితేటల వల్ల వచ్చింది కాదని, అది ధర్మరాజు యొక్క ప్రభావమని వినయపూర్వకంగా చెబుతున్నాడు. 

2.            వ్యాకరణాంశం (నిసర్గదుర్బోధమ్): 'బోద్ధుం దుఃఖం' అని విగ్రహవాక్యం. 'ఈషద్దుస్సుషు...' అనే సూత్రం ద్వారా 'ఖల్' ప్రత్యయం వచ్చి 'దుర్బోధ' అనే రూపం ఏర్పడింది. అంటే ఇది శ్రమతో కూడుకున్న జ్ఞానమని అర్థం. 

3.            క్వ... క్వ... (విషమాలంకారం/నిదర్శన): రెండు పరస్పర విరుద్ధమైన లేదా సంబంధం లేని విషయాలను (రాజుల గంభీర చరిత - అల్ప ప్రాణుల జ్ఞానం) పక్కపక్కన పెట్టి 'క్వ' అని ప్రయోగించినప్పుడు, వాటి మధ్య అసమర్థత లేదా గొప్ప వ్యత్యాసం సూచించబడుతుంది. 

4.            నయవర్త్మ (నీతి మార్గం): మల్లినాథుడు రాజనీతిలోని షాడ్గుణ్యాలను ఇక్కడ ప్రస్తావించారు: 

1. సంధి పొత్తు / ఒప్పందం -       శత్రువు తనకంటే బలవంతుడైనప్పుడు లేదా సమాన బలం ఉన్నప్పుడు శాంతి ఒప్పందం చేసుకోవడం.2. విగ్రహం        యుద్ధం / వైరం  శత్రువు బలహీనంగా ఉన్నాడని తెలిసినప్పుడు లేదా అతడిపై విజయం సాధించగలమని నమ్మకం ఉన్నప్పుడు చేసే పోరాటం.3. యానం        దండయాత్ర       శత్రువును ఓడించడానికి సైన్యంతో కలిసి అతడి భూభాగంపైకి ప్రయాణించడం.4. ఆసనం         వేచి ఉండటం     సరైన సమయం కోసం వేచి చూస్తూ, యుద్ధానికి గానీ, సంధికి గానీ వెళ్లకుండా తటస్థంగా తన స్థానంలో నిలబడటం.5. ద్వైధీభావం     ద్వంద్వ నీతి      ఒకరితో సంధి చేసుకున్నట్లు నటిస్తూనే, మరొకరితో యుద్ధానికి సిద్ధపడటం (లేదా సైన్యాన్ని రెండు భాగాలుగా చేసి చదరంగం ఆడటం).6. సమాశ్రయం   రక్షణ కోరడం      తన రక్షణ కోసం తనకంటే బలవంతుడైన మరొక రాజును లేదా దుర్గాన్ని ఆశ్రయించడం. 

5.            అనుభావః: ఇది 'అను' అనే ఉపసర్గతో కూడిన 'భావ' శబ్దం. ఇది రాజు యొక్క సామర్థ్యాన్ని లేదా మహిమను సూచిస్తుంది. తాను చెప్పే విషయాలు కేవలం ఊహలు కావని, రాజు పుణ్యబలం వల్ల గ్రహించిన నిజాలని వనేచరుడి ఉద్దేశం. 

6.            అవేది: ఇది 'విద్' ధాతువుకు కర్మణి లుజ్ (Past Tense) రూపం. "నాచేత తెలియబడినది" అని భావం.

---

మహాకవి భారవి విరచిత 'కిరాతార్జునీయం' ప్రథమ సర్గలోని ఏడవ శ్లోకం ఇది. దుర్యోధనుడు ప్రస్తుతం ఏ విధంగా రాజ్యాన్ని ఏలుతున్నాడో వనేచరుడు ధర్మరాజుకు వివరిస్తున్న సందర్భం. మల్లినాథ సూరి 'ఘంటాపథ' వ్యాఖ్యానాన్ని అనుసరించి దీని వివరణ:

---

శ్లోకం

విశఙ్కమానో భవతః పరాభవం నృపాసనస్థోఽపి వనాధివాసినః |

దురోదరచ్ఛద్మజితాం సమీహతే నయేన జేతుం జగతీం సుయోధనః || 7 ||

---

ప్రతిపదార్థం

• సుయోధనః = దుర్యోధనుడు; నృపాసనస్థః అపి = సింహాసనం మీద కూర్చుని ఉన్నప్పటికీ (రాజ్యాధికారంలో ఉన్నా); వనాధివాసినః = అడవిలో నివసిస్తున్న; భవతః = నీ నుండి (ధర్మరాజు నుండి); పరాభవం = పరాజయాన్ని; విశఙ్కమానః = శంకిస్తున్నాడు (భయపడుతున్నాడు).

• దురోదర-చ్ఛద్మ-జితాం = జూదం అనే నెపంతో (కపటంతో) గెలవబడిన; జగతీం = భూమండలాన్ని; నయేన = నీతితో (న్యాయమార్గంలో); జేతుం = జయించడానికి (వశం చేసుకోవడానికి); సమీహతే = ప్రయత్నిస్తున్నాడు.

---

తాత్పర్యం

దుర్యోధనుడు ఇప్పుడు సింహాసనం మీద ఉన్నాడు, మీరు అడవుల్లో ఉన్నారు. అయినప్పటికీ, అతడు మీ నుండి ఎప్పుడు పరాభవం ఎదురవుతుందో అని భయపడుతూనే ఉన్నాడు. అందుకే, గతంలో కపటపు జూదంతో అధర్మంగా సంపాదించిన ఆ రాజ్యాన్ని, ఇప్పుడు ప్రజారంజకమైన పరిపాలన (నీతి) ద్వారా నిజంగా జయించాలని (స్థిరపరుచుకోవాలని) ప్రయత్నిస్తున్నాడు.

---

విశేషాలు (మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానానుసారం)

1. సుయోధనః: మల్లినాథుడు ఈ పేరుకు వ్యుత్పత్తిని చెప్తూ—సుఖంగా యుద్ధం చేయబడేవాడు(సుఖేన యుధ్యతే)  అని అర్థం చెప్పారు. గతంలో యుద్ధం ద్వారా కాక మోసంతో గెలిచాడు కాబట్టి, ఇప్పుడు తనను తాను యోగ్యుడిగా నిరూపించుకోవాలని చూస్తున్నాడు.

2. దురోదరః: 'దురోదరం' అంటే జూదం. అమరకోశం ప్రకారం "దురోదరో ద్యూతకారే పణే ద్యూతే ద్యూతకారే..." అని జూదానికి, జూదగాడికి కూడా ఈ పదాన్ని వాడుతారు. జూదం అనే నెపంతో (ఛద్మనా) అన్యాయంగా పొందిన రాజ్యమనే భావం ఇక్కడ ప్రధానం.

3. నయేన జేతుమ్: బలం ఉన్నవాడి దగ్గర నుండి లాక్కున్న ధనం ఎప్పుడూ మనశ్శాంతిని ఇవ్వదు. అందుకే దుర్యోధనుడు ఇప్పుడు తన 'దుర్నయము'ను (చెడ్డ నీతిని) 'సునయము'గా (మంచి నీతిగా) మార్చుకోవాలని తాపత్రయపడుతున్నాడు.

4. అలంకారం: ఈ శ్లోకంలో కావ్యలింగ అలంకారం ఉంది.

   • "దురోదరచ్ఛద్మజితామ్" (జూదమనే కపటంతో గెలిచాడు కాబట్టి) అనే విశేషణం, అతడు ఇప్పుడు నీతితో గెలవాలని ప్రయత్నించడానికి (చతుర్థ పాదార్థానికి) కారణం అవుతోంది. హేతువు వాక్యార్థంగా లేదా పదార్థంగా ఉంటే అది కావ్యలింగం అవుతుంది.

5. విశేషార్థం: రాజు సింహాసనం మీద ఉన్నా, అడవిలో ఉన్న ధర్మరాజును చూసి భయపడుతున్నాడంటే, అది ధర్మరాజు యొక్క నైతిక విజయం. అధికారమున్నా అతడి మనసులో స్థిరత్వం లేదని (న తు ఉదాస్తే) మల్లినాథుడు వ్యాఖ్యానించారు.

==================================

మహాకవి భారవి విరచిత 'కిరాతార్జునీయం' ప్రథమ సర్గలోని ఎనిమిదవ శ్లోకం ఇది. దుర్యోధనుడు తనలోని వక్రబుద్ధిని దాచుకుని, పాండవుల కంటే గొప్పవాడిగా నిరూపించుకోవడానికి చేస్తున్న ప్రయత్నాలను వనేచరుడు వివరిస్తున్నాడు.

---

శ్లోకం

తథాపి జిహ్మః స భవజ్జిగీషయా తనోతి శుభ్రం గుణసంపదా యశః |

సమున్నయన్భూతిమనార్యసంగమాద్వరం విరోధోఽపి సమం మహాత్మభిః || 8 ||

---

ప్రతిపదార్థం

• తథాపి = (మీ పట్ల భయం ఉన్నప్పటికీ); జిహ్మః = వక్రబుద్ధి గల; సః = ఆ దుర్యోధనుడు; భవజ్జిగీషయా = మిమ్మల్ని (ధర్మరాజును) గుణాల ద్వారా జయించాలనే కోరికతో; గుణసంపదా = దాన దాక్షిణ్యాది సద్గుణ సంపద చేత; శుభ్రం = నిర్మలమైన; యశః = కీర్తిని; తనోతి = విస్తరింపజేస్తున్నాడు.

• భూతిం = ఐశ్వర్యాన్ని/అభ్యుదయాన్ని; సమున్నయన్ = పెంపొందించుకుంటూ; మహాత్మభిః సమం = మహాత్ములతో చేసే; విరోధోఽపి = విరోధమైనా; అనార్యసంగమాత్ = దుర్జనుల స్నేహం కంటే; వరం = శ్రేష్ఠమైనది (మేలైనది).

---

తాత్పర్యం

దుర్యోధనుడు స్వతహాగా వక్రబుద్ధి కలవాడైనప్పటికీ, మిమ్మల్ని జయించాలనే పట్టుదలతో ఇప్పుడు దానధర్మాది సద్గుణాలను అలవరచుకుని కీర్తిని సంపాదిస్తున్నాడు. లోకంలో నీచులతో స్నేహం చేయడం కంటే, మహాత్ములతో విరోధం పెట్టుకోవడం వల్ల కూడా మేలే జరుగుతుంది. ఎందుకంటే మహాత్ములతో పోరాడే క్రమంలోనైనా సద్గుణాలను అలవరచుకోవాల్సి వస్తుంది, తద్వారా అభ్యుదయం సిద్ధిస్తుంది.

---

విశేషాలు (మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానానుసారం)

1. జిహ్మః (వక్రః): దుర్యోధనుడు వంచకుడని (వంచక ఇతి యావత్) మల్లినాథుడు స్పష్టం చేశారు. కేవలం మిమ్మల్ని ఓడించాలనే ఉద్దేశంతోనే (భవజ్జిగీషయా) అతడు గుణవంతుడిగా నటిస్తున్నాడు.

2. అనార్యసంగమాద్వరం విరోధోఽపి: ఇది ఈ శ్లోకంలోని అత్యంత ప్రసిద్ధమైన సూక్తి.

   • దుర్జనులతో స్నేహం చేయడం వల్ల పతనం తప్పదు.

   • కానీ మహాత్ములతో విరోధం ఉంటే, వారిని ఎదుర్కోవడానికి మనల్ని మనం ఉత్తములుగా తీర్చిదిద్దుకోవాల్సి వస్తుంది (ఉదాహరణకు దుర్యోధనుడు ధర్మరాజు కంటే మంచి పేరు తెచ్చుకోవాలని ప్రయత్నిస్తున్నట్లు). దీనివల్ల వ్యక్తికి తెలియకుండానే 'భూతి' (అభ్యుదయం) కలుగుతుంది.

3. అలంకారం: ఈ శ్లోకంలో అర్థాంతరన్యాసాలంకారం ఉంది.

   • దుర్యోధనుడు విరోధం వల్ల గుణవంతుడు కావడం అనే విశేష విషయాన్ని... "నీచుల స్నేహం కంటే మహాత్ముల విరోధం మేలు" అనే సామాన్య ధర్మంతో సమర్థించడం వల్ల ఇది అర్థాంతరన్యాసం అయింది.

   • దీనికి కావ్యలింగ అలంకారం తోడైంది (సమున్నయన్ భూతిమ్ అనే పదం హేతువుగా ఉండటం వల్ల).

4. వ్యాకరణం: 'భవజ్జిగీషయా' లో 'హేతౌ' అనే సూత్రం ప్రకారం తృతీయ విభక్తి వచ్చింది. 'అనార్యసంగమాత్' లో 'పంచమీ విభక్తే' సూత్రం ప్రకారం పోలికలో పంచమి వచ్చింది.

5. దోష చర్చ: తథాపి జిహ్మః స భవజ్జిగీషయా తనోతి శుభ్రం గుణసంపదా యశః | (అయినప్పటికీ వక్రబుద్ధి కలిగిన అతడు నిన్ను జయించాలనే కోరికతో సద్గుణాల ద్వారా కీర్తిని పొందుతున్నాడు.)

   ఇక్కడితో ఒక వాక్యం పూర్తయ్యింది. ఆ తర్వాత 'సమున్నయన్ భూతిం' (ఐశ్వర్యాన్ని వృద్ధి చేసుకుంటూ) అనే పదాన్ని వాడారు. ఇది పూర్తయిన వాక్యానికి మళ్ళీ అదనపు విశేషణంలా అనిపించడం వల్ల "సమాప్తపునరాత్త" దోషం వచ్చే అవకాశం ఉందని కొందరు భావిస్తారు.మల్లినాథుడు ఈ దోషాన్ని తోసిపుచ్చుతూ ఇలా వివరించారు:ఈ శ్లోకంలో అర్థాంతరన్యాస అలంకారం ఉంది.ఉత్తరార్థంలో (రెండవ సగంలో) చెప్పబడిన "విరోధోఽపి సమం మహాత్మభిః" (మహాత్ములతో విరోధం మేలు) అనే సామాన్య వాక్యానికి, "సమున్నయన్ భూతిం" అనేది ఒక ముఖ్యమైన అంగం.అంటే, అభ్యుదయాన్ని కలిగిస్తుంది కాబట్టే మహాత్ములతో విరోధం మేలని అర్థం.కాబట్టి, 'సమున్నయన్ భూతిం' అనేది ముందు వాక్యానికి అనవసరంగా తగిలించిన ముక్క కాదు, అది తర్వాత రాబోయే సామాన్య వాక్య సమర్థనకు అవసరమైన హేతువు.అలంకార శాస్త్రం ప్రకారం, ఎక్కడైతే ఒక పదం తర్వాతి వాక్యార్థానికి లేదా అలంకారానికి ఉపకరిస్తుందో, అక్కడ ఈ దోషం వర్తించదు.

శ్లోకం:

కృతారిషడ్వర్గజయేన మానవీ-మగమ్యరూపాం పదవీం ప్రపిత్సునా |

విభజ్య నక్తందివమస్తతన్ద్రిణా వితన్యతే తేన నయేన పౌరుషమ్ || 9

---

ప్రతిపదార్థం 

• కృత-అరిషడ్వర్గ-జయేన: (కామ క్రోధాది) అంతశ్శత్రువులైన ఆరుగురిని జయించినట్టి;

• అస్త-తన్ద్రిణా: వదిలిపెట్టబడిన సోమరితనం కలవాడై (అనగా ఎల్లప్పుడూ అప్రమత్తుడై);

• అగమ్య-రూపామ్: ఇతరులకు సాధ్యపడనట్టి (దుర్లభమైన);

• మానవీమ్: మనువు నిర్దేశించిన;

• పదవీమ్: రాజమార్గమును (పాలనా పద్ధతిని);

• ప్రపిత్సునా: పొందగోరుచున్నట్టి;

• తేన: ఆ దుర్యోధనునిచే;

• నక్తందివమ్: రాత్రిని మరియు పగలును;

• విభజ్య: (శాస్త్రోక్తంగా పనుల కోసం) విభాగించుకొని;

• నయేన: నీతి మార్గము ద్వారా;

• పౌరుషమ్: పురుష ప్రయత్నము (ఉద్యోగము);

• వితన్యతే: విస్తరింపజేయబడుచున్నది.

---

తాత్పర్యం 

కామ క్రోధ లోభ మోహ మద మాత్సర్యాలనే అంతశ్శత్రువులను జయించినవాడు, సోమరితనాన్ని వీడినవాడు అయిన ఆ దుర్యోధనుడు, సామాన్యులకు సాధ్యం కాని 'మనుధర్మ శాస్త్రం' చెప్పిన రాజనీతి మార్గాన్ని అనుసరించాలని కోరుకుంటున్నాడు. అందుకోసం అతను పగలు మరియు రాత్రి సమయాలను క్రమబద్ధంగా విభజించుకొని, నీతితో కూడిన తన పరాక్రమాన్ని (రాజ్యపాలనా దక్షతను) దిగ్విజయంగా కొనసాగిస్తున్నాడు.

---

విశేషాలు 

1. అరిషడ్వర్గ జయం: మల్లినాథుడు దీనిని వివరిస్తూ "వినీతేనేత్యర్థః" అన్నారు. అంటే ఇంద్రియ నిగ్రహం కలిగిన వాడే రాజ్యపాలనకు అర్హుడు. అంతశ్శత్రువులను గెలవడం వలనే అతనికి 'వినయం' సిద్ధించింది.

2. మానవీం పదవీమ్: ఇది మనువు ఉపదేశించిన సదాచార మార్గాన్ని సూచిస్తుంది (మనూపదిష్ట సదాచార క్షుణ్ణామ్). రాజులకు మనుధర్మమే పరమ ప్రమాణం అని ఇక్కడ కవి ఉద్దేశ్యం.

3. ప్రపిత్సునా: 'ప్ర' పూర్వక 'పద్' ధాతువుకు సన్ ప్రత్యయం చేరగా ఏర్పడిన రూపం. దీనికి "పొందాలని కోరిక కలవాడు" అని అర్థం.

4. నక్తందివమ్: "అచతుర..." అనే సూత్రం ప్రకారం రాత్రి పగలు అనే అర్థంలో నిపాతనంగా ఏర్పడిన రూపం. రాజు తన సమయాన్ని ఇష్టారాజ్యంగా కాకుండా, నీతి శాస్త్రం ప్రకారం (ఉదాహరణకు అర్థశాస్త్రంలో చెప్పినట్లు) విభజించుకుని పని చేస్తున్నాడని భావం.

5. వ్యాకరణ విశేషం: మల్లినాథుడు 'తన్ద్రి' శబ్దంపై క్షీరస్వామి ప్రయోగాన్ని, రామాయణ శ్లోకాన్ని ("నిస్తన్ద్రిరప్రమత్తశ్చ...") ఉదహరిస్తూ దీనికి ఆలస్యం లేకపోవడం అని అర్థం చెప్పారు. 'పౌరుషం' అంటే ఇక్కడ కేవలం శారీరక శక్తి మాత్రమే కాదు, "ఉద్యోగము" లేదా "రాజనీతి కార్యనిర్వహణ" అని అర్థం.

===========================

శ్లోకం:

సఖీనివ ప్రీతియుజో౽నుజీవినః సమానమానాన్ సుహృదశ్చ బంధుభిః ।

స సంతతం దర్శయతే గతస్మయః కృతాధిపత్యామివ సాధు బంధుతామ్ ॥

---

ప్రతిపదార్థం

గతస్మయః = అహంకారము లేనివాడైన, సః = ఆ దుర్యోధనుడు, ప్రీతియుజః = అనురాగము కలిగిన, అనుజీవినః = తన సేవకులను, సఖీనివ = స్నేహితుల వలెను, సుహృదశ్చ = మిత్రులను, బంధుభిః = చుట్టములతో, సమానమానాన్ = సమానమైన గౌరవము కలవారినిగాను, బంధుతామ్ = తన బంధు సమూహమును, కృతాధిపత్యామివ = రాజ్యముపై అధికారం పొందిన ప్రభువుల వలెను, సాధు = చక్కగా (నిష్కపటముగా), సంతతమ్ = ఎల్లప్పుడు, దర్శయతే = లోకమునకు కనబడేలా ప్రవర్తించుచున్నాడు;

---

తాత్పర్యం

అహంకారమును విడనాడిన ఆ దుర్యోధనుడు పరులకు తనపై ద్వేషము కలగకుండా చాలా నేర్పుగా ప్రవర్తిస్తున్నాడు. అతడు తన సేవకులను ప్రాణమిత్రుల వలెను, తన మిత్రులను బంధువులతో సమానమైన గౌరవం కలవారిగాను, తన బంధువులను రాజ్యానికి తామే ప్రభువులన్నంత గౌరవంతోను చూస్తున్నాడు. లోకమునకు తన ప్రవర్తన ద్వారా వారంతా తనకంటే తక్కువ వారు కారు అనే భావనను కలిగిస్తున్నాడు.

---

విశేషాలు

•  మల్లినాథుడు ఇక్కడ దుర్యోధనుడి రాజనీతిని వివరిస్తూ 'గతస్మయః' (అహంకారం లేనివాడు) అనే పదాన్ని నొక్కి చెప్పారు. రాజ్యలక్ష్మి దక్కినప్పుడు గర్వం రావడం సహజం, కానీ దుర్యోధనుడు ఆ గర్వాన్ని అణచుకుని సేవకులను కూడా స్నేహితుల్లా గౌరవిస్తున్నాడని దీని భావం.

• వ్యాకరణాంశం: శ్లోకంలోని 'దర్శయతే' అనే రూపంపై మల్లినాథుడు సుదీర్ఘమైన చర్చ చేశారు. 'ణిచశ్చ' అనే సూత్రం ద్వారా మరియు 'అభివాదిదృశోరాత్మనేపదముపసంఖ్యానమ్' అనే వార్తికమును అనుసరించి ఇక్కడ ఆత్మనేపదం సిద్ధించినట్లు పేర్కొన్నారు.

• అలంకారం: ఈ శ్లోకంలో ఉపమాలంకారం ఉంది. సేవకులను స్నేహితులతోను, మిత్రులను బంధువులతోను పోల్చడం వల్ల ప్రతీ విభాగంలోనూ ఒక మెట్టు పైస్థాయి గౌరవాన్ని ఇస్తున్నాడని కవి వర్ణన.

• రాజనీతి: ఒక రాజు తన పరివారాన్ని ఎలా ప్రసన్నం చేసుకోవాలో భారవి ఇక్కడ దుర్యోధనుడి పాత్ర ద్వారా అద్భుతంగా చిత్రించారు. దీనినే 'సామ' ధర్మం అని అంటారు.

====================

శ్లోకం:

అసక్తమారాధయతో యథాయథం విభజ్య భక్త్యా సమపక్షపాతయా ।

గుణానురాగాదివ సఖ్యమీయివాన్ న బాధతేఁస్య త్రిగణః పరస్పరమ్ ॥11

---

ప్రతిపదార్థం

యథాయథం = ఆయా శాస్త్ర విధులను అనుసరించి, విభజ్య = వేర్వేరుగా విభజించి, సమపక్షపాతయా = సమానమైన ఆసక్తి కలిగిన, భక్త్యా = అనురాగముతో (ప్రీతితో), అసక్తం = మితిమీరిన ఆసక్తి (వ్యసనం) లేకుండా, ఆరాధయతః = సేవించుచున్న, అస్య = ఈ దుర్యోధనుని యొక్క, త్రిగణః = ధర్మార్ధకామము లనెడి త్రివర్గము, గుణానురాగాత్ ఇవ = ఇతని సద్గుణముల యందలి ప్రేమ చేతనో అన్నట్లు, సఖ్యం = స్నేహమును, ఈయివాన్ = పొందినదై, పరస్పరం = ఒకదానితో ఒకటి, న బాధతే = విరోధించుకోవడం లేదు;

---

తాత్పర్యం

దుర్యోధనుడు ధర్మం, అర్థం, కామం అనే మూడు పురుషార్థాలను శాస్త్రోక్తంగా విభజించి, దేనికీ ఎక్కువ తక్కువ కాకుండా సమానమైన ఆసక్తితో సేవించుచున్నాడు. అతడు వేటియందు అతిగా మునిగిపోకుండా (అసక్తం) సమతుల్యతను పాటిస్తున్నాడు. ఆ మూడు పురుషార్థాలు అతని సద్గుణాలకు ముగ్ధులై, తమలో తాము స్నేహాన్ని పెంచుకున్నాయా అన్నట్లుగా ప్రవర్తిస్తున్నాయి. సాధారణంగా ఒకదానిని సేవిస్తే మరొకదానికి హాని జరుగుతుంది (ఉదాహరణకు ధర్మం కోసం ధనం వదలడం, లేదా కామం కోసం ధర్మాన్ని వదలడం), కానీ దుర్యోధనుని విషయంలో ఇవి ఒకదానికొకటి అడ్డు తగలకుండా చక్కగా వృద్ధి చెందుతున్నాయి.

