కిరాతార్జునీయ మహాకావ్యములోని 11వ సర్గకు సంబంధించిన శ్లోకాలకు, మల్లినాథసూరి వ్యాఖ్యానాన్ని అనుసరించి, ప్రతిపదార్థం, తాత్పర్యం మరియు విశేషాలు ఇక్కడ పొందుపరచడమైనది:
1వ శ్లోకము
శ్లోకము: అథామర్షాన్నసిర్గాచ్చ
జితేంద్రియతయా తయా । ఆజగామాశ్రమం జిష్ణోః ప్రతీతః పాకశాసనః ॥ 1 ॥
ఛందస్సు:
ఇది అనుష్టుప్ ఛందస్సుకు చెందిన శ్లోకము.
ప్రతిపదార్థం: అథ = అప్సరసలు
తిరిగి వెళ్ళిన తరువాత, ప్రతీతః = సంతోషించినవాడైన, పాకశాసనః =
పాకాసురుడిని శిక్షించిన ఇంద్రుడు, తయా = ఆ అప్సరసల వలన వినబడిన, అమర్షాత్ =
శత్రువులపైన ఉన్న ద్వేషము వలనను, నిసర్గాత్ చ = స్వభావము వలనను ఏర్పడిన, జితేంద్రియతయా =
జితేంద్రియత్వము (ఇంద్రియ నిగ్రహము) అనే ఆగంతక-అనాగంతక ఉభయ కారణాల చేత, జిష్ణోః =
అర్జునుని యొక్క, ఆశ్రమం = ఆశ్రమమునకు, ఆజగామ = వచ్చెను.
తాత్పర్యం: అప్సరసలు అర్జునుని
తపోభంగము చేయలేక తిరిగి వెళ్ళిన తరువాత, ఇంద్రుడు
సంతోషించెను. అర్జునుడికి శత్రువులపై ఉన్న అమర్షము (కోపము), అతని నైసర్గికమైన
(స్వభావసిద్ధమైన) ఇంద్రియ నిగ్రహము గురించి అప్సరసల ద్వారా తెలుసుకుని ఇంద్రుడు
ఎంతగానో హర్షించెను. ఆ హర్షముతో అతడు అర్జునుని ఆశ్రమానికి వచ్చెను.
విశేషాలు: మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యానము ననుసరించి, ఇక్కడ 'పాకశాసనః' అనగా పాకుడనే
రాక్షసుడిని శాసించిన ఇంద్రుడు అని అర్థము. 'ప్రతీతః' అనగా ప్రసిద్ధుడు
మరియు సంతోషించినవాడు అని అమరకోశము చెప్తోంది. 'జిష్ణుః' అనగా ఇంద్రుడు
మరియు అర్జునుడు అనే ఇద్దరు అనే అర్థాలు ఉన్నాయి. ఇక్కడ అమర్షము, స్వభావము అనేవి
జితేంద్రియత్వానికి కారణాలుగా చెప్పబడటం వలన 'కావ్యలింగ' అలంకారము
స్పష్టముగా వ్యక్తమవుతోంది.
2వ శ్లోకము
శ్లోకము: మునిరూపోఁనురూపేణ
సూనునా దదృశే పురః । ద్రాధీయసా వయోతీతః పరిక్రాంతః కిలాధ్వనా ॥ 2 ॥
ఛందస్సు:
ఇది అనుష్టుప్ ఛందస్సుకు చెందిన శ్లోకము.
ప్రతిపదార్థం: మునిరూపః = ముని
వేషమును ధరించినవాడును, వయోతీతః = యవ్వనము దాటిన వృద్ధుడును, ద్రాధీయసా =
మిక్కిలి దీర్ఘమైన, అధ్వనా = మార్గ ప్రయాణము చేత, పరిక్రాంతః కిల =
అలసిపోయినట్లు ఉన్నవాడైన, సః = ఆ ఇంద్రుడు, అనురూపేణ = దర్శన
భాగ్యమునకు యోగ్యుడైన, సూనునా = పుత్రుడైన అర్జునుని చేత, పురః = ఎదుట, దదృశే = చూడబడెను.
తాత్పర్యం: ముని వేషమును
ధరించి, ముసలివానిలాగా, సుదూర మార్గ
ప్రయాణము చేసి అలసిపోయినట్లు నటిస్తూ వస్తున్న ఆ ఇంద్రుడిని, అతని పుత్రుడైన
అర్జునుడు తన ఎదుట చూసెను.
విశేషాలు: మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యానము ననుసరించి, 'మునిరూపః' అనగా ముని యొక్క
రూపము వంటి రూపము కలవాడు, అనగా మునివేషధారి అని అర్థము. 'వయోతీతః' అనగా వయస్సును
(యవ్వనాదులను) దాటిన వృద్ధుడు అని అర్థము, ఇక్కడ ద్వితీయా
తత్పురుష సమాసము వచ్చినది. 'ద్రాధీయసా' లో దీర్ఘ శబ్దానికి
'ద్రాఘ'
ఆదేశము వచ్చినది, అనగా అతి దీర్ఘమైన
అని అర్థము. 'కిల'
అనే పదము ఇక్కడ అలికము (అసత్యము లేదా నటన)
అనే అర్థములో వాడబడినది, అనగా అతడు నిజముగా ముసలివాడు కాకపోయినా, దూర ప్రయాణముతో
అలసిపోకపోయినా ఆ విధముగా ఉన్నట్లు నటించెనని భావము.
3వ శ్లోకము
శ్లోకము: జటానాం కీర్ణయా
కేశైః సంహత్యా పరితః సితైః ।
పృక్తయేందుకరైరహ్నః పర్యంత ఇవ సంధ్యయా ॥ 3 ॥
ఛందస్సు:
ఇది అనుష్టుప్ ఛందస్సుకు చెందిన శ్లోకము.
ప్రతిపదార్థం: పరితః = అంతటా, సితైః = తెల్లనైన, కేశైః =
వెంట్రుకలతో, కీర్ణయా = వ్యాపించియున్న, జటానాం = జటల యొక్క, సంహత్యా = సమూహముతో
ఉపలక్షితుడైన ఆ ఇంద్రుడు, ఇందుకరైః = చంద్ర కిరణములతో, పృక్తయా = కూడిన, సంధ్యయా =
సంధ్యాకాలముతో కూడియున్న, అహ్నః పర్యంత ఇవ = సాయంకాల సమయము వలె, స్థితః = ఉండెను.
తాత్పర్యం: తెల్లటి
వెంట్రుకలతో కూడిన జటాజూటము కల ఆ మునివేషధారియైన ఇంద్రుడు, చంద్ర కిరణములతో
మిళితమైయున్న సంధ్యాసమయముతో కూడిన సాయంకాలము వలె ప్రకాశించెను.
విశేషాలు: మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యానము ననుసరించి, ఇంద్రుని రూపము పరిణతమైనది (వృద్ధాప్యము కలది)
కాబట్టి, అతడిని పరిణత రూపము గల దినాంతముతో (సాయంకాలముతో)
పోల్చడము జరిగినది. తెల్లటి వెంట్రుకలు చంద్ర కిరణాల వలెను, జటల సమూహము
సంధ్యాకాలపు ఎరుపు-చీకట్ల మిశ్రమము వలెను ఉన్నందున ఇక్కడ సంధ్యా సామ్యము
చెప్పబడినది.
4వ శ్లోకము
శ్లోకము: విశదభ్రుయుగచ్ఛన్నవలితాపాంగలోచనః
। ప్రాలేయావతతిమ్లానపలాశాబ్జ ఇవ హ్రదః ॥ 4 ॥
ఛందస్సు:
ఇది అనుష్టుప్ ఛందస్సుకు చెందిన శ్లోకము.
ప్రతిపదార్థం: విశద = తెల్లనైన
(ముసలితనము వల్ల పండిన), భ్రుయుగ = కనుబొమ్మల జంట చేత, ఛన్న =
కప్పబడినవియు, వలిత = ముడతలు పడిన, అపాంగ = కొసలు గల, లోచనః = కన్నులు
కలవాడైన ఆ ఇంద్రుడు, ప్రాలేయ = మంచు యొక్క, అవతతి = సమూహము చేత, మ్లాన = వాడిపోయిన, పలాశ = రేకులు గల, అబ్జః = పద్మములు
కలిగిన, హ్రద ఇవ = మడుగు వలె, స్థితః = ఉండెను.
తాత్పర్యం: పండిన తెల్లటి
కనుబొమ్మల చేత కప్పబడి, ముసలితనము వల్ల ముడతలు పడిన కనుకొసలు గల నేత్రములు
కలిగిన ఆ ఇంద్రుడు, మంచు కురవడము వల్ల వాడిపోయిన రేకులు గల పద్మములతో
కూడిన ఒక మడుగు వలె కన్పించెను.
విశేషాలు: మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యానము ననుసరించి, 'విశద'
అనగా ఫలిత పాండురమైన (ముసలితనముతో
తెల్లబడిన) అని అర్థము. 'అపాంగ'
అనగా కంటి కొసలు అని అమరకోశము చెప్తోంది. 'వలిత' అనే పదానికి ముడతలు
పడిన అని అర్థము, ఇది పామాది గణములోనిది కావున లచ్ ప్రత్యయము
వచ్చినది. మంచు సమూహము చేత పద్మపత్రములు ఏ విధముగా ముడుచుకుపోతాయో, ఆ విధముగా
వృద్ధుడైన ఇంద్రుని కన్నులు ఉన్నట్లు ఇక్కడ ఉపమించబడినది.
5వ శ్లోకము
శ్లోకము: ఆసక్తభరినీకాశైరంగైః
పరికృశైరపి । ఆద్యూనః సంగ్రహిణ్యేవ ప్రాయో యష్ట్యావలంబితః ॥ 5 ॥
ఛందస్సు:
ఇది అనుష్టుప్ ఛందస్సుకు చెందిన శ్లోకము.
ప్రతిపదార్థం: పరికృశైః అపి =
మిక్కిలి కృశించిపోయినవి అయినప్పటికీ,
ఆసక్తభరినీకాశైః = భారముతో కూడినట్లుగా
ఉన్నట్టియు (భారము చేత వంగిపోతున్నట్లున్న), అంగైః = అవయవములతో
ఉపలక్షితుడైనవాడును, ఆద్యూనః = భోజనప్రియుడైన (శరీరమును మోయలేని)
వృద్ధుడు, సంగ్రహిణ్యా ఇవ = అనుకూలవతియైన భార్యను ఆసరాగా
చేసుకున్నట్లు, ప్రాయో = ఎక్కువగా, అవలంబనదండేన =
ఊతకర్ర చేత, యష్ట్యా = లాఠీ లేదా కర్ర యొక్క, అవలంబితః =
ఆధారముతో ధరించబడినవాడై (నడిచెను).
తాత్పర్యం: శరీరము మిక్కిలి
కృశించిపోయినప్పటికీ, ఏదో పెద్ద భారమును మోస్తున్నట్లుగా వంగిపోతున్న
అవయవములు కలిగి, తన శరీరమును తాను కూడా మోయలేని స్థితిలో ఉన్న ఆ
ఇంద్రుడు, అనుకూలవతియైన భార్యను ఆసరాగా చేసుకున్నట్లు, ఒక ఊతకర్రను ఆధారము
చేసుకుని నడుస్తున్నట్లు ఉండెను.
విశేషాలు: మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యానము ననుసరించి, 'ఆసక్తభరినీకాశైః' అనగా భారాక్రాంతము
వలె వంగిపోవుచున్న అని అర్థము, ఇక్కడ 'ఇకః కాశే' సూత్రము చేత
దీర్ఘము వచ్చినది. శరీరము కృశించినదైనప్పటికీ తన అవయవములను తాను మోయలేకపోతున్నాడని
భావము. 'ఆద్యూనః' అనగా ఔదరికుడు
(పొట్టకూటి కోసం ఆరాటపడేవాడు లేదా జయించే కోరిక లేని వృద్ధుడు) అని అమరకోశము. ఇది 'ఆ' పూర్వక 'దివ్' ధాతువునకు క్త
ప్రత్యయము రాగా, ఊఠాదేశము మరియు నిష్ఠా నత్వము వచ్చి ఏర్పడినది.
అతడు కేవలము తన స్వశక్తితో కాక, ఒక అనుకూలమైన భార్య వలె తోడ్పడుతున్న ఊతకర్ర
సహాయముతోనే నిలబడగలిగాడని ఇక్కడ విశేషముగా వర్ణించబడినది.
6వ శ్లోకము
శ్లోకము: గూఢోఁపి వపుషా రాజన్ధామ్నా లోకాభిభావినా । అంశుమానివ తన్వభ్రపటలచ్ఛన్నవిగ్రహః ॥ 6 ॥
ఛందస్సు:
ఇది అనుష్టుప్
ఛందస్సుకు చెందిన శ్లోకము.
ప్రతిపదార్థం: వపుషా = ముని శరీరము చేత, గూఢః అపి = దాచబడినవాడైనప్పటికీ (ప్రచ్ఛన్నరూపము కలవాడైనప్పటికీ), లోకాభిభావినా = లోకమంతటా వ్యాపించే (సమస్త లోకములను తిరస్కరించే), ధామ్నా = తేజస్సు చేత, తన్వభ్రపటలచ్ఛన్నవిగ్రహః
= పల్చని మేఘసమూహము చేత కప్పబడిన శరీరము గల, అంశుమాన్ ఇవ = సూర్యుని వలె,
రాజన్ =
ప్రకాశిస్తూ, దదృశే = (అర్జునుని చేత)
చూడబడెను.
తాత్పర్యం: ముని వేషముతో తన నిజరూపమును దాచుకున్నప్పటికీ, సమస్త లోకములను మిరుమిట్లు గొలిపే తన దివ్య తేజస్సు చేత ఆ ఇంద్రుడు—పల్చని
మేఘాల చాటున దాగియున్న సూర్యుని వలె ప్రకాశిస్తూ—అర్జునుడికి కన్పించెను.
విశేషాలు: మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానము ననుసరించి, 'వపుషా' అనే మూడవ విభక్తి 'ప్రకృత్యాదిభ్య ఉపసంఖ్యానాత్'
అనే సూత్రము చేత
వచ్చినది. 'తన్వభ్రపటల...' అనగా కొద్దిపాటి మేఘాల సమూహము అని అర్థము. 'రాజన్' అనగా దీప్యమానుడై
ప్రకాశించువాడు అని అర్థము; ఇది పూర్వ శ్లోకములోని 'దదృశే' (చూడబడెను) అనే పదముతో
అన్వయిస్తుంది. ఇక్కడ ఇంద్రుని దివ్య
తేజస్సును మేఘాల చాటున ఉన్న సూర్యునితో పోల్చడము ద్వారా చక్కని ఉపమాలంకారము
వ్యక్తమైనది.
7వ శ్లోకము
శ్లోకము: జరతీమపి బిభ్రాణస్తనుమప్రాకృతాకృతిః । చకారాక్రాంతలక్ష్మీకః ససాధ్వసమివాశ్రమమ్ ॥ 7 ॥
ఛందస్సు:
ఇది అనుష్టుప్
ఛందస్సుకు చెందిన శ్లోకము.
ప్రతిపదార్థం: జరతీం = ముసలిదైన (జీర్ణమైన), తనుం అపి = శరీరమును సైతము, బిభ్రాణః =
ధరించినవాడైనప్పటికీ, అప్రాకృతాకృతిః =
లోకసామాన్యము కాని (అసాధారణమైన) దివ్య ఆకారము గలవాడును, ఆక్రాంతలక్ష్మీకః = తిరస్కరించబడిన ఆశ్రమ శోభ గలవాడును ఐన ఆ ఇంద్రుడు, ఆశ్రమం = ఆ తపోవనమును, ససాధ్వసమివ = భయముతో
కూడుకున్నదాని వలె, చకార = చేసెను.