---

విశేషాలు

• మల్లినాథ వ్యాఖ్యానం: మల్లినాథుడు 'యథాయథం' అనే పదాన్ని వివరిస్తూ, పురుషార్థాలను వాటి స్వభావానికి అనుగుణంగా వేరు చేసి సేవించడం అని అర్థం చెప్పారు. అలాగే 'అసక్తం' అంటే వ్యసనం లేకుండా (అవ్యాసక్తత) అని స్పష్టం చేశారు. ఏ విషయంలోనైనా అతిగా ప్రవర్తించడం రాజ్యానికి చేటు తెస్తుందని భావం.

• అలంకారం: ఈ శ్లోకంలో ఉత్ప్రేక్షాలంకారం కలదు. అచేతనాలైన ధర్మార్ధకామాలు దుర్యోధనుడి గుణాలకు మెచ్చి 'స్నేహితులయ్యాయా' అని ఊహించడం వల్ల ఇది ఉత్ప్రేక్ష అయింది.

• రాజనీతి: ఒక రాజు ధర్మం తప్పకూడదు, కోశాగారాన్ని (అర్థం) నింపుకోవాలి, అలాగే తన సుఖాలను (కామం) కూడా చూసుకోవాలి. వీటి మధ్య సమన్వయం సాధించడమే ఉత్తమ పరిపాలన. మల్లినాథుడు ఇక్కడ కామందక నీతిసారాన్ని ఉటంకిస్తూ "ధర్మార్థకామాః సమమేవ సేవ్యాః" (ధర్మార్ధకామాలను సమానంగా సేవించాలి) అని వివరించారు.

• వ్యాకరణం: 'ఈయివాన్' అనే పదం 'ఇణ్' ధాతువుపై 'క్వసు' ప్రత్యయం చేరగా ఏర్పడిన రూపమని వ్యాఖ్యానంలో చర్చించబడింది.

శ్లోకం

నిరత్యయం సామ న దానవర్జితం న భూరి దానం విరహయ్య సత్క్రియామ్ । ప్రవర్తతే తస్య విశేషశాలినీ గుణానురోధేన వినా న సత్క్రియా ॥ 12 ॥

---

ప్రతిపదార్థం

తస్య = ఆ దుర్యోధనుని యొక్క, నిరత్యయం = ఏ విధమైన ఆటంకము లేని (యథార్థమైన), సామ = సామవచనము (ప్రియముగా మాట్లాడటం), దానవర్జితం = దానము లేకుండా, న (ప్రవర్తతే) = ఉండదు (అతడు కేవలం మాటలతో కాకుండా దానంతో కలిపి సామమును ప్రయోగిస్తాడు), భూరి = అధికమైన, దానం = దానము, సత్క్రియాం = ఆదరమును (గౌరవమును), విరహయ్య = విడిచి, న (ప్రవర్తతే) = ఉండదు (అతడు దానము ఇచ్చేటప్పుడు ఎంతో గౌరవంతో ఇస్తాడు), విశేషశాలినీ = విశేషమైన వైభవముతో కూడిన, సత్క్రియా = ఆ ఆదర సత్కారము, గుణానురోధేన వినా = ఎదుటివారి గుణ గ్రహణము (యోగ్యత) లేకుండా, న ప్రవర్తతే = జరగదు (కేవలం అర్హులైన గుణవంతులకే అతడు సత్కారాలు చేస్తాడు).

---

తాత్పర్యం

దుర్యోధనుడు ఉపాయ కౌశలంతో రాజ్యపాలన చేస్తున్నాడు. అతడి సామవచనం ఎప్పుడూ దానంతో కూడి ఉంటుంది. కేవలం పొడి మాటలతో ఎవరినీ వంచించడు. అలాగే అతడు చేసే గొప్ప దానాలు ఎప్పుడూ ఎదుటివారిని అవమానించేలా ఉండవు, అవి సత్కారంతో (మర్యాదతో) కూడి ఉంటాయి. ఆ సత్కారము కూడా అందరికీ కాకుండా, కేవలం ఆయా వ్యక్తుల గుణాలను, యోగ్యతను బట్టే లభిస్తుంది. సంక్షిప్తంగా చెప్పాలంటే, అతడి సామము దానాన్ని ఆశ్రయిస్తుంది, దానము సత్కారాన్ని ఆశ్రయిస్తుంది, ఆ సత్కారము గుణగ్రహణాన్ని ఆశ్రయిస్తుంది.

---

విశేషాలు

• మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్య: మల్లినాథుడు ఈ శ్లోకంలో దుర్యోధనుడి "ఉపాయ కౌశలాన్ని" (రాజనీతి చతురతను) వివరించాడు. లుబ్ధులను ధనంతో, పండితులను యథార్థ విషయాలతో వశం చేసుకోవాలని రాజనీతి చెబుతుంది. దుర్యోధనుడు కూడా అదే మార్గాన్ని అనుసరిస్తున్నాడని ఇక్కడ భావం.

• అలంకారం: ఈ శ్లోకంలో ఏకావళి అలంకారం ఉంది. పూర్వ పూర్వ విషయానికి పర పర విషయము విశేషణముగా నిలబడటాన్ని (Chain reaction లాగా) ఏకావళి అంటారు.

• వ్యాకరణాంశం: 'విరహయ్య' అనే పదానికి 'విడిచిపెట్టి' అని అర్థం (ల్యప్పు ప్రత్యయం). 'సత్క్రియ' అనే పదంలో 'సత్' అనేది ఆదరార్థక అవ్యయమని మల్లినాథుడు పేర్కొన్నాడు.

కిరాతార్జునీయ కావ్యం ప్రధమ సర్గలోని 13వ శ్లోకానికి మల్లినాథ సూరి 'ఘంటాపథ' వ్యాఖ్యానాన్ని అనుసరించిన వివరణ ఇక్కడ ఉంది:

శ్లోకం:

వసూని వాఞ్ఛన్న వశీ న మన్యునా స్వధర్మ ఇత్యేవ నివృత్తకారణః |

గురూపదిష్టేన రిపౌ సుతేऽపి వా నిహన్తి దణ్డన స ధర్మవిప్లవమ్ || 13 ||

---

ప్రతిపదార్థం

వశీ = జితేంద్రియుడైన ఆ దుర్యోధనుడు, వసూని = ధనములను, వాఞ్ఛన్ న = ఆశించి కాదు (లోభముతో కాదు), మన్యునా న = కోపముతోనూ కాదు, నివృత్తకారణః = లోభ క్రోధాది కారణములు లేనివాడై, స్వధర్మః ఇతి ఏవ = ఇది నా (రాజుగా) స్వధర్మము మరియు కర్తవ్యము అను ఉద్దేశముతోనే, గురూపదిష్టేన = ధర్మశాస్త్రవేత్తలైన (ప్రాడ్వివాకుల) గురువులచే ఉపదేశింపబడిన, దణ్డన = దండముతో (శిక్షతో), రిపౌ = శత్రువునందైనను, సుతే అపి వా = కుమారుని యందైనను, ధర్మవిప్లవమ్ = ధర్మ అతిక్రమణమును (అధర్మమును), నిహన్తి = అణచివేయుచున్నాడు.

---

తాత్పర్యం

జితేంద్రియుడైన దుర్యోధనుడు ధనాశతో గానీ, క్రోధముతో గానీ కాక, కేవలం రాజధర్మం అనే ఉద్దేశంతోనే వ్యవహరిస్తున్నాడు. ధర్మశాస్త్ర కోవిదులు నిర్దేశించిన మార్గంలో, తప్పు చేసినవాడు శత్రువైనా, పుత్రుడైనా సరే సమానంగా దండించి అధర్మాన్ని నివారిస్తున్నాడు.

---

విశేషాలు (మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానానుసారం)

మల్లినాథ సూరి ఈ శ్లోకానికి అత్యంత ప్రామాణికమైన వ్యాఖ్యానాన్ని అందించారు. వారి వివరణలోని ముఖ్యాంశాలు:

• నిష్కామ దండన: దుర్యోధనుడు దండనను అమలు చేసేటప్పుడు లోభం (ధనాశ) వల్ల చేయడం లేదని వైజయంతీ కోశాన్ని ఉటంకిస్తూ ("వసు తోయే ధనే మణౌ") మల్లినాథుడు వివరించారు. అలాగే అమరకోశం ప్రకారం ("మన్యుదైన్యే క్రతౌ క్రుధి") కోపంతో కూడా శిక్షించడం లేదు. "ధర్మశాస్త్రం అనుసరించి క్రోధలోభాలు లేకుండా రాజు వ్యవహరించాలి" అన్న స్మృతి వాక్యాన్ని దుర్యోధనుడు పాటిస్తున్నాడని దీని భావం.

• రాజధర్మం: అతడు శిక్షించడానికి ఏకైక కారణం "ఇది నా ధర్మం" అని భావించడమే. "శిక్షించకూడని వారిని శిక్షించినా, శిక్షించవలసిన వారిని వదిలేసినా రాజుకు అపకీర్తి, నరకం ప్రాప్తిస్తాయి" అన్న ధర్మ సూత్రాన్ని అతడు గుర్తిస్తున్నాడు.

• శాస్త్రబద్ధత: ఇక్కడ 'గురువులు' అంటే న్యాయాధికారులు (ప్రాడ్వివాకులు). నారద స్మృతి ప్రకారం.. ధర్మశాస్త్రాన్ని ముందుంచుకుని, న్యాయాధికారుల సలహా మేరకు ఏకాగ్రతతో వ్యవహారాలను పరిశీలించి దండన విధించాలి. దుర్యోధనుడు అలాగే చేస్తున్నాడు.

• సమదర్శిత్వం: శత్రువు మరియు పుత్రుడనే భేదం లేకుండా శిక్ష విధిస్తున్నాడని చెప్పడం ద్వారా అతని నిష్పక్షపాత బుద్ధి (సమదర్శిత్వం) వెల్లడవుతోంది. దుష్టుడే అతనికి శత్రువు, శిష్టుడే (మంచివాడే) అతనికి బంధువు. అంతేగానీ రక్తసంబంధం వల్ల కలిగే పక్షపాతం అతనికి లేదు.

• అధర్మ నిర్మూలన: 'ధర్మవిప్లవం' అంటే ధర్మాన్ని అతిక్రమించడం లేదా అధర్మం. దానిని అతడు నిరోధిస్తున్నాడు.

శ్లోకం

విధాయ రక్షాన్పరితః పరేతరానశఙ్కితాకారముపైతి శఙ్కితః | క్రియాపవర్గేష్వనుజీవిసాత్కృతాః కృతజ్ఞతామస్య వదంతి సమ్పదః || 14 ||

---

ప్రతిపదార్థం

శఙ్కితః = (అందరినీ) శంకించేవాడైనను, పరితః = అంతటా (తన రాజ్యమున మరియు శత్రు రాజ్యమున), పరేతరాన్ = శత్రువుల కన్నా భిన్నమైన వారిని (అంటే ఆత్మీయులను, వంచన చేయని వారిని) లేదా శత్రువులను భేదోపాయం ద్వారా తన వైపు తిప్పుకోగల వారిని, రక్షాన్ = రక్షకులను (మంత్రగుప్తి చేయగల గూఢచారులను), विधाय = నియమించి, అశఙ్కితాకారమ్ = ఎటువంటి భయము లేని వాని వలె, ఉపైతి = కనిపిస్తున్నాడు (వ్యవహరిస్తున్నాడు); అస్య = ఈ దుర్యోధనుని యొక్క, క్రియాపవర్గేషు = కార్యములు పూర్తయిన తర్వాత, అనుజీవిసాత్కృతాః = సేవకులకు (పూర్తిగా వారి వశం అయ్యేలా) ఇవ్వబడిన, సమ్పదః = సంపదలు, కృతజ్ఞతామ్ = అతని యొక్క కృతజ్ఞతను (ఉపకార గుణాన్ని), వదంతి = చాటుతున్నాయి.

---

తాత్పర్యం

దుర్యోధనుడు స్వతహాగా ఎవరినీ నమ్మని స్వభావం కలవాడైనప్పటికీ, నమ్మకస్తులైన గూఢచారులను అంతటా నియమించి, తాను మాత్రం బయటకు ఏ భయమూ లేనివానిలా నటిస్తున్నాడు. తాను తలపెట్టిన పనులు విజయవంతంగా ముగియగానే, తనకు సహాయం చేసిన సేవకులకు అపారమైన సంపదలను బహుమతిగా ఇస్తున్నాడు. ఆ సంపదలే అతని కృతజ్ఞతా భావాన్ని లోకానికి చాటుతున్నాయి.

---

విశేషాలు (మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానానుసారం)

మల్లినాథ సూరి ఈ శ్లోకంలోని రాజనీతి విశేషాలను ఈ విధంగా వివరించారు:

• గూఢచారుల నియామకం: శంక కలిగినవాడు (శఙ్కితః) అంటే ఎవరినీ నమ్మనివాడు అని అర్థం. అతడు తన పరిధిలోనూ, శత్రువుల పరిధిలోనూ 'పరేతరాన్' - అంటే ఇతరులకన్నా భిన్నమైన వారిని, అంటే నమ్మకస్తులను రక్షకులుగా నియమిస్తున్నాడు. మల్లినాథుడు 'పరేతరాన్' పదానికి మరో అర్థం కూడా చెప్పారు: శత్రువులను భేదోపాయం ద్వారా తన వైపు తిప్పుకోగల సమర్థులని అర్థం.

• మంత్రగుప్తి: 'రక్షాన్' అంటే మంత్రాంగం బయటపడకుండా కాపాడగలిగే గూఢచారులు (మంత్రగుప్తి సమర్థాన్). వీరు 'నన్ద్యాది' సూత్రం ప్రకారం నిష్పన్నమైన పదమని వ్యాకరణ విశేషం చెప్పారు.

• నిర్భయ నటన: తాను అంతర్గతంగా అపనమ్మకంతో ఉన్నా, బయటకు మాత్రం ఏ భయమూ లేనివానిలా (విశ్వస్తవదేవ) వ్యవహరిస్తున్నాడు. ఇతరుల ద్వారానే శత్రువులను భేదిస్తున్నాడు.

• కృతజ్ఞత - సంపదలు: పనులు పూర్తయిన తర్వాత (క్రియాపవర్గేషు) సేవకులను నిర్లక్ష్యం చేయకుండా, వారికి సంపదలను శాశ్వతంగా ('సాతి' ప్రత్యయం ద్వారా - దేయే త్రా చ) ధారపోస్తున్నాడు. రాజైనవాడు కేవలం మాటలతో కాకుండా, ఇలాంటి ప్రీతి పూర్వక దానాల ద్వారానే తన కృతజ్ఞతను చాటుకోవాలని మల్లినాథుడు వివరించారు.

• అనురక్తి: కృతజ్ఞుడైన రాజు పట్ల సేవకులు అనురక్తులై (ప్రేమ కలిగి) ఉంటారు. అటువంటి సేవకులే రాజును ప్రాణప్రదంగా రక్షిస్తారని మల్లినాథుని అభిప్రాయం.

---

శ్లోకం

అనారతం తేన పదేషు లమ్భితా విభజ్య సమ్యగ్వినియోగసత్క్రియాః |

ఫలన్త్యుపాయాః పరివృంహితాయతీరుపేత్య సంఘర్షమివార్థసంపదః || 15 ||

---

ప్రతిపదార్థం

తేన = ఆ దుర్యోధనునిచే, పదేషు = తగిన విషయములందు (కార్యములందు), సమ్యక్ = చక్కగా (సందిగ్ధత లేకుండా), విభజ్య = విభజించి, వినియోగసత్క్రియాః = వినియోగము అనెడి గౌరవమును, లమ్భితాః = పొందింపబడిన, ఉపాయాః = సామ దానాది ఉపాయములు, సంఘర్షమ్ = పరస్పర పోటీని, ఉపేత్య ఇవ = పొందినవో అన్నట్లుగా, పరివృంహితాయతీః = వృద్ధి పొందిన ఉత్తర కాలము (భవిష్యత్తు) కలవైన, అర్థసంపదః = సంపదలను, అనారతమ్ = నిరంతరము, ఫలన్తి = ప్రసాదించుచున్నవి.

---

తాత్పర్యం

దుర్యోధనుడు సామ, దాన, భేద, దండ అనే ఉపాయాలను ఏ సమయానికి ఏది అవసరమో విచారించి, తగిన రీతిలో ప్రయోగిస్తున్నాడు. ఆ ఉపాయాలన్నీ ఒకదానితో ఒకటి పోటీ పడుతున్నాయా అన్నట్లుగా, నిరంతరము గొప్ప సంపదలను మరియు సుస్థిరమైన భవిష్యత్తును ఫలితాలుగా అందజేస్తున్నాయి.

---

విశేషాలు (మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానానుసారం)

మల్లినాథ సూరి ఈ శ్లోకంలోని రాజనీతి సూక్ష్మాలను మరియు వ్యాకరణ విశేషాలను ఈ విధంగా వివరించారు:

• పదప్రయోగం: 'పదేషు' అనగా స్వీకరించదగిన వస్తువులు లేదా కార్యములు అని అర్థం. దీనికి నిరూపణగా అమరకోశాన్ని ("పదం వ్యవసితత్రాణస్థానలక్ష్మాంఘ్రివస్తుషు") ఉటంకించారు. అంటే ఏ కార్యానికి ఏ ఉపాయం తగునో ఆ స్థానమందు అని భావం.

• వినియోగ సత్క్రియ: ఉపాయాలను సమ్యక్ (చక్కగా), విభజ్య (విడదీసి) ప్రయోగించడం అంటే - సామము వాడాల్సిన చోట దానము, దానము వాడాల్సిన చోట దండము వాడకుండా స్పష్టతతో ఉండటం. ఇలా సరైన చోట ప్రయోగించడమే ఆ ఉపాయాలకు రాజు చేసే 'సత్క్రియ' (గౌరవము లేదా అనుగ్రహము).

• సంఘర్షము (ఉత్ప్రేక్ష): ఇక్కడ ఒక సుందరమైన ఉత్ప్రేక్షా అలంకారం ఉంది. నాలుగు ఉపాయాలు (సామ, దాన, భేద, దండ) ఒకదానితో ఒకటి పోటీ పడుతూ ("సంఘర్షముపేత్య ఇవ"), "నేను ఎక్కువ ఫలితాన్నివ్వాలి అంటే నేను ఎక్కువ ఫలితాన్నివ్వాలి" అని తలపడుతున్నట్లుగా అపారమైన సంపదలను ఇస్తున్నాయి.

• పరివృంహితాయతీః: 'ఆయతి' అంటే ఉత్తర కాలం లేదా భవిష్యత్తు. దుర్యోధనుడు ప్రయోగించే ఉపాయాలు కేవలం తక్షణ లాభాన్ని మాత్రమే కాక, సుస్థిరమైన మరియు వృద్ధి చెందే భవిష్యత్తును (స్థిరమైన సంపదలను) కలిగిస్తున్నాయి.

• ఫలన్తి: ఇక్కడ 'ఫలన్తి' అంటే ప్రసవించడం లేదా కలిగించడం అని అర్థం. నిరంతరంగా (అనారతం) అతనికి అర్థ సంపదలు కలుగుతున్నాయని మల్లినాథులు వ్యాఖ్యానించారు.

శ్లోకం:

అనేకరాజన్యరథాశ్వసంకులం తదీయమాస్థాననికేతనాజిరమ్ ।

నయత్యయుగ్మచ్ఛదగన్ధిరార్ద్రతాం భృశం నృపోపాయనదంతినాం మదః ॥ 16 ॥

---

ప్రతిపదార్థం:

అయుగ్మచ్ఛదగన్ధి: = ఏడు ఆకులు కలిగిన ఏడడుగుల మల్లె (సప్తపర్ణి) పుష్పము యొక్క వాసన వంటి వాసన కలిగినది, నృప = రాజుల యొక్క, ఉపాయన = కానుకలుగా సమర్పించబడిన, దంతినామ్ = ఏనుగుల యొక్క, మదః = మదజలము, అనేక = పెక్కుమంది, రాజన్య = క్షత్రియుల (రాజుల) యొక్క, రథ = రథములతోను, అశ్వ = గుర్రములతోను, సంకులమ్ = కిక్కిరిసి ఉన్న, తదీయమ్ = ఆ దుర్యోధనుని యొక్క, ఆస్థాననికేతన = సభా భవనము యొక్క, అజిరమ్ = ముంగిలిని (అంగణాన్ని), భృశమ్ = మిక్కిలిగా, ఆర్ద్రతామ్ = తడిని (బురదగా మారుటను), నయతి = పొందించుచున్నది;

---

తాత్పర్యం:

అనేకమంది రాజులు కానుకలుగా పంపిన ఏనుగుల నుండి స్రవిస్తున్న మదజలము సప్తపర్ణి సువాసనను వెదజల్లుతోంది. ఆ మదజల ప్రవాహం వల్ల, అనేకమంది సామంతుల రథాలతో, గుర్రాలతో నిండిపోయి ఉన్న ఆ దుర్యోధనుని సభా ప్రాంగణం అంతా అత్యధికంగా తడిసి బురదమయమైపోతోంది.

---

విశేషాలు:

మల్లినాథ సూరి ఈ శ్లోకానికి తన 'ఘంటాపథ' వ్యాఖ్యానంలో ఈ క్రింది అంశాలను వివరించారు:

• వ్యాకరణ విశేషాలు: 'అయుగ్మచ్ఛదగన్ధి:' అనే పదానికి వివరణ ఇస్తూ, సప్తపర్ణి పుష్ప గంధం వంటి గంధం కలది అని అర్థం చెప్పారు. 'సప్తమ్యుపమాన...' అనే సూత్రం ప్రకారం ఇక్కడ బహువ్రీహి సమాసం జరిగింది మరియు ఉత్తరపద లోపం కూడా సంభవించింది. 'రాజన్య' అంటే రాజుల సంతతి అయిన క్షత్రియులని అర్థం. దీనికి 'రాజశ్వశురాద్యత్' అనే సూత్రం ద్వారా 'యత్' ప్రత్యయం వచ్చినట్లు పేర్కొన్నారు. 'రథాశ్వమ్' అన్నప్పుడు రథాలు మరియు గుర్రాలు అని అర్థం, ఇది సేనాంగం కాబట్టి ఏకవద్భావం (సమాహార ద్వంద్వం) కలిగిందని వివరించారు.

• పర్యాయపదాలు: అమరకోశాన్ని ఉటంకిస్తూ 'ఉపాయనమ్', 'ఉపగ్రాహ్యమ్', 'ఉపహారః', 'ఉపదా' అనేవి కానుక అనే అర్థంలో పర్యాయపదాలని మల్లినాథులు ధృవీకరించారు.

• అలంకారం: ఈ శ్లోకంలో ఉదాత్తాలంకారం ఉంది. 'సమృద్ధిమద్వస్తువర్ణనముదాత్తః' (మిక్కిలి సంపదతో కూడిన వస్తువును వర్ణించడం ఉదాత్తము) అనే అలంకార సూత్రాన్ని అనుసరించి, దుర్యోధనుని యొక్క అపారమైన ఐశ్వర్యాన్ని, వైభవాన్ని ఇక్కడ వర్ణించడం వల్ల ఇది ఉదాత్తాలంకారానికి చక్కని ఉదాహరణ అని మల్లినాథులు వ్యాఖ్యానించారు. ఆ ఏనుగుల మదజలంతో ముంగిలి తడిసిపోవడం అనేది అతని మహోన్నత సమృద్ధికి సూచిక.