తాత్పర్యం: జీర్ణమైన ముసలి శరీరాన్ని ధరించినప్పటికీ, లోకవిలక్షణమైన దివ్యమూర్తి కావడం చేత ఆ ఇంద్రుడు తన తేజస్సుతో ఆశ్రమ శోభను
అధిగమించెను. అతని అసాధారణ తేజోమయ
రూపాన్ని చూసి ఆ ఆశ్రమమంతా ఒకవిధమైన భయభీతులకు లోనైనట్లుగా మారెను.
విశేషాలు: మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానము ననుసరించి, 'జరతీం' అనగా జీర్ణమైనది అని
అమరకోశము; ఇది 'జీర్యతేః' అనే ధాతువునకు శతృ
ప్రత్యయము, 'ఉగిత్వము' వల్ల ఙీప్ ప్రత్యయము వచ్చి ఏర్పడినది. 'ఆక్రాంతలక్ష్మీకః' అనే పదములో 'ఉరఃప్రభృతిభ్యః కప్' అనే సూత్రము చేత నిత్య
కప్ ప్రత్యయము వచ్చినది, ఎందుకంటే ఏకవచన
ఉత్తరపదమైన లక్ష్మీ శబ్దము ఉరఃప్రభృతి గణములో ఉన్నది. తేజస్వియైన వానిని చూడగానే సహజముగానే భయము (సాధ్వసము) కలుగుతుంది, కానీ ఆ భయము దుఃఖజనకము కాదు;
అది అమానుషమైన
దివ్యతేజస్సు వల్ల కలిగినదని సూచించడానికి ఇక్కడ 'ఇవ' అనే ఉత్ప్రేక్షావాచక పదము
వాడబడినది.
8వ శ్లోకము
శ్లోకము: అభితస్తం పృథాసూనుః స్నేహేన పరితస్తరే । అవిజ్ఞాతేఁపి బంధౌ హి బలాత్ప్రహ్లాదతే మనః ॥ 8 ॥
ఛందస్సు:
ఇది అనుష్టుప్
ఛందస్సుకు చెందిన శ్లోకము.
ప్రతిపదార్థం: పృథాసూనుః = కుంతీపుత్రుడైన అర్జునుడు, అభితః = తన ఎదుట ఉన్న, తం = ఆ ఇంద్రుని విషయములో, స్నేహేన = అనురాగముతో (ప్రేమతో), పరితస్తరే = పూర్తిగా ఆవరింపబడెను, బంధౌ = చుట్టము (తండ్రి అనే సంబంధ విశేషము), అవిజ్ఞాతే అపి = తెలియకపోయినప్పటికీ, బలాత్ = బంధుత్వము యొక్క శక్తి వల్లనే (సహజ సిద్ధముగా), మనః = మనస్సు, ప్రహ్లాదతే హి =
సంతోషిస్తుంది కదా (స్నేహమును పొందుతుంది కదా).
తాత్పర్యం: కుంతీపుత్రుడైన అర్జునుడు తన ఎదుట మునివేషములో ఉన్న ఆ
ఇంద్రుడిని చూడగానే, అతనిపై తెలియని
అనురాగముతోను, ప్రేమాతిశయముతోను
నిండిపోయెను. ఎదుట ఉన్నవాడు తన తండ్రి
(బంధువు) అనే విషయము తెలియకపోయినప్పటికీ, రక్తాకర్షణ లేదా సహజ బంధుత్వ ప్రభావము వల్ల మనస్సు బలవంతముగానైనా
సంతోషాన్ని, ప్రేమను పొందుతుంది కదా!
విశేషాలు: మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానము ననుసరించి, 'పరితస్తరే'
అనగా ప్రేమ చేత
చుట్టబడెను లేదా వ్యాపించబడెను అని అర్థము; ఇది 'స్తృణోతేః' ధాతువునకు కర్మణి లిట్ రూపము.
'ఋతశ్చ
సంయోగాదేర్గుణః' అనే సూత్రముతో ఇక్కడ
గుణము వచ్చినది. బంధుత్వము తెలియకపోయినా
స్నేహము ఎందుకు కలిగింది అనే శంకకు—సహజ బంధుత్వ శక్తి వల్ల మనస్సు ప్రసన్నమవుతుంది
అనే ఒక విశ్వజనీన సత్యాన్ని (సామాన్యాన్ని) సమర్థనగా చెప్పడం వల్ల ఇక్కడ 'అర్థాంతరన్యాస' అలంకారము స్పష్టముగా
కన్పిస్తోంది.
9వ శ్లోకము
శ్లోకము: ఆతిథేయీమథాసాద్య సుతాదపచితిం హరిః । విశ్రమ్య విష్టరే నామ వ్యాజహారేతి భారతీమ్ ॥ 9 ॥
ఛందస్సు:
ఇది అనుష్టుప్
ఛందస్సుకు చెందిన శ్లోకము.
ప్రతిపదార్థం: అథ = ఆ తరువాత, హరిః = ఇంద్రుడు, సుతాత్ = తన కుమారుడైన
అర్జునుని నుండి, ఆతిథేయీం = అతిథికి
యోగ్యమైనదైన, అపచితిం = పూజను
(సత్కారమును), ఆసాద్య = పొంది, విష్టరే = ఆసనమునందు, విశ్రమ్య నామ = అలసట
తీర్చుకుని నమ్మకము కుదిరినవాడై, ఇతి = ఈ వ్రాయబోవు
ప్రకారముగా, భారతీం = మాటలను, వ్యాజహార = పలికెను.
తాత్పర్యం: ఆ తరువాత ఇంద్రుడు తన కుమారుడైన అర్జునుడి నుండి
శాస్త్రోక్తమైన అతిథి సత్కారములను స్వీకరించి, అతడు ఇచ్చిన ఆసనముపై కూర్చుని,
అలసటను
పోగొట్టుకుని, అర్జునుడితో ఈ క్రింది
విధముగా మాట్లాడడం ప్రారంభించెను.
విశేషాలు: మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానము ననుసరించి, 'హరిః' అనగా ఇంద్రుడు అని అర్థము. 'ఆతిథేయీం'
అనగా సాధ్వి లేదా
అతిథి పూజకు అర్హమైనది అని అర్థము; ఇది 'పథ్యతిథివసతిస్వపతేర్ఢఞ్' అనే సూత్రముతో ఏర్పడినది. 'అపచితిః' అనగా పూజ లేదా నమస్కారము
అని అమరకోశము. 'విష్టరః' అనగా వృక్షము లేదా ఆసనము; ఇక్కడ ఆసనము అనే అర్థములో
'వృక్షాసనయోర్విష్ఠరః' అనే సూత్రము చేత షత్వము వచ్చినది. 'వ్యాజహార' అనగా పలికెను అని
అమరకోశము చెప్తోంది.
10వ శ్లోకము
శ్లోకము: త్వయా సాధు సమారంభి నవే వయసి యత్తపః । హ్రియతే విషయైః ప్రాయో వర్షీయాానపి మాదృశః ॥ 10 ॥
ఛందస్సు:
ఇది అనుష్టుప్
ఛందస్సుకు చెందిన శ్లోకము.
ప్రతిపదార్థం: నవే = నూతనమైన, వయసి = యవ్వన కాలమందు, యత్ = ఏ కారణము చేతనైతే, తపః = తపస్సు, చర్యతే =
ఆచరించబడుచున్నదో, త్వయా = నీ చేత, సాధు = చక్కగా, సమారంభి =
ప్రారంభింపబడినది, మాదృశః = నాలాంటి, వర్షీయాన్ అపి = మిక్కిలి వృద్ధుడైనవాడు కూడా, ప్రాయో = ఎక్కువగా, విషయైః = ఇంద్రియ సుఖాల
చేత, హ్రియతే =
ఆకర్షించబడుతుంటాడు (అపహరించబడుతుంటాడు).
తాత్పర్యం: "ఓ నాయనా! పడుచు ప్రాయములో (యుక్తవయస్సులో) నువ్వు ఈ
తపస్సును ప్రారంభించి చాలా మంచి పని చేశావు. ఎందుకంటే, ముసలివాడనైన నాలాంటి వాడే
ఇంద్రియ సుఖాలకు, ప్రాపంచిక విషయాలకు
లొంగిపోతుంటాడు; అటువంటప్పుడు నీకంటే
చిన్నవాడైన వాడు తపస్సు మార్గము వైపు రావడం నిజంగా ప్రశంసనీయం" అని ఇంద్రుడు
పలికెను.
విశేషాలు: మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానము ననుసరించి, 'సమారంభి' అనేది 'రభ్' ధాతువునకు కర్మణి లుఙ్
రూపము. 'వర్షీయాన్' అనగా అతి వృద్ధుడు అని అర్థము;
ఇక్కడ 'ప్రియస్థిర...' అనే సూత్రము చేత వృద్ధ
శబ్దానికి 'వర్ష' ఆదేశము వచ్చినది. వృద్ధులే విషయ సుఖాలకు
ఆకర్షితులవుతుంటే, యవ్వనములో ఉన్న నీవు
ఇంద్రియ నిగ్రహముతో తపస్సు చేయడం గొప్ప విషయమనే వ్యంగ్యార్థము (కావ్యలింగచ్ఛాయ)
ఇక్కడ సూచించబడినది.
11వ శ్లోకము
శ్లోకము: శ్రేయసీం తవ
సంప్రాప్తా గుణసంపదమాకృతిః ।
సులభా రమ్యతా లోకే దుర్లభం హి గుణార్జనమ్
॥ 11 ॥
ఛందస్సు:
ఇది అనుష్టుప్ ఛందస్సుకు చెందిన శ్లోకము.
ప్రతిపదార్థం: తవ = నీ యొక్క, ఆకృతిః = (రమ్యమైన)
ఆకారము, శ్రేయసీం = శ్రేష్ఠమైన, గుణసంపదం = తపస్సనే
గుణసంపదను, సంప్రాప్తా = పొందినది, లోకే = ఈ లోకములో, రమ్యతా = అందమైన
ఆకారము, సులభా హి = సులభముగానే లభిస్తుంది కదా, గుణార్జనమ్ =
సద్గుణములను సంపాదించుకోవడము, దుర్లభం = చాలా కష్టసాధ్యము.
తాత్పర్యం: "ఓ
నాయనా! నీ అందమైన రూపానికి తగ్గట్లుగా నీవు తపస్సనే శ్రేష్ఠమైన గుణసంపదను
అలవరచుకున్నావు. అందువల్ల నీ రూపము వ్యర్థము కాలేదు. ఈ లోకములో
పుట్టుకతోనే అందమైన రూపము రావడం సులభమే కావచ్చు కానీ, ఆ రూపానికి
తగినట్లుగా సద్గుణములను సంపాదించడం చాలా అరుదు; నీలో ఆ రెండూ కలవడం
బంగారానికి తావి అబ్బినట్లు ఉన్నది" అని ఇంద్రుడు పలికెను.
విశేషాలు: మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యానము ననుసరించి, 'ఆకృతిః' అనగా రమ్యమైన
మూర్తి అని అర్థము. లోకములో రూపావతులు చాలామంది ఉన్నప్పటికీ, గుణవంతులు తక్కువగా
ఉంటారు. 'లోకే రమ్యతా సులభా...' అనే సామాన్య
వాక్యము చేత ప్రకృతాంశము సమర్థింపబడటం వలన ఇక్కడ 'అర్థాంతరన్యాస' అలంకారము
వ్యక్తమైనది.
12వ శ్లోకము
శ్లోకము: శరదమ్బుధరచ్ఛాయా
గత్వర్యో యౌవనశ్రియః । ఆపాతరమ్యా విషయాః పర్యన్తపరితాపినః ॥ 12 ॥
ఛందస్సు:
ఇది అనుష్టుప్ ఛందస్సుకు చెందిన శ్లోకము.
ప్రతిపదార్థం: యౌవనశ్రియః = యవ్వన
కాలపు సంపదలు, శరదమ్బుధరచ్ఛాయా ఇవ = శరత్కాలపు మేఘాల నీడల వలె, గత్వర్యః =
చంచలమైనవి (త్వరగా నశించిపోవునవి), విషయాః = ఇంద్రియ సుఖములు (శబ్దాదులు), ఆపాతరమ్యాః =
అనుభవించేటప్పుడు మాత్రమే రమ్యముగా ఉండునవి, పర్యన్తపరితాపినః =
ముగింపులో (పరిణామములో) తీవ్రమైన దుఃఖాన్ని కలిగించునవి.
తాత్పర్యం: "యవ్వన
సంపదలు శరత్కాలపు మేఘాల నీడల వలె క్షణభంగురములు, చంచలమైనవి. ప్రాంచిక విషయ
సుఖాలు అనుభవించే ఆ క్షణములో మాత్రమే ఎంతో ఆనందాన్ని ఇస్తాయి కానీ, చివరికి అవి
మిగిల్చేది అశాంతిని, తీవ్రమైన తాపాన్ని (దుఃఖాన్ని) మాత్రమే" అని
ఇంద్రుడు లౌకిక సత్యాన్ని వివరించెను.
విశేషాలు: మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యానము ననుసరించి, 'గత్వర్యః' అనగా చంచలమైనవి; ఇది 'క్వరప్' ప్రత్యయము, 'టిడ్ఢాణఞ్...' సూత్రము చేత ఙీప్
ప్రత్యయము వచ్చి ఏర్పడిన రూపము. 'ఆపాతః'
అనగా తత్కాల అనుభవము అని వైజయంతీ కోశము. యవ్వనానికి శరత్కాల
మేఘచ్ఛాయతో ఉపమ చెప్పబడినది.
13వ శ్లోకము
శ్లోకము: అన్తకః పర్యవస్థాతా
జన్మినః సన్తతాపదః । ఇతి త్యాజ్యే భవే భవ్యో ముక్తావుత్తిష్ఠతే జనః ॥ 13 ॥
ఛందస్సు:
ఇది అనుష్టుప్ ఛందస్సుకు చెందిన శ్లోకము.
ప్రతిపదార్థం: సన్తతాపదః =
ఎల్లప్పుడూ ఆపదలతో (క్లేశములతో) కూడియున్న, జన్మినః = ప్రాణికి, అన్తకః = యముడు
(మృత్యువు), పర్యవస్థాతా = అడ్డుకునేవాడుగా (నిరోధించేవాడుగా)
ఉన్నాడు, ఇతి = ఈ కారణము చేత, త్యాజ్యే =
విడిచిపెట్టదగినదైన, భవే = సంసారమునందు, భవ్యః = యోగ్యుడైన, జనః = మానవుడు
(నీలాంటి వాడు), ముక్తౌ = మోక్షమునందు, ఉత్తిష్ఠతే =
ప్రయత్నము చేయుచున్నాడు.
తాత్పర్యం: "నిరంతర
దుఃఖాలతో, కష్టాలతో నిండిన మానవ జీవితాన్ని మృత్యువు
ఎల్లప్పుడూ వెన్నాడుతూనే ఉంటుంది. పుట్టుక, బ్రతుకు, చావు—ఇవన్నీ
దుఃఖభూయిష్టములే అయినందున, వివేకవంతుడైనవాడు ఈ సంసార బంధాన్ని త్యజించి, మోక్ష ప్రాప్తి
కోసం మాత్రమే ప్రయత్నిస్తాడు" అని ఇంద్రుడు పలికెను.
విశేషాలు: మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యానము ననుసరించి, 'జన్మీ'
అనగా ప్రాణి; ఇది వ్రీహ్యాది
గణము వలన 'ఇని'
ప్రత్యయముతో ఏర్పడినది. 'భవ్యః' అనగా యోగ్యుడైన
లేదా మంగళకరమైనవాడు అని విశ్వకోశము;
ఇక్కడ 'భవ్యగేయ...' సూత్రము చేత కర్తరి
నిపాతనము జరిగినది. 'ఉత్తిష్ఠతే' అనగా
ఉద్యుక్తుడవుతున్నాడు అని అర్థము, ఇక్కడ 'ఉదోఁనూర్ధ్వే
కర్మణి' సూత్రము చేత ఆత్మనేపదము వచ్చినది.
14వ శ్లోకము
శ్లోకము: చిత్తవానసి కల్యాణీ
యత్త్వాం మతిరుపస్థితా । విరుద్ధః కేవలం వేషః సన్దేహయతి మే మనః ॥ 14 ॥
ఛందస్సు:
ఇది అనుష్టుప్ ఛందస్సుకు చెందిన శ్లోకము.
ప్రతిపదార్థం: యత్ = ఏ కారణము
చేతనైతే, కల్యాణీ = మంగళప్రదమైన, మతిః = బుద్ధి, త్వాం = నిన్ను, ఉపస్థితా =
ఆశ్రయించినదో (కలిగినదో), (అందువలన నీవు) చిత్తవాన్ అసి = ప్రశస్తమైన మనస్సు
కలవాడవై ఉన్నావు, కేవలం = అయితే కేవలము, విరుద్ధః = (నీ
తలంపుకు) విరుద్ధముగా ఉన్న, వేషః = ఈ వేషధారణ, మే = నా యొక్క, మనః = మనస్సును, సన్దేహయతి =
సంశయమునకు గురిచేయుచున్నది.
తాత్పర్యం: "ఓ
యువకుడా! వైరాగ్యముతో కూడిన ఇటువంటి ఉత్తమమైన బుద్ధి నీకు కలగడం వల్ల నువ్వు ఎంతో
ధన్యుడివి, ప్రశంసనీయుడివి. కానీ, మోక్షమును కోరే నీ
అంతరంగ ఆలోచనలకు, నువ్వు ధరించిన ఈ భయంకరమైన యుద్ధ వేషధారణకు ఎక్కడా
పొంతన కుదరడం లేదు; ఈ విరుద్ధ వేషమే నా మనస్సులో అనుమానాన్ని
కలిగిస్తోంది" అని ఇంద్రుడు పలికెను.
విశేషాలు: మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యానము ననుసరించి, 'చిత్తవాన్' అనగా ప్రశస్తమైన
చిత్తము కలవాడు; ఇక్కడ ప్రశంసార్థములో మతుప్ ప్రత్యయము వచ్చినది. 'కల్యాణీ' లో 'బహ్వాదిభ్యశ్చ' సూత్రము చేత ఙీష్
ప్రత్యయము వచ్చినది. 'కేవలం'
అనగా ఎకము లేదా అవధారణము (మాత్రము) అని
శాశ్వత కోశము.
15వ శ్లోకము
శ్లోకము: యుయుత్సునేవ కవచం
కిమాముక్తమిదం త్వయా । తపస్వినో హి వసతే కేవలాజినవల్కలే ॥ 15 ॥
ఛందస్సు:
ఇది అనుష్టుప్ ఛందస్సుకు చెందిన శ్లోకము.
ప్రతిపదార్థం: యుయుత్సునా ఇవ =
యుద్ధము చేయగోరువాని వలె, త్వయా = నీ చేత, ఇదం = ఈ, కవచం = కవచము, కిం = ఎందుకు, ఆముక్తం =
ధరించబడినది, హి = ఎందుకంటే, తపస్వినః = తపస్సు
చేసుకొనేవారు, కేవలాజినవల్కలే = కేవలము జింకచర్మమును, నారబట్టలను మాత్రమే, వసతే = ధరిస్తారు
కదా.
తాత్పర్యం: "యుద్ధానికి
వెళ్ళే వీరుడి వలె నువ్వు ఈ ఉక్కు కవచాన్ని ఎందుకు ధరించావు? నిష్ఠతో తపస్సు
ఆచరించే మునులు కేవలము చర్మములను, నారబట్టలను మాత్రమే కట్టుకుంటారు కానీ, ఇటువంటి కవచాలను
ధరించరు కదా! నీ వేషధారణలో ఈ విరోధమేమిటి?" అని ఇంద్రుడు
ప్రశ్నించెను.
విశేషాలు: మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యానము ననుసరించి, 'యుయుత్సుః' అనగా యుద్ధము
చేయవలెనని కోరిక కలవాడు; ఇది 'యుధ్'
ధాతువునకు సన్నంతముపై 'ఉ' ప్రత్యయము రాగా
ఏర్పడినది. 'కేవల'
అనగా కవచాదులు లేని ఒంటరియైన అని అర్థము; 'నిర్ణీతే
కేవలం...' అని అమరకోశము. తపస్వి కవచము
ధరించడం సర్వథా విరుద్ధమని ఇక్కడ స్పష్టము చేయబడినది.
16వ శ్లోకము
శ్లోకము: ప్రపిత్సోః కిం చ
తే ముక్తిం నిఃస్పృహస్య కలేవరే । మహేషుధీ ధనుర్భీమం
భూతానామనభిద్రుహః ॥ 16 ॥
ఛందస్సు:
ఇది అనుష్టుప్ ఛందస్సుకు చెందిన శ్లోకము.
ప్రతిపదార్థం: కిం చ = అంతేకాక, ముక్తిం =
మోక్షమును, ప్రపిత్సోః = పొందగోరువాడును, కలేవరే =
శరీరమునందు, నిఃస్పృహస్య = ఆశ లేనివాడును, భూతానాం = ప్రాణుల
యెడల, అనభిద్రుహః = ద్రోహము (హింస) చేయనివాడును ఐన, తే = నీకు, మహేషుధీ = పెద్దవైన
ఈ రెండు అమ్ములపొదులును, భీమం = భయంకరమైన, ధనుః = ఈ ధనస్సును, (ఎందుకు? ఇవి నీ శాంతికి
తగినవి కావు).
తాత్పర్యం: "మోక్షాన్ని సాధించాలనే కోరికతో, ఈ నశించిపోయే
శరీరంపై ఏమాత్రం మోహం లేనివాడివి, సమస్త ప్రాణులపైన దయ కలిగి హింసను
విడిచిపెట్టినవాడివి ఐన నీకు—ఈ భయంకరమైన విల్లు, పెద్ద పెద్ద
అమ్ములపొదులు ఎందుకు? ఇవి నీవు కోరే శాంతి మార్గానికి ఏమాత్రం
ఉపకరించవు" అని ఇంద్రుడు పలికెను.
విశేషాలు: మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యానము ననుసరించి, 'ప్రపిత్సోః' అనగా పొందగోరువాడు; ఇది 'సని మీమా...' సూత్రము చేత
ఈసాదేశము, 'లోపోఁభ్యాసస్య' చేత అభ్యాస లోపము
జరిగి ఏర్పడినది. 'భూతాని' అనగా ప్రాణులు అని
వైజయంతీ కోశము; ఇక్కడ 'కరి కర్మణోః కృతి' సూత్రము చేత షష్ఠీ
విభక్తి వచ్చినది. 'అనభిద్రుహః' అనగా హింస
చేయనివాడు; ఇది క్విప్ ప్రత్యయముతో ఏర్పడిన రూపము. ఈ శ్లోకము తరువాతి
శ్లోకములోని 'న సమర్థయతే శమమ్' అనే పదముతో
అన్వయిస్తుంది.
17వ శ్లోకము
శ్లోకము: భయఙ్కరః ప్రాణభృతాం
మృత్యోర్భుజ ఇవాపరః । అసిస్తవ తపస్థస్య న సమర్థయతే శమమ్ ॥ 17 ॥
ఛందస్సు:
ఇది అనుష్టుప్ ఛందస్సుకు చెందిన శ్లోకము.
ప్రతిపదార్థం: ప్రాణభృతాం =
ప్రాణులకు, భయఙ్కరః = భయాన్ని కలిగించునదియు, మృత్యోః = యముని
యొక్క, అపరః = మరొక, భుజః ఇవ = బాహువు
వలె ఉన్నదియు ఐన, తవ = నీ దగ్గర ఉన్న, అసిః = ఈ ఖడ్గము, తపస్థస్య =
తపస్సునందు నిలిచిన నీ యొక్క, శమమ్ = శాంతిని, న సమర్థయతే =
సమర్థించడము లేదు (సరిపోలడం లేదు).
తాత్పర్యం: "సాటి
ప్రాణులకు భీతిని కలిగిస్తూ, సాక్షాత్తు యమధర్మరాజు యొక్క రెండవ బాహువు వలె
కనిపిస్తున్న ఈ పదునైన కత్తి, తపస్సు చేసుకునే నీ శాంత స్వభావానికి ఏమాత్రం
తగినది కాదు. నిశ్చల శాంతిని కోరే మునికి ఈ ఆయుధాలతో పనేమిటి?" అని
ఇంద్రుడు ప్రశ్నించెను.
విశేషాలు: మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యానము ననుసరించి, 'భయఙ్కరః' అనగా భయాన్ని
కలిగించువాడు; ఇక్కడ 'మేఘర్తిభయేషు కృఞః' సూత్రము చేత ఖచ్
ప్రత్యయము, 'అరుర్ద్విషద్...' సూత్రము చేత
ముమాగమము వచ్చినవి. 'తపస్థః' అనగా తపస్సునందు
స్థిరముగా ఉండువాడు; ఇది 'సుపి స్థః' సూత్రము చేత క
ప్రత్యయముతో ఏర్పడినది. శాంతచిత్తుడికి ఆయుధధారణ అసంభవమనే భావన ఇక్కడ
వ్యక్తమైనది.
18వ శ్లోకము
శ్లోకము: జయమత్రభవాన్నూనమరాతిష్వభిలాషుకః
। క్రోధలక్ష్మ క్షమావన్తః కాయుధం క తపోధనాః ॥ 18 ॥
ఛందస్సు:
ఇది అనుష్టుప్ ఛందస్సుకు చెందిన శ్లోకము.
ప్రతిపదార్థం: అత్రభవాన్ =
పూజ్యుడవైన నీవు, అరాతిషు = శత్రువులపైన, జయం = విజయమును, అభిలాషుకః నూనమ్ =
నిశ్చయముగా కోరుచున్నావు, క్రోధలక్ష్మ = కోపమునకు చిహ్నమైన, ఆయుధం క =
ఆయుధమెక్కడ?, క్షమావన్తః = ఓర్పు కలిగిన, తపోధనాః క =
తపోధనులెక్కడ? (ఈ రెండింటికీ చాలా దూరము).
తాత్పర్యం: "పూజ్యుడా!
ఇవన్నీ చూస్తుంటే నువ్వు మోక్షము కోసం కాక, శత్రువులపై
విజయాన్ని సాధించడం కోసమే ఈ తపస్సు చేస్తున్నావని నిశ్చయముగా అనిపిస్తోంది. ఎందుకంటే, క్రోధానికి
ప్రతిరూపమైన ఆయుధాలు ఎక్కడ? క్షమా గుణమే ప్రధానముగా గల తపోధనులు ఎక్కడ? క్రోధ-శాంతులకు, యుద్ధ-తపస్సులకు
ఎక్కడా పొంతన లేదు కదా!" అని ఇంద్రుడు పలికెను.
విశేషాలు: మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యానము ననుసరించి, 'అత్రభవాన్' అనగా పూజ్యుడు అని
అర్థము; 'త్రిషు తత్రభవాన్ పూజ్యస్తథైవాత్రభవానపి' అని యాదవ కోశము. 'అభిలాషుకః' అనగా కోరుకొనువాడు; ఇక్కడ 'లషపత...' సూత్రము చేత ఉకఞ్
ప్రత్యయము వచ్చినది, 'న లోక...' సూత్రము చేత షష్ఠీ
నిషేధము జరిగినది. 'నూనమ్'
అనగా నిశ్చయము. ఇక్కడ పరస్పర
విరుద్ధమైన ఆయుధ-తపోధన శబ్దాల ప్రయోగము చేత 'విషమ' అలంకారచ్ఛాయ
సూచించబడినది.
19వ శ్లోకము
శ్లోకము: యః करोति వధోదర్కా నిఃశ్రేయసకరీః క్రియాః । గ్లానిదోషచ్ఛిదః
స్వచ్ఛాః స మూఢః పఙ్కయత్యపః ॥ 19 ॥
ఛందస్సు:
ఇది అనుష్టుప్ ఛందస్సుకు చెందిన శ్లోకము.
ప్రతిపదార్థం: యః = ఏ మానవుడైతే, నిఃశ్రేయసకరీః =
మోక్షమును కలిగించునవియు, గ్లానిదోషచ్ఛిదః = సంసార తాపాన్ని (శ్రమను)
పోగొట్టునవియు, స్వచ్ఛాః = నిర్మలమైనవియు ఐన, క్రియాః =
తపోదానాది సత్క్రియలను, వధోదర్కాః = హింసా రూపమైన (శత్రువధ) ఫలితము కొరకు, करोతి = చేయుచున్నాడో, సః మూఢః = ఆ
మూర్ఖుడు, అపః = నిర్మలమైన జలమును, పఙ్కయతి = బురదమయము
చేయుచున్నాడు.
తాత్పర్యం: "మోక్షాన్ని
ఇచ్చే గొప్ప శక్తి కలిగి, నిర్మలమై, సంసార తాపాలను
హరించే తపస్సు వంటి సత్క్రియలను—కేవలము శత్రువులను చంపడం (వధించడం) అనే తుచ్ఛమైన
ఫలం కోసం ఉపయోగించేవాడు అత్యంత మూర్ఖుడు. వాడు దాహాన్ని
తీర్చే స్వచ్ఛమైన గంగాజలంలో బురదను కలుపుకొని పాడుచేసుకునే వానితో సమానము"
అని ఇంద్రుడు మందలించెను.
విశేషాలు: మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యానము ననుసరించి, 'నిఃశ్రేయసకరీః' అనగా ముక్తిని
కలిగించునవి; ఇక్కడ టప్రత్యయము, టpathవము
వల్ల ఙీప్ వచ్చినవి. 'ఉదర్కః' అనగా ఉత్తరకాల
ఫలితము అని అమరకోశము. 'పఙ్కయతి' అనగా బురదగా చేయుట; ఇక్కడ 'ణావిష్ఠవద్భావే...' సూత్రము చేత మతుప్
లోపము జరిగినది. ఒక వాక్యార్థముపై మరొక వాక్యార్థమును ఆరోపించి
బింబ-ప్రతిబింబ భావమును చూపడం వల్ల ఇక్కడ 'నిదర్శన' అలంకారము
స్పష్టముగా వ్యక్తమైనది.
20వ శ్లోకము
శ్లోకము: మూలం దోషస్య
హింసాదేరర్థకామౌ స్మ మా పుషః । తౌ హి
తత్త్వావబోధస్య దురుచ్ఛేదావుపప్లవౌ ॥ 20
॥
ఛందస్సు:
ఇది అనుష్టుప్ ఛందస్సుకు చెందిన శ్లోకము.
ప్రతిపదార్థం: హింసాదేః = హింస
మొదలైన, దోషస్య = అవగుణములకు, మూలం =
కారణభూతములైన, అర్థకామౌ = అర్థ కామములను (ధన భోగములను), మా స్మ పుషః =
పెంచి పోషించకుము, హి = ఎందుకంటే, తౌ = ఆ రెండును, తత్త్వావబోధస్య =
యథార్థ జ్ఞానమునకు (మోక్షసాధనకు), దురుచ్ఛేదౌ = వారింప శక్యము కాని, ఉపప్లవౌ =
విఘ్నములు (శత్రువులు).
తాత్పర్యం: "హింస, దొంగతనము వంటి
సమస్త పాపకార్యాలకు మూలకారణాలు ఈ అర్థ,
కామములే. కాబట్టి, వాటిని నువ్వు
మనస్సులో చేరనీయకు, పెంచకు. ఎందుకంటే, ఆ అర్థకామములు
మోక్షాన్ని ఇచ్చే తత్త్వజ్ఞానాన్ని అడ్డుకునే తీర్చలేని గొప్ప శత్రువులు, విఘ్నములు"
అని ఇంద్రుడు హితవు పలికెను.