శ్లోకం:

సుఖేన లభ్యా దధతః కృషీవలైరకృష్టపచ్యా ఇవ సస్యసంపదః ।

వితన్వతి క్షేమమదేవమాతృకాశ్చిరాయ తస్మిన్కురవశ్చకాసతి ॥ 17 ॥

---

ప్రతిపదార్థం:

తస్మిన్ = ఆ దుర్యోధనుడు, చిరాయ = చిరకాలముగా, క్షేమమ్ = ప్రజా రక్షణను (శుభమును), వితన్వతి = విస్తరింపజేయుచుండగా, అదేవమాతృకాః = వర్షముపై ఆధారపడకుండా నదీజలములపై ఆధారపడినవై, కురవః = కురు దేశములు, కృషీవలైః = రైతులకు, సుఖేన = కష్టము లేకుండా (అనాయాసముగా), లభ్యాః = పొందదగినవియు, అకృష్టపచ్యాః ఇవ = దున్నకుండానే పండినవో అన్నట్లున్న, సస్యసంపదః = పంటల సమృద్ధిని, దధతః = ధరించినవై, చకాసతి = మిక్కిలిగా ప్రకాశించుచున్నవి (విలసిల్లుచున్నవి);

---

తాత్పర్యం:

దుర్యోధనుడు పాలిస్తున్న ఆ కురు దేశాలు కేవలం వర్షం మీదనే ఆధారపడకుండా (నదీజలాల సౌకర్యం కలిగి ఉండటం వల్ల), రైతులు పెద్దగా కష్టపడాల్సిన అవసరం లేకుండానే అపారమైన పంటలను పండిస్తున్నాయి. భూమిని దున్నకుండానే పంటలు పండాయా అన్నంత సమృద్ధిగా ఆ సస్య సంపదలు ఉన్నాయి. క్షేమకరమైన పాలన వల్ల ఆ దేశం ఎంతో శోభాయమానంగా ఉంది.

---

విశేషాలు:

మల్లినాథ సూరి ఈ శ్లోకంలో దుర్యోధనుని రాజ్యపాలనా దక్షతను, దేశ సుభిక్షతను వివరిస్తూ తన వ్యాఖ్యానంలో ఈ క్రింది ముఖ్యాంశాలను పేర్కొన్నారు:

• అదేవమాతృకాః (నదీమాతృకత్వము): మల్లినాథులు అమరకోశాన్ని ఉటంకిస్తూ—వర్షమే తల్లిగా (ఆధారంగా) గల దేశాలను 'దేవమాతృకలు' అంటారని, కేవలం వర్షంపై ఆధారపడకుండా నదులు, కాలువలతో నిరంతరం నీటి సదుపాయం ఉండే దేశాలను 'నదీమాతృకలు' లేదా 'అదేవమాతృకలు' అని అంటారని వివరించారు. దీనివల్ల దుర్యోధనుడు తన రాజ్యంలో కాలువలు, చెరువులు వంటి నీటి వనరులను (కుల్యాది పూర్తప్రవర్తకత్వం) అభివృద్ధి చేశాడని స్పష్టమవుతోంది.

• అకృష్టపచ్యాః ఇవ: 'కృష్టేన పచ్యంతే ఇతి కృష్టపచ్యాః'—అంటే శ్రమతో దున్నడం వల్ల పండేవి అని అర్థం. దానికి వ్యతిరేకమైనది 'అకృష్టపచ్యాః'. అంటే దున్నకుండానే పండేవని అర్థం. రైతులు అతి తక్కువ శ్రమతో (సుఖేన), భూమి స్వతహాగా సారవంతమై ఉండటం వల్ల అధిక పంటలను పొందుతున్నారని ఇక్కడ భావం.

• వ్యాకరణాంశాలు: 'కృషీవలైః' అన్న చోట 'వలచ్' ప్రత్యయం వచ్చిందని, దానివల్ల రైతు అని అర్థం వస్తుందని వివరించారు. 'చకాసతి' అనే క్రియాపదానికి 'సర్వోత్కర్షేణ వర్తంతే' (అన్ని విధాలా అభివృద్ధి చెంది ప్రకాశిస్తున్నాయి) అని అర్థం చెప్పారు.

• ముగింపు అభిప్రాయం: జనపదాలు (గ్రామాలు/దేశం) ఇంత సుభిక్షంగా ఉండటం, ప్రజలకు ఎటువంటి తాపం (కష్టం) లేకపోవడం వల్ల దుర్యోధనుడిని జయించడం శత్రువులకు అత్యంత కష్టసాధ్యమని మల్లినాథులు ఈ శ్లోక అంతరార్థాన్ని వివరించారు.

శ్లోకం:

ఉదారకీర్తేరుదయం దయావతః ప్రశాంతబాధం దిశతోऽభిరక్షయా ।

స్వయం ప్రదుగ్ధేऽస్య గుణైరుపస్నుతా వసూపమానస్య వసూని మేదినీ ॥ 18 ॥

---

ప్రతిపదార్థం:

ఉదారకీర్తేః = గొప్ప కీర్తి కలిగినవాడును, దయావతః = దయ కలిగినవాడును, అభిరక్షయా = (ప్రజల) రక్షణ ద్వారా, ప్రశాంతబాధమ్ = ఉపద్రవాలు (బాధలు) లేని విధంగా, ఉదయమ్ = వృద్ధిని (సంపదను), దిశతః = కలిగిస్తున్నవాడును, వసూపమానస్య = కుబేరునితో సమానుడును అయిన, అస్య = ఈ దుర్యోధనుని యొక్క, గుణైః = దయా దాక్షిణ్యాది గుణములచేత, ఉపస్నుతా = కరిగినదై (ప్రేమతో స్రవించినదై), మేదినీ = భూమి, వసూని = ధనములను (సంపదలను), స్వయమ్ = తనంతట తానుగా, ప్రదుగ్ధే = ఇచ్చుచున్నది (పితుకుచున్నది);

---

తాత్పర్యం:

గొప్ప కీర్తిమంతుడు, దయాశాలి అయిన దుర్యోధనుడు తన రక్షణా దక్షతతో రాజ్యంలోని బాధలన్నింటినీ తొలగించి ప్రజలకు అభ్యుదయాన్ని కలిగిస్తున్నాడు. కుబేరునితో సమానుడైన అతని సుగుణాలకు ముగ్ధురాలై, భూదేవి ఒక పాడి ఆవు తన దూడపై ప్రేమతో పాలను స్రవించినట్లుగా, సమస్త సంపదలను అతనికి తనంతట తానుగా సమర్పిస్తోంది.

---

విశేషాలు:

మల్లినాథ సూరి తన వ్యాఖ్యానంలో ఈ క్రింది ముఖ్యాంశాలను కూలంకషంగా వివరించారు:

• పదార్థ వివరణ: 'ఉదార' అనే పదానికి అమరకోశం ప్రకారం 'గొప్పవాడు' లేదా 'దాత' అని అర్థం. 'దయ' అంటే ఇతరుల దుఃఖాన్ని పోగొట్టాలనే కోరిక. 'వసు' అనే పదానికి కిరణము, అగ్ని మరియు ధనాధిపతి (కుబేరుడు) అని అర్థాలు ఉన్నాయని విశ్వకోశాన్ని ఉటంకిస్తూ, ఇక్కడ కుబేరునితో పోలిక (వసూపమానస్య) చెప్పబడిందని వివరించారు.

• వ్యాకరణ విశేషాలు: 'ప్రశాంత' అనే పదం 'శమ్' ధాతువు నుండి నిపాతంగా ఏర్పడిందని పేర్కొన్నారు. 'మేదినీ వసూని స్వయం ప్రదుగ్ధే' అన్నప్పుడు 'దుహ్‌' ధాతువుకు 'కర్మకర్తరి' ప్రయోగం జరిగిందని, ఇక్కడ 'యక్' ప్రత్యయం రాదని (న దుహస్నునమాం...) సూత్రీకరించారు.

• ఉదాహరణ (భావం): ఒక నేర్పరి అయిన యజమాని ఆవును రక్షించి, పోషించినప్పుడు అది ఏ విధంగానైతే స్వయంగా పాలనిస్తుందో, అలాగే దుర్యోధనుని రక్షణలో భూమి స్వయంగా సంపదలిస్తోందని మల్లినాథుల భావం.

• అలంకారం: ఈ శ్లోకంలో సమాసోక్తి అలంకారం ఉందని మల్లినాథులు పేర్కొన్నారు. విశేషణాల సమానత్వం వల్ల ప్రస్తుతమైన 'భూమి' వర్ణనలో అప్రస్తుతమైన 'ఆవు' (గోవు) స్ఫురిస్తోంది. భూమిని గోవుగా భావించి, దాని నుండి సంపదలను పాలుగా పొందడం అనే వర్ణనలో భేదమున్నప్పటికీ అభేదాన్ని కల్పించడం వల్ల ఇక్కడ అతిశయోక్తి ఛాయతో కూడిన సమాసోక్తి అలంకారం ప్రకాశిస్తోందని ఆయన వివరించారు.

శ్లోకం:

మహౌజసో మానధనా ధనార్చితా ధనుర్భృతః సంయతి లబ్ధకీర్తయః ।

నసంహతాస్తస్య నభిన్నవృత్తయః ప్రియాణి వాంఛన్త్యసుభిః సమీహితుమ్ ॥ 19 ॥

---

ప్రతిపదార్థం:

మహౌజసః = గొప్ప పరాక్రమము కలవారును, మానధనాః = మానమే ధనముగా కలవారును, ధనార్చితాః = ధనముతో (సత్కారములతో) గౌరవింపబడినవారును, సంయతి = యుద్ధమునందు, లబ్ధకీర్తయః = పొందిన కీర్తి కలవారును, నసంహతాః = స్వార్థము కొరకు ఒక జట్టుగా చేరని వారును (అంటే కేవలము స్వామి కార్యమునందే ఐకమత్యము కలవారు), నభిన్నవృత్తయః = పరస్పర విభేదములు లేని ప్రవర్తన కలవారును అయిన, ధనుర్భృతః = విలుకాండ్రైన (యోధులు), తస్య = ఆ దుర్యోధనుని యొక్క, ప్రియాణి = ప్రియములను (మేలును), అసుభిః = తమ ప్రాణములతో సైతము, సమీహితుమ్ = నెరవేర్చుటకు, వాంఛన్తి = కోరుచున్నారు;

---

తాత్పర్యం:

దుర్యోధనుని వద్ద ఉన్న యోధులు మహా బలశాలురు, మానధనులు. వారు రాజు ఇచ్చే గౌరవ మర్యాదలకు, ధనానికి సంతృప్తి చెంది ఉన్నారు. యుద్ధాలలో అనేక విజయాలు సాధించి కీర్తి గడించిన వారు. వారిలో వారికి ఎటువంటి విభేదాలు లేవు, స్వార్థపూరితమైన ముఠాలు లేవు. అటువంటి వీర యోధులు తమ ప్రాణాలను పణంగా పెట్టి అయినా సరే తమ స్వామి అయిన దుర్యోధనుని మేలు కోరుతున్నారు.

---

విశేషాలు:

మల్లినాథ సూరి ఈ శ్లోకంలోని ప్రతి విశేషణానికి ఉన్న గంభీరమైన అర్థాన్ని తన వ్యాఖ్యానంలో ఇలా వివరించారు:

• విశేషణాల అంతరార్థం: 

  • మానధనాః: కులశీలాల పట్ల అభిమానమే వారికి ధనం; లేకపోతే కేవలం బలగర్వంతో వారు ఎప్పుడైనా గర్వించి రాజును ఎదిరించవచ్చు.

  • ధనార్చితాః: రాజు వారిని ధనంతో సత్కరించాడు; లేకపోతే దారిద్ర్యం వల్ల వారు రాజును విడిచి వెళ్ళిపోవచ్చు.

  • సంయతి లబ్ధకీర్తయః: యుద్ధంలో కీర్తి పొందినవారు; లేకపోతే కీలక సమయంలో వారు భయపడి వెనకడుగు వేయవచ్చు.

• * మహౌజసః: వారు మహా బలశాలురు; ఎందుకంటే బలహీనులు రాజుకు ఉపకరించలేరు.

• సమైక్యత: నసంహతాః మరియు నభిన్నవృత్తయః అనే పదాల ద్వారా వారు స్వార్థం కోసం గ్రూపులుగా విడిపోలేదని, వారి మధ్య పరస్పర విరోధాలు లేవని మల్లినాథులు వివరించారు. ఈ ఐకమత్యం లేకపోతే వారు స్వామికి ద్రోహం చేసే ప్రమాదం ఉంటుందని ఆయన అభిప్రాయం.

• ధనుర్భృతః: ఇక్కడ 'ధనుస్సు ధరించిన వారు' అని చెప్పినప్పటికీ, ఇది ఉపలక్షణం మాత్రమే. అంటే అన్ని రకాల ఆయుధాలు ధరించే సైనికులని అర్థం. ప్రధానమైన ఆయుధం కాబట్టి ధనుస్సును పేర్కొన్నారు.

• ప్రాణత్యాగం: వారు తమ ప్రాణాలను సైతం ఇచ్చి స్వామి కార్యాన్ని సాధించాలనుకుంటున్నారు (ఆనృణ్యార్థే ప్రాణాన్‌ దాతుమిచ్ఛంతి). ఇది ఆ యోధుల యొక్క విశ్వాసపాత్రతను తెలుపుతుంది.

• అలంకారము: ఈ శ్లోకంలో కావ్యలింగ అలంకారము మరియు పరికర అలంకారము ఉన్నాయి. 'మహౌజసః' మొదలైన విశేషణాలు ప్రాణత్యాగం చేయడానికి హేతువులుగా (కారణాలుగా) చెప్పబడటం వల్ల కావ్యలింగం, ఆ విశేషణాలన్నీ సాభిప్రాయంగా ఉండటం వల్ల పరికరం. ఈ రెండు అలంకారాలు నువ్వులు-బియ్యం కలిసినట్లుగా విడివిడిగా స్పష్టంగా కనిపిస్తుండటం వల్ల దీనిని సంసృష్టి అంటారు.

కిరాతార్జునీయ కావ్యం లోని మొదటి సర్గలోని ఈ 20వ శ్లోకం, దుర్యోధనుడు తన పాలనలో వేగుల ద్వారా సమాచారాన్ని ఎలా సేకరిస్తాడో, తన రహస్యాలను ఎలా కాపాడుకుంటాడో వివరిస్తుంది. 

శ్లోకం

మహీభృతాం సచ్చరితైశ్చరైః క్రియాః స వేద నిఃశేషమశేషితక్రియః |

మహోదయైస్తస్య హితానుబద్ధిభిః ప్రతీయతే ధాతురివేహితం ఫలైః ||  20

---

ప్రతిపదార్థం

అశేషితక్రియః = ముగింపబడిన పనులు కలవాడు (అనగా కార్యసిద్ధి వరకు విశ్రమించనివాడు); సః = ఆ దుర్యోధనుడు; సచ్చరితైః = మోసము చేయనివారైన లేదా మంచి నడవడిక కల; చరైః = వేగుల ద్వారా; మహీభృతాం = ఇతర రాజుల యొక్క; క్రియాః = ప్రయత్నములను (ప్రారంభించిన పనులను); నిఃశేషం = పూర్తిగా; వేద = తెలుసుకొనుచున్నాడు; తస్య = ఆ దుర్యోధనుని యొక్క; ఈహితం = ఆలోచనలు లేదా ప్రయత్నములు; ధాతుః ఇవ = బ్రహ్మదేవుని యొక్క (సృష్టి) సంకల్పము వలె; మహా ఉదయైః = గొప్పవైన వృద్ధిని కలిగించునవి; హిత అనుబద్ధిభిః = అంతమున శుభాన్ని ఇచ్చేవి అయిన; ఫలైః = కార్యసిద్ధుల ద్వారా మాత్రమే; ప్రతీయతే = గ్రహించబడుతున్నాయి;

---

తాత్పర్యం

కర్తవ్యాలన్నీ పూర్తి చేసినవాడైన ఆ దుర్యోధనుడు, యోగ్యులైన వేగుల ద్వారా ఇతర రాజుల రహస్య ప్రయత్నాలన్నింటినీ సంపూర్ణంగా తెలుసుకుంటున్నాడు. కానీ, అతడు పనులు ప్రారంభించినప్పుడు మాత్రం ఎవరికీ తెలియనివ్వడు. ఆ విధాత (బ్రహ్మ) సంకల్పం ఎలాగైతే కార్యరూపం దాల్చి ఫలితాన్ని ఇచ్చే వరకు బయటపడదో, అలాగే దుర్యోధనుడి వ్యూహాలు కూడా అవి ఫలించి గొప్ప ప్రయోజనాలను సాధించిన తర్వాతే ఇతరులకు అర్థమవుతున్నాయి.

---

విశేషాలు

మల్లినాథ సూరి ఈ శ్లోకానికి చేసిన వ్యాఖ్యానంలోని ముఖ్యాంశాలు:

• అశేషితక్రియః: దీనిని వివరిస్తూ మల్లినాథుడు 'समापितकृत्यः' (సమాప్తమైన పనులు కలవాడు) అని పేర్కొన్నారు. అంటే ఒక పని ఫలితాన్ని ఇచ్చే వరకు ఆ పనిని మధ్యలో వదలిపెట్టనివాడు అని అర్థం.

• సచ్చరితైః: అంటే 'శుద్ధ చరితైః' లేదా 'అవంచకైః'. వేగులు మోసగాళ్ళు కాకుండా, నమ్మకస్తులై ఉండాలని ఇక్కడ సూచించబడింది.

• చరైః: 'చరన్తి ఇతి చరాః' - తిరుగుతూ సమాచారాన్ని సేకరించేవారు చరులు (వేగులు).

• వేద: దీనిని వివరిస్తూ మల్లినాథుడు పాణిని సూత్రమైన 'విదో లటో వా' ను ఉటంకించి, 'వేత్తి' అనే అర్థాన్ని ఇచ్చారు.

• ఉపమా అలంకారం: దుర్యోధనుని పనులను 'ధాత' (సృష్టికర్త అయిన బ్రహ్మ) పనులతో పోల్చడం జరిగింది. బ్రహ్మ సృష్టి చేసేటప్పుడు ఆయన సంకల్పం ఎవరికీ తెలియదు, కేవలం సృష్టి జరిగిన తర్వాతే అది అందరికీ కనిపిస్తుంది. అలాగే దుర్యోధనుడి పనులు కూడా ఫలితాన్ని బట్టి ఊహించదగినవి (ఫలానుమేయాః).

• మహోదయైః: అనగా గొప్ప వృద్ధిని (మహా వృద్ధిభిః) కలిగించేవి.

• హితానుబద్ధిభిః: కార్యసిద్ధి పర్యంతం శుభాన్ని అనుసరించేవి (సుఖాన్తైః).

సారాంశమేమిటంటే, దుర్యోధనుడు శత్రువుల గుట్టును కనిపెడుతున్నాడే తప్ప, తన వ్యూహం మాత్రం ఫలితం దక్కే వరకు ఎవరికీ తెలియకుండా అత్యంత రహస్యంగా ఉంచుతున్నాడని మల్లినాథుని వివరణ.

కిరాతార్జునీయం ప్రథమ సర్గలోని 21వ శ్లోకం దుర్యోధనుడి పరిపాలనా దక్షతను, ఇతర రాజులతో అతనికి ఉన్న సంబంధాలను వివరిస్తుంది. 

శ్లోకం

న తేన సజ్యం కచిదుద్యతం ధనుః కృతం న వా కోపవిజిహ్మమాననమ్ |

గుణానురాగేణ శిరోభిరుహ్యతే నరాధిపైర్మాల్యమివాస్య శాసనమ్ || 21

---

ప్రతిపదార్థం

తేన = ఆ దుర్యోధనునిచే; కచిత్ = ఎక్కడనూ; సజ్యం = ఎక్కుపెట్టిన (నారిని కూర్చిన); ధనుః = విల్లు; న ఉద్యతం = పైకి ఎత్తబడలేదు; ఆననం వా = ముఖమును కూడా; కోప విజిహ్మం = కోపముతో వంకరైనట్లుగా (భీతిని గొలిపేలా); న కృతం = చేయబడలేదు; నరాధిపైః = ఇతర రాజులచే; అస్య = ఇతని యొక్క; శాసనమ్ = ఆజ్ఞ; మాల్యం ఇవ = పూదండ వలె; గుణ అనురాగేణ = (దుర్యోధనుడి) సద్గుణాల పై గల ప్రేమ చేత (పూదండ పక్షంలో దారము పట్ల అనురాగము లేదా సువాసనపై ఆశ చేత); శిరోభిః = శిరస్సులచే; ఉహ్యతే = ధరించబడుచున్నది;

---

తాత్పర్యం

ఆ దుర్యోధనుడు ఎప్పుడూ, ఎవరిపైనా విల్లు ఎక్కుపెట్టి యుద్ధానికి సిద్ధపడలేదు, కనీసం ఎవరి మీదైనా కోపంతో ముఖం చిట్లించనూ లేదు. అంటే ఎవరినీ బలవంతంగా గానీ, భయపెట్టి గానీ లొంగదీసుకోవడం లేదు. బదులుగా, అతనిలోని దాక్షిణ్యం వంటి సద్గుణాల పట్ల ఉన్న గౌరవంతో ఇతర రాజులు అతని ఆజ్ఞను ఒక పూదండలా భావించి, శిరసావహిస్తున్నారు.

---

విశేషాలు

మల్లినాథుడు తన వ్యాఖ్యానంలో వివరించిన ముఖ్యాంశాలు:

• సజ్యమ్: దీనిని 'సహ జ్యయా మౌర్వ్యా' (నారితో కూడినది) అని వివరిస్తూ అమరకోశంలోని 'మౌర్వీ జ్యా శింజినీ గుణః' అనే శ్లోకాన్ని ఉదాహరించారు. 'తేన సహేతి తుల్యయోగే' అనే సూత్రం ప్రకారం ఇది బహువ్రీహి సమాసమని తెలిపారు.

• కోపవిజిహ్మమ్: దుర్యోధనుడికి కోపమే రావడం లేదు, అలాంటప్పుడు యుద్ధం చేసే ప్రసక్తే ఎక్కడిది? (యస్య కోప ఏవ నోదేతి కుతస్తస్య యుద్ధప్రసక్తిః) అని మల్లినాథుని చమత్కారం.

• గుణానురాగేణ: దీనిని రెండు విధాలుగా వర్ణించారు. రాజుల పరంగా చూస్తే దుర్యోధనుడి 'దాక్షిణ్యం' మొదలైన సద్గుణాల పట్ల ప్రేమ అని అర్థం. మాల్యం (దండ) పరంగా చూస్తే, దండలో దారము (సూత్రము) కూర్చబడిన తీరు లేదా ఆ పూల సువాసన (సౌరభ్యగుణము) పట్ల ఉన్న ఆసక్తి అని అర్థం.

• మాల్యమివ: 'మాలా ఏవ మాల్యం'. ఇక్కడ 'చాతుర్వర్ణ్యాదిత్వాత్ స్వార్థే ష్యఞ్' అనే సూత్రం ద్వారా మాల్యం అనే రూపం సిద్ధించిందని క్షేమస్వామి మతాన్ని ఉటంకించారు.

• ఉహ్యతే: 'వచిస్వపియజాదీనాం కితి' అనే వ్యాకరణ సూత్రం ద్వారా 'యక్' ప్రత్యయం చేరినప్పుడు సంప్రసారణం జరిగి 'ఉహ్యతే' (ధరించబడుతోంది) అని రూపం ఏర్పడిందని వివరించారు.

• అలంకారం: ఇక్కడ రాజుల ఆజ్ఞను పూదండతో పోల్చడం వల్ల 'ఉపమాలంకారం' స్పష్టంగా కనిపిస్తోందని (అత్రోపమా స్ఫుటైవ) మల్లినాథుడు ముక్తాయించారు.