విశేషాలు: మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యానము ననుసరించి, 'హింసాదేః' అనేది
తద్గుణసంవిజ్ఞాన బహువ్రీహి సమాసము; ఆది శబ్దము చేత అస్తేయాదులు (దొంగతనము మొదలైనవి)
గ్రహింపబడును. 'మా స్మ పుషః' లో 'స్మోత్తరే లఙ్ చ' సూత్రము చేత లుఙ్
వచ్చినది, 'పుషాది...' సూత్రము చేత అఙ్
ఆదేశము జరిగినది. అర్థకామములు పురుషార్థములు కావు, అవి మోక్షానికి
ప్రతిబంధకాలని ఇక్కడ నిరూపించబడినది.
21వ శ్లోకము
శ్లోకము: అభిద్రోహేణ
భూతానామర్జయన్గత్వరీః శ్రియః । ఉదన్వానివ
సింధూనామాపదాం పాత్రతామేతి ॥ 21 ॥
ఛందస్సు:
ఇది అనుష్టుప్ ఛందస్సుకు చెందిన శ్లోకము.
ప్రతిపదార్థం: భూతానాం =
ప్రాణులను, అభిద్రోహేణ = హింసించుట చేత, గత్వరీః =
చంచలములైన, శ్రియః = సంపదలను, అర్జయన్ =
సంపాదించుచున్న మానవుడు, సింధూనాం = నదులకు, ఉదన్వాన్ ఇవ =
సముద్రుని వలె, ఆపదాం = విపత్తులకు, పాత్రతాం =
స్థానముగా (మూలముగా), ఏతి = అగుచున్నాడు.
తాత్పర్యం: "ఇతర
ప్రాణులను హింసించి, కష్టపెట్టి చంచలమైన సిరిసంపదలను సంపాదించే
మానవుడు—సమస్త నదులన్నింటికీ నిలయమైన సముద్రుని వలె—సమస్త ఆపదలకు, వ్యధలకు తానే
నిలయముగా మారుతాడు" అని ఇంద్రుడు పలికెను.
విశేషాలు: మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యానము ననుసరించి, 'గత్వర్యః' అనగా అస్థిరములైనవి
అని అర్థము. 'ఉదన్వాన్' అనగా జలము కలది, సముద్రుడు; 'ఉదన్వానుదధౌ
చ' అనే సూత్రము చేత ఇది నిపాతనము చేయబడినది. నదులకు సముద్రుడు
ఆశ్రయమైనట్లు, హింసతో కూడిన సంపదలు గలవానికి ఆపదలు ఆశ్రయమవుతాయని
చెప్పడం వల్ల ఇక్కడ 'ఉపమా'
అలంకారము చక్కగా కుదిరినది.
22వ శ్లోకము
శ్లోకము: యా గమ్యాః
సత్సహాయానాం యాసు ఖేదో భయం యతః । తాసాం కిం యన్న
దుఃఖాయ విపదామివ సంపదామ్ ॥ 22 ॥
ఛందస్సు:
ఇది అనుష్టుప్ ఛందస్సుకు చెందిన శ్లోకము.
ప్రతిపదార్థం: యాః = ఏ సంపదలైతే, సత్సహాయానాం =
వివేకము లేదా ఉత్తమ సాధనములు కలవారి చేతనే, గమ్యాః = సాధ్యములు
(పొందదగినవి) అవుతాయో, యాసు = ఏ సంపదలు కలిగియున్నప్పుడు, ఖేదః = (రక్షణాది)
క్లేశము కలుగునో, యతః = ఏ సంపదల వలన, భయం = భయము కలుగునో, తాసాం సంపదాం = ఆ
సంపదలకు సంబంధించిన, కిం = ఏ విషయము, విపదాం ఇవ = ఆపదల
వలె, దుఃఖాయ న = దుఃఖమును కలిగించనిదై ఉన్నది? (అనగా
సంపదలలోని ప్రతి విషయము దుఃఖదాయకమే).
తాత్పర్యం: "ఆపదలను
దాటడానికి ఉత్తమ సహాయకులు కావాలి, సంపదలను సంపాదించాలన్నా సమర్థులైన సహాయకులు కావాలి. సంపదలు ఉంటే వాటిని
రక్షించుకోవాలనే ఆరాటం, క్లేశం పెరుగుతుంది; వాటి వలనే అనేక
అనర్థాలు, భయాలు ఎదురవుతాయి. ఆపదల వలెనే ఈ
సంపదలలోని ఏ అంశమైనా దుఃఖాన్ని కలిగించనిది ఉన్నదా? కాబట్టి సంపదలు
ఎల్లప్పుడూ హేయమైనవే (విడిచిపెట్టదగినవే)" అని ఇంద్రుడు వివరించెను.
విశేషాలు: మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యానము ననుసరించి, 'సత్సహాయానాం' అనగా విద్యమాన
సాధనములు కలవారికి అని అర్థము; 'కృత్యానాం కర్తరి వా' సూత్రము చేత ఇక్కడ
షష్ఠీ విభక్తి వచ్చినది. సంపదలను సంపాదించడంలో, రక్షించడంలో, వ్యయం చేయడంలో
అంతటా దుఃఖమే దాగివుంటుందని ఇక్కడ నిరూపించబడినది. ఉత్తర వాక్యంలో 'యత్' శబ్దం ఉండటం వల్ల, పూర్వ వాక్యంలో 'తత్' శబ్ద ప్రయోగం
లేకపోయినా దోషం కాదని కావ్యప్రకాశాన్ని ఉటంకిస్తూ మల్లినాథుడు పేర్కొనెను.
23వ శ్లోకము
శ్లోకము: దురాసదానరీనుగ్రాంధృతేర్విశ్వాసజన్మనః
। భోగాన్భోగానివాహేయాన్అధ్యాస్యాపన్న దుర్లభా ॥ 23 ॥
ఛందస్సు:
ఇది అనుష్టుప్ ఛందస్సుకు చెందిన శ్లోకము.
ప్రతిపదార్థం: విశ్వాసజన్మనః =
నమ్మకము వల్ల కలిగే, ధృతేః = సంతోషమునకు (తృప్తికి), దురాసదాన్ =
దరిచేరనివ్వనివియు, ఉగ్రాన్ = భయంకరమైనవియు, అరీన్ = శత్రువుల
వంటివియు ఐన, భోగాన్ = ధనభోగములను, అహేయాన్ =
సర్పమునకు సంబంధించిన, భోగాన్ ఇవ = పడగల వలె, అధ్యాస్య =
ఆశ్రయించి (అధిష్ఠించి) ఉన్న మానవునికి, ఆపత్ = విపత్తు
అనేది, న దుర్లభా = సులభముగానే లభించును.
తాత్పర్యం: "ధనభోగములు
అనేవి మానవునికి మనశ్శాంతిని, నమ్మకంతో కూడిన తృప్తిని దూరం చేసే ఉగ్రమైన
శత్రువుల వంటివి. ఇటువంటి భోగాలను ఆశ్రయించి బ్రతికేవాడు, సర్పం యొక్క పడగలపై
కూర్చున్న వానితో సమానం; అటువంటి వానికి ఆపదలు రావడం ఎంతమాత్రం అరుదు కాదు, అవి ఎప్పుడైనా
ముంచెత్తుతాయి" అని ఇంద్రుడు హెచ్చరించెను.
విశేషాలు: మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యానము ననుసరించి, మొదటి 'భోగాన్' అనగా ధనములను లేదా
సుఖములను అనియు, రెండవ 'భోగాన్' అనగా పాము పడగలను
అనియు విశ్వకోశాన్ని బట్టి అర్థము.
'అహేయాన్' అనగా సర్పమునందు
పుట్టినవి; ఇది 'దృతికుక్షి...' సూత్రము చేత ఢఞ్
ప్రత్యయముతో ఏర్పడినది. ఒకే శబ్దము వేర్వేరు అర్థాలలో వాడబడుట మరియు పాము
పడగలతో సంపదలను పోల్చడము వల్ల ఇక్కడ శ్లేషోపమాలంకారముల ప్రయోగము మనోహరముగా సాగినది.
24వ శ్లోకము
శ్లోకము: నాన్తరిజ్ఞాః
శ్రియో జాతు ప్రియైరాసాం న భూయతే । ఆసక్తాస్తాస్వమీ
మూఢా వామశీలా హి జంతవః ॥ 24 ॥
ఛందస్సు:
ఇది అనుష్టుప్ ఛందస్సుకు చెందిన శ్లోకము.
ప్రతిపదార్థం: శ్రియః =
లక్ష్మీదేవి (సంపదలు), జాతు = ఎన్నడూ, అన్తరిజ్ఞాః =
(మనుషుల యొక్క) అంతరంగ యోగ్యతలను లేదా నీచోచ్ఛ స్థితులను తెలుసుకొనేవి, న = కావు, ఆసాం = ఈ సంపదలకు, ప్రియైః =
ప్రియమైనవానిగా, న భూయతే = ఎవరూ ఉండలేరు (అనగా లక్ష్మి ఎవరికీ
శాశ్వతముగా అనుకూలించదు), అమీ మూఢాః = ఈ మూర్ఖులైన జనులు, తాసు = ఆ సంపదల
యందు, ఆసక్తాః = అమితమైన ఆసక్తిని కలిగియున్నారు, హి = ఎందుకంటే, జంతవః = ప్రాణులు, వామశీలాః = వంకర
స్వభావము (విపరీత బుద్ధి) కలవారు కదా.
తాత్పర్యం: "సంపదలకు
మంచి చెడుల విచక్షణ లేదు, అవి ఎవరి అంతరంగ యోగ్యతలను చూసి రావు; లక్ష్మీదేవికి
ఇష్టమైనవాడంటూ ఈ లోకంలో ఎవరూ ఉండరు,
ఆమె ఎవరికీ దక్కదు. అయినా ఈ మూర్ఖులైన
మానవులు ఆ సంపదలపైనే మోహాన్ని పెంచుకుంటారు; ఎందుకంటే లోకంలో
ప్రాణుల స్వభావమే విపరీతమైనది కదా!" అని ఇంద్రుడు పలికెను.
విశేషాలు: మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యానము ననుసరించి, సంపదలు గుణవంతులను, నిర్గుణులను వేరు
చేసి చూడవని భావము. మనపై అనురాగము లేని సంపదలపై మానవులు ఆశపడటం అనేది
వారి లోపమే కానీ సంపదలది కాదు. 'వామశీలా హి జంతవః' అనే విలక్షణమైన
లోకస్వభావ సిద్ధాంతాన్ని (సామాన్యాన్ని) చెప్పడం ద్వారా ఇక్కడ 'అర్థాంతరన్యాస' అలంకారము
వ్యక్తమైనది.
25వ శ్లోకము
శ్లోకము: కోఁపవాదః స్తుతిపదే
యదశీలేషు చంచలాః । సాధువృత్తానపి క్షుద్రా విక్షిపంత్యేవ సంపదః ॥ 25 ॥
ఛందస్సు:
ఇది అనుష్టుప్ ఛందస్సుకు చెందిన శ్లోకము.
ప్రతిపదార్థం: యద్ = ఏ కారణము
చేతనైతే, అశీలేషు = దుశ్చరితులైనవారి యందు, చంచలాః = చంచలమైనవో
(నిలకడ లేనివో), తత్ర = ఆ విషయములో, స్తుతిపదే =
స్తుతించదగిన విషయమైనందున, అపవాదః కః = నింద ఎక్కడిది?, కింతు
= కానీ, క్షుద్రాః = నీచమైన, సంపదః = సంపదలు, సాధువృత్తాన్ అపి =
సత్ప్రవర్తన గల ఉత్తములను సైతము, వिक्षిపంత్యేవ =
విడిచిపెట్టివేయును (పరిత్యజించును).
తాత్పర్యం: "దుర్జనుల
దగ్గర సంపదలు నిలకడగా ఉండవు, చంచలమైపోతాయి అనే మాటకు వస్తే—అది సంపదలకు నింద
కాదు, ఒక రకముగా మెచ్చుకోదగిన విషయమే! కానీ, ఈ నీచమైన సంపదలు
మంచి నడవడిక గల సజ్జనులను కూడా మోసగించి, వారిని
విడిచిపెట్టి వెళ్ళిపోతాయి; అదే వాటిలోని అసలైన నిందాపదము" అని ఇంద్రుడు
అర్థము యొక్క అపురుషార్థత్వాన్ని ముగించెను.
విశేషాలు: మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యానము ననుసరించి, దుర్జనులను వదిలిపెట్టడం సంపదల యొక్క మంచి గుణమే
(స్తుతిపదమే) అయినప్పటికీ, ఉత్తములను కూడా వదిలివేయడమే వాటి ద్విగుణీకృత
నిందకు కారణము అని భావము. కాబట్టి ధనార్జన అనేది పరమ పురుషార్థము కాదని
ఇక్కడ నిరూపితమైనది.
26వ శ్లోకము
శ్లోకము: కృతవానన్యదేహేషు
కర్తా చ విధురం మనః । అప్రియైరివ సంయోగో విप्रयोगః ప్రియైః సహ ॥ 26 ॥
ఛందస్సు:
ఇది అనుష్టుప్ ఛందస్సుకు చెందిన శ్లోకము.
ప్రతిపదార్థం: అప్రియైః = ఇష్టం
లేని వస్తువులతో, సంయోగః ఇవ = కలయిక వలెనే, ప్రియైః సహ =
ఇష్టమైన వారితో (బంధుమిత్రులతో), విप्रयोगః = ఎడబాటు
(వియోగము), అన్యదేహేషు = ఇతరుల శరీరములందు (గతించిన లేదా
రాబోవు దేహములందు), మనః = మనస్సును, విధురం =
దుఃఖితముగా, कृतవాన్ = చేసినది, కర్తా చ = ఇకముందు
కూడా చేయగలదు.
తాత్పర్యం: "అనిష్టమైన
వస్తువుల కలయిక ఎంత దుఃఖాన్ని ఇస్తుందో, ప్రాణప్రదమైన వారి
ఎడబాటు కూడా అంతే తీవ్రమైన వేదనను మిగుల్చుతుంది. భూత, భవిష్యత్, వర్తమాన కాలాలలో
ఎక్కడైనా సరే—ఇష్టమైన వారిని కోల్పోవడం అనేది మనస్సును వికలం చేస్తుంది అనే సత్యం
త్రైకాలిక సిద్ధమైనది" అని ఇంద్రుడు పలికెను.
విశేషాలు: మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యానము ననుసరించి, ఇక్కడ ఇంద్రుడు—శత్రువులపై పగ తీర్చుకోవడం అనేది
అవతలి వారికి తీవ్రమైన మనోవేదనను కలిగిస్తుంది కాబట్టి, ఆ పరహింస నుండి
అర్జునుడిని మళ్ళించడానికి తనను తాను దృష్టాంతముగా చేసుకుని ఈ మాటలు అంటున్నాడు. 'కర్తా' అనే పదంలో
భవిష్యత్తును సూచించే లుట్ లకారము వచ్చినది.
27వ శ్లోకము
శ్లోకము: శూన్యమాకీర్ణతామేతి
తుల్యం వ్యసనముత్సవైః । విప్రలంభోఁపి లాభాయ సతి ప్రियसమాగమే ॥ 27 ॥
ఛందస్సు:
ఇది అనుష్టుప్ ఛందస్సుకు చెందిన శ్లోకము.