కిరాతార్జునీయం ప్రథమ సర్గలోని 22వ శ్లోకం దుర్యోధనుడి ధార్మిక ప్రవృత్తిని, అతను యజ్ఞయాగాదులను నిర్వహిస్తున్న తీరును వివరిస్తుంది. 

శ్లోకం

స యౌవరాజ్యే నవయౌవనోద్ధతం నిధాయ దుఃశాసనమిద్ధశాసనః |

మఖేష్వఖిన్నోనుమతః పురోధసా ధినోతి హవ్యేన హిరణ్యరేతసమ్ || 22

---

ప్రతిపదార్థం

ఇద్ధశాసనః = ఎదురులేని ఆజ్ఞ కలవాడైన; సః = ఆ దుర్యోధనుడు; నవ యౌవన ఉద్ధతం = నవ యౌవనం చేత గర్వించినవాడు లేదా ఉత్సాహవంతుడైన; దుఃశాసనం = దుఃశాసనుని; యౌవరాజ్యే = యువరాజు పదవి యందు; నిధాయ = ఉంచి (నియోగించి); పురోధసా = పురోహితుని చేత; అనుమతః = అనుమతించబడినవాడై; మఖేషు = యజ్ఞములందు; అఖిన్నః = అలసట లేనివాడై; హవ్యేన = హవిస్సు చేత; హిరణ్యరేతసమ్ = అగ్ని దేవుని; ధినోతి = తృప్తి పరుస్తున్నాడు;

---

తాత్పర్యం

ప్రచండమైన ఆజ్ఞాశక్తి గల ఆ దుర్యోధనుడు, యౌవన గర్వంతో ఉన్న తన తమ్ముడైన దుఃశాసనుడిని యువరాజుగా పట్టాభిషిక్తుని చేసి, రాజ్యపాలన బాధ్యతలను అతనికి అప్పగించాడు. తాను మాత్రం పురోహితుడి అనుమతితో, ఎటువంటి అలసట లేకుండా నిరంతరం యజ్ఞయాగాదులు చేస్తూ, హవిస్సులతో అగ్నిదేవుడిని సంతోషపెడుతున్నాడు. అనగా ఇటు ధర్మాన్ని, అటు రాజ్యపాలనను సమర్థవంతంగా నిర్వహిస్తున్నాడని భావం.

---

విశేషాలు

మల్లినాథుడు ఈ శ్లోకానికి ఇచ్చిన వ్యాఖ్యానంలోని విశేష అంశాలు:

• ఇద్ధశాసనః: అంటే 'అప్రతిహతాజ్ఞః' - తిరుగులేని ఆజ్ఞ కలవాడు.

• నవయౌవనోద్ధతమ్: దీనిని 'ప్రగల్భం' లేదా 'ధురంధరమ్' (భారాన్ని మోయగలవాడు) అని వివరించారు. రాజ్యాధికారాన్ని నిర్వహించడానికి తగిన సమర్థుడిగా దుఃశాసనుడిని చిత్రించారు.

• దుఃశాసనః: 'దుఃఖేన శాస్యతే ఇతి దుఃశాసనః' - లొంగదీసుకోవడానికి వీలుకానివాడు అని వ్యుత్పత్తి. ఇక్కడ 'భాషాయాం శాసియుధి' అనే సూత్రం ప్రకారం 'యుచ్' ప్రత్యయం వచ్చిందని పేర్కొన్నారు.

• యౌవరాజ్యే: 'యువరాజస్య కర్మ యౌవరాజ్యం'. 'బ్రాహ్మణాదిత్వాత్ ష్యఞ్' అనే సూత్రంతో ఈ రూపం ఏర్పడింది.

• పురోధసానుమతః: పురోహితుడి అనుమతిని తీసుకోవడం అనేది శాస్త్ర మర్యాద. గురువును అతిక్రమిస్తే దోషం వస్తుందనే స్మృతి వాక్యాన్ని అనుసరించి దుర్యోధనుడు ప్రవర్తిస్తున్నాడని మల్లినాథుడు భావించారు. ఇక్కడ 'అనుమతః' అనే చోట 'క్త' ప్రత్యయం భూతార్థంలో వచ్చిందని, వర్తమానార్థంలో వస్తే 'పురోధసః' అని షష్ఠీ విభక్తి వచ్చేదని వ్యాకరణ విశేషాన్ని చర్చించారు.

• అఖిన్నః: అంటే 'అనలసః' - సోమరితనం లేకుండా యజ్ఞ కార్యాల్లో నిమగ్నమయ్యాడని అర్థం.

• హిరణ్యరేతసమ్: అగ్నిదేవుడికి ఇది ఒక పేరు (బంగారమే రేతస్సుగా కలవాడు). అగ్నిని హవిస్సుతో తృప్తి పరచడాన్ని 'ధినోతి' (ప్రీణయతి) అని వివరించారు. 'ధైన్వికృణ్వ్యోరచ' అనే సూత్రం ద్వారా ఈ క్రియారూపం సిద్ధించిందని మల్లినాథుడు వివరించారు.

కిరాతార్జునీయం ప్రథమ సర్గలోని 23వ శ్లోకం, దుర్యోధనుడు అప్రతిహతమైన సామ్రాజ్యాన్ని ఏలుతున్నప్పటికీ, పాండవుల పట్ల అతనిలో ఉన్న అంతర్గత భయాన్ని వర్ణిస్తుంది. 

శ్లోకం

ప్రలీనభూపాలమపి స్థిరాయతి ప్రశాసదావారిధి మండలం భువః |

స చింతయత్యేవ భియస్త్వదేష్యతీరహో దురంతా బలవద్విరోధితా || 23

---

ప్రతిపదార్థం

ప్రలీన భూపాలం = నశించిన శత్రు రాజులు గలది (నిష్కంటకమైనది); అపి = అయినప్పటికీ; స్థిర ఆయతి = స్థిరమైన భవిష్యత్తు కలది; ఆవారిధి = సముద్రము వరకు ఉన్న; భువః మండలం = భూమండలాన్ని; ప్రశాసత్ = పరిపాలిస్తున్న; సః = ఆ దుర్యోధనుడు; త్వత్ = నీ నుండి (ధర్మరాజు నుండి); ఏష్యతీః = రాబోయే; భియః = భయములను (ఆపదలను); చింతయతి ఏవ = ఆలోచిస్తూనే ఉన్నాడు; అహో = ఆహా (ఆశ్చర్యం); బలవత్ విరోధితా = బలవంతులతోడి విరోధము; దురంతా = చెడ్డ ముగింపు కలది (దుఃఖకరాంతమైనది);

---

తాత్పర్యం

శత్రువులెవరూ లేని, సముద్రం వరకు విస్తరించిన, సుస్థిరమైన భూమండలాన్ని ఏకఛత్రాధిపత్యంగా ఏలుతున్నప్పటికీ, దుర్యోధనుడు నీ (ధర్మరాజు) నుండి రాబోయే ఆపదలను తలచుకొని నిరంతరం భయపడుతూనే ఉన్నాడు. బలవంతులతో విరోధం పెట్టుకోవడం అనేది ఎంతటి వారికైనా దుఃఖకరమైన ముగింపునే ఇస్తుంది కదా!

---

విశేషాలు

మల్లినాథుడు ఈ శ్లోకానికి ఇచ్చిన వ్యాఖ్యానంలోని ముఖ్యాంశాలు ఇక్కడ ఉన్నాయి:

• ప్రలీనభూపాలమ్: దీనికి 'నిఃసపత్నమ్' అని అర్థం చెప్పారు, అంటే శత్రువులనే వారు మిగలకుండా అందరూ లొంగిపోయారని లేదా నశించారని భావం.

• స్థిరాయతి: 'చిరస్థాయి' - అంటే ఈ రాజ్యం చాలా కాలం పాటు తనవద్దే ఉంటుందనే నమ్మకం ఉన్నప్పటికీ అని అర్థం.

• ఆవారిధి: 'ఆ వారిధిభ్యః ఆవారిధి' - సముద్రమే సరిహద్దుగా కలది. ఇక్కడ 'ఆజ్మర్యాదాభివిధ్యోః' అనే సూత్రం ప్రకారం అవ్యయీభావ సమాసం ఏర్పడింది.

• ప్రశాసత్: రాజ్యపాలన చేస్తున్నప్పటికీ (ఆజ్ఞాపిస్తున్నప్పటికీ). ఇక్కడ 'జక్షిత్యాదయః షట్' అనే సూత్రం ద్వారా అభ్యస్త సంజ్ఞ రావడం వల్ల, 'నాభ్యస్తాచ్ఛతుః' అనే సూత్రంతో నుమాగమం రాకుండా 'ప్రశాసత్' అని రూపం ఏర్పడింది.

• త్వదేష్యతీః: 'నీ నుండి రాబోయే' అని అర్థం. 'ఏష్యతీః' అనే పదం 'ఇణ్' ధాతువు (రావడం) నుండి వచ్చింది. మల్లినాథుడు దీనికి వ్యాకరణ రీత్యా 'ఏత్యేధత్యూఠ్సు' సూత్రం ద్వారా వృద్ధి జరుగుతుందని, 'జాగ్రతశ్చ' సూత్రం ద్వారా 'డీప్' ప్రత్యయం వస్తుందని వివరించారు. 'భియః' అంటే భయహేతువులైన విపత్తులు అని అర్థం.

• దురంతా బలవద్విరోధితా: ఇది ఒక ప్రసిద్ధ సూక్తి. బలవంతులతో విరోధం ఎప్పుడూ కష్టాన్నే మిగుల్చుతుంది (కష్టావసానా). సార్వభౌముడైనప్పటికీ, తనకంటే బలవంతులతో వైరము పెట్టుకోవడం అనర్థదాయకమేనని దీని తాత్పర్యం.

• అలంకారం: ఇక్కడ సామాన్యమైన ఒక సత్యాన్ని (బలవంతులతో విరోధం దుఃఖకరం) ఒక విశేష విషయంతో (దుర్యోధనుడి భయం) సమర్థించడం వల్ల 'అర్థాంతరన్యాస అలంకారం' సిద్ధిస్తుంది. మల్లినాథుడు దీనిని 'సామాన్యేన విశేష సమర్థనరూపః' అని పేర్కొన్నారు.

దుర్యోధనుడు బయటికి గొప్పగా కనిపిస్తున్నా, లోలోపల పాండవుల పరాక్రమాన్ని తలచుకొని భయపడుతున్నాడని వనేచరుడు ధర్మరాజుకు వివరిస్తున్నాడు.

=====================

శ్లోకం

కథాప్రసఙ్గేన జనైరుదాహృతాదనుస్మృతాఖణ్డలసూనువిక్రమః |

తవాభిధానాద్వ్యథతే నతాననః స దుఃసహాన్మన్త్రపదాదివోరగః || 24

---

ప్రతిపదార్థం

కథాప్రసఙ్గేన = గోష్ఠీ సంభాషణల సందర్భమున; జనైః = జనులచే; ఉదాహృతాత్ = ఉచ్చరింపబడిన; తవ = నీ యొక్క; అభిధానాత్ = నామధేయము వలన (నీ పేరు వినబడగానే); అనుస్మృత = స్మరింపబడిన; ఆఖణ్డలసూను = ఇంద్రకుమారుడైన అర్జునుని యొక్క; విక్రమః = పరాక్రమము కలవాడై; సః = ఆ దుర్యోధనుడు; నతాననః = వంచబడిన ముఖము కలవాడై; దుఃసహాత్ = సహింపరాని; మన్త్రపదాత్ = మంత్రము యొక్క ఉచ్చారణ వలన; ఉరగః ఇవ = పాము వలె; వ్యథతే = మిక్కిలి భయమును లేదా దుఃఖమును పొందుచున్నాడు.

---

తాత్పర్యం

రాజసభలో లేదా ఇతర చర్చల సమయంలో ప్రజలు నీ పేరు ప్రస్తావించగానే, ఆ దుర్యోధనుడు వెంటనే అర్జునుని పరాక్రమాన్ని గుర్తుచేసుకుంటాడు. మంత్రవేత్త ఉచ్చరించే శక్తివంతమైన మంత్రానికి పాము ఏవిధంగా భయపడి తల దించుకుంటుందో, అలాగే నీ నామస్మరణ వినగానే అతడు సహించలేక అవమానంతో, భయంతో తల దించుకుంటున్నాడు.

---

విశేషాలు

మల్లినాథ సూరి తన ‘ఘంటాపథ’ వ్యాఖ్యానంలో ఈ శ్లోకానికి ఉన్న గూఢార్థాలను మరియు వ్యాకరణ విశేషాలను ఈ క్రింది విధంగా వివరించారు:

• శ్లేషార్థం (పాము పరంగా): ‘కథాప్రసఙ్గేన’ అనే పదానికి సంభాషణ అని అర్థమే కాక, విశ్వకోశం ప్రకారం ‘విషవైద్యుడు’ (పాము కాటుకు చికిత్స చేసేవాడు) అని కూడా అర్థం ఉంది. మంత్రవేత్త ‘తవ’ అనే అక్షరాలు కలిగిన గరుడ మంత్రాన్ని పఠించినప్పుడు, ఆ గరుడ పరాక్రమాన్ని గుర్తు తెచ్చుకుని పాము ఎలా నిశ్చేష్టమవుతుందో, దుర్యోధనుడు కూడా అలాగే వ్యథ చెందుతాడు.

• ఆఖణ్డలసూను విక్రమః: మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానాల్లో పదాలకు ఉండే లోతైన అర్థాలను, వ్యాకరణ చమత్కారాలను వివరించడం ఆయన ప్రత్యేకత. ఇక్కడ 'ఆఖణ్డలసూను విక్రమః' అనే పదబంధాన్ని ఆయన రెండు రకాలుగా విడదీసి (శ్లేషార్థం) సమన్వయం చేశారు.

అర్జునుని పరంగా (సాధారణ అర్థం):

ఆఖణ్డల = ఇంద్రుడు.

• • సూను = కుమారుడు.

  • విక్రమః = పరాక్రమము.

  • మొత్తం అర్థం: ఇంద్రుని కుమారుడైన అర్జునుని యొక్క పరాక్రమము.

  దుర్యోధనుడు ధర్మరాజు పేరు వినగానే, ఆ పేరుతో ముడిపడి ఉన్న అర్జునుని భయంకరమైన పరాక్రమాన్ని గుర్తుచేసుకుని భయపడుతున్నాడని భావం.

  ---

2. పాము పరంగా (మల్లినాథుని శ్లేషార్థం):

• పాముకు అర్జునుడితో పని లేదు, దానికి భయం కలిగించేది గరుత్మంతుడు. కాబట్టి మల్లినాథుడు ఈ పదాన్ని ఇలా విడదీశారు:

  • ఆఖణ్డలసూను: ఇక్కడ 'సూను' అంటే కేవలం కుమారుడు అని మాత్రమే కాదు, 'తమ్ముడు' అని కూడా అర్థం ఉంది (విశ్వకోశం ప్రకారం). ఇంద్రుని తమ్ముడు ఎవరు? ఉపేంద్రుడు (మహావిష్ణువు).

  • వి: సంస్కృతంలో 'వి' అంటే పక్షి అని అర్థం. ఇక్కడ 'వి' అంటే పక్షులలో శ్రేష్ఠుడైన గరుత్మంతుడు.

  • క్రమః: అడుగు వేయడం లేదా వెళ్ళడం (పరాక్రమము).

  • మొత్తం అర్థం: ఇంద్రుని తమ్ముడైన విష్ణువు యొక్క వాహనమైన గరుత్మంతుని రాక (పరాక్రమము).

  ---

సమన్వయం (పోలిక):

• మల్లినాథుడు ఈ శ్లేష ద్వారా ఏం చెబుతున్నారంటే:

  1. మంత్రవేత్త 'తవ' (గరుడ మంత్రంలోని అక్షరాలు) అని ఉచ్చరించగానే, పాము ఆ మంత్ర ప్రభావంతో గరుత్మంతుని గుర్తు తెచ్చుకుని భయంతో తల దించుకుంటుంది.

  2. అదేవిధంగా, జనులు 'తవ' (నీ పేరు - ధర్మరాజు పేరు) అని ఉచ్చరించగానే, దుర్యోధనుడు ఆ పేరు వినగానే అర్జునుని పరాక్రమాన్ని గుర్తు తెచ్చుకుని భయంతో తల దించుకుంటున్నాడు.

  క్లుప్తంగా చెప్పాలంటే: దుర్యోధనుడు = పాము; ధర్మరాజు పేరు = మంత్రం; అర్జునుడు = గరుత్మంతుడు. ఈ పోలిక కోసమే మల్లినాథుడు ఆ పదానికి గరుత్మంతుడు అనే అర్థాన్ని కూడా తెచ్చారు.

• దుర్యోధనుని మానసిక స్థితి: బయటకు పరాక్రమవంతుడిగా కనిపిస్తున్నప్పటికీ, లోలోపల పాండవుల పట్ల, ముఖ్యంగా అర్జునుని పట్ల దుర్యోధనుడు ఎంతటి భయాందోళనలతో ఉన్నాడో ‘నతాననః’ (తల దించుకోవడం) అనే పదం స్పష్టం చేస్తోంది.

• నీతి: ‘సర్వతో జయమన్విచ్ఛేత్ పుత్రాదిచ్ఛేత్ పరాజయమ్’ (అన్ని చోట్లా విజయాన్ని కోరుకోవాలి కానీ, కుమారుని లేదా శిష్యుని చేతిలో ఓటమిని (అనగా వారి అభివృద్ధిని) ఆనందంగా స్వీకరించాలి) అనే న్యాయం ప్రకారం, తమ్ముడైన అర్జునుని పరాక్రమ వైభవాన్ని వినడం యుధిష్ఠిరునికి అలంకారప్రాయమని మల్లినాథుడు పేర్కొన్నారు.

• అలంకారం: ఇక్కడ దుర్యోధనుడిని పాముతో పోల్చడం వల్ల ‘ఉపమాలంకారం’ ప్రయుక్తమైంది.

---

దుర్యోధనుడు తన గూఢచారుల ద్వారా పాండవుల క్షేమసమాచారాలు తెలుసుకుంటున్నప్పటికీ, స్వయంగా నీ నామధేయం వినగానే అతడు ఎంతటి మానసిక క్షోభకు గురవుతున్నాడో వనేచరుడు ధర్మరాజుకు వివరించిన సందర్భమిది.

శ్లోకం

తదాశు కర్తుం త్వయి జిహ్మముద్యతే విదీయతాం తత్ర విధేయముత్తరమ్ |

పరప్రణీతాని వచాంసి చిన్వతాం ప్రవృత్తిసారాః ఖలు మాదృశాం గిరః || 25

---

ప్రతిపదార్థం

తత్ = ఆ కారణము వలన; త్వయి = నీ విషయమున; జిహ్మమ్ = కపటమును/వంచనను; కర్తుమ్ = చేయుటకు; ఉద్యతే = సిద్ధపడుచున్న (యత్నించుచున్న); తత్ర = ఆ దుర్యోధనుని విషయమున; విధేయమ్ = చేయదగిన; ఉత్తరమ్ = ప్రతీకారమును (బదులు చర్యను); ఆశు = శీఘ్రముగా; విదీయతామ్ = చేయుము (నిర్ణయించుము), పరప్రణీతాని = ఇతరుల చేత చెప్పబడిన; వచాంసి = మాటలను; చిన్వతామ్ = సేకరించునట్టి; మాదృశామ్ = నా వంటి వారి (వార్తాహరుల); గిరః = మాటలు; ప్రవృత్తిసారాః ఖలు = కేవలము వృత్తాంతమును (సమాచారమును) తెలియజేయుటయే ప్రధానముగా కలవి కదా!

---

తాత్పర్యం

మహారాజా! ఆ దుర్యోధనుడు నీపై కపటబుద్ధితో వంచన చేయడానికి సిద్ధంగా ఉన్నాడు. కాబట్టి, అతని పట్ల మనం తీసుకోవాల్సిన తదుపరి చర్య ఏమిటో మీరే త్వరగా నిర్ణయించండి. ఎందుకంటే, ఇతరులు మాట్లాడుకునే రహస్యాలను సేకరించి మీకు చేరవేసే మా వంటి చారుల మాటలు కేవలం సమాచారాన్ని అందించడానికే పరిమితం. అంతేకాని, రాజ్యతంత్రంలో మీరు చేయవలసిన కర్తవ్యాన్ని బోధించే శక్తి మాకు లేదు.

---

విశేషాలు (మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానానుసారం)

మల్లినాథుడు ఈ శ్లోకంలోని ప్రతి పదాన్ని తార్కికంగా ఈ క్రింది విధంగా వివరించారు:

• జిహ్మముద్యతే (వంచనకు సిద్ధపడటం): దుర్యోధనుడు నీపై కపట ప్రయోగానికి సిద్ధంగా ఉన్నాడని (త్వాం జిఘాంసావు - నిన్ను వధించాలనే కోరికతో ఉన్నాడని) వనేచరుడు హెచ్చరిస్తున్నాడు.

• విధేయముత్తరమ్ (కర్తవ్య నిర్ణయం): శత్రువు వంచనకు పాల్పడుతున్నప్పుడు, దానికి తగిన ప్రతీకారాన్ని (ప్రతిక్రియా) ఆలస్యం చేయకుండా చేయాలని సూచించబడింది.

• వనేచరుని వినయం: "కర్తవ్యం ఏమిటో నువ్వే చెప్పవచ్చు కదా?" అని ధర్మరాజు అడిగితే దానికి సమాధానంగా వనేచరుడు ఈ మాటలు చెబుతున్నాడు. 'పరప్రణీతాని వచాంసి చిన్వతాం' - అంటే తాము కేవలం సమాచార సేకరణ చేసే వ్యక్తులమే (వార్తాహారిణాం) అని అర్థం.

• ప్రవృత్తిసారాః (వార్తామాత్ర సారాః): అమరకోశం ప్రకారం 'వార్తా ప్రవృత్తిర్వృత్తాంతః'. మా మాటలు కేవలం జరిగిన వృత్తాంతాన్ని చెప్పడానికే తప్ప, కర్తవ్యాన్ని ఉపదేశించే (కర్తవ్యార్థోపదేశ సమర్థాః) సామర్థ్యం మాకు లేదు.

• అలంకారం: ఈ శ్లోకంలో 'అర్థాంతరన్యాస అలంకారం' ఉంది. "మా వంటి వారి మాటలు కేవలం సమాచార ప్రధానమైనవి" అనే సామాన్య వాక్యంతో, వనేచరుడు తన పరిధిని తెలుపుతూ రాజు నిర్ణయానికి వదిలేయడం అనే విశేషార్థాన్ని సమర్థించాడు.

దీనితో వనేచరుడు తాను సేకరించిన సమాచారాన్ని ధర్మరాజుకు వివరించడం ముగుస్తుంది. తదుపరి నిర్ణయం తీసుకోవాల్సింది ధర్మరాజే అని వినయంగా సెలవు తీసుకుంటున్నాడు.

శ్లోకం

ఇతీరయిత్వా గిరమాత్తసత్క్రియం గతేఽథ పత్యా వనసనివాసినామ్ ।

ప్రవిశ్య కృష్ణాసదనం మహీభుజా తదాచచక్షేఽనుజసంనిధౌ వచః ॥ 26

---

ప్రతిపదార్థం

ఇతి = ఈ విధముగా; గిరమ్ = మాటలను; ఈరయిత్వా = పలికి (చెప్పి); ఆత్తసత్క్రియం = స్వీకరింపబడిన సత్కారము కలవాడైన; వనసనివాసినామ్ = అడవిలో నివసించువారికి; పత్యా = ప్రభువైన వనేచరుడు; గతే (సతి) = వెళ్ళిపోగా; అథ = ఆ పిమ్మట; మహీభుజా = భూమిని పాలించు ధర్మరాజుచే; కృష్ణాసదనం = ద్రౌపది యొక్క భవనమును; ప్రవిశ్య = ప్రవేశించి; అనుజసంనిధౌ = తమ్ముల సమక్షమున; తత్ వచః = ఆ (వనేచరుడు చెప్పిన) మాటలు; ఆచచక్షే = చెప్పబడెను.

---

తాత్పర్యం

వనేచరుడు తాను సేకరించిన సమాచారాన్నంతటినీ ధర్మరాజుకు వివరించి, ఆయన ఇచ్చిన బహుమానాలను అందుకుని సెలవు తీసుకున్నాడు. వనేచరుడు వెళ్ళిన తర్వాత, ధర్మరాజు ద్రౌపది ఉన్న భవనానికి వెళ్లి, అక్కడ తన తమ్ములందరి సమక్షంలో ఆ చారుడు చెప్పిన వృత్తాంతాన్ని వివరించాడు.

---

విశేషాలు (మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానానుసారం)

మల్లినాథుడు తన వ్యాఖ్యానంలో కొన్ని కీలకమైన రాజనీతి అంశాలను, వ్యాకరణ విశేషాలను చర్చించారు:

• ఆత్తసత్క్రియమ్ (బహుమానం పొందడం): వనేచరుడు వెళ్లే ముందు ధర్మరాజు అతనికి తగిన సత్కారం (పారితోషికం) ఇచ్చాడు. దీని గురించి మల్లినాథుడు 'నీతివాక్యామృతం' నుండి ఒక వాక్యాన్ని ఉదహరించారు: "తుష్టిదానమేవ చారాణాం హి వేతనమ్" (చారులకు వారు తెచ్చిన సమాచారానికి సంతోషించి ఇచ్చే బహుమానమే అసలైన జీతం). ఇలా చేయడం వల్ల చారులు యజమాని కార్యం పట్ల మరింత ఉత్సాహంతో, త్వరగా పనిచేస్తారని దీని అర్థం.

• కృష్ణాసదనమ్ (ద్రౌపది భవనం): ధర్మరాజు వనేచరుడు చెప్పిన సమాచారాన్ని కేవలం తమ్ములకే కాకుండా ద్రౌపదికి కూడా వినిపించాడు. ఇది ఒక ముఖ్యమైన నిర్ణయం తీసుకోవడానికి ముందు కుటుంబ సభ్యులందరినీ, ముఖ్యంగా బాధిత పక్షాన్ని సంప్రదించడం అనే ధర్మాన్ని సూచిస్తుంది.

• సదనం ప్రవిశ్య (ఏకాంత చర్చ): శత్రువుల గురించి తెలిసిన రహస్య విషయాలను బహిరంగంగా చర్చించకూడదు కాబట్టి, ధర్మరాజు ఏకాంతంగా ద్రౌపది భవనంలో చర్చించాడని భావం.

• వ్యాకరణ విశేషం (ఆచచక్షే): 'చక్షిఙ్' అనే ధాతువు 'దుహాది' గణానికి చెందినది కావడం వల్ల ఇది ద్వికర్మక ధాతువు (రెండు కర్మలు కలది). ఇక్కడ 'వచః' (మాటలు) అనేది ప్రధాన కర్మ అయితే, 'కృష్ణా' (ద్రౌపదికి) అనేది అప్రధాన కర్మగా మల్లినాథుడు విడదీసి వివరించారు. అంటే ద్రౌపదికి ఆ మాటలను చెప్పాడు అని అర్థం.

దీనితో వనేచరుడి పాత్ర ముగిసి, తదుపరి ఘట్టంలో ద్రౌపది, పాండవుల మధ్య జరగబోయే సంభాషణకు పునాది పడింది.

శ్లోకం

నిశమ్య సిద్ధిం ద్విషతామపాకృతీస్తతస్తతస్త్యా వినియన్తుమక్షమా |

నృపస్య మన్యువ్యవసాయదీపినీరుదాజహార ద్రుపదాత్మజా గిరః || 27

---

ప్రతిపదార్థం

ద్రుపదాత్మజా = ద్రుపద మహారాజు కుమార్తెయైన ద్రౌపది; ద్విషతామ్ = శత్రువుల యొక్క (దుర్యోధనాదుల); సిద్ధిమ్ = ఐశ్వర్యమును లేదా అభ్యుదయమును; నిశమ్య = విని; తతః = ఆ పిమ్మట; తతస్త్యాః = ఆ శత్రువుల నుండి కలిగిన; అపాకృతీః = అవమానములను (తిరస్కారములను); వినియన్తుమ్ = అణచుకొనుటకు; అక్షమా (సతీ) = అసమర్థురాలై; నృపస్య = రాజైన ధర్మరాజు యొక్క; మన్యువ్యవసాయదీపినీః = కోపమును, ప్రయత్నమును (ఉత్సాహమును) ప్రజ్వలింపజేయునట్టి; గిరః = మాటలను; ఉదాజహార = పలికెను.

తాత్పర్యం

వనేచరుడి ద్వారా శత్రువైన దుర్యోధనుడి రాజ్య వైభవాన్ని, అభ్యుదయాన్ని గురించి విన్న ద్రౌపది తట్టుకోలేకపోయింది. శత్రువుల వల్ల తమకు జరిగిన అవమానాలను స్మరించుకుంటూ, తన మనసులోని ఆవేదనను ఇక ఎంతమాత్రం అణచుకోలేకపోయింది. ధర్మరాజులో నిద్రాణమై ఉన్న కోపాన్ని, యుద్ధం చేయాలనే ఉత్సాహాన్ని రగిల్చే విధంగా ఆమె పరుషమైన, పదునైన మాటలు మాట్లాడటం ప్రారంభించింది.

---

విశేషాలు (మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానానుసారం)

మల్లినాథుడు ఈ శ్లోకంలోని పదాల అర్థాలను మరియు ద్రౌపది మానసిక స్థితిని ఈ క్రింది విధంగా వివరించారు:

• సిద్ధిమ్ (వృద్ధిరూపామ్): ఇక్కడ సిద్ధి అంటే కేవలం విజయం మాత్రమే కాదు, దుర్యోధనుడు పొందుతున్న అపారమైన సంపద మరియు రాజ్య వృద్ధి అని అర్థం.

• తతస్తతస్త్యాః (అవ్యయాత్త్యప్): శత్రువుల నుండి (ద్విషద్భ్యః ఆగతాః) కలిగిన అవమానాలు అని అర్థం. వ్యాకరణ రీత్యా 'తతః' అనే అవ్యయానికి 'త్యప్' ప్రత్యయం చేరి 'తతస్త్యాః' అనే రూపం ఏర్పడిందని మల్లినాథుడు వివరించారు.

• అపాకృతీః (వికారాన్): శత్రువులు చేసిన అపకారాలు లేదా అవమానాల వల్ల కలిగిన మనో వికారాలను (బాధను) ద్రౌపది నియంత్రించుకోలేకపోయింది.

• మన్యువ్యవసాయదీపినీః (క్రోధోద్యోగయోః సంవర్ధినీః): ద్రౌపది మాటలు ఊరకనే తిట్టేవి కావు. అవి ధర్మరాజులో 'మన్యు' (క్రోధము) మరియు 'వ్యవసాయ' (ఉద్యోగము లేదా ప్రయత్నము) అనే రెండింటిని ప్రజ్వలింపజేసేవి. శత్రువుపై విజయం సాధించాలంటే రాజుకు కోపం ఉండాలి, ఆ కోపం కార్యాచరణకు దారితీసేలా ఉండాలి. అందుకే ఆమె మాటలు అగ్నిని ప్రజ్వలింపజేసే సమిధల వంటివని భావం.

• నృపస్య (యుధిష్ఠిరస్య): రాజ్య వైభవాన్ని కోల్పోయి అడవుల్లో శాంతంగా ఉన్న ధర్మరాజును తిరిగి క్షత్రియ ధర్మం వైపు మళ్లించేందుకే ఆమె ఈ కఠిన వాక్కులను ఆశ్రయించింది.

ఇక్కడి నుండి కిరాతార్జునీయములోని అత్యంత ప్రసిద్ధమైన 'ద్రౌపదీ సందేశం' లేదా ఆమె ప్రసంగం ప్రారంభమవుతుంది. ఆమె తన తండ్రి (ద్రుపద మహారాజు) వంశ గౌరవానికి తగినట్లుగా, అత్యంత ధైర్యంగా తన వాదనను వినిపిస్తుంది.

========

శ్లోకం:

భవాదృశేషు ప్రమదాజనోదితం భవత్యధిక్షేప ఇవానుశాసనమ్ |

తథాపి వక్తుం వ్యవసాయయన్తి మాం నిరస్తనారీసమయా దురాధయః || 28 ||

---

ప్రతిపదార్థం

భవాదృశేషు = నీవంటి వారి యెడల (పండితులైన వారి విషయంలో), ప్రమదాజన+ఉదితం = స్త్రీల చేత చెప్పబడిన, అనుశాసనమ్ = ఆజ్ఞ లేదా హితబోధ, అధిక్షేపః+ఇవ = తిరస్కారం వలె (అవమానం వలె), భవతి = అగుచున్నది, తథాపి = అయినప్పటికీ (చెప్పడం అనుచితమే అయినప్పటికీ), నిరస్త+నారీసమయాః = తొలగించబడిన స్త్రీ సహజమైన ఓర్పు లేదా మర్యాద గల (సిగ్గు విడనాడేలా చేసిన), దురాధయః = దుష్టమైన మానసిక వ్యధలు, మాం = నన్ను, వక్తుం = మాట్లాడమని, వ్యవసాయయన్తి = ప్రేరేపిస్తున్నాయి.

---

తాత్పర్యం

ఓ రాజా! నీవంటి విద్వాంసులకు, సర్వజ్ఞులకు స్త్రీలు హితబోధ చేయడం అనేది ఒక రకమైన తిరస్కారం లేదా అవమానం కిందకే వస్తుంది. నీకు తెలియని ధర్మం లేదు, కాబట్టి నేను నీకు ఉపదేశం చేయడం తగదు. కానీ, ప్రస్తుతం నేను అనుభవిస్తున్న కఠినమైన మనోవేదనలు నాలోని స్త్రీ సహజమైన లజ్జను, ఓర్పును హరించివేస్తున్నాయి. ఆ బాధలే నన్ను మర్యాదను అతిక్రమించి మాట్లాడేలా పురికొల్పుతున్నాయి.

---

విశేషాలు (మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానం అనుసరించి)

మల్లినాథ సూరి తన 'ఘంటాపథ' వ్యాఖ్యానంలో ఈ శ్లోకంలోని ప్రతి అంశాన్ని వ్యాకరణబద్ధంగా, తాత్విక కోణంలో ఇలా వివరించారు:

• పండిత ప్రశంస: 'భవాదృశేషు' అంటే 'భవద్విధాః' అని అర్థం. అంటే మీ వంటి వారు, అంటే పండితులు అని భావం. పండితుల విషయంలో స్త్రీలు చెప్పే మాటలు అనుశాసనం (నియోగ వాక్యం) లాగా కాకుండా 'అధిక్షేపం' (తిరస్కారం) లాగా అనిపిస్తాయి. అందుకే సాధారణంగా మాట్లాడటం యుక్తం కాదు.

• వ్యాకరణాంశం: 'భవాదృశేషు' అనే రూపం సిద్ధించడానికి 'త్యదాదిషు' సూత్రం ద్వారా 'కఞ్' ప్రత్యయం, 'ఆ సర్వనామ్నః' సూత్రం ద్వారా ఆకారాదేశం వచ్చాయని మల్లినాథులు పేర్కొన్నారు. 'ఉదితం' అనే పదంలో 'వద్' ధాతువుకు 'క్త' ప్రత్యయం చేరినప్పుడు 'వచిస్వపి' సూత్రం ద్వారా సంప్రసారణం జరిగిందని వివరించారు.

• స్త్రీ మర్యాద (నారీ సమయః): 'సమయ' శబ్దానికి అమరకోశం ప్రకారం "శపథాచార కాలసిద్ధాంత సంవిదః" అని అర్థం. ఇక్కడ 'నారీ సమయ' అంటే స్త్రీలకు ఉండవలసిన 'శాలీనత' (అణకువ/మర్యాద). దుఃఖం వల్ల ఆ మర్యాదలు నశించాయని (నిరస్త) భావం.

• మనోవ్యధ (ఆధి): 'దురాధయః' అంటే దుష్టమైన మనోవ్యధలు. అమరకోశం ప్రకారం "పుంస్యాధిర్మానసీ వ్యథా" - మనసులో కలిగే బాధను 'ఆధి' అంటారు. ఈ బాధలు మర్యాదను ఉల్లంఘించేలా చేస్తున్నాయి.

• ముగింపు భావం: దుఃఖితులైన వారికి ఏదీ అయోగ్యం కాదు (న కిించిద్ అయుక్తం దుఃఖినామ్). అంటే తీవ్రమైన బాధలో ఉన్నప్పుడు హితవు చెప్పడం లేదా మర్యాదలు దాటడం దోషం కాదని మల్లినాథ సూరి ద్రౌపది మానసిక స్థితిని సమర్థించారు.

శ్లోకం:

అఖణ్డమాఖణ్డలతుల్యధామభిశ్చిరం ధృతా భూపతిభిః స్వవంశజైః |

త్వయాత్మహస్తేన మహీ మదచ్యుతా మతఙ్గజేన స్రగివాపవర్జితా || 29 ||

---

ప్రతిపదార్థం

ఆఖణ్డల+తుల్య+ధామభిః = ఇంద్రునితో సమానమైన పరాక్రమవంతులైన, స్వవంశజైః = నీ వంశమున పుట్టిన, భూపతిభిః = భరతుడు మొదలైన రాజుల చేత, చిరం = చాలా కాలముగా, అఖణ్డమ్ = విచ్ఛిన్నం కాకుండా (అఖండంగా), ధృతా = ధరించబడిన (రక్షించబడిన), మహీ = ఈ భూమి, మదచ్యుతా = మదాన్ని చిందిస్తున్న, మతఙ్గజేన = ఏనుగు చేత, స్రక్+ఇవ = పూలమాల వలె, త్వయా = నీచేత, ఆత్మహస్తేన = నీ సొంత చేత్తో (నీ స్వయంకృతాపరాధం వల్ల), అపవర్జితా = విడువబడినది.

---

తాత్పర్యం

ఓ రాజా! ఇంద్రునితో సమానమైన తేజస్సు కలిగిన నీ పూర్వీకులు, భరతాది చక్రవర్తులు ఈ భూమండలాన్ని ఎంతో కాలం అఖండంగా పరిపాలించారు. కానీ, మదపుటేనుగు తన తొండంతో తన మెడలోని పూలమాలను తీసి పారేసినట్లుగా, నీవు నీ స్వయంకృతాపరాధం (జూదం) వల్ల నీ చేతులతోనే ఈ రాజ్యలక్ష్మిని విడిచిపెట్టావు. ఇది ఇతరుల వల్ల కలిగిన నష్టం కాదు, నీ చాపల్యం వల్ల కలిగిన అనర్థమే.

---

విశేషాలు (మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానం అనుసరించి)

మల్లినాథ సూరి తన 'ఘంటాపథ' వ్యాఖ్యానంలో ఈ శ్లోకంలోని గంభీరార్థాలను, ఉపమాలంకారాన్ని ఇలా వివరించారు:

• వంశ గౌరవం: 'ఆఖణ్డలతుల్యధామభిః' అంటే ఇంద్రునితో సమానమైన ప్రభావం కలవారు అని అర్థం. నీ వంశంలో పుట్టిన భరతుడు వంటి మహారాజులు ఈ భూమిని అఖండంగా (అవిచ్ఛిన్నంగా) పాలించారని మల్లినాథులు స్పష్టం చేశారు.

• మదపుటేనుగు పోలిక: ఇక్కడ ధర్మరాజును 'మదచ్యుత మతఙ్గజం' (మదాన్ని చిందించే ఏనుగు) తో పోల్చారు. 'మదం చ్యోతతి ఇతి మదచ్యుత్' అని వ్యుత్పత్తిని చెప్తూ, క్విప్ ప్రత్యయాన్ని వివరించారు. ఏనుగు మదపారవశ్యంలో తన మేలును తాను మరచి ఎలాగైతే మాలను పారేస్తుందో, నీవు కూడా రాజ్యలక్ష్మిని అలాగే పోగొట్టుకున్నావని భావం.

• స్వయంకృతాపరాధం: 'ఆత్మహస్తేన' అనే పదానికి 'స్వహస్తేన' అని అర్థం చెప్తూనే, దాని అంతరార్థం 'స్వచాపలేన' (నీ సొంత తొందరపాటుతనం లేదా చాపల్యం వల్ల) అని మల్లినాథులు వివరించారు. 'అపవర్జితా' అంటే పరిహరించబడినది లేదా త్యజించబడినది.

• ముగింపు సందేశం: ఈ అనర్థం కేవలం నీ దోషం వల్లే సంభవించింది (స్వదోషాదేవాయమనర్థాగమః) అని ద్రౌపది మాటల ద్వారా మల్లినాథులు రాజ్య భ్రష్టతకు గల కారణాన్ని విశ్లేషించారు.

• అలంకారం: ఇందులో ఉపమాలంకారం ప్రయుక్తమైనది. రాజ్యము 'స్రక్' (పూలమాల) తోను, రాజు 'మతఙ్గజం' (ఏనుగు) తోను పోల్చబడ్డారు.

శ్లోకం:

వ్రజన్తి తే మూఢధియః పరాభవం భవన్తి మాయావిషు యే న మాయినః |

ప్రవిశ్య హి ఘ్నన్తి శఠాస్తథావిధానసంవృతాఙ్గాన్నిశితా ఇవేషవః || 30 ||

---

ప్రతిపదార్థం

యే = ఎవరైతే, మాయావిషు = మాయావుల (మోసగాళ్ల) విషయంలో, మాయినః = మాయావులుగా (మోసగాళ్లుగా), న భవన్తి = ఉండరో, తే = అటువంటి, మూఢధియః = వివేకశూన్యులు (మూర్ఖులు), పరాభవం = ఓటమిని లేదా తిరస్కారాన్ని, వ్రజన్తి = పొందుతారు. హి = ఏలయనగా, శఠాః = మోసగాళ్లు, తథావిథాన్ = అటువంటి కపటం లేని వారిని, అసంవృత+అఙ్గాన్ = కవచం లేని శరీరము గల వారిని, నిశితాః = పదునైన, ఇషవః+ఇవ = బాణములు వలె, ప్రవిశ్య = లోనికి చొరబడి (మిత్రులవలె కలిసిపోయి), ఘ్నన్తి = సంహరిస్తారు.

---

తాత్పర్యం

మోసగాళ్లతో వ్యవహరించేటప్పుడు ఎవరైతే మోసగాళ్లుగా ఉండరో, అటువంటి వివేకహీనులు తప్పక పరాజయాన్ని పొందుతారు. పదునైన బాణాలు కవచం లేని శరీరం లోనికి సులభంగా దూసుకుపోయి ప్రాణాలను తీసినట్లుగా, ధూర్తులు కపటం లేని అమాయకుల దగ్గరకు మిత్రుల వలె చేరి, లోలోపల చొరబడి వారిని నాశనం చేస్తారు.

---

విశేషాలు (మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానం అనుసరించి)

మల్లినాథ సూరి తన వ్యాఖ్యానంలో ఈ శ్లోకంలోని నీతిని, వ్యాకరణ విశేషాలను ఈ విధంగా వివరించారు:

• వివేకహీనత: 'మూఢధియః' అంటే 'నిర్వివేక బుద్ధులు' (వివేచనా జ్ఞానం లేనివారు) అని అర్థం. మాయావుల పట్ల మాయను ప్రదర్శించని వారు పరాభవాన్ని పొందుతారు.

• వ్యాకరణాంశాలు: 'మాయావిషు' అనే పదానికి 'అస్మాయామేధా...' అనే సూత్రం ద్వారా 'విని' ప్రత్యయం వచ్చిందని, అలాగే 'మాయినః' అనే పదానికి 'బ్రీహ్యాదిత్వాదిని' ప్రత్యయం వచ్చిందని మల్లినాథులు వ్యాకరణ ప్రక్రియను వివరించారు.

• శఠుల ప్రవృత్తి: 'శఠాః' అంటే 'అపకారిణో ధూర్తాః' (అపకారం చేసే ధూర్తులు). వీరు 'తథావిథాన్' అంటే అకుటిల స్వభావులను (కపటం లేనివారిని) నాశనం చేస్తారు. దీనికి 'అసంవృతాఙ్గాన్' (కవచం ధరించని శరీరం) అనే విశేషణం వాడబడింది. ఒక యోధుడు కవచం లేకపోతే బాణాలు ఎలాగైతే లోపలికి చొచ్చుకుపోయి చంపుతాయో, అలాగే ధూర్తులు కపటం లేని వారిలో సులభంగా చొరబడి వారిని దెబ్బతీస్తారు.

• రాజనీతి సందేశం: "ఆర్జవం హి కుటిలేషు న నీతిః" - అంటే కుటిలుల (మోసగాళ్ల) యెడల అమాయకంగా లేదా నిజాయితీగా ఉండటం అనేది సరైన రాజనీతి కాదని మల్లినాథ సూరి ఈ శ్లోక సారాంశాన్ని ఒక్క వాక్యంలో క్రోడీకరించారు.

• అలంకారం: ఇందులో 'నిశితా ఇవేషవః' అని చెప్పడం ద్వారా 'ఉపమాలంకారం' ప్రయుక్తమైంది. దుష్టులను బాణాలతోనూ, వారి ప్రవేశాన్ని బాణం చొచ్చుకుపోవడంతోనూ పోల్చడం జరిగింది.

శ్లోకం:

గుణానురక్తామనురక్తసాధనః కులాభిమానీ కులజాం నరాధిపః |

పరైస్త్వదన్యః క ఇవాపహారయేన్మనోరమామాత్మవధూమివ శ్రియమ్ || 31 ||

---

ప్రతిపదార్థం

అనురక్తసాధనః = అనుకూలురైన మంత్రులు, సైన్యాది సహాయసంపత్తి కలవాడు, కులాభిమానీ = తన వంశ గౌరవాన్ని అభిప్రాయపడేవాడు (క్షత్రియత్వాభిమానం కలవాడు), నరాధిపః = రాజు అయినవాడు, త్వద్+అన్యః = నీవు తప్ప, కః+ఇవ = మరి ఎవడు, గుణానురక్తామ్ = సంధి విగ్రహాది గుణముల యెడల అనురాగం కలది (భార్య పక్షంలో సౌందర్యాది గుణముల యెడల అనురాగం కలది), కులజామ్ = వంశపారంపర్యంగా వచ్చినది (భార్య పక్షంలో ఉత్తమ కులంలో పుట్టినది), మనోరమామ్ = మనోహరమైనది అయిన, శ్రియమ్ = రాజ్యలక్ష్మిని, ఆత్మవధూమ్+ఇవ = తన భార్యను వలె, పరైః = శత్రువుల చేత, అపహారయేత్ = అపహరింపజేస్తాడు?

---

తాత్పర్యం

ఓ రాజా! రాజ్యలక్ష్మి చంచలమైనది కాబట్టి నిన్ను విడిచిపోలేదు, నీ ఉపేక్ష వల్లే శత్రువుల పాలైంది. అనుకూలమైన బలగము, కులాభిమానము కలిగిన ఏ రాజైనా, తన గుణాలను ప్రేమించేది, వంశపారంపర్యంగా వస్తున్నది అయిన రాజ్యలక్ష్మిని పరాయివారు అపహరిస్తుంటే చూస్తూ ఊరుకుంటాడా? తన భార్యను పరపురుషులు అపహరిస్తుంటే చూస్తూ ఊరుకోవడం ఎంతటి అవమానమో, రాజ్యలక్ష్మిని శత్రువుల పాలు చేయడం కూడా అంతటి అవమానకరమే. నీవు తప్ప మరెవ్వరూ ఇటువంటి పని చేయరు.