ప్రతిపదార్థం: ప్రయసమాగమే =
ఇష్టజనుల కలయిక, సతి = ఉన్నప్పుడు, శూన్యం = విజనమైన
(ఏమీ లేని) ప్రదేశము కూడా, ఆకీర్ణతాం = జనాకీర్ణముగా (సమృద్ధముగా), ఏతి = మారును, వ్యసనం = ఆపద సైతము, ఉత్సవైః = పండుగలతో, తుల్యం = సమానమగును, విప్రలంభః అపి =
వంచన (ప్రతారణ) కూడా, లాభాయ = లాభదాయకముగానే తోచును.
తాత్పర్యం: "ప్రేమించే
వారు తోడుగా ఉన్నప్పుడు, ఏమీ లేని శూన్య ప్రదేశమైనా సర్వసమృద్ధమైన నగరము
వలె కనిపిస్తుంది. పెద్ద ఆపద వచ్చినా అది పండుగ సంబరము లాగా
తోస్తుంది; ఆ స్థితిలో జరిగే మోసాలు కూడా లాభాలు గానే
భాసిస్తాయి. ప్రియమైన వారి సాన్నిధ్యంలో సర్వకాల
సర్వావస్థలలోనూ సుఖమే కలుగుతుంది" అని ఇంద్రుడు అనుకూల స్థితిని వర్ణించెను.
విశేషాలు: మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యానము ననుసరించి, 'వ్యసనం' అనగా విపత్తు అని
అమరకోశము. ప్రియజనుల సమాగమము వల్ల కలిగే అనంతమైన
సుఖానుభూతిని ఇక్కడ లోకరీతిగా నిరూపించడము జరిగినది.
28వ శ్లోకము
శ్లోకము: తదా
రమ్యాణ్యరమ్యాణి ప్రియాః శల్యం తదాసవః । తదైకాకీ సబంధుః
సన్నిష్టేన రహితో యదా ॥ 28 ॥
ఛందస్సు:
ఇది అనుష్టుప్ ఛందస్సుకు చెందిన శ్లోకము.
ప్రతిపదార్థం: యదా = ఎప్పుడైతే
మానవుడు, ఇష్టేన = ఇష్టమైన వానితో, రహితః = వేరు
చేయబడునో (ఎడబాటును పొందునో), తదా = అప్పుడు, రమ్యాణి = అందమైన
వస్తువులు కూడా, అరమ్యాణి = అందవిహీనములుగా (అమనోహరములుగా) మారును, ప్రియాః =
ప్రాణప్రదమైన, అసవః తదా = ప్రాణములు సైతము, శల్యం = గుచ్చుకొనే
ముల్లు వలె అసహ్యములగును, సబంధుః సన్ అపి = బంధుమిత్రులు ఉన్నప్పటికీ, తదా = అప్పుడు, ఏకాకీ = ఒంటరివాడే
(అసహాయుడే) అగును.
తాత్పర్యం: "కానీ, మానవుడు ఎప్పుడైతే
తనకు ఇష్టమైన వారికి దూరమవుతాడో—అప్పుడు లోకంలోని అందమైన వస్తువులన్నీ అందవిహీనంగా
తోస్తాయి. ప్రాణాల కంటే ప్రియమైనవైనా ఆ సమయంలో భారంగా, ముల్లు వలె
గుచ్చుకుంటూ బాధను మిగుల్చుతాయి; చుట్టూ బంధువులు ఎంతమంది ఉన్నా, వాడు ఒంటరివాడే, అసహాయుడే
అవుతాడు" అని ఇంద్రుడు వియోగ దుఃఖ తీవ్రతను వివరించెను.
విశేషాలు: మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యానము ననుసరించి, 'ఏకాకీ'
అనే పదంలో అసహాయుడు అనే అర్థంలో 'ఏకాదాకినిచ్చాసహాయే' సూత్రము చేత
ఆకినిచ్ ప్రత్యయము వచ్చినది. ఇష్టజన వియోగం వల్ల సమస్త ప్రపంచం శూన్యంగా
మారుతుందనే లౌకిక సత్యం ఇక్కడ ప్రతిపాదించబడినది.
29వ శ్లోకము
శ్లోకము: యుక్తః ప్రమాద్యసి
హితాదపేతః పరితప్యసే । యది నేష్టాత్మనః పీడా మా సంజి భవతా జనే ॥ 29 ॥
ఛందస్సు:
ఇది అనుష్టుప్ ఛందస్సుకు చెందిన శ్లోకము.
ప్రతిపదార్థం: హితోపదృష్టేన =
ఇష్టమైన వానితో, యుక్తః సన్ = కూడియున్నప్పుడు, ప్రమాద్యసి =
సంతోషిస్తున్నావు (హర్షిస్తున్నావు),
హితాత్ = ఆ ఇష్టమైన వానికి, అపేతః సన్ =
దూరమైనప్పుడు, పరితప్యసే = దుఃఖిస్తున్నావు, ఆత్మనః = నీకు, పీడా = బాధ
(దుఃఖము), యది న ఇష్టా = ఇష్టము లేనట్లయితే, భవతా = నీ చేత, జనే = ఇతర జనుల
యందు (శత్రువుల యందు సైతము), పీడా = బాధ, మా సంజి =
కలిగింపబడకుండుగాక.
తాత్పర్యం: "నువ్వు
ఇష్టమైన వారిని పొందినప్పుడు సంతోషిస్తున్నావు, వారిని
కోల్పోయినప్పుడు దుఃఖిస్తున్నావు కదా! నీకు దుఃఖము, బాధ పడటం ఇష్టం
లేనప్పుడు—నువ్వు మాత్రం శత్రువులనే నెపంతో ఇతర ప్రాణులకు ఎందుకు బాధను
కలిగిస్తావు? నీ వలెనే వారికి కూడా బాధా నివృత్తి కోరిక ఉంటుంది
కదా! కాబట్టి నీ ఆత్మను దృష్టాంతముగా చేసుకొని పరపీడనను విడిచిపెట్టుము" అని
ఇంద్రుడు బోధించెను.
విశేషాలు: మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యానము ననుసరించి, 'మా సంజి' అనేది 'సంజ్' ధాతువు యొక్క ణ్యంత
రూపమునకు కర్మణి లుఙ్ లకారము. తన ఆత్మకు ఏది హితమో, అవతలి వారికి కూడా
అదే హితమనే సార్వజనీన ధర్మాన్ని (ఆత్మౌపమ్య సిద్ధాంతాన్ని) ఇక్కడ ఇంద్రుడు
అర్జునుడికి ఉపదేశిస్తున్నాడు.
30వ శ్లోకము
శ్లోకము: జన్మినోఁస్య
స్థితిం విద్వాన్లక్ష్మీమివ చలాచలామ్ । భవాన్మా స్మ
వధీన్న్యాయ్యం న్యాయాధారా హి సాధవః ॥ 30
॥
ఛందస్సు:
ఇది అనుష్టుప్ ఛందస్సుకు చెందిన శ్లోకము.
ప్రతిపదార్థం: లక్ష్మీం ఇవ =
లక్ష్మీదేవి (సంపద) వలె, చలాచలాం = మిక్కిలి చంచలమైన, అస్య జన్మినః =
పుట్టుక స్వభావము గల ఈ శరీరి యొక్క,
స్థితిం = ఉనికిని (జీవితాన్ని), విద్వాన్ =
ఎరిగినవాడవైన, భవాన్ = నీవు, న్యాయ్యం =
న్యాయసమ్మతమైన ధర్మమును, మా స్మ వధీః = నాశనము చేయకుము, హి = ఎందుకంటే, సాధవః = సజ్జనులు, న్యాయాధారాః =
న్యాయమునే ఆధారముగా చేసుకొనువారు కదా.
తాత్పర్యం: "సంపద వలెనే ఈ మానవ జీవితం కూడా అత్యంత చంచలమైనది, అనిత్యమైనది అని
ఎరిగిన వివేకివి నువ్వు. అటువంటి నీవు పరహింస అనే అధర్మానికి పాల్పడి నీ
న్యాయ మార్గాన్ని విడిచిపెట్టకుము; ఎందుకంటే ఉత్తములైన సజ్జనులు ఎల్లప్పుడూ
న్యాయాన్నే తమకు ఆధారముగా చేసుకుంటారు కానీ ధర్మపథాన్ని వీడరు కదా!" అని
ఇంద్రుడు తన ఉపదేశాన్ని కొనసాగించెను.
విశేషాలు: మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యానము ననుసరించి, 'చలాచలాం' అనగా అనిత్యమైనది; 'చరిచలిపతి...' సూత్రము చేత ఇక్కడ
ద్విత్వము, అభ్యాసమునకు 'ఆక్' ఆగమము వచ్చినవి. 'న్యాయ్యం' అనగా న్యాయము నుండి
అనపేతమైనది (ధర్మబద్ధమైనది); ఇక్కడ యత్ ప్రత్యయము వచ్చినది. 'మా
స్మ వధీః' లో 'స్మోత్తరే లఙ్ చ' సూత్రము చేత లుఙ్
లకారము, హన్ ధాతువునకు వధాదేశము వచ్చినవి. సజ్జనులకు న్యాయమే
పరమ ఆశ్రయమని ఇక్కడ స్థిరీకరించబడినది.
31వ శ్లోకము
శ్లోకము: విజహీహి రణోత్సాహం
మా తపః సాధు నీనశః । ఉచ్ఛేదం జన్మనః కర్తుమేధి శాంతస్తపోధన ॥ 31 ॥
ఛందస్సు:
ఇది అనుష్టుప్ ఛందస్స్సులకు చెందిన
శ్లోకము.
ప్రతిపదార్థం: హే తపోధన = ఓ
తపోధనుడా, రణోత్సాహం = యుద్ధమునందలి ఉత్సాహమును
(ప్రయత్నమును), విజహీహి = విడిచిపెట్టుము, సాధు = మోక్షమును
కలిగించునట్టి, తపః = ఈ తపస్సును, మా నీనశః = నాశనము
చేసుకోకుము, కింతు = కానీ, జన్మనః = పునర్జన్మ
యొక్క, ఉచ్ఛేదం = నాశనమును (మోక్షమును), కర్తుం =
సాధించుటకు, శాంతః = శాంత చిత్తుడవై, ఏధి = కమ్ము
(ఉండుము).
తాత్పర్యం: "ఓ
తపోధనుడా! శత్రువులను జయించాలనే ఈ యుద్ధోత్సాహాన్ని పూర్తిగా విడిచిపెట్టుము. ముక్తిని
ప్రసాదించే ఇటువంటి ఉత్తమమైన తపస్సును తుచ్ఛమైన పగ కోసం వృధా చేసుకోకుము. ఈ సంసార బంధాల
నుండి, పునర్జన్మల నుండి శాశ్వత విముక్తిని (మోక్షాన్ని)
పొందడం కోసం మాత్రమే నీవు ప్రశాంత చిత్తముతో ఈ తపస్సును కొనసాగించుము" అని
ఇంద్రుడు పలికెను.
విశేషాలు: మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యానము ననుసరించి, 'విజహీహి' లో 'ఆ చ హౌ' సూత్రము చేత ఈకారము
వచ్చినది. 'మా నీనశః' అనేది నశ్ ధాతువు
యొక్క ణ్యంత రూపమునకు మాఙ్ యోగము వల్ల వచ్చిన లుఙ్ లకారము; ఇక్కడ అడాగమ
నిషేధము జరిగినది. 'ఏధి'
అనగా కమ్ము లేదా ఉండుము; 'హుఝల్భ్యో
హేర్ధిః' సూత్రము చేత ధి ఆదేశము, 'ధ్వసోరేద్ధావభ్యాసలోపశ్చ' చేత ఏకారము
వచ్చినవి. జయించే కోరికను వీడి మోక్షము వైపు మనస్సును
మళ్ళించడమే మునికి తగిన లక్షణమని ఇక్కడ బోధించబడినది.
32వ శ్లోకము
శ్లోకము: జీయന്തాం దుర్జయా దేహే రిపవశ్చక్షురాదయః । జితేషు
నను లోకోఁయం తేషు కృత్స్నస్త్వయా జితః ॥ 32 ॥
ఛందస్సు:
ఇది అనుష్టుప్ ఛందస్సుకు చెందిన శ్లోకము.
ప్రతిపదార్థం: దేహే = శరీరమునందు, వర్తమానాః =
ఉన్నట్టియు, దుర్జయాః = జయింప శక్యము కానిట్టియు, చక్షురాదయః = కన్ను
మొదలైన ఇంద్రియములనే, రిపవః = శత్రువులు, జీయంతాం =
జయింపబడుదురు గాక, తేషు = ఆ అంతఃశత్రువులు (ఇంద్రియములు), జితేషు సత్సు =
జయింపబడినట్లయితే, త్వయా = నీ చేత, కృత్స్నః =
సమస్తమైన, అయం లోకః = ఈ ప్రపంచమే, జితః నను =
జయింపబడినట్లే కదా.
తాత్పర్యం: "బాహ్య
ప్రపంచంలో ఉన్న శత్రువుల కంటే—నీ శరీరంలోనే ఉంటూ, జయించడానికి అత్యంత
కష్టమైన కన్ను, ముక్కు వంటి జ్ఞానేంద్రియాలనే అంతఃశత్రువులను
ముందుగా జయించుము. ఎందుకంటే, ఆ ఇంద్రియాలను
గెలిచిన వానికి ప్రాంచిక విషయాలపై మోహం నశిస్తుంది; ఇంద్రియ నిగ్రహం
కలవానికి ఈ సమస్త ప్రపంచాన్ని జయించినట్లే అవుతుంది కదా!" అని ఇంద్రుడు
వివరించెను.
విశేషాలు: మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యానము ననుసరించి, బాహ్య శత్రువులను జయించడం కంటే అంతఃశత్రువులైన
ఇంద్రియాలను జయించడమే నిజమైన విజయమని భావము. జితేంద్రియుడైన
వానికి ఇంద్రియార్థములపై ఆశ లేకపోవడం వల్ల ఎక్కడా శతృత్వము పుట్టదు, అందువల్లనే వాడు
లోకవిజేతగా మారుతాడని ఇక్కడ నిరూపించబడినది.
33వ శ్లోకము
శ్లోకము: పరవానర్ధసంసిద్ధౌ
నీచవృత్తిరపత్రపః । అవిధేయేంద్రియః పుంసాం గౌరివైతి విధేయతామ్ ॥ 33 ॥
ఛందస్సు:
ఇది అనుష్టుప్ ఛందస్సుకు చెందిన శ్లోకము.
ప్రతిపదార్థం: అవిధేయేంద్రియః =
ఇంద్రియ నిగ్రహము లేని, పుమాన్ = మానవుడు, అర్ధసంసిద్ధౌ =
(స్వార్థ) ప్రయోజనములను సాధించుకొనుట యందు, పరవాన్ =
పరాధీనుడును (ఇతరులపై ఆధారపడువాడును),
నీచవృత్తిః = నీచమైన పనులు చేయువాడును, అపత్రపః = సిగ్గు
లేనివాడును అయి, పుంసాం = ఇతరులకు, గౌః ఇవ = ఎద్దు వలె, విధేయతాం =
దాసత్వమును (విధేయతను), ఏతి = పొందుచున్నాడు.
తాత్పర్యం: "ఇంద్రియాలను
అదుపులో ఉంచుకోలేని మానవుడు—తన స్వార్థ ప్రయోజనాల కోసం ఎప్పుడూ ఇతరులపైనే
ఆధారపడుతూ పరాధీనుడిగా మారుతాడు. వాడు సిగ్గువిడిచి నీచమైన పనులకు ఒడిగడతాడు; చివరకు, పొలం దున్నే ఎద్దు
మానవుడికి ఏ విధముగా లొంగిపోయి సేవ చేస్తుందో, ఆ విధముగా వాడు
ఇతరుల దగ్గర దాసత్వానికి, బానిసత్వానికి లొంగిపోతాడు" అని ఇంద్రుడు
హెచ్చరించెను.