---

విశేషాలు (మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానం అనుసరించి)

మల్లినాథ సూరి ఈ శ్లోకంలో ద్రౌపది ధర్మరాజును ఎత్తిపొడిచిన తీరును, రాజనీతిని ఇలా వివరించారు:

• సహాయ సంపత్తి: 'అనురక్తసాధనః' అంటే అనుకూలురైన సహాయకులు కలవాడు అని అర్థం. దీనిని సమర్థిస్తూ మల్లినాథులు కామందక నీతిసారంలోని ఒక శ్లోకాన్ని ఉదహరించారు:

• ఉద్యోగాదనివృత్తస్య సుసహాయస్య ధీమతః | ఛాయేవానుగతా తస్య నిత్యం శ్రీః సహచారిణీ || "ఉద్యోగం వీడని వానికి, మంచి సహాయకులు ఉన్న వానికి, బుద్ధిమంతునికి రాజ్యలక్ష్మి నీడలాగా అనుసరిస్తుంది."

• వ్యాకరణ విశేషం: 'త్వదన్యః' (నీకంటే అన్యుడు) అనే పదంలో 'అన్యారాత్...' అనే సూత్రం ప్రకారం పంచమీ విభక్తి వచ్చిందని మల్లినాథులు పేర్కొన్నారు.

• రాజ్యలక్ష్మి - భార్య రూపకల్పన: ఇక్కడ రాజ్యలక్ష్మిని 'ఆత్మవధూమ్' (సొంత భార్య) తో పోల్చారు. అమరకోశం ప్రకారం "వధూర్జాయా స్నుషా స్త్రీ చ" - వధూ శబ్దానికి భార్య అని అర్థం.

  • గుణానురక్తామ్: రాజ్యలక్ష్మి విషయంలో సంధి, విగ్రహం, యానం, ఆసనం, ద్వైదీభావం, సమాశ్రయం అనే ఆరు గుణాల పట్ల ఆసక్తి కలది అని అర్థం. భార్య విషయంలో సౌందర్య గుణాల పట్ల అనురాగం కలది అని అర్థం.

  • కులజామ్: రాజ్యలక్ష్మి వంశపారంపర్యంగా వచ్చినది (కులక్రమాదాగతాం). భార్య ఉత్తమ కులంలో జన్మించినది (కులీనాం).

• అపహరణం: 'అపహారయేత్' అంటే శత్రువుల చేత అపహరింపజేయడం. తనంతట తానుగా పోగొట్టుకోవడం అని భావం. భార్య అపహరణం ఎంతటి మానహానికరమో, రాజ్యలక్ష్మిని కోల్పోవడం కూడా రాజుకు అంతటి అవమానమని, కాబట్టి దీనిని ఉపేక్షించకూడదని (అనుపేక్షణీయః) మల్లినాథులు ద్రౌపది ఆవేదనను వివరించారు.

  
  

  శ్లోకం:

  భవన్తమేతర్హి మనస్విగర్హితే వివర్తమానం నరదేవ వర్త్మని |

  కథం న మన్యుర్జ్వలయత్యుదీరితః శమీతరుం శుష్కమివాగ్నిరుచ్ఛిఖః || 32 ||

  ---

ప్రతిపదార్థం

• నరదేవ = ఓ రాజా!, ఏతర్హి = ఇప్పుడు (ఇంతటి ఆపత్కాలంలో కూడా), మనస్వి+గర్హితే = పౌరుషవంతులైన శూరుల చేత నిందింపబడిన, వర్త్మని = మార్గమునందు (శత్రువుల వల్ల కలిగిన దుర్దశ యందు), వివర్తమానమ్ = వర్తిస్తున్న, భవన్తమ్ = నిన్ను, ఉదీరితః = రగిలింపబడిన, మన్యుః = కోపము, ఉచ్ఛిఖః = పైకి లేచిన జ్వాలలు గల, అగ్నిః = నిప్పు, శుష్కమ్ = ఎండిపోయిన, శమీతరుమ్+ఇవ = జమ్మి చెట్టును వలె, కథం న జ్వలయతి = ఎందుకు దహింపచేయడం లేదు? (నిన్ను కోపం ఎందుకు రగిలించడం లేదు?).

  ---

తాత్పర్యం

• ఓ రాజా! పౌరుషవంతులైన శూరులు అసహ్యించుకునే ఇటువంటి దైన్య స్థితిలో నీవు ఉన్నావు. ఎండు జమ్మి చెట్టును పెను మంటలు కలిగిన అగ్ని ఏ విధంగానైతే దహించివేస్తుందో, అలాగే నీలో రగులుతున్న క్రోధాగ్ని నిన్ను ఎందుకు ప్రేరేపించి దహించడం లేదు? శత్రువుల చేత అవమానింపబడి ఈ స్థితిలో ఉన్న నీకు ఇంకా కోపం రాకపోవడం ఆశ్చర్యకరం.

  ---

విశేషాలు (మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానం అనుసరించి)

• మల్లినాథ సూరి తన వ్యాఖ్యానంలో ఈ శ్లోకంలోని భావ తీవ్రతను, ఉపమానాన్ని ఇలా వివరించారు:

  • కాల విశేషం: 'ఏతర్హి' అనే పదానికి 'ఇప్పుడు' లేదా 'ఈ ఆపత్కాలంలో కూడా' అని అర్థం. అమరకోశం ప్రకారం "ఏతర్హి సంప్రతీదానీమధునా సాంప్రతం తథా" అని అర్థాలను పేర్కొన్నారు. దీని వ్యాకరణ రూపం కోసం 'ఇదమో హిల్' సూత్రం ద్వారా 'హిల్' ప్రత్యయం, 'ఏతేతౌ రథోః' సూత్రం ద్వారా ఏతాదేశం వచ్చిందని వివరించారు.

  • శౌర్య హీనత: 'మనస్విగర్హితే' అంటే శూరుల చేత నిందింపబడిన మార్గం. శత్రువులు పెట్టిన కష్టాలను అనుభవిస్తూ ఊరుకోవడం పౌరుషవంతులకు తగని పని అని ద్రౌపది ఉద్దేశం.

  • శమీ వృక్షం - అగ్ని: ఇక్కడ కోపాన్ని అగ్నితోను, ధర్మరాజును జమ్మి చెట్టుతోను పోల్చారు. 'శమీ' చెట్టును ప్రత్యేకంగా చెప్పడానికి కారణం - అది తొందరగా అగ్నిని గ్రహించి మండే స్వభావం కలది (శీఘ్రజ్వలన స్వభావం). 'శుష్కమ్' అంటే నీరసమైన లేదా ఎండిపోయిన అని అర్థం. 'ఉచ్ఛిఖః' అంటే పైకి లేచిన జ్వాలలు కలది ('ఘృణిజ్వాలే అపి శిఖే' - అమరకోశం).

  • వ్యాకరణ విశేషం: 'శుష్కమ్' పదంలో 'శుషః కః' సూత్రం ద్వారా తకారానికి కకారం వచ్చిందని, 'జ్వలయతి' పదంలో 'మితాం హ్రస్వః' సూత్రం ద్వారా హ్రస్వం వచ్చిందని మల్లినాథులు వివరించారు.

  • భావం: నీవు శమీ వృక్షం లాంటి వాడివి, నీలో పౌరుషం అనే అగ్ని ఉంది. కానీ అది నిన్ను దహించి శత్రువుల మీదకు ఉసిగొల్పడం లేదే! ఆపదలో ఉన్నప్పుడు కోపం రాకపోవడం వివేకం కాదు అని ద్రౌపది హెచ్చరిస్తోంది.

  • అలంకారం: ఇందులో 'శమీతరుం శుష్కమివాగ్నిః' అని చెప్పడం ద్వారా 'ఉపమాలంకారం' ప్రయుక్తమైంది.

శ్లోకం:

అవంధ్యకోపస్య విహన్తురాపదాం భవంతి వశ్యాః స్వయమేవ దేహినః |

అమర్షశూన్యేన జనస్య జన్తునా న జాతహార్దేన న విద్విషాదరః || 33 ||

---

ప్రతిపదార్థం

అవంధ్యకోపస్య = వ్యర్థం కాని కోపం కలవాడును (సఫలమైన క్రోధం కలవాడు), ఆపదామ్ = ఆపదలను, విహన్తుః = తొలగించుకునేవాడును అయిన పురుషునకు, దేహినః = ప్రాణులు (ప్రజలు), స్వయమేవ = తమంతట తామే, వశ్యాః = వశ్యులు (లోబడినవారు), భవంతి = అవుతారు, అమర్షశూన్యేన = కోపం లేని, జన్తునా = ప్రాణి (మనుష్యుని) తో, జాతహార్దేన = స్నేహం కలిగినా, జనస్య = ప్రజలకు, ఆదరః = గౌరవం, న = ఉండదు, విద్విషా = శత్రువైనా, ఆదరః (భయం) = భయం లేదా లక్ష్యం, న = ఉండదు.

---

తాత్పర్యం

ఎవరి కోపం అయితే వ్యర్థం కాదో, ఎవరు తన ఆపదలను తానే తొలగించుకోగలరో, అటువంటి సమర్థుడైన రాజుకు లోకంలోని ప్రాణులన్నీ తమంతట తామే వశమవుతాయి. కానీ, అకారణంగా కోపం లేనివాడు (అమర్షశూన్యుడు) స్నేహం చేసినా ఎవరికీ గౌరవం ఉండదు, అతడు శత్రువైనా ఎవరికీ భయం ఉండదు. అంటే, కోపం లేనివాడి వల్ల అటు అనుగ్రహం కానీ, ఇటు నిగ్రహం కానీ జరగవు కాబట్టి లోకం అతడిని లెక్కచేయదు.

---

విశేషాలు (మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానం అనుసరించి)

మల్లినాథ సూరి ఈ శ్లోకంలో కోపం యొక్క ఆవశ్యకతను, రాజనీతిని ఇలా వివరించారు:

• నిగ్రహానుగ్రహ సమర్థత: 'అవంధ్యకోపస్య' అంటే సఫలమైన కోపం కలవాడు. అటువంటి వాడు 'ఆపదాం విహన్తుః' అంటే ఆపదలను పోగొట్టుకోగలడు. నిగ్రహించడం (శిక్షించడం), అనుగ్రహించడం (రక్షించడం) అనేవి సమర్థుడైన రాజుకు ఉండవలసిన లక్షణాలు. అప్పుడే ప్రజలు అతడికి 'వశ్యాః' (లోబడినవారు) అవుతారు. 'వశం గతః' అనే అర్థంలో ఇక్కడ 'యత్' ప్రత్యయం వచ్చిందని మల్లినాథులు పేర్కొన్నారు.

• కోపం లేనివాడి దుస్థితి: 'అమర్షశూన్యేన' అంటే కోపం లేనివాడు. ఇక్కడ 'జన్తునా' (ప్రాణి) అని వాడడం ద్వారా అటువంటి వాడు మనిషిగా పుట్టినా పశువుతో సమానమని ద్రౌపది ఎత్తిపొడిచింది. 'హార్దమ్' అంటే స్నేహం లేదా ప్రేమ ('ప్రేమా నా ప్రియతా హార్దం ప్రేమ్నః స్నేహః' అని అమరకోశం). 'హృదయ' శబ్దానికి 'అణ్' ప్రత్యయం చేరి 'హృదాదేశం' రావడం వల్ల 'హార్దమ్' అనే రూపం ఏర్పడిందని వ్యాకరణ విశేషం చెప్పారు.

• రెండు విధాల అర్థాలు: మల్లినాథులు 'విద్విషాదరః' అనే పదానికి రెండు రకాల అర్థాలను ఇచ్చారు:

  1. ఆదరః (గౌరవం): కోపం లేనివాడు స్నేహితుడైనా గౌరవం ఉండదు, శత్రువైనా భయం ఉండదు.

  2. దరః (భయం): 'దరః' అంటే భయం అని అర్థం ('దరోఒస్త్రియాం భయే శ్వభ్రే' అని అమరకోశం). సంధి వశాన పదచ్ఛేదం చేస్తే 'విద్విషా దరః న' అంటే శత్రువైనప్పటికీ వాడి వల్ల ఎవరికీ భయం కలగదు.

• ముగింపు: కోపం అనేది ఎల్లప్పుడూ త్యాజ్యం కాదు. సరైన సమయంలో, సరైన స్థానంలో కోపం ప్రదర్శించడం రాజుకు అవశ్యం (స్థానే కోపః కార్యః). అకారణంగా లేదా అస్థానంలో కోపించడం మాత్రమే తగదు అని మల్లినాథులు సమర్థించారు.

శ్లోకం:

పరిభ్రమల్లోహితచన్దనొచితః పదాతిరన్తర్గిరి రేణురూషితః |

మహారథః సత్యధనస్య మానసం దునోతి నో కచ్చిదయం వృకోదరః || 34 ||

---

ప్రతిపదార్థం

లోహిత+చన్దన+ఉచితః = ఎర్రచందనమును పూయదగిన (ఒకప్పుడు ఎర్రచందనపు పూతను అభ్యసించిన), మహారథః = గొప్ప రథముపై విహరించేవాడైన, అయం = ఈ, వృకోదరః = భీముడు, అద్య = ఇప్పుడు, రేణు+రూషితః = మట్టి కొట్టుకుపోయిన వాడై (ధూళితో నిండినవాడై), పదాతిః = కాలినడకన ప్రయాణించేవాడై, అన్తర్గిరి = అడవి పర్వతాల మధ్య, పరిభ్రమన్ = తిరుగుతున్నవాడై, సత్యధనస్య = సత్యమే ధనముగా భావించే (నిన్ను), మానసం = మనస్సును, కచ్చిత్ = ఏ మాత్రమైనా, నో దునోతి = దుఃఖపెట్టడం లేదా?

---

తాత్పర్యం

ఓ రాజా! ఒకప్పుడు గొప్ప మహారథిగా, శరీరమంతా ఎర్రచందనపు పూతతో మెరిసిపోయిన నీ తమ్ముడు భీముడు, నేడు అడవులలోని పర్వతాల మధ్య కాలినడకన, ఒళ్లంతా ధూళి నిండినవాడై సంచరిస్తున్నాడు. కేవలం సత్యమే ధనమని నమ్మి కూర్చున్న నీ మనస్సు, ఇటువంటి దయనీయ స్థితిలో ఉన్న భీముడిని చూసి కూడా ఏమాత్రం చలించడం లేదా?

---

విశేషాలు (మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానం అనుసరించి)

మల్లినాథ సూరి ఈ శ్లోకంలో భీముని దుస్థితిని వర్ణిస్తూనే, ధర్మరాజుపై ద్రౌపది చేసిన విమర్శనాత్మక వ్యాఖ్యలను ఇలా వివరించారు:

• గత వైభవం వర్తమాన దైన్యం: 'లోహితచన్దనొచితః' అంటే ఎర్రచందనం పూసుకోవడం అలవాటు ఉన్నవాడని అర్థం. దీనిని 'వాహితాగ్న్యాదిషు' సూత్రం ప్రకారం సాధు రూపంగా పేర్కొన్నారు. యాదవ నిఘంటువు ప్రకారం 'ఉచితం' అంటే అభ్యసించినది అని అర్థం. పూర్వం రథం మీద తిరిగిన మహారథి (మహారథః), నేడు కాలినడకన (పదాతిః) తిరుగుతున్నాడని వైరుధ్యాన్ని చూపారు.

• వ్యాకరణ విశేషం (పదాతి): 'పదాతి' అనే పదం ఎలా ఏర్పడిందో వివరిస్తూ, 'పాదే చ' అనే ఔణాదిక ఇణ్ ప్రత్యయం చేరినప్పుడు 'పాదస్య పదాజ్యాతి...' సూత్రం ద్వారా 'పాద' శబ్దానికి 'పద' ఆదేశం వచ్చిందని మల్లినాథులు వివరించారు.

• అన్తర్గిరి: పర్వతాల లోపల అని అర్థం. ఇక్కడ విభక్త్యర్థంలో 'అవ్యయీభావ సమాసం' వచ్చిందని, 'గిరేశ్చ సేనకస్య' సూత్రం వల్ల వికల్పంగా సమాసాంత ప్రత్యయం రాలేదని వ్యాకరణాంశాన్ని తెలిపారు.

• వ్యంగ్యార్థం (సోల్లుణ్ఠన వచనమ్): 'సత్యధనస్య' అని ధర్మరాజును సంబోధించడం ఇక్కడ ఒక ఎత్తిపొడుపు. "తమ్ముల పరిస్థితి ఎలా ఉన్నా సరే, నీకు మాత్రం నీ సత్యమే ముఖ్యం కదా!" అనే వ్యంగ్యం ఇందులో ఉంది. సోదరుల రక్షణ కంటే సత్యపాలనకే నీవు ప్రాధాన్యత ఇస్తున్నావని భావం.

• మనస్తాపం: 'కచ్చిత్' అనే పదం ఇక్కడ 'కామప్రవేదనం' (తన అభిప్రాయాన్ని బయటపెట్టడం) అనే అర్థంలో వాడబడింది. అమరకోశం ప్రకారం "కచ్చిత్కామప్రవేదనే". భీముడి లాంటి పరాక్రమవంతుడిని చూసి కూడా నీ మనసు పరితపించడం లేదా (నో దునోతి) అని ద్రౌపది నిలదీస్తోంది.

శ్లోకం:

విజిత్య యః ప్రాజ్యమయచ్ఛదుత్తరాన్కురూనకుప్యం వసు వాసవోపమః |

స వల్కవాసాంసి తవాధునాహరన్కరోతి మన్యుం న కథం ధనంజయః || 35 ||

---

ప్రతిపదార్థం

వాసవ+ఉపమః = ఇంద్రునితో సమానమైన పరాక్రమవంతుడైన, యః = ఏ అర్జునుడు, ఉత్తరాన్ కురూన్ = ఉత్తర కురు దేశాలను, విజిత్య = జయించి, ప్రాజ్యమ్ = విస్తారమైన, అకుప్యమ్ = బంగారం వెండి మొదలైన (స్థిరమైన), వసు = ధనమును, అయచ్ఛత్ = తెచ్చి ఇచ్చాడో, సః ధనంజయః = ఆ ధనంజయుడు (అర్జునుడు), అధునా = ఇప్పుడు, తవ = నీ కొరకు, వల్క+వాసాంసి = నార వస్త్రాలను, ఆహరన్ = తీసుకువస్తున్నవాడై, కథం = ఏ విధంగా, మన్యుమ్ = కోపాన్ని (లేదా దుఃఖాన్ని), న కరోతి = కలిగించడం లేదు?

---

తాత్పర్యం

ఓ రాజా! దేవేంద్రుడితో సమానమైన పరాక్రమవంతుడైన అర్జునుడు, ఒకప్పుడు ఉత్తర కురు దేశాలపై దండెత్తి విజయం సాధించి, లెక్కలేనంత బంగారాన్ని, వెండిని నీకు కానుకగా తెచ్చి ఇచ్చాడు. అటువంటి మహాయోధుడు నేడు అడవులలో నీకోసం నార వస్త్రాలను సేకరించి తెస్తున్నాడు. ఆ ధనంజయుని ప్రస్తుత స్థితిని చూసినప్పుడైనా నీకు శత్రువుల మీద కోపం ఎందుకు కలగడం లేదు?

---

విశేషాలు (మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానం అనుసరించి)

మల్లినాథ సూరి తన వ్యాఖ్యానంలో ఈ శ్లోకంలోని విశేషాలను ఇలా వివరించారు:

• ఇంద్రునితో పోలిక: 'వాసవోపమః' అంటే ఇంద్రునితో సమానమైన ప్రభావం కలవాడు అని అర్థం. అర్జునుడు ఇంద్రుని అంశతో పుట్టినవాడు, పరాక్రమంలో ఆయనకు సాటివచ్చేవారు లేరని భావం.

• ధన విశేషం (అకుప్యమ్): 'అకుప్యమ్' అంటే బంగారం, వెండి వంటి విలువైన లోహాలు. అమరకోశం ప్రకారం "కోశశ్చ హిరణ్యం చ హేమరూప్యే కృతాకృతే | తాభ్యాం యదన్యత్తత్కుప్యమ్" - అంటే బంగారం, వెండి కాకుండా మిగిలిన లోహాలను 'కుప్యమ్' అంటారు. దానికి వ్యతిరేకమైన 'అకుప్యమ్' అంటే ఇక్కడ శ్రేష్ఠమైన బంగారం, వెండి అని మల్లినాథులు వివరించారు. 'ప్రాజ్యమ్' అంటే ప్రచురమైన లేదా విస్తారమైన అని అర్థం.

• వ్యాకరణాంశం (ధనంజయ): 'ధనంజయ' అనే పదం ఎలా ఏర్పడిందో వివరిస్తూ 'సంజ్ఞాయాం భృతృవృజి...' సూత్రం ద్వారా 'ఖచ్' ప్రత్యయం, 'అరుద్విషత్...' సూత్రం ద్వారా 'ముమ్' ఆగమం వచ్చిందని పేర్కొన్నారు. 'అయచ్ఛత్' అనే రూపం 'దాణ్' ధాతువుకు 'పాఘ్రా...' సూత్రం ద్వారా 'యచ్ఛ' ఆదేశం రావడం వల్ల ఏర్పడింది.

• కాల పరిస్థితి: 'అధునా' అంటే ఈ సమయంలో. ఇది నిపాత పదం. ఒకప్పుడు అపారమైన సంపదను తెచ్చినవాడు, ఇప్పుడు 'వల్కవాసాంసి' (నార బట్టలు) తెస్తున్నాడని చెప్పడం ద్వారా అర్జునుడి స్థితిగతుల్లో వచ్చిన మార్పును, దానికి కారణమైన నీ నిశ్శబ్దతను ద్రౌపది నిలదీస్తోంది.

• మన్యుః: 'మన్యు' శబ్దానికి ఇక్కడ కోపం లేదా దుఃఖం అని అర్థం. అర్జునుడి వంటి వాడు అడవిలో నార వస్త్రాలు ఏరుకురావడం నీకు ఆగ్రహాన్ని కలిగించడం లేదా అని ద్రౌపది ఆవేదన.

• అలంకారం: ఇందులో అర్జునుడి పూర్వ వైభవానికి, ప్రస్తుత దైన్య స్థితికి మధ్య విరోధాన్ని చూపడం ద్వారా  ఓజోగుణం ఉట్టిపడుతోంది. ఇక్కడ 'ఉపమాలంకారం' (వాసవోపమః) కూడా కలదు.

శ్లోకం: వనాన్తశయ్యాకఠినీకృతాకృతీ కచాచితౌ విష్వగివాగజౌ గజౌ | కథం త్వమేతౌ ధృతిసంయమౌ యమౌ విలోకయన్నుత్సహసే న బాధితుమ్ || 36 ||

---

ప్రతిపదార్థం

వనాన్తశయ్యాకఠినీకృతాకృతీ = అరణ్య భూమియే శయ్యగా ఉండటం వల్ల కఠినముగా చేయబడిన దేహము కలవారును; కచాచితౌ = విరబోసిన జుట్టుతో నిండినవారును; విష్వక్ = అంతటా; అగజౌ = పర్వతమున పుట్టిన; గజౌ ఇవ = ఏనుగుల వలె ఉన్నవారును; ఏతౌ = ఈ; యమౌ = కవలలైన నకుల సహదేవులను; విలోకయన్ = చూస్తున్న; త్వమ్ = నీవు; ధృతిసంయమౌ = నీలోని సంతోషాన్ని, నియమాన్ని (ఓర్పును); బాధితుమ్ = విడనాడటానికి; కథమ్ = ఎలా; న ఉత్సహసే = ప్రయత్నించడం లేదు (ఎందుకు చలించడం లేదు)?

---

తాత్పర్యం

రాజకుమారులైన నకుల సహదేవులు అడవిలో నేలనే శయ్యగా చేసుకుని పడుకోవడం వల్ల వారి సుకుమార దేహాలు కఠినంగా మారిపోయాయి. జుట్టు సరిగా సంస్కరించుకోక పోవడం వల్ల పర్వతాల మీద తిరిగే అడవి ఏనుగుల్లా కనిపిస్తున్నారు. అటువంటి వారి దీనస్థితిని కళ్ళారా చూస్తూ కూడా, ఓ ధర్మరాజా! నీవు నీ శాంతిని, ఓర్పును వీడి యుద్ధానికి ఎందుకు సిద్ధపడటం లేదు?