విశేషాలు: మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యానము ననుసరించి, 'పరవాన్' అనగా పరతంత్రుడు
లేదా పరాధీనుడు అని అమరకోశము. 'నీచవృత్తిః' అనగా నికృష్టమైన
కర్మలు కలవాడు. 'విధేయః' అనగా వినయముతో
వచనము నందు నిలిచి దాసత్వము చేయువాడు అని అమరకోశము. ఇంద్రియ లోలుడైన
మానవుడిని ఎద్దుతో పోల్చడం వల్ల ఇక్కడ ప్రకృత-అప్రకృత సాధర్మ్యముతో కూడిన 'ఉపమా' అలంకారము చక్కగా
కుదిరినది.
34వ శ్లోకము
శ్లోకము: శ్వస్త్వయా
సుఖసంవిత్తిః స్మరణీయాధునాతనీ । ఇతి
స్వప్నోపమాన్మత్వా కామాన్మా గాస్తదంగతామ్ ॥ 34 ॥
ఛందస్సు:
ఇది అనుష్టుప్ ఛందస్సుకు చెందిన శ్లోకము.
ప్రతిపదార్థం: అధునాతనీ = ఈ
వర్తమాన కాలమునందు కలిగే, సుఖసంవిత్తిః = సుఖానుభవము, శ్వః = రేపటి రోజున, త్వయా = నీ చేత, స్మరణీయా = కేవలము
గుర్తుచేసుకోదగినదే (కానీ అనుభవించడానికి వీలుకానిది) అవుతుంది, ఇతి = ఈ కారణము చేత, కామాన్ = ఇంద్రియ
భోగములను (విషయములను), స్వప్నోపమాన్ = కలలతో సమానమైనవిగా, మత్వా =
నిశ్చయించుకొని, తదంగతాం = ఆ భోగములకు లొంగిపోవుటను (కామ
పరతంత్రతను), మా గాః = పొందకుము.
తాత్పర్యం: "ఈ
రోజు నువ్వు అనుభవించే ప్రాంచిక సుఖాలన్నీ రేపటికల్లా గడిచిపోయిన జ్ఞాపకాలుగా
మాత్రమే మిగిలిపోతాయి తప్ప శాశ్వతంగా ఉండవు. కాబట్టి, ఈ ఇంద్రియ
భోగాలన్నీ నిద్రలో వచ్చే కలల వంటివని,
అసత్యమైనవని తెలుసుకొని వాటిపై మోహాన్ని
పెంచుకోకుము; ఆ కామ భోగాలకు బానిసవు కాకుము" అని ఇంద్రుడు
పలికెను.
విశేషాలు: మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యానము ననుసరించి, 'అధునాతనీ' లో 'సాయంచిరం...' అనే సూత్రము చేత
ట్యు ప్రత్యయము వచ్చినది. 'మా గాః' అనేది 'ఇణో గా లుఙి' సూత్రము చేత
గాదేశముతో ఏర్పడిన లుఙ్ రూపము. విషయ సుఖములు స్వప్నతుల్యములైనవి, అతాత్త్వికములైనవి
కాబట్టి వాటిని త్యజించవలెనని ఇక్కడ స్పష్టము చేయబడినది.
35వ శ్లోకము
శ్లోకము: శ్రద్ధేయా
విప్రలబ్ధారః ప్రియా విప్రియకారిణః । సుదుస్త్యజాస్త్యజంతోఁapi కామాః
కష్టా హి శత్రవః ॥ 35 ॥
ఛందస్సు:
ఇది అనుష్టుప్ ఛందస్సుకు చెందిన శ్లోకము.
ప్రతిపదార్థం: శ్రద్ధేయాః =
(మొదట) నమ్మదగినవిగా ఉంటూనే, విప్రలబ్ధారః = మోసగించునట్టియు, ప్రియాః =
సంతోషాన్ని కలిగిస్తూనే, విప్రియకారిణః = కీడును (దుఃఖాన్ని) చేయునట్టియు, త్యజంతః అపి =
(ముసలితనంలో తమంతట తామే) మనలను విడిచిపెట్టి వెళ్తున్నప్పటికీ, సుదుస్త్యజాః = మన
చేత విడువడానికి శక్యము కానివియు ఐన,
కామాః = ఈ ప్రాంచిక భోగములు, కష్టాః = అత్యంత
ప్రమాదకరమైన, శత్రవః హి = శత్రువులు కదా.
తాత్పర్యం: "ఈ
ప్రాంచిక భోగాలు మొదట ఎంతో నమ్మకంగా కనిపిస్తూనే చివరకు ఘోరంగా మోసగిస్తాయి; ఎంతో ఇష్టంగా
ఉంటూనే పరిణామంలో తీవ్రమైన కీడును చేస్తాయి. ముసలితనంలో మన
శరీరం సహకరించక ఆ భోగాలు మనల్ని విడిచిపెట్టిపోతున్నా, మన మనస్సు మాత్రం
వాటిని వదలలేదు. కాబట్టి, ఈ కామ భోగాలు
సాధారణ శత్రువుల కంటే భిన్నమైన, అత్యంత ప్రమాదకరమైన శత్రువులు" అని ఇంద్రుడు
బోధించెను.
విశేషాలు: మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యానము ననుసరించి, నమ్మకస్థుడై ఉండి మోసగించడం, ప్రియముగా ఉంటూనే
కీడు చేయడం, తమంతట తామే వెళ్తున్నా వదలలేకపోవడం అనే పరస్పర
విరుద్ధ లక్షణాలు విషయ సుఖాలలో ఉన్నందున ఇక్కడ 'విరోధాభాస' అలంకారము
వ్యక్తమైనది. ఈ విరోధాభాస చేత—కామములు సాధారణ శత్రువుల కంటే
విలక్షణమైనవనే వ్యతిరేకాలంకార ధ్వని స్ఫురిస్తోంది.
36వ శ్లోకము
శ్లోకము: వివిక్తేఁస్మిన్నగే
శ్రేయః ప్లావితే జహ్నుకన్యయా । ప్రత్యాసీదతి
ముక్తిస్త్వాం పురా మా భూరుదాయుధః ॥ 36
॥
ఛందస్సు:
ఇది అనుష్టుప్ ఛందస్సుకు చెందిన శ్లోకము.
ప్రతిపదార్థం: జహ్నుకన్యయా =
గంగానది చేత, భూయః = మళ్లీ మళ్లీ (మిక్కిలిగా), ప్లావితే =
తడపబడినట్టియు (పవిత్రము చేయబడినట్టియు), వివిక్తే =
ఏకాంతమైనట్టియు, अस्మిన్ అగే = ఈ ఇంద్రకీల పర్వతమునందు, ముక్తిః = మోక్ష
లక్ష్మి, త్వాం = నిన్ను, పురా ప్రత్యాసీదతి
= త్వరలోనే చేరబోవుచున్నది, (అందువలన నీవు) ఉదాయుధః = ఎత్తబడిన ఆయుధములు
కలవాడవు, మా భూః = కాకుము.
తాత్పర్యం: "జాహ్నవీ
(గంగా) నది ప్రవాహాల చేత పవిత్రము చేయబడి, ప్రశాంతమైన ఏకాంత
అనుకూలత గల ఈ ఇంద్రకీల పర్వతముపై—నువ్వు కోరుకుంటే మోక్షసిద్ధి చాలా దగ్గరలోనే
ఉన్నది. కాబట్టి, ఆయుధాలను పట్టుకొని
యుద్ధానికి సిద్ధపడటం మాని, శమ మార్గాన్ని ఆశ్రయించుము" అని ఇంద్రుడు తన
ఉపదేశాన్ని ముగించెను.
విశేషాలు: మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యానము ననుసరించి, 'వివిక్తే' అనగా విజనమైన లేదా
ఏకాంతమైన ప్రదేశము అని అమరకోశము. 'ప్లావితే' కు బదులుగా 'పావితే' అనే పాఠంలో
పవిత్రము చేయబడిన అని అర్థము. 'పురా'
అనే పదము ఇక్కడ భవిష్యత్తులో అతి సమీపమును
(దగ్గరలో జరగబోయేదానిని) సూచిస్తుంది;
'పురా పురాణే నికట...' అని విశ్వకోశము.
37వ శ్లోకము
శ్లోకము: వ్యాహృత్య మరుతాం
పత్యావితి వాచమవస్థితే । వచః ప్రశ్రయగంభీరమథోవాచ కపిధ్వజః ॥ 37 ॥
ఛందస్సు:
ఇది అనుష్టుప్ ఛందస్సుకు చెందిన శ్లోకము.
ప్రతిపదార్థం: మరుతాం పత్యౌ =
దేవతలకు ప్రభువైన ఇంద్రుడు, ఇతి వాచం = ఈ విధమైన మాటలను, వ్యాహృత్య = పలికి, అవస్థితే సతి =
ఊరకనే (మౌనముగా) ఉన్నప్పుడు, అథ = ఆ తరువాత, కపిధ్వజః = వానర
చిహ్నము గల ధ్వజము కలిగిన అర్జునుడు,
ప్రశ్రయగంభీరం = వినయముతోను
గాంభీర్యముతోను కూడిన, వచః = మాటలను, ఉవాచ = పలికెను.
తాత్పర్యం: దేవరాజైన ఇంద్రుడు
ఈ విధముగా హితోపదేశం చేసి మౌనం వహించగా, ఆ మాటలన్నింటినీ
శ్రద్ధగా విన్న కపిధ్వజుడైన అర్జునుడు—మిక్కిలి వినయముతోను, అంతే
గాంభీర్యముతోను కూడిన స్వరముతో ఈ క్రింది విధముగా సమాధానం చెప్పడం ప్రారంభించెను.
విశేషాలు: మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యానము ననుసరించి, 'మరుతాం పత్యౌ' అనగా దేవేంద్రుడు. 'కపిధ్వజః' అనగా హనుమంతుని
చిహ్నముగా గల ధ్వజము కలవాడు, అర్జునుడు. 'ప్రశ్రయః' అనగా వినయము; 'వినయప్రశ్రయౌ
సమౌ' అని యాదవ కోశము. ఇంద్రుని మాటలకు
గౌరవమిస్తూనే అర్జునుడు తన నిశ్చయాన్ని తెలపడానికి సిద్ధమయ్యాడని ఇక్కడ
సూచించబడినది.
38వ శ్లోకము
శ్లోకము: ప్రసాదరమ్యమౌజస్వి
గరీయో లాఘవాన్వితం । సాకాఙ్క్షమనుపస్కారం విష్వగ్గతి నిరాకులమ్ ॥ 38 ॥
ఛందస్సు:
ఇది అనుష్టుప్ ఛందస్సుకు చెందిన శ్లోకము.
ప్రతిపదార్థం: (ఇంద్రుని యొక్క ఆ వాక్యము) ప్రసాదరమ్యం = ప్రసాద
గుణము చేత రమ్యమైనదియు, ఓజస్వి = సమాస భూయిష్టమై ఓజోగుణము కలదియు, గరీయః = గంభీరమైన
అర్థములతో నిండినదియు, లాఘవాన్వితం = విస్తర దోషము లేనిదియు
(సంక్షిప్తమైనదియు), సాకాఙ్క్షం = పరస్పర ఆకాంక్ష గల పదములతో కూడినదియు, అనుపస్కారం =
అధ్యాహార దోషము లేనిదియు, విష్వగ్గతి = సమస్త అర్థములను ప్రతిపాదించునదియు, నిరాకులం = ఏ
విధమైన వ్యాకులత (సందేహము) లేనిదియు అయి ఉన్నది.
తాత్పర్యం: అర్జునుడు ఇంద్రుని
వాక్యమును మనస్సులోనే ప్రశంసించెను. ఇంద్రుడు పలికిన ఆ మాటలు ప్రసాద గుణముతో
వినడానికే ఎంతో రమ్యంగా ఉన్నాయి; సమాస భూయిష్టమైన ఓజోగుణంతో నిండి ఉన్నాయి; కేవలం శబ్దాడంబరం
కాక ఎంతో గంభీరమైన అర్థాన్ని కలిగి ఉన్నాయి; విస్తర దోషం
లేకుండా సంక్షిప్తంగా, పదాల మధ్య ఆకాంక్షా దోషం లేకుండా, అదనపు పదాలను
ఊహించుకోవలసిన అవసరం లేకుండా (అధ్యాహారం లేకుండా) స్పష్టంగా, సమగ్రమైన భావాన్ని
నిరాకులముగా వ్యక్తపరిచేవిగా ఉన్నాయి.
విశేషాలు: మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యానము ననుసరించి, ఇక్కడ ఇంద్రుని భాషా నైపుణ్యాన్ని శబ్ద-అర్థ గుణాల
ద్వారా కవి వర్ణించాడు. 'ప్రసాదః' అనగా వినగానే
అర్థమయ్యే ప్రసిద్ధ పదాల ప్రయోగము.
'ఓజః' అనగా సమాస
భూయిష్టత్వము. 'గరీయః'
అనగా శబ్దాల కంటే అర్థానికే ఎక్కువ
ప్రాధాన్యత ఉండటము. 'లాఘవము' అనగా అనవసర విస్తరణ
లేకపోవడము. ఈ శ్లోకము తరువాతి శ్లోకాలతో కలిసి ఇంద్రుని వాక్య
విశేషణములను తెలుపుతుంది.
39వ శ్లోకము
శ్లోకము: న్యాయనిర్ణీతసారత్వాన్నైరపేక్ష్యమివాగమే
। అప్రకంప్యతయాన్యేషామామ్నాయవచనోపమమ్ ॥| 39 ॥
ఛందస్సు:
ఇది అనుష్టుప్ ఛందస్సుకు చెందిన శ్లోకము.
ప్రతిపదార్థం: న్యాయనిర్ణీతసారత్వాత్
= యుక్తి చేత నిర్ణయింపబడిన యథార్థ అర్థము కలదైనందున, आगమే = శాస్త్ర
విషయమునందు, నైరపేక్ష్యం ఇవ = స్వతంత్రమైనదా అన్నట్లున్నదియు, అన్యేషాం = ఇతరుల
(ప్రతివాదుల) చేత, అప్రకంప్యతయా = (అనుమానాదుల చేత) బాధింపబడనట్టిది
(ఖండింపబడనట్టిది) అయినందున, ఆమ్నాయవచనోపమమ్ = వేద వాక్యముతో సమానమైనదియు అయి
ఉన్నది.
తాత్పర్యం: ఇంద్రుడు పలికిన ఆ
వాక్యము నిరుపమానమైన యుక్తులతో, న్యాయ నిర్ణీతమైన పరమార్థంతో కూడి ఉండడం
వల్ల—శాస్త్ర ప్రమాణాల అవసరం కూడా లేని స్వతంత్ర గ్రంథము వలె తోచింది. ప్రతివాదులు ఎవరూ
కూడా తమ తార్కిక అనుమానాల చేత ఖండించడానికి వీలులేనంత దృఢంగా ఉండడం వల్ల, అది సాక్షాత్తు
అపౌరుషేయమైన వేద వాక్యము వలె భాసించింది.
విశేషాలు: మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యానము ననుసరించి, ఇంద్రుని మాటలలోని యుక్తి దార్ఢ్యము వల్ల అది
శాస్త్ర నిరపేక్షమైన స్వతంత్ర ప్రమాణము వలె తోచినదని భావము. వేద వాక్యాన్ని ఏ
విధముగా ఎవరూ మార్చలేరో, ఖండించలేరో, ఇంద్రుని మాటలు
కూడా అంతటి అప్రకంప్యమైనవని చెప్పడం వల్ల ఇక్కడ 'ఉపమా' అలంకారము చక్కగా
వ్యక్తమైనది.
40వ శ్లోకము
శ్లోకము: అలఙ్ఘ్యత్వాజ్జనైరన్యైః
క్షుభితోదన్వదూర్జితమ్ । ఔదార్యాదర్ధసమ్పత్తేః శాంతం చిత్తమృషేరివ ॥ 40 ॥
ఛందస్సు:
ఇది అనుష్టుప్ ఛందస్సుకు చెందిన శ్లోకము.