---

విశేషాలు

మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానంలోని అంశాలను అనుసరించి విశేషాలు ఇక్కడ వివరించబడ్డాయి:

• పద వివరణ: 'వనాన్త' అంటే వనభూమి అని అర్థం. వారు పడకగా అరణ్య భూమినే వాడుతున్నారు కాబట్టి వారి శరీర ఆకృతి (దేహం) కఠినంగా తయారైందని మల్లినాథుడు వివరించారు. 'ఆకృతి' అంటే దేహం అని అర్థం చెప్పడానికి ఆయన వైజయంతీ నిఘంటువును ప్రమాణంగా తీసుకున్నారు.

• పోలిక: 'విష్వక్' అంటే అంతటా అని అర్థం (అమరకోశం ప్రకారం). నకుల సహదేవులు జుట్టు విరబోసుకుని ఉండటం వల్ల, పర్వతాల మీద తిరిగే మదపు ఏనుగుల్లా కనిపిస్తున్నారని 'గజౌ ఇవ' అనే పదం ద్వారా ఉపమను సూచించారు.

• యమౌ: 'యమ' శబ్దానికి దండధరుడు, కాకి, నియమం వంటి అనేక అర్థాలు ఉన్నప్పటికీ, ఇక్కడ 'యుగ్మజాతౌ' అంటే కవలలుగా పుట్టిన మాద్రీ పుత్రులను అర్థంగా గ్రహించాలని మల్లినాథుడు స్పష్టం చేశారు.

• ధృతి - సంయమౌ: ధర్మరాజు తన ధైర్యాన్ని (సంతోషాన్ని), ఇంద్రియ నిగ్రహాన్ని వదలడం లేదని ద్రౌపది ఆక్షేపిస్తోంది. 'ధృతి' అంటే ధైర్యం లేదా తుష్టి అని అర్థం.

• వ్యాకరణాంశం: 'బాధితుమ్' అనే చోట 'శకధృష...' అనే సూత్రం ప్రకారం తుమున్ ప్రత్యయం వచ్చిందని, ఇంత జరుగుతున్నా నీవు ఏమీ చేయకుండా ఉండటం నీ గొప్ప ధైర్యాన్ని (లేదా జడత్వాన్ని) సూచిస్తోందని వ్యాఖ్యాత భావం.

ద్రౌపది ఇక్కడ ధర్మరాజును నిలదీస్తూ, నీ తమ్ముల పరిస్థితిని చూసైనా నీ నిశ్శబ్ద నియమాన్ని వీడవా అని ప్రశ్నిస్తోంది.

శ్లోకం: ఇమామహం వేద న తావకీం ధియం విచిత్రరూపాః ఖలు చిత్తవృతయః | విచిన్తయన్త్యా భవదాపదం పరాం రుజన్తి చేతః ప్రసభం మమాధయః || 37 ||

---

ప్రతిపదార్థం

అహమ్ = నేను; తావకీమ్ = నీదైన; ఇమామ్ = ఈ (ప్రస్తుతపు); ధియమ్ = బుద్ధిని (ఆలోచనా విధానాన్ని); న వేద = తెలుసుకోలేకపోతున్నాను; చిత్తవృతయః = మనస్సు యొక్క ప్రవృత్తులు; విచిత్రరూపాః ఖలు = నిశ్చయముగా రకరకాలుగా (విలక్షణంగా) ఉంటాయి కదా!; పరామ్ = మిక్కిలి అధికమైన; భవదాపదమ్ = నీకు కలిగిన ఆపదను; విచిన్తయన్త్యాః = ఆలోచిస్తున్న; మమ = నాయొక్క; చేతః = మనస్సును; ఆధయః = మానసిక వ్యధలు; ప్రసభమ్ = బలాత్కారంగా; రుజన్తి = ముక్కలు చేస్తున్నాయి (పీడిస్తున్నాయి).

---

తాత్పర్యం

ఓ ధర్మరాజా! ప్రస్తుత పరిస్థితిలో నీ మనస్తత్వం ఎలా ఉందో నేను గ్రహించలేకపోతున్నాను. ఎందుకంటే మనుషుల ఆలోచనా ధోరణులు రకరకాలుగా ఉంటాయి. కానీ, నీకు సంభవించిన ఈ ఘోరమైన ఆపదను గురించి ఆలోచిస్తుంటే, నా మనస్సు మాత్రం తీవ్రమైన మానసిక వేదనలతో విలవిలలాడిపోతోంది. ఆ బాధలు నా గుండెను పిండేస్తున్నాయి.

---

విశేషాలు

మల్లినాథ సూరి తన 'ఘంటాపథ' వ్యాఖ్యానంలో ఈ శ్లోకంలోని గూఢార్థాలను, వ్యాకరణ విశేషాలను ఇలా వివరించారు:

• తావకీం ధియమ్: 'తావకీ' అంటే 'నీకు సంబంధించిన' అని అర్థం. ఇక్కడ ద్రౌపది భావం ఏమిటంటే—దుఃఖం కలిగినప్పుడు సామాన్యులు బాధపడతారు, కానీ ధీరులు ఓర్చుకుంటారు. నీవు ధీరుడివా లేక ఉదాసీనుడివా అనేది నీ చిత్తవృత్తిని బట్టి ఉంటుంది. పరుల బుద్ధి ప్రత్యక్షంగా కనిపించదు కాబట్టి, నీ మనసులో ఏముందో నేను తెలుసుకోలేకపోతున్నాను.

• విచిత్రరూపాః ఖలు చిత్తవృతయః: లోకంలో మనుషుల మనస్తత్వాలు భిన్నంగా ఉంటాయి. ఒకరికి కష్టమనిపించేది మరొకరికి అలా అనిపించకపోవచ్చు. అందుకే నీవు ఈ కష్టాలను ఎలా స్వీకరిస్తున్నావో నాకు అర్థం కావడం లేదు.

• ఆధయః: 'ఆధి' అంటే మానసికమైన వ్యధ (Mental agony). 'ఉపసర్గే ఘోః కిః' అనే సూత్రం ప్రకారం ఈ పదం ఏర్పడిందని మల్లినాథుడు వివరించారు. ఈ మానసిక వ్యధలు తన మనస్సును 'ప్రసభం' (బలాత్కారంగా) పీడిస్తున్నాయని ద్రౌపది ఆవేదన చెందుతోంది.

• రుజన్తి: 'రుజో భఙ్గే' అనే ధాతువు నుండి ఈ పదం వచ్చింది. అంటే మనస్సును ముక్కలు చేయడం లేదా భగ్నం చేయడం అని అర్థం.

• మల్లినాథుని అంతరార్థం: నీ ఆపదను కేవలం చూస్తున్న నాకే ఇంత బాధగా ఉంటే, ఆ కష్టాలను స్వయంగా అనుభవిస్తున్న నీవు ఏమాత్రం చలించకుండా ఉండటం చాలా ఆశ్చర్యకరమైన విషయం (మహచ్చిత్తం) అని ద్రౌపది వ్యంగ్యంగా అంటోంది.

• వ్యాకరణ విశేషం: 'చేతః' అనే చోట 'రుజార్థానాం...' అనే సూత్రం ప్రకారం షష్ఠీ విభక్తి రావలసినప్పటికీ, ఇక్కడ శేష వివక్ష లేకపోవడం వల్ల ద్వితీయా విభక్తి ప్రయోగించబడింది.

శ్లోకం: పురాధిరూఢః శయనం మహాధనం విబోధ్యసే యః స్తుతిగీతిమఙ్గలైః | అదభ్రదర్భామధిశయ్య స స్థలీం జహాసి నిద్రామశివైః శివారుతైః || 38 ||

---

ప్రతిపదార్థం

యః = ఏ నీవు; పురా = పూర్వము (రాజభవనంలో ఉన్నప్పుడు); మహాధనమ్ = మిక్కిలి వెలగల (శ్రేష్ఠమైన); శయనమ్ = పడకను; అధిరూఢః = అధిరోహించినవాడవై; స్తుతిగీతిమఙ్గలైః = స్తోత్ర పాఠములు, మంగళ గీతములతో; విబోధ్యసే = నిద్ర మేల్కొల్పబడేవాడివో; సః = అటువంటి నీవు; అదభ్రదర్భామ్ = దట్టమైన దర్భలు కలిగిన; స్థలీమ్ = సహజ సిద్ధమైన (కఠినమైన) భూమిపై; అధిశయ్య = పడుకొని; అశివైః = అమంగళకరమైన; శివారుతైః = నక్కల అరుపులతో; నిద్రామ్ = నిద్రను; జహాసి = విడుచుచున్నావు (మేల్కొంటున్నావు).

తాత్పర్యం

ఓ ధర్మరాజా! పూర్వం రాజభవనంలో ఉన్నప్పుడు నీవు ఎంతో విలువైన హంసతూలికా తల్పంపై నిద్రించేవాడివి. తెల్లవారుజామున వైతాళికులు పాడే స్తోత్రాలతో, మంగళకరమైన సంగీతంతో నిన్ను మేల్కొల్పేవారు. కానీ ఇప్పుడు ఈ అడవిలో పదునైన దర్భలు మొలచిన కఠిన భూమిపై పడుకుంటున్నావు. అమంగళకరంగా అరిచే నక్కల అరుపులతో నీ నిద్ర భంగమవుతోంది. నీ స్థితి ఎంతగా మారిపోయిందో చూడు!

---

విశేషాలు

మల్లినాథ సూరి 'ఘంటాపథ' వ్యాఖ్యానంలోని అంశాలు ఇక్కడ వివరించబడ్డాయి:

• మహాధనమ్: దీనికి 'బహుమూల్యమ్' (చాలా విలువైనది లేదా శ్రేష్ఠమైనది) అని అర్థం. దీనిని నిరూపించడానికి మల్లినాథుడు విశ్వ నిఘంటువును ప్రమాణంగా ఉదహరించారు.

• విబోధ్యసే: 'పురా' (పూర్వము) అనే పదంతో కూడి ఉన్నప్పుడు, 'పురి లుఙ్ చాస్మే' అనే వ్యాకరణ సూత్రం ప్రకారం వర్తమాన కాలంలో ఉన్న ఈ పదం భూతకాలాన్ని (పూర్వం మేల్కొల్పబడేవాడివి అని) సూచిస్తుంది. వైతాళికుల ద్వారా ఈ మేల్కొలుపు జరిగేదని వ్యాఖ్యాత వివరణ.

• అదభ్రదర్భామ్: 'అదభ్రమ్' అంటే బహుళం లేదా దట్టమైన అని అర్థం (అమరకోశం). దట్టమైన దర్భలు ఉన్నందున ఆ నేల ఎంతటి దుఃఖకరమైన స్పర్శను ఇస్తుందో ఇక్కడ ధ్వనిస్తోంది.

• స్థలీమ్: 'స్థలీ' అంటే కృత్రిమంగా నిర్మించినది కాకుండా స్వతహాగా ఉండే భూమి. 'జానపద...' అనే సూత్రం ప్రకారం అకృత్రిమమైన భూమి అనే అర్థంలో ఇక్కడ 'దీర్ఘ ఈకారం' (డీష్ ప్రత్యయం) వచ్చిందని మల్లినాథుడు స్పష్టం చేశారు.

• అధిశయ్య: 'అధిశీఙ్స్థాసాం కర్మ' అనే సూత్రం వల్ల 'స్థలీ' అనే పదం కర్మ సంజ్ఞను పొందింది. అలాగే 'అయఙియఙ్కితి' సూత్రం ప్రకారం ఇక్కడ 'అయఙ్' ఆదేశం వచ్చిందని వ్యాకరణ విశేషాన్ని తెలిపారు.

• శివారుతైః: 'శివ' అనే పదానికి హరీతకి (కరక్కాయ), శమి వృక్షం, నది వంటి అనేక అర్థాలు ఉన్నా, ఇక్కడ 'కోష్టు' అంటే నక్క అని అర్థం (వైజయంతీ నిఘంటువు). మంగళకరమైన స్తోత్రాలకు బదులుగా ఇప్పుడు అమంగళకరమైన నక్కల అరుపులు వినాల్సి రావడం ద్రౌపది ఆవేదనకు కారణం.

శ్లోకం: పురోపనీతం నృప రామణీయకం ద్విజాతిశేషేణ యదేతదన్ధసా | తదద్య తే వన్యఫలాశినః పరం పరైతి కార్శ్యం యశసా సమం వపుః || 39 ||

---

ప్రతిపదార్థం

నృప = ఓ రాజా!; యద్ ఏతత్ = ఏ ఈ; వపుః = నీ శరీరం; పురా = పూర్వము; ద్విజాతిశేషేణ = బ్రాహ్మణులు భుజించగా మిగిలిన; అన్ధసా = అన్నము చేత; రామణీయకమ్ = మనోహరత్వాన్ని (అందాన్ని); ఉపనీతమ్ = పొందబడినదో; తత్ = అట్టి నీ శరీరం; అద్య = ఇప్పుడు; వన్యఫలాశినః = అడవి పండ్లను భుజించే; తే = నీకు; యశసా సమమ్ = కీర్తితో పాటుగా; పరమ్ = మిక్కిలి; కార్శ్యమ్ = కృశించిపోవడాన్ని; పరైతి = పొందుతున్నది.

---

తాత్పర్యం

ఓ ధర్మరాజా! పూర్వం నీవు ఉత్తమమైన అన్నాన్ని బ్రాహ్మణులకు వడ్డించి, వారు భుజించిన తర్వాత మిగిలిన అమృతతుల్యమైన ఆహారాన్ని భుజించేవాడివి. దానివల్ల నీ శరీరం ఎంతో కాంతివంతంగా, అందంగా ఉండేది. కానీ ఇప్పుడు అడవిలో దొరికే కందమూలాలు, పండ్లు తింటూ ఉండటం వల్ల నీ శరీరం బాగా చిక్కిపోయింది. నీ శరీరంతో పాటే నీ కీర్తి కూడా అలాగే కరిగిపోతోంది.

---

విశేషాలు

మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానంలోని ముఖ్యాంశాలు:

• అన్ధసా: 'అన్ధస్' అంటే అన్నము అని అర్థం. దీనికి 'భిస్సా, భక్తమ్' అనేవి పర్యాయపదాలని అమరకోశాన్ని ఉదహరించారు. బ్రాహ్మణులు భుజించగా మిగిలిన అన్నాన్ని 'విఘసము' అంటారు, అది అత్యంత పవిత్రమైనది.

• రామణీయకమ్: రమణీయము యొక్క భావమే రామణీయకము (అందము). ఇక్కడ 'నీ' ధాతువు ద్వికర్మకమైనది. 'ప్రధానకర్మణ్యాఖ్యేయే...' అనే వచనం ప్రకారం ప్రధాన కర్మలో 'క్త' ప్రత్యయం వచ్చిందని వ్యాకరణ విశేషాన్ని తెలిపారు.

• యశసా సమమ్: ఇక్కడ ద్రౌపది ధర్మరాజును ఎత్తిపొడుస్తోంది. ఆహారం లేక శరీరం ఎలాగైతే కృశించిపోతుందో, శత్రువుల మీద పగ తీర్చుకోకపోవడం వల్ల నీ కీర్తి కూడా అలాగే క్షీణిస్తోందని భావం.

• అలంకారం: ఈ శ్లోకంలో సహోక్తి అలంకారం ఉంది. కావ్యం ప్రకాశం ప్రకారం—'సా సహోక్తిః సహార్థస్య బలాదేకం ద్వివాచకమ్' అంటే 'సహ' అనే పదం ద్వారా ఒకే క్రియ రెండు వస్తువులకు (ఇక్కడ శరీరం మరియు కీర్తి రెండూ కృశించడం) వర్తించినప్పుడు సహోక్తి అలంకారం అవుతుంది.

• కార్శ్యమ్: అడవి పండ్లు తినడం వల్ల కలిగే శారీరక మార్పును, పరాక్రమం చూపకపోవడం వల్ల కలిగే కీర్తి నాశనాన్ని మల్లినాథుడు ఇక్కడ సమన్వయపరిచారు.

  శ్లోకం

• అనారతం యౌ మణిపీఠశాయినౌ అరఞ్జయద్రాజశిరఃస్రజాం రజః |

  నిషీదతస్తౌ చరణౌ వనేషు తే మృగద్విజాలూనశిఖేషు బర్హిషామ్ || 40 ||

  ---

ప్రతిపదార్థం

• అనారతం: ఎల్లప్పుడు; మణిపీఠశాయినౌ: మణులతో పొదిగిన పాదపీఠంపై ఉండేవో; యౌ: ఏ పాదాలైతే; రాజశిరఃస్రజాం: నమస్కరించే రాజుల శిరస్సులందలి పూదండల యొక్క; రజః: పరాగము (పుప్పొడి); అరఞ్జయత్: ఎర్రగా మార్చి రంజింపజేసేదో; తౌ: అటువంటి; తే: నీ యొక్క; చరణౌ: పాదములు; మృగద్విజాలూనశిఖేషు: లేళ్ల చేత మరియు ద్విజులైన (తపస్సు చేసే బ్రాహ్మణుల) చేత కొసలు కోయబడిన; బర్హిషామ్: కుశల (దర్భల) తో నిండిన; వనేషు: అడవుల యందు; నిషీదతః: సంచరిస్తున్నవి.

  ---

తాత్పర్యం

• మహారాజా! పూర్వం మీరు సింహాసనంపై కూర్చున్నప్పుడు సమస్త సామంతులు మీకు నమస్కరించేవారు. వారి తలలపై ఉన్న పూదండల నుండి రాలిన పుప్పొడి మీ పాదపీఠంపై ఉన్న మీ పాదాలకు ఎర్రని రంగును అద్దుతూ ఎల్లప్పుడూ సేవించేది. కానీ, ఇప్పుడు అవే మీ పాదాలు లేళ్లు కొరికినవి, మునులు కోసినవి అయిన పదునైన దర్భల మొనలు గల అడవులలో నడుస్తున్నాయి కదా!

  ---

విశేషాలు (మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానానుసారం)

• మల్లినాథుడు ఈ శ్లోకానికి చేసిన వ్యాఖ్యానంలో ప్రతి పదాన్ని ఎంతో నిశితంగా విశ్లేషించారు:

  • అనారతమ్: దీనికి 'అజస్రమ్' (ఎల్లప్పుడూ) అని అర్థం. అంటే పూర్వపు రాజవైభవం ఒక్క రోజుది కాదు, అది నిరంతరాయంగా సాగేది.

  • మణిపీఠశాయినౌ: మణిమయమైన పాదపీఠంపై ఉండటం అనేది అత్యున్నత రాజభోగానికి సంకేతం.

  • రాజశిరఃస్రజాం: నమస్కరించే భూపాలుల మౌళి (శిరస్సు) యందలి పూదండలు అని అర్థం. ఇక్కడ రాజులందరూ ధర్మరాజుకు సామంతులుగా లొంగి ఉండేవారని ధ్వని.

  • మృగద్విజాలూనశిఖేషు: 'మృగైః ద్విజైశ్చ తపస్విభిః ఆలూనశిఖేషు' — లేళ్ల చేత మరియు తపస్సు చేసే బ్రాహ్మణుల చేత చివరలు (కొసలు) కోయబడినవి అని అర్థం. మునులు యజ్ఞం కోసం దర్భల కొసలను కోస్తారు. అలా కోయబడిన దర్భలు సూదుల వలె అత్యంత పదునుగా మారి పాదాలను గాయపరుస్తాయి.

  • బర్హిషామ్: 'బర్హిః కుశహుతాశయోః' అని విశ్వకోశం. ఇక్కడ బర్హి అంటే కుశలు (దర్భలు) అని అర్థం.

  • అలంకారం: ఇక్కడ పూర్వపు సుఖానికి, ఇప్పటి కష్టానికి మధ్య ఉన్న వైరుధ్యాన్ని చెప్పడం వల్ల విషమాలంకారం స్ఫురిస్తోంది.

  ---

  గమనిక: 'ద్విజ' అనే పదానికి ఇక్కడ పక్షులు అని కాకుండా, దర్భలను కోసే 'బ్రాహ్మణులు/మునులు' అని మల్లినాథుడు స్పష్టంగా పేర్కొన్నారు. దర్భలు కోయబడటం వల్ల అవి మొండిగా మారి, నడిచేటప్పుడు పాదాలకు గుచ్చుకుని రక్తం వచ్చేలా చేస్తాయనేది ఇక్కడి ప్రధాన భావం.

   ఈ 41వ శ్లోకం ద్రౌపది యొక్క ఆత్మగౌరవాన్ని, శత్రువుల వల్ల కలిగిన పరాభవం పట్ల ఆమె పొందుతున్న ఆవేదనను తెలియజేస్తుంది. 

శ్లోకం

• ద్విషన్నిమిత్తా యదియం దశా తతః సమూలమున్మూలయతీవ మే మనః |

  పరైరపర్యాసితవీర్యసంపదాం పరాభవోఽప్యుత్సవ ఏవ మానినామ్ || 41 ||

  ---

ప్రతిపదార్థం

• యత్: ఏ కారణము చేతనైతే; ఇయం: ఈ; దశా: అవస్థ/స్థితి; ద్విషన్నిమిత్తా: శత్రువుల కారణముగా కలిగిందో; తతః: అందువల్ల; మే: నా యొక్క; మనః: మనస్సును; సమూలం: మూలముతో సహా (వాసనలతో సహా); ఉన్మూలయతీవ: పెకిలించివేస్తున్నట్లుగా ఉన్నది; పరైః: శత్రువుల చేత; అపర్యాసితవీర్యసంపదాం: తిరస్కరింపబడని (నశింపని) పరాక్రమ సంపద గల; మానినామ్: అభిమానవంతులకు; పరాభవః అపి: పరాజయం కూడా; ఉత్సవః ఏవ: ఒక పండుగ వంటిదే.

  ---

తాత్పర్యం

• మహారాజా! సామాన్యంగా కష్టాలు ఎవరికైనా వస్తుంటాయి. కానీ, ఈ దయనీయ స్థితి శత్రువుల వల్ల ఏర్పడింది కాబట్టే నా మనస్సు మూలమట్టంగా కుప్పకూలిపోతోంది. పరాక్రమం తగ్గకుండా, కేవలం విధివశాత్తు కలిగే ఓటమిని కూడా అభిమానవంతులు ఒక ఉత్సవంలా భావిస్తారు (ఎందుకంటే అది వారి గౌరవానికి భంగం కలిగించదు). కానీ శత్రువుల చేతిలో అవమానపడటం మాత్రం భరించలేనిది.

  ---

విశేషాలు (మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానానుసారం)

• మల్లినాథుడు ఈ శ్లోకంలోని పద సౌందర్యాన్ని, ద్రౌపది మనోస్థితిని ఇలా వివరించారు:

  • ద్విషన్నిమిత్తా: 'ద్విషన్' అంటే శత్రువు. 'ద్విషో౽మిత్రే' అనే సూత్రం ప్రకారం ఇక్కడ శత్రువు అనే అర్థం వస్తుంది. కష్టం దైవికంగా వస్తే (ఉదాహరణకు ప్రకృతి వైపరీత్యాలు) అది అంతగా బాధించదు, కానీ శత్రువుల వల్ల కలిగిన ఈ హీన స్థితి ద్రౌపదిని దహిస్తోంది.

  • సమూలమున్మూలయతి: కేవలం బాధ కలిగించడం లేదు, 'సాశయమున్మూలయతీవ' — అంటే వాసనలతో (మొత్తంగా) మనస్సును పెకిలించివేస్తున్నట్లుగా ఉందని అర్థం.

  • అపర్యాసితవీర్యసంపదామ్: 'అపర్యాసిత' అంటే వెనక్కి తగ్గని లేదా నశించని అని అర్థం. శత్రువు నీ పరాక్రమాన్ని ఓడించలేనంత వరకు, నీకు కలిగే చిన్నపాటి ఆపద కూడా ఒక ఉత్సవమే అవుతుంది.

  • అర్థాంతరన్యాసాలంకారం: 'సామాన్యం వా విశేషో వా తదన్యేన సమర్థ్యతే' అన్నట్లుగా... ద్రౌపది తన వ్యక్తిగత బాధను (విశేషం) లోకంలోని అభిమానవంతుల స్వభావం (సామాన్యం) తో సమర్థించింది. కావున ఇక్కడ అర్థాంతరన్యాస అలంకారం ఉంది.

  • భావం: మానహాని అనేది దుస్సహమైనది, కేవలం ఆపదలు రావడం అనేది పెద్ద విషయం కాదు. శత్రువుల ముందు తలవంచుకోవాల్సి రావడం అనేది మానిని (గౌరవవంతురాలు) అయిన ద్రౌపదికి అస్సలు నచ్చడం లేదు.

  ---

   

  
  

శ్లోకం

• విహాయ శాన్తిం నృప ధామ తత్పునః ప్రసీద సంధేహి వధాయ విద్విషామ్ |

  వ్రజన్తి శత్రూనవధూయ నిఃస్పృహాః శమేన సిద్ధిం మునయో న భూభృతః || 42 ||

  ---

ప్రతిపదార్థం

• నృప: ఓ రాజా (ధర్మరాజా); శాన్తిం: శాంతిని; విహాయ: విడిచిపెట్టి; విద్విషామ్: శత్రువుల యొక్క; వధాయ: సంహారము కొరకు; తత్: ఆ (ప్రసిద్ధమైన); ధామ: తేజస్సును; పునః: మరల; సంధేహి: ధరించుము; ప్రసీద: అనుగ్రహించుము; నిఃస్పృహాః: ఆశలు లేనివారైన; మునయః: మునులు; శత్రూన్: (కామక్రోధాది) శత్రువులను; అవధూయ: జయించి; శమేన: శాంతి ద్వారా; సిద్ధిం: మోక్షరూపమైన సిద్ధిని; వ్రజన్తి: పొందుతారు; భూభృతః: రాజులు; న: (శాంతి ద్వారా సిద్ధిని) పొందలేరు.

  ---

తాత్పర్యం

• మహారాజా! మీరు ఈ శాంతిని ఇక చాలునని విడిచిపెట్టండి. శత్రువులను సంహరించడం కోసం మీలో దాగి ఉన్న ఆ పరాక్రమ తేజస్సును తిరిగి ధరించండి. మాపై అనుగ్రహం చూపండి. కోరికలు లేని మునులు మాత్రమే తమ అంతశ్శత్రువులను జయించి శాంతి ద్వారా మోక్షాన్ని పొందుతారు కానీ, రాజ్యాలను పాలించాల్సిన రాజులకు శాంతి వల్ల కార్యసిద్ధి కలగదు.

  ---

విశేషాలు (మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానానుసారం)

• మల్లినాథుడు ఈ శ్లోకంలోని రాజనీతిని, పద ప్రయోగాన్ని ఇలా విశ్లేషించారు:

  • ధామ (తేజస్సు): మల్లినాథుడు 'ధామ' అంటే 'తేజస్సు' అని అర్థం చెప్పారు. క్షత్రియుడికి ఉండాల్సిన అసలైన లక్షణం తేజస్సు/పరాక్రమం. దాన్ని ధర్మరాజు ప్రస్తుతం విడిచిపెట్టాడు.

  • ప్రసీద (ప్రార్థన): 'ప్రార్థనాయాం లోట్' అని మల్లినాథుడు పేర్కొన్నారు. అంటే ఇక్కడ ద్రౌపది ధర్మరాజును ఆజ్ఞాపించడం లేదు, తగిన సమయం వచ్చింది కాబట్టి పరాక్రమాన్ని చూపమని ప్రార్థిస్తోంది.

  • మునయో న భూభృతః: మల్లినాథుడు ఇక్కడ ఒక గొప్ప పోలికను వివరించారు. మునులు 'నిఃస్పృహాః' అంటే వారికి లౌకికమైన ఆశలు లేవు. కాబట్టి వారు 'శమేన' (కోపాన్ని విడిచి) సిద్ధిని పొందుతారు. కానీ రాజుల పరిస్థితి వేరు. 'కైవల్యకార్యవద్రాజకార్యం న శాంతిసాధ్యమ్' — అంటే మోక్షం పొందే పని శాంతి వల్ల సాధ్యం కావచ్చు కానీ, రాజకార్యం (రాజ్యాన్ని కాపాడుకోవడం) మాత్రం శాంతి వల్ల సాధ్యం కాదు.

  • అవధూయ: దీనికి 'నిర్జిత్య' (జయించి) అని అర్థం. మునులు కామక్రోధాలను జయిస్తే, రాజులు బాహ్య శత్రువులను పరాక్రమంతో జయించాలి.

  ---

  మల్లినాథుని ముగింపు మాట: రాజులకు శాంతి అనేది భూషణం కాదు, పరాక్రమమే అసలైన అలంకారం. శాంతిని మునులకు వదిలేసి, రాజుగా మీ బాధ్యతను నెరవేర్చమని ద్రౌపది ఇక్కడ ధర్మరాజును ప్రేరేపిస్తోంది.

  .

శ్లోకం

• పురఃసరా ధామవతాం యశోధనాః సుదుఃసహం ప్రాప్య నికారమీదృశమ్ |

  భవాదృశాశ్చేదధికూర్వతే రతిం నిరాశ్రయా హన్త హతా మనస్వితా || 43 ||

  ---

ప్రతిపదార్థం

• ధామవతాం: తేజస్వంతులలో; పురఃసరాః: అగ్రగణ్యులును; యశోధనాః: కీర్తినే ధనముగా కలిగినవారును అయిన; భవాదృశాః: మీ వంటివారు; ఈదృశం: ఇటువంటి; సుదుఃసహం: మిక్కిలి భరింపరాని; నికారమ్: అవమానాన్ని; ప్రాప్య: పొంది కూడా; రతిం: సంతోషాన్ని (శాంతిని); అధికూర్వతే చేత్: వహించినట్లయితే (అంగీకరిస్తే); హన్త: అయ్యో (ఖేదము); మనస్వితా: అభిమానము/పౌరుషము; నిరాశ్రయా (సతీ): ఆధారము లేనిదై; హతా: నశించిపోతుంది.

  ---

తాత్పర్యం

• తేజస్వంతులలో మొదటివరుసలో ఉండేవాళ్లు, కీర్తినే ఆస్తిగా భావించేవాళ్లు అయిన మీ లాంటి వారే శత్రువుల వల్ల కలిగిన ఇటువంటి ఘోరమైన పరాభవాన్ని భరిస్తూ కూర్చుంటే, ఇక ఈ లోకంలో 'అభిమానం' అనే గుణానికి చోటు ఎక్కడ ఉంటుంది? ఆ గుణాన్ని రక్షించే మీరే దాన్ని వదిలేస్తే, అది దిక్కులేనిదై అంతరించిపోతుంది కదా!

  ---

విశేషాలు (మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానానుసారం)

• మల్లినాథుడు ఈ శ్లోకంలో ద్రౌపది వాడిన పదాల వెనుక ఉన్న గంభీరమైన అర్థాలను ఇలా విడమరిచారు:

  • ధామవతాం పురఃసరాః: 'ధామవతాం' అంటే తేజస్వంతులు (పరుల తిరస్కారాన్ని సహించని వారు). అటువంటి వారిలో మీరు 'పురఃసరాః' అంటే ముందుండే వారు. అగ్రగణ్యులే పరాభవాన్ని సహిస్తే లోకానికి ఇక రక్షణ ఉండదు.

  • యశోధనాః: మీకు రాజ్యసంపద పోయినా 'యశస్సు' అనే సంపద మిగిలి ఉంది. ఇప్పుడు మీరు శాంతిని పాటిస్తే ఆ కీర్తి కూడా నశిస్తుంది.

  • నికారమ్: దీనికి 'పరాభవము' (అవమానం) అని అర్థం. ఇక్కడ నికారం సాధారణమైనది కాదు, 'సుదుఃసహం' — అంటే ప్రాణం పోయినా భరించలేనంతటి తీవ్రమైన అవమానం.

  • మనస్వితా నిరాశ్రయా హతా: 'మనస్విత' అంటే అభిమానవత్త. ఇది కేవలం తేజస్వంతులైన వారిలోనే ఆశ్రయం పొందుతుంది. 'తేజస్విజనైకశరణత్వాన్మనస్వితాయాః' — అంటే పౌరుషవంతులైన వారే దానికి నిలయం. మీ వంటి వారే దాన్ని విడిచిపెడితే అది చనిపోయినట్లే.

  • వ్యాకరణ విశేషం: 'అధికూర్వతే' అనే పదం విషయంలో మల్లినాథుడు కాశికా వృత్తిని ఉటంకిస్తూ చర్చించారు. ఇక్కడ 'ప్రసహనం' (అణచివేయడం) అనే అర్థం కాకపోయినా, కర్తృత్వాన్ని ఉద్దేశించి ఆత్మనేపదం ప్రయోగించబడిందని ఆయన సమర్థించారు.

  సందేశం: ఈ శ్లోకం ద్వారా ద్రౌపది "నీ పరాక్రమమే నీకు శ్రీరామరక్ష, దాన్ని శాంతి పేరుతో చంపుకోవద్దు" అని ధర్మరాజుకు కర్తవ్యబోధ చేస్తోంది.

• అథ క్షమామేవ నిరస్తవిక్రమశ్చిరాయ పర్యేషి సుఖస్య సాధనమ్ |

  విహాయ లక్ష్మీపతిలక్ష్మ కార్ముకం జటాధరః సన్జుహుధీహ పావకమ్ || 44

  ---

ప్రతిపదార్థం

• అథ = అప్పుడు లేదా వేరొక పక్షమున, నిరస్తవిక్రమః = పరాక్రమమును విడిచిపెట్టినవాడవై, చిరాయ = చాలా కాలమునకు, క్షమామేవ = ఓర్పును మాత్రమే, సుఖస్య = సుఖమునకు, సాధనమ్ = సాధనముగా, పర్యేషి = అన్వేషిస్తున్నావు, లక్ష్మీపతిలక్ష్మ = లక్ష్మీపతికి (విష్ణువునకు) లేదా రాజ్యలక్ష్మికి చిహ్నమైన, కార్ముకమ్ = ధనుస్సును, విహాయ = విడిచిపెట్టి, జటాధరః = జటలను ధరించినవాడవై, ఇహ = ఇక్కడ (ఈ వనమునందు), పావకమ్ = అగ్నిని, సన్జుహుధి = చక్కగా హోమము చేయుము.

  ---

తాత్పర్యం

• ఓ ధర్మరాజా! పరాక్రమాన్ని పూర్తిగా విడిచిపెట్టి, చాలా కాలానికి ఓర్పు మాత్రమే సుఖాన్ని పొందే సాధనమని భావిస్తున్నావు కదా! అయినచో, లక్ష్మీపతికి (విష్ణువునకు లేదా రాజ్యలక్ష్మికి) చిహ్నమైన ఆ ధనుస్సును విడిచిపెట్టి, జటలు ధరించి, ఇక్కడే అగ్నిహోత్రుని ఆరాధించు (అగ్నియందు హోమము చేయుము). (ఇది ద్రౌపది ధర్మరాజుతో చెప్పిన వ్యంగ్యోక్తి. క్షత్రియులకు పౌరుషం ముఖ్యం కానీ, పరాక్రమాన్ని విడిచిపెట్టి కేవలం ఓర్పుతో కూర్చుంటే సుఖం రాదని ఆమె భావం).

  ---

విశేషాలు

• 
  

• 
  

• మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానాన్ని అనుసరించి ఈ శ్లోకంలోని విశేషాలు:

  • అథ: ఈ పదం అప్పుడు లేదా మరొక పక్షంలో అనే అర్థాన్ని ఇస్తుంది.

  • నిరస్తవిక్రమః: పరాక్రమాన్ని (పౌరుషాన్ని) విడిచిపెట్టినవాడవై అని అర్థం.

  • చిరాయ: చాలా కాలానికి అని అర్థం.

  • క్షమామ్: ఓర్పును. క్షాంతిమేవ అంటే ఓర్పును మాత్రమే అని అర్థం. అమరకోశంలో "క్షితిక్షాంత్యోః క్షమా" అని చెప్పినట్లు 'క్షమ' అనగా ఓర్పు అని స్పష్టం చేయబడింది.

  • సుఖస్య సాధనమ్: సుఖానికి సాధనమని (ఉపాయమని) భావిస్తే.

  • లక్ష్మీపతిలక్ష్మ కార్ముకమ్: లక్ష్మీపతికి (విష్ణువునకు) లేదా రాజ చిహ్నమైన విల్లును (ధనుస్సును) విడిచిపెట్టి అని అర్థం.

  • జటాధరః: "ధరతీతి ధరః" అనే వ్యుత్పత్తి ప్రకారం, జటలను ధరించేవాడు కాబట్టి జటాధరుడై.

  • పావకమ్ సన్జుహుధి: పావకం (అగ్నిని) సంజుహుధి (చక్కగా హోమం చేయుము). అనగా అగ్నియందు హోమము చేయుట అని భావం.

  • అధికరణే కర్మత్వోపచారః: ఇక్కడ అధికరణ స్థానంలో కర్మత్వమును ఉపచరించడం జరిగింది.

  • వ్యంగ్యార్థం: వైరాగ్యం చెందినవాడికి ధనుస్సుతో పని ఏమిటి? అనే వ్యంగ్యార్థాన్ని ఇస్తుంది.

  • వ్యాకరణ విశేషం: "హుఝల్భ్యో హేర్ధిః" అనే వ్యాకరణ సూత్రం ప్రకారం 'హు' ధాతువునకు 'హి' స్థానంలో 'ధి' ఆదేశంగా వచ్చి "జుహుధి" అని ఏర్పడింది.

• అథ సమయోల్లంఘనాద్విభేషి తదపి న కించిదిద్యాహ -

  న సమయపరిరక్షణం క్షమం తే నికృతిపరేషు పరేషు భూరిధామ్నః ।

  అరిషు హి విజయావార్థినః క్షితీశా విదధతి సోపధి సంధిదూషణాని ॥ 45

  ---

ప్రతిపదార్థం

• అథ = అప్పుడు, సమయోల్లంఘనాత్ = సమయాన్ని ఉల్లంఘించుట వలన, విభేషి = భయపడుచున్నావు, తదపి = అది కూడా, న = లేదు, కించిత్ = ఏదియు (దోషము), ఇతి ఆహ = అని ద్రౌపది చెప్పుచున్నది, తే = నీకు (నీలాంటి), భూరిధామ్నః = గొప్ప తేజస్సు గలవారికి, నికృతిపరేషు = అపకారము చేయుటయే ప్రధానముగా గల, పరేషు = శత్రువుల విషయములో, సమయపరిరక్షణమ్ = సమయమును పాటించుట, న క్షమం = తగదు, హి = ఏలయన, విజయావార్థినః = విజయమును కోరు, క్షితీశాః = రాజులు, అరిషు = శత్రువుల విషయములో, సోపధి = కపటముతో కూడిన, సంధిదూషణాని = సంధిని భంగపరచుటలను, విదధతి = చేయుదురు;

  ---

తాత్పర్యం

• ఓ ధర్మరాజా! ఒకవేళ మీరు సమయం దాటుతుందేమోనని భయపడుతుంటే, అది కూడా పెద్ద దోషం కాదు. మీలాంటి గొప్ప తేజస్వి అయినవానికి, మోసం చేయడమే ప్రధాన లక్షణంగా గల శత్రువుల విషయంలో సమయపాలన చేయడం తగదు. ఎందుకంటే, విజయాన్ని కోరే రాజులు శత్రువుల యందు కపటంతో కూడిన సంధిభంగాన్ని చేస్తారు.

  ---

విశేషాలు

• మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానాన్ని అనుసరించి ఈ శ్లోకంలోని విశేషాలు:

  • అథ: ఈ పదం మరొక పక్షాంతరం (అంటే వేరొక సందర్భం) అని సూచిస్తుంది.

  • సమయోల్లంఘనాద్విభేషి తదపి న కించిదిద్యాహ: సమయాన్ని ఉల్లంఘించుట వలన భయపడుచున్నావు కదా, అది కూడా ఎలాంటి దోషం కాదని చెప్పుచున్నది.

  • నేతి: న + ఇతి అని విడదీయవచ్చు.

  • పరేషు: శత్రువుల యందు.

  • నికృతిపరేషు: అపకారం చేయడం లేదా మోసగించడం ప్రధానంగా గలవారి యందు.

  • భూరిధామ్నః: మహౌజస్సు (గొప్ప తేజస్సు) గలవారికి అని అర్థం.

    సమయం:'సమయాః శపథాచారకాలసిద్ధాంతసంవిదః అనే అమరకోశం ప్రకారం, సమయం అనగా ఒడంబడిక (నియమం).

  • సమయపరిరక్షణం క్షమం: ఆ ఒడంబడికను పాటించడం యుక్తం కాదు. 'క్షమం' అనగా యుక్తం, శక్తం అని అర్థాలు ఉన్నాయి.

  • విజయావార్థినః (విజిగీషవః): విజయాన్ని కోరుకునే రాజులు, అరిషు విషయే (శత్రువుల యందు), సోపధి (కపటంతో కూడినదిగా), సంధిదూషణాని (సంధిని భంగపరచుటను), విదధతి (చేయుదురు).

  • శక్తస్య హి విజిగిషోః: సమర్థుడైన విజయం కోరే వ్యక్తికి తన కార్యాన్ని సాధించుకోవడమే ముఖ్యం, మిగిలిన సమయ నియమాలను పాటించడం అనేది అశక్తుల పని అని భావం.

  • అలంకారం: అర్థాంతరన్యాసాలంకారం.

  • ఛందం: పుష్పితాగ్రా వృత్తం.

• విధి సమయనియోగాత్ దీప్తిసంహారజిహ్యం

  శిథిలవసుమ్ అగాధే మగ్నమ్ ఆపత్పయోధౌ |

  రిపుతిమిరమ్ ఉదస్య ఉదీయమానం

  దినదౌ దినకృతమ్ ఇవ లక్ష్మీః త్వాం సమభ్యేతు భూయః || 46 ||

  
  

  ---

ప్రతిపదార్థం

• విధిసమయనియోగాత్ = దైవము మరియు కాలముల ప్రేరణ (నియమనం) వల్ల, దీప్తిసంహారజిహ్యమ్ = తన ప్రతాపమును కోల్పోయి అప్రసన్నమైనట్టియు, శిథిలవసుమ్ = నశించిన ధనము కలట్టియు, అగాధే = అగాధమైన, ఆపత్పయోధౌ = ఆపత్తులనెడి సముద్రమునందు, మగ్నమ్ = మునిగిపోయినట్టియు నిన్ను, రిపుతిమిరమ్ = శత్రువులనెడి చీకటిని, ఉదస్య = తొలగించి, ఉదీయమానమ్ = ఉదయిస్తున్నట్టి, దినదౌ = దినారంభమునందు, దినకృతమ్ ఇవ = సూర్యుని వలె, లక్ష్మీః = రాజ్యలక్ష్మి, భూయః = మరలా, సమభ్యేతు = చేరుగాక!

  ---

తాత్పర్యం

• ఓ ధర్మరాజా! దైవం మరియు కాలం యొక్క నియమనం చేత, నీవు నీ ప్రతాపాన్ని కోల్పోయి, నశించిన సంపదలతో అగాధమైన ఆపత్ సముద్రంలో మునిగి ఉన్నావు. ఇప్పుడు ఆ ఆపత్తులను, శత్రువులనే చీకటిని పోగొట్టుకొని, ఉదయించే సూర్యుని వలె రాజ్యలక్ష్మి మళ్ళీ నిన్ను చేరుగాక! (ఇది మొదటి సర్గకు ఆశీర్వచనంతో కూడిన ముగింపు శ్లోకం).

  ---

విశేషాలు

• మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానాన్ని అనుసరించి ఈ శ్లోకంలోని విశేషాలు మరియు సర్గ సమాప్తి వివరాలు:

  • విధిసమయనియోగం: 'విధి' అనగా దైవం, సమయం అనగా కాలం. వీటిని ఎవరూ దాటలేరు కాబట్టి, ఆ దైవ మరియు కాల నియమనం వల్ల అని అర్థం. అమరకోశంలో "విధిర్ విధానే దైవే చ" అని చెప్పబడింది.

  • దీప్తిసంహారజిహ్యమ్: దీప్తి అనగా ప్రతాపం, వేడి. దానిని ఉపసంహరించుకోవడం వల్ల ప్రసన్నతను కోల్పోయి (అప్రసన్నమై) ఉందని అర్థం.

  • శిథిలవసుమ్: ధనాన్ని (లేదా బలాన్ని) కోల్పోయిన అని అర్థం. వైజయంతి నిఘంటువు ప్రకారం 'వసు' అనే పదానికి అగ్ని, కిరణం, జలం, ధనం, మణి అనే అర్థాలు ఉన్నాయి. 'శిథిలబలం' అని పాఠం ఉన్నట్లయితే, రెండింటిలోనూ బలహీనపడటం అని అర్థం.

  • ఆపత్పయోధౌ మగ్నమ్: ఆపత్తులనే సముద్రంలో మునిగిపోయినట్లు. సూర్యుడు సాయంత్రం సముద్రంలో మునిగి మరుసటి రోజు ఉదయం ఉదయిస్తాడు. అదే విధంగా, ఇప్పుడు ఆపత్ సముద్రంలో మునిగిన మీరు మళ్ళీ ఉదయిస్తారని భావం. ఇది ఉపమిత సమాసం.

  • రిపుతిమిరముదస్య: శత్రువులను చీకటితో పోల్చారు. ఆ శత్రువులనే అంధకారాన్ని తొలగించి ఉదయిస్తున్నట్లు.

  • దినకృతమ్ ఇవ: ఉదయిస్తున్న సూర్యుని వలె.

  • లక్ష్మీశబ్ద ప్రయోగం: కావ్యంలో చమత్కారాన్ని కలిగించడానికి, మంగళాచరణంగా సర్గ చివరి శ్లోకంలో 'లక్ష్మి' శబ్దాన్ని ప్రయోగించారు. పతంజలి మహర్షి భాష్యం ప్రకారం మంగళాచరణంతో ప్రారంభమయ్యే, మంగళం  మధ్యలో  మరియు చివర ఉండే శాస్త్రాలు ప్రసిద్ధి చెందుతాయి.

  • ఛందస్సు: ఇది మాలినీ వృత్తం. సర్గ చివరిలో వృత్తం మారడం నియమం. దండి మహర్షి ప్రకారం సర్గలు పెద్దవి కాకుండా, శ్రావ్యమైన వృత్తాలతో, మంచి సంధులతో కూడి లోకానికి ఆనందాన్ని ఇవ్వాలి.

  • సర్గ సమాప్తి: "ఇతి భారవికృతౌ మహాకావ్యే కిరాతార్జునీయే ప్రథమః సర్గః" అనేది మొదటి సర్గ పూర్తయినట్లు సూచిస్తుంది. ఇందులో మహాకవి భారవి కృత్యాన్ని వర్ణించారు.

  • కిరాతార్జునీయం: కిరాతుని (శివుని) గురించి వ్రాయబడిన గ్రంథం కాబట్టి కిరాతార్జునీయం.

  • నాయకుడు: ఈ కావ్యానికి అర్జునుడే నాయకుడు. కిరాతుడు అర్జునుడి పరాక్రమాన్ని చాటడానికి ప్రతిపక్షంగా వర్ణించబడ్డాడు.

  • కావ్య రసం: శృంగారాది రసాలు అంగాలు కాగా, విజయాన్ని ఇచ్చే వీర రసం ప్రధాన రసం. పర్వతాలు మొదలైనవి ఎక్కువగా వర్ణించబడ్డాయి. దివ్యాస్త్రాలను పొందడం దీని ఫలితం.

  • ఘంటాపథ సమాఖ్య: ఇది శ్రీ మహామహోపాధ్యాయ కోలాచల మల్లినాథ సూరి విరచితమైన కిరాతార్జునీయ కావ్య వ్యాఖ్యానంలో (ఘంటాపథం) మొదటి సర్గ సమాప్తం 

  ( పిడిఎఫ్ 28) 

   

---