ప్రతిపదార్థం: అన్యైః జనైః = ఇతర
సామాన్య జనుల చేత, అలఙ్ఘ్యత్వాత్ = అతిక్రమింపబడలేనిదైనందున, క్షుభితోదన్వదూర్జితమ్
= ఉప్పొంగిన సముద్రము వలె గంభీరమైనదియు, అర్ధసమ్పత్తేః =
ప్రయోజన సమృద్ధి (ఉత్కృష్ట విశేషణములు) కలిగిన, ఔదార్యాత్ = ఉదార
గుణము వల్ల, ఋషేః చిత్తమృషేరివ = మహర్షి యొక్క మనస్సు వలె, శాంతం =
ప్రశాంతమైనదియు (సౌమ్యమైనదియు) అయి ఉన్నది.
తాత్పర్యం: ఇతరులు ఎవరూ
కాదనలేని విధంగా ఉండడం వల్ల ఆ వాక్యము—అలలు ఉప్పొంగుతున్న మహాసముద్రం వలె ఎంతో
గంభీరంగా, తేజోవంతంగా ఉన్నది; అదే సమయంలో
ఉత్కృష్టమైన అర్థసంపదతో కూడిన ఉదార గుణము కలిగి ఉండడం వల్ల—సమస్త జనులకు మేలును
కోరే ఒక మహర్షి యొక్క పవిత్ర అంతరంగము వలె ఎంతో ప్రశాంతంగా, సౌమ్యంగా ఉన్నది.
విశేషాలు: మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యానము ననుసరించి, 'ఉదన్వాన్' అనగా సముద్రుడు; 'క్షుభితోదన్వత్...' అనగా ఉద్వేగభరితమైన
సముద్రము వలె గంభీరమైనది అని అర్థము.
దండి పేర్కొన్నట్లు—ఉత్కృష్టమైన
విశేషణములతో కూడి శ్లాఘ్యమైన భావాన్ని వ్యక్తపరచడమే వాక్యము నందలి 'ఔదార్య' గుణము. ఇంద్రుని
వాక్యాన్ని ఒకవైపు గంభీరమైన సముద్రునితోను, మరొకవైపు
ప్రశాంతమైన ముని చిత్తముతోను పోల్చడం ఇక్కడి విశేషము.
41వ శ్లోకము
శ్లోకము: ఇదమీదృగ్గుణోపేతం
లబ్ధావసరసాధనమ్ । వ్యాకుర్యాత్కః ప్రియం వాక్యం యో వక్తా నేదృగాశయః
॥ 41 ॥
ఛందస్సు:
ఇది అనుష్టుప్ ఛందస్సుకు చెందిన శ్లోకము.
ప్రతిపదార్థం: ఇదమ్ = ఈ, ఈదృగ్గుణోపేతం =
ఇటువంటి (పూర్వ శ్లోకాలలో చెప్పబడిన ప్రసాద, ఓజస్సు మొదలైన)
ఉత్తమ గుణములతో కూడినట్టియు, లబ్ధావసరసాధనమ్ = సమయమునకు తగిన ఉపాయమును
పొందినట్టియు, ప్రియం = వినడానికి ఎంతో హితమైన, వాక్యం = వాక్యమును, యః వక్తా = ఏ
వక్తయైతే, ఈదృగాశయః న = ఇటువంటి (ఉత్తమమైన) అంతరంగ
అభిప్రాయము లేనివాడో, సః = అటువంటి వాడు, కః = ఎవడు, వ్యాకుర్యాత్ =
పలకగలడు? (అనగా ఇటువంటి దివ్యమైన వాక్యమును సామాన్యుడు
పలకలేడని భావము).
తాత్పర్యం: అర్జునుడు తన
మనస్సులో ఇంద్రుని వాగ్ధాటిని ఇలా ప్రశంసించెను: "ఇంతటి శబ్ద-అర్థ గుణాలతో
నిండి, సమయానికి తగిన ఉపాయాన్ని సూచిస్తూ, వినడానికి ఎంతో
ప్రియంగా ఉన్న ఈ వాక్యాన్ని—ఉదాత్తమైన ఆలోచనలు, అంతరంగ శుద్ధి లేని
ఏ సామాన్య వక్త అయినా ఎలా పలకగలడు? ఇటువంటి అద్భుతమైన మాటలు కేవలం మహాత్ములకు మాత్రమే
సాధ్యం" అని భావించెను.
విశేషాలు: మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యానము ననుసరించి, 'ఈదృగ్గుణోపేతం' అనగా పైన పేర్కొన్న
ప్రసాద, ఓజో గుణాదులతో కూడినది అని అర్థము. 'ఈదృగాశయః' అనగా బుద్ధిమంతుడైన
వాడు; ఇటువంటి గంభీరమైన అర్థాన్ని సామాన్యులు పలకడం
అసాధ్యమని ఇక్కడ ఇంద్రుని ప్రశంస ద్వారా సూచించబడినది.
42వ శ్లోకము
శ్లోకము: న జ్ఞాతం తాత
యత్నస్య పౌర్వాపర్యమముష్య తే । శాసితుం యేన మాం
ధర్మం మునిభిస్తుల్యమిచ్ఛసి ॥ 42 ॥
ఛందస్సు:
ఇది అనుష్టుప్ ఛందస్సుకు చెందిన శ్లోకము.
ప్రతిపదార్థం: హే తాత = ఓ
పూజ్యుడా!, అముష్య = ఈ మదీయమైన, యత్నస్య = తపస్సనే
ప్రయత్నము యొక్క, తే = నీ చేత, పౌర్వాపర్యం =
వెనుక ముందులు (కారణము మరియు ఫలితము),
న జ్ఞాతం = తెలియబడలేదు, యేన = ఏ కారణము
చేతనైతే, మాం = నన్ను, మునిభిః తుల్యం =
మునులతో సమానమైన, ధర్మం = మోక్షధర్మమును, శాసితుం =
ఉపదేశించుటకు, ఇచ్ఛసి = కోరుచున్నావో.
తాత్పర్యం: అర్జునుడు
ఇంద్రుడితో ఇలా అనెను: "ఓ పూజ్యుడా! నేను చేస్తున్న ఈ తపస్సు వెనుక ఉన్న
పూర్వాపరాలు (కారణాలు, నా అసలు లక్ష్యాలు) మీకు పూర్తిగా తెలిసినట్లు
లేదు. ఒకవేళ అవి తెలిసి ఉంటే—తీవ్రమైన శతృత్వంతో, క్షత్రియ ధర్మంతో
ఉన్న నన్ను, మునుల వలె ప్రశాంతమైన మోక్షమార్గంలో నడవమని మీరు
ఉపదేశించడానికి ఇష్టపడేవారు కాదు కదా!"
విశేషాలు: మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యానము ననుసరించి, 'తాత'
అనే పదము ఇక్కడ పూజ్యుడైన వానిని
సంబోధించడానికి వాడబడినది. 'పౌర్వాపర్యం' అనగా కార్య-కారణ
సంబంధము లేదా వెనుక ముందులు; ఇది చాతుర్వర్ణ్యాది గణము వలన స్వార్థమందు 'ష్యఞ్' ప్రత్యయముతో
ఏర్పడినది. 'న జ్ఞాతం' లో 'మతిబుద్ధి...' సూత్రము చేత
వర్తమాన కాలమందు క్త ప్రత్యయము వచ్చినందున, దాని యోగము వల్ల 'తే' అనే షష్ఠీ విభక్తి
వచ్చినది. 'శాసితుం' లో శాస్ ధాతువు
దుహాది గణములోనిది కాబట్టి ఇక్కడ ద్వికర్మక ప్రయోగము జరిగినది.
43వ శ్లోకము
శ్లోకము: అవిజ్ఞాతప్రబంధస్య
వచో వాచస్పతేరపి । వ్రజత్యఫలతామేవ నయద్రుహ ఇవేహితమ్ ॥ 43 ॥
ఛందస్సు:
ఇది అనుష్టుప్ ఛందస్సుకు చెందిన శ్లోకము.
ప్రతిపదార్థం: అవిజ్ఞాతప్రబంధస్య
= (వినేవాడి యొక్క) వెనుక ముందుల సంగతి (పూర్వాపరాలు) తెలియకుండా పలికే, వాచస్పతేః అపి =
దేవగురువైన బృహస్పతి యొక్క, వచః = మాటలైనా సరే, నయద్రుహః = నీతిని
విరోధించేవాని యొక్క, ఈహితం ఇవ = ప్రయత్నము వలె, అఫలతామేవ =
నిష్ఫలత్వమునే, వ్రజతి = పొందును కదా.
తాత్పర్యం: "వినేవాడి
మనఃస్థితి, అతని ఆశయాలు ఏమిటో తెలుసుకోకుండా చేసే ఉపదేశం ఎంత
గొప్పదైనా వ్యర్థమే. సాక్షాత్తు దేవగురువైన బృహస్పతి వచ్చి ఉపదేశించినా, వినేవాడి
పూర్వాపరాలు తెలియకపోతే ఆ మాటలు—నీతిబాహ్యుడైన మూర్ఖుడి ప్రయత్నాల వలె—పూర్తిగా
నిష్ఫలమైపోతాయి" అని అర్జునుడు పలికెను.
విశేషాలు: మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యానము ననుసరించి, 'ప్రబంధః' అనగా పూర్వాపర
సంగతి (వెనుక ముందుల సంబంధము). 'వాచస్పతిః' అనే పదములో కస్కాది
గణము వలన గానీ, 'షష్ఠ్యాః పతిపుత్ర...' సూత్రము చేత గానీ
సకారము వచ్చి అలుక్ సమాసము జరిగినది.
పాత్ర మెరుగక చేసే ఉపదేశం నిష్ఫలమగునని
ఇక్కడ ఉపమాలంకారము ద్వారా చక్కగా నిరూపించబడినది.
44వ శ్లోకము
శ్లోకము: శ్రేయసోఁప్యస్య తే
తాత వచసో నాస్మి భాజనమ్ । నభసః స్ఫుటతారస్య రాత్రేరివ విపర్యయః ॥ 44 ॥
ఛందస్సు:
ఇది అనుష్టుప్ ఛందస్సుకు చెందిన శ్లోకము.
ప్రతిపదార్థం: హే తాత = ఓ
పూజ్యుడా!, శ్రేయసః అపి = శ్రేష్ఠమైనదియు (హితాన్ని
కూర్చునదియు) ఐన, అస్య = ఈ, తే వచసః = నీ ఉపదేశ
వాక్యమునకు, స్ఫుటతారస్య = స్పష్టముగా కన్పించే నక్షత్రములు
కలిగిన, నభసః = ఆకాశమునకు, రాత్రేః విపర్యయః
ఇవ = రాత్రికి విరుద్ధమైన పగలు వలె,
అహం = నేను, భాజనం నాస్మి =
అర్హుడను (పాత్రుడను) కాను.
తాత్పర్యం: "ఓ
మహానుభావా! ఎంతో హితముతో కూడిన మీ ఈ అమూల్యమైన ఉపదేశాన్ని స్వీకరించడానికి నేను
ఎంతమాత్రం యోగ్యుడను కాను. ప్రకాశించే నక్షత్రాలతో నిండిన అందమైన రాత్రి
ఆకాశాన్ని ఆస్వాదించడానికి—దానికి విరుద్ధమైన 'పగలు' ఏ విధముగా పాత్రము
కాదో, క్షత్రియ క్రోధంతో నిండిన నా మనస్సు మీ
శాంతోపదేశానికి ఆ విధముగా పాత్రము కాదు" అని అర్జునుడు తన అనాధికారిత్యాన్ని
తెలిపెను.
విశేషాలు: మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యానము ననుసరించి, 'విపర్యయః' అనగా రాత్రికి
విరుద్ధమైన అహస్సు (పగలు) అని అర్థము.
పగటికి ఆకాశంతో సంబంధం ఉన్నప్పటికీ, నక్షత్రాలతో కూడిన
ఆకాశ విశిష్టతతో దానికి సంబంధం కుదరదు;
అలాగే క్షత్రియుడైన అర్జునుడికి ఈ
మోక్షోపదేశం సరిపోదని భావము. ఇక్కడ రాత్రి-పగలు దృష్టాంతముతో కూడిన ఉపమాలంకారము
వాడబడినది.
45వ శ్లోకము
శ్లోకము: క్షత్రియస్తనయః
పాండోరహమస్మి ధనంజయః । స్థితః ప్రాస్తస్య దాయాదైర్భ్రాతుజ్యేష్ఠస్య శాసనే
॥ 45 ॥
ఛందస్సు:
ఇది అనుష్టుప్ ఛందస్సుకు చెందిన శ్లోకము.
ప్రతిపదార్థము: అహం = నేను, క్షత్రియః =
క్షత్రియ కులమునందు జన్మించినవాడను,
పాండోః తనయః = పాండురాజు యొక్క కుమారుడను, పార్థః =
కుంతీపుత్రుడనైన, ధనంజయః అస్మి = అర్జునుడను, దాయాదైః = శత్రువుల
(దాయాదుల) చేత, ప్రాస్తస్య = రాజ్యాత్ భ్రష్టుడైన (తరిమివేయబడిన), జ్యేష్ఠస్య భ్రాతుః
= నా పెద్దన్నయైన యుధిష్ఠిరుని యొక్క,
శాసనే = ఆజ్ఞ నందు, స్థితః =
నిలిచియున్నాను.
తాత్పర్యం: అర్జునుడు తన
కులగోత్రాలను వివరిస్తూ ఇలా అనెను: "నేను వీర క్షత్రియ వంశంలో పుట్టిన
పాండురాజు కుమారుడను, కుంతీపుత్రుడనైన అర్జునుడను (ధనంజయుడను). దాయాదులైన కౌరవుల
కపటము వల్ల సర్వస్వము కోల్పోయి అడవులపాలైన నా పెద్దన్న యుధిష్ఠిరుని (ధర్మరాజు)
ఆజ్ఞకు బద్ధుడనై, అతని ఆదేశము ప్రకారమే ఈ ఘోర తపస్సును
ఆచరిస్తున్నాను. కాబట్టి హింసాత్మకమైన పగతో ఉన్న నాకు మోక్షధర్మంతో
పనేమిటి?"
విశేషాలు: మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యానము ననుసరించి, అర్జునుడు తన వీరత్వాన్ని, వంశ గౌరవాన్ని
చాటడానికి వేర్వేరు విశేషణాలను వాడాడు.
'దాయాదాః' అనగా జ్ఞాతులు లేదా
దాయాదులు; 'స్వామీశ్వరాది...' సూత్రము చేత ఇది
నిపాతనము చేయబడినది. 'జ్యేష్ఠః' లో వృద్ధ శబ్దానికి
ఇష్ఠన్ ప్రత్యయము, 'జ్యా'
ఆదేశము వచ్చినవి. ఈ సార్థక విశేషణాల
ప్రయోగము వల్ల ఇక్కడ 'పరికరా లంకారము' వ్యక్తమైనది.
46వ శ్లోకము
శ్లోకము: కృష్ణద్వైపాయనాదేశాద్బిభర్మి
వ్రతమీదృశమ్ । భృశమారాధనే యత్తః స్వారాధ్యస్య మరుత్వతః ॥ 46 ॥
ఛందస్సు:
ఇది అనుష్టుప్ ఛందస్సుకు చెందిన శ్లోకము.
ప్రతిపదార్థం: కృష్ణద్వైపాయనాదేశాత్
= వ్యాసమహర్షి యొక్క ఆజ్ఞ (ఉపదేశము) వలన, ఈదృశం =
(శస్త్రాస్త్రాలతో కూడిన) ఇటువంటి విరుద్ధమైన, వ్రతం = తపో
నియమమును, బిభర్మి = ధరించుచున్నాను, (తథా)
స్వారాధ్యస్య = సులభముగా ఆరాధింపదగినట్టియు (లేదా క్షత్రియ దైవమైన), మరుత్వతః =
ఇంద్రుని యొక్క, ఆరాధనే = సేవించుట యందు, భృశం = మిక్కిలిగా, యత్తః = ప్రయత్నము
కలవాడనై ఉన్నాను.
తాత్పర్యం: "నేను
నా సొంత నిర్ణయంతో ఈ వింత వేషధారణతో తపస్సు చేయడం లేదు; సాక్షాత్తు
కృష్ణద్వైపాయనుడైన వేదవ్యాస మహర్షి ఆదేశము ప్రకారమే ఈ వ్రతాన్ని పూనాను. నా కులదైవము, నన్ను
అనుగ్రహించగలవాడు ఐన ఆ దేవేంద్రుడిని ప్రసన్నం చేసుకొని దివ్యాస్త్రాలను పొందడమే
నా ఏకైక లక్ష్యం; అందుకోసమే నేను నిరంతరం ప్రయత్నిస్తున్నాను"
అని అర్జునుడు పలికెను.
విశేషాలు: మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యానము ననుసరించి, ద్వీపమే జన్మభూమిగా కలవాడు 'ద్వైపాయనుడు'; నల్లని
వర్ణము కలవాడైనందున 'కృష్ణద్వైపాయనుడు' అనగా వ్యాసుడు అని
అర్థము. 'స్వారాధ్యః' అనగా సులభముగా
ఆరాధింపదగినవాడు; ఇక్కడ ఖల్ ప్రత్యయము వచ్చినది. 'మరుత్వాన్' అనగా దేవతలకు
ప్రభువైన ఇంద్రుడు; ఇంద్రుడు క్షత్రియులకు ఆరాధ్య దైవమైనందున అతనిని
ప్రసన్నం చేసుకోవడమే తన కర్తవ్యమని అర్జునుడు పేర్కొనెను.
47వ శ్లోకము
శ్లోకము: దురక్షాందీవ్యతా
రాజ్ఞా రాజ్యమాత్మా వయం వధూః । నీతాని పణతాం
నూనమీదృశీ భవితవ్యతా ॥| 47 ॥
ఛందస్సు:
ఇది అనుష్టుప్ ఛందస్సుకు చెందిన శ్లోకము.
ప్రతిపదార్థం: దురక్షాన్ = కపట
పాచికల చేత, దీవ్యతా = జూదమాడిన, రాజ్ఞా =
యుధిష్ఠిరుని చేత, రాజ్యం = రాజ్యమును, ఆత్మా = తానును, వయం = మేమము
(నలుగురు తమ్ములమును), వధూః = ధర్మపత్నియైన ద్రౌపదియు, పణతాం = ఒడ్డు
వస్తువులుగా (గెలుపు వస్తువులుగా), నీతాని = చేయబడినవి, నూనమ్ = నిశ్చయముగా, భవితవ్యతా = దైవఘటన
(ప్రారబ్ధము), ఈదృశీ = ఇటువంటిదే (అతిక్రమింపరానిది).
తాత్పర్యం: "కపట
పాచికలతో శకుని ఆడిన ఆ జూదంలో—'పిలిస్తే వెళ్ళక తప్పదు' అనే క్షత్రియ
ధర్మానికి కట్టుబడి ఆడిన మా అన్న ధర్మరాజు—తన రాజ్యమును, తన్ను తాను, మమ్ములను, చివరకు మా
ధర్మపత్నియైన ద్రౌపదిని సైతం పణంగా ఒడ్డి ఓడిపోయెను. సమస్తము తెలిసిన మా
అన్నగారు అలా ప్రవర్తించారంటే—నిశ్చయముగా కాలమహిమ, దైవలిఖితం ఎంత
బలమైనవో కదా! దానిని ఎవరూ దాటలేరు" అని అర్జునుడు విచారించెను.
విశేషాలు: మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యానము ననుసరించి, 'దురక్షాన్' అనే పదంలో 'దివః కర్మ చ' అనే సూత్రము చేత
కరణానికి కర్మ సంజ్ఞ వచ్చి ద్వితీయా విభక్తి వచ్చినది. 'పణః' అనగా జూదంలో ఒడ్డే
వస్తువు (గ్లహము) అని అమరకోశము. ఇక్కడ పురుష, స్త్రీ, జడ వస్తువులన్నీ
కలిసి ఉన్నందున 'నీతాని' అనే నపుంసక ఏకశేష
ప్రయోగము జరిగినది. మానవుడి బుద్ధి దైవఘటనకు (భవితవ్యతకు) అనుగుణంగానే
మారుతుందనే లౌకిక సత్యం ఇక్కడ ప్రతిపాదించబడినది.
48వ శ్లోకము
శ్లోకము: తేనానుజసహాయేన
ద్రౌపద్యా చ మయా వినా । భృశమాయామియామాసు యామినీష్వభితప్యతే ॥| 48 ॥
ఛందస్సు:
ఇది అనుష్టుప్ ఛందస్సుకు చెందిన శ్లోకము.
ప్రతిపదార్థం: మయా వినా = నేను
లేకుండా, అనుజసహాయేన = (మిగిలిన) తమ్ముల తోడు ఉన్నప్పటికీ, తేన = ఆ ధర్మరాజు, ద్రౌపద్యా చ =
ద్రౌపదితో కలిసి, భృశం = మిక్కిలిగా, ఆయామియామాసు =
దీర్ఘమైన ప్రహరములు (జాములు) కలిగినవిగా తోచే, యామినీషు =
రాత్రులందు, अभితప్యతే = తీవ్రమైన మనోవేదనను అనుభవిస్తున్నాడు.
తాత్పర్యం: "నేను
అడవిలో ఒంటరిగా తపస్సుకు వచ్చేయడం వల్ల—అక్కడ మిగిలిన తమ్ముల తోడు ఉన్నప్పటికీ, మా అన్న ధర్మరాజు
ద్రౌపదితో కలిసి, నా వియోగ దుఃఖాన్ని భరించలేక తీవ్రంగా
బాధపడుతున్నాడు. దుఃఖంలో ఉన్నవారికి రాత్రి జాములు చాలా దీర్ఘంగా
తోస్తాయి; అటువంటి భయంకరమైన రాత్రులలో ఆయన నా కోసమే
పరితపిస్తున్నాడు. ఇటువంటి స్థితిలో ఉన్న నేను నా కర్తవ్యాన్ని మరచి
వైరాగ్యాన్ని ఎలా ఆశ్రయించగలను?"
విశేషాలు: మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యానము ననుసరించి, 'అనుజసహాయేన' లో సహార్థే తృతీయా
విభక్తి వచ్చినది. 'ఆయామియామాసు' అనగా దీర్ఘమైన
యామములు (జాములు) కలవి అని అర్థము; దుఃఖితులకు రాత్రులు త్వరగా గడవవు అనే మానసిక
స్థితి ఇక్కడ వర్ణించబడినది. 'అభితప్యతే' అనేది భావార్థమందు
వచ్చిన లట్ లకారము. మా అన్నగారికి నాపై ఉన్న అనురాగం వల్ల నాకు సంసార
వైరాగ్యానికి అవకాశమే లేదని అర్జునుడు స్పష్టం చేసెను.
49వ శ్లోకము
శ్లోకము: హృతోత్తరీయాన్
ప్రసభం సభాయామాగతహ్రియః । మర్మచ్ఛిదా నో వచసా నిరతక్షన్నరాతయః ॥ 49 ॥
ఛందస్సు:
ఇది అనుష్టుప్ ఛందస్సుకు చెందిన శ్లోకము.
ప్రతిపదార్థం: అరాతయః = శత్రువులు
(కౌరవులు), సభాయాం = రాజసభ నందు, ప్రసభం =
బలాత్కారముగా, హృతోత్తరీయాన్ = ఉత్తరీయములు (వస్త్రములు)
అపహరింపబడినట్టియు, అత్ ఏవ = అందువలననే, ఆగతహ్రియః =
మిక్కిలి లజ్జను పొందినట్టియు, నః = మమ్ములను, మర్మచ్ఛిదా =
మర్మములను భేదించునట్టి, వచసా = నిందా వాక్యముల చేత, నిరతక్షన్నరాతయః =
(వాడియైన గొడ్డలితో చెక్కినట్లు) తీవ్రముగా వ్యధాభరితులను చేసిరి.
తాత్పర్యం: కౌరవులు చేసిన ఘోర
పరాభవాన్ని అర్జునుడు తలచుకుంటూ ఇలా అనెను: "ఆ నిండు కొలువులో శత్రువులైన
కౌరవులు మమ్ములను బలాత్కారంగా పట్టుకొని, మా ఒంటిపై ఉన్న
వస్త్రాలను అపహరించి, మమ్ములను తీవ్రమైన అవమానానికి, లజ్జకు గురిచేసిరి. అంతేకాక, మా మర్మస్థానాలను
భేదించే క్రూరమైన నిందా వాక్యాలతో—ఒక వడ్రంగి గొడ్డలితో చెక్కను ముక్కలు
చెక్కినట్లు—మా మనస్సులను ముక్కలు ముక్కలుగా చెక్కి గాయపరిచిరి. ఆ పరాభవ దీప్తి
నాలో ఇంకా రగులుతూనే ఉన్నది".
విశేషాలు: మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యానము ననుసరించి, కౌరవుల వస్త్రాపహరణము మరియు వాక్పారుష్యము ఇక్కడ
వర్ణించబడినవి. 'నిరతక్షన్' అనే తక్షణ
(చెక్కుట) శబ్ద సామర్థ్యము వల్ల—కౌరవుల క్రూర వచనాలు పదునైన ఆయుధములతో సమానమైనవనే
ఉపమాన భావము వ్యంగ్యముగా స్ఫురిస్తోంది. కావున ఇక్కడ 'వస్తుధ్వని' లేదా అలంకారధ్వని
వ్యక్తమైనది.
50వ శ్లోకము
శ్లోకము: ఉపాధత్త సపత్నేషు
కృష్ణాయా గురుసన్నిధౌ । భావమానయనే సత్యాః సత్యంకారమివాంతకః ॥ 50 ॥
ఛందస్సు:
ఇది అనుష్టుప్ ఛందస్సుకు చెందిన శ్లోకము.
ప్రతిపదార్థం: అంతకః = సాక్షాత్తు
మృత్యుదేవతయే, గురుసన్నిధౌ = భీష్మ ద్రోణాది గురుజనుల
సమక్షమునందే, సత్యాః = పతివ్రతయైన, కృష్ణాయాః =
ద్రౌపది యొక్క, ఆనయనే = (కేశాంబరాదులను పట్టుకొని) ఈడ్చుకొని
వచ్చుట యందు, సపత్నేషు = శత్రువులైన కౌరవుల మనస్సులలో, భావం = (ఇలాంటి
పాపకృత్యము చేయాలనే) విపరీత బుద్ధిని,
సత్యంకారమివ = (వారి నాశనమునకు) అడ్వాన్సు
(సత్యంకారము) ఇచ్చినట్లు, ఉపాధత్త = ప్రవేశపెట్టెను.
తాత్పర్యం: "భీష్ముడు, ద్రోణుడు వంటి
పూజ్యులైన గురువులు ఉన్న ఆ సభలోనే—సాధ్వి, పతివ్రతయైన ద్రౌపది
తలవెంట్రుకలు పట్టి, వస్త్రాలు లాగి ఈడ్చుకురావాలనే విపరీత బుద్ధిని
కౌరవులకు ఎవరు కలిగించారో తెలుసా? సాక్షాత్తు ఆ మృత్యుదేవతయే వారిని త్వరగా చంపడం
కోసం, ముందస్తుగా 'అడ్వాన్సు' (సత్యంకారం)
ఇచ్చినట్లు ఆ క్రూరమైన ఆలోచనను వారి మనస్సులలో నాటినది. వినాశకాలే విపరీత
బుద్ధి అన్నట్లు యముడే వారిని ఆ పాపానికి పురికొల్పాడు".
విశేషాలు: మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యానము ననుసరించి, 'సత్యంకారః' అనగా ఒక వ్యాపారము
లేదా పని ఖాయం చేసుకోవడం కోసం ముందస్తుగా ఇచ్చే విలువైన గ్యారెంటీ (సత్యాకృతి లేదా
అడ్వాన్సు) అని అమరకోశము. 'కారే సత్యాగదస్య' సూత్రము చేత ఇక్కడ
ముమాగమము వచ్చినది. కౌరవుల సర్వనాశనానికి ద్రౌపదీ పరాభవమే ముందస్తు
అడ్వాన్సు వలె పనిచేసినదని ఇక్కడ ఉత్పేక్షించబడటం వల్ల 'ఉత్ప్రేక్షా' అలంకారము
వ్యక్తమైనది.
51వ శ్లోకము
శ్లోకము: తామైక్షంత క్షణం
సభ్యు దుఃశాసనపురఃసరామ్ । అభిసాయార్కమావృత్తాం ఛాయామివ మహాతరోః ॥ 51 ॥
ఛందస్సు:
ఇది అనుష్టుప్ ఛందస్సుకు చెందిన శ్లోకము.
ప్రతిపదార్థం: దుఃశాసనపురఃసరామ్ =
దుఃశాసనుడు ముందు నడువగా (అతని చేత లాగబడుచున్న), తాం = ఆ ద్రౌపదిని, అభిసాయార్కం =
సాయంకాలపు సూర్యునికి అభిముఖముగా ఉన్న,
మహాతరోః = పెద్ద వృక్షము యొక్క, ఆవృత్తాం = వెనుకకు
తిరిగిన, ఛాయామివ = నీడ వలె ఉన్నదానిని, సభ్యుః = సభాసదులు, క్షణమ్ = ఒక్క
క్షణకాలము మాత్రమే, ఐక్షంత = చూచిరి.
తాత్పర్యం: "ఆ
దుఃశాసనుడు ద్రౌపదిని ఈడ్చుకువస్తుండగా—సాయంకాలపు సూర్యునికి అభిముఖముగా ఉన్న
పెద్ద చెట్టు యొక్క నీడ, సూర్యుడికి వెనుక వైపునకు ఏ విధముగా వంగుతుందో, ఆ విధముగా తనను
లాగుతున్న వానికి పరాఙ్ముఖముగా (వెనుకకు మొగము త్రిప్పినదై) ఉన్న ద్రౌపదిని ఆ
సభలోని సభాసదులు ఒక్క క్షణము మాత్రమే చూడగలిగారు. ఆ ఘోరాన్ని చూడలేక, ధర్మవిరోధాన్ని
అడ్డుకోలేక వారు కేవలము సాక్షులుగా మాత్రమే మిగిలిపోయారు" అని అర్జునుడు
పలికెను.
విశేషాలు: మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యానము ననుసరించి, 'దుఃశాసనపురఃసరామ్' అనే పదంలో 'అనుపసర్జనాత్' అనే నియమము చేత
ఙీప్ ప్రత్యయము రాలేదు. 'సాయః'
అనగా దినాంతము అని విశ్వకోశము; 'లక్షణేనాభిప్రతీ...' సూత్రము చేత ఇక్కడ
అభిముఖార్థములో అవ్యయీభావ సమాసము వచ్చినది. ద్రౌపది తనను
లాగుతున్న దుఃశాసనుడి వైపు చూడ నిరాకరించి వెనుకకు తల త్రిప్పుకోవడాన్ని సాయంకాలపు
వృక్షచ్ఛాయతో పోల్చడము జరిగినది. దుఃశాసనుడిని చెట్టుతోను, సభాసదులను కేవలము
సాక్షులుగా ఉన్న సూర్యునితోను ఉపమించడం వల్ల ఇక్కడ 'ఉపమా' అలంకారము
వ్యక్తమైనది.
52వ శ్లోకము
శ్లోకము: అయథార్థక్రియాారంభైః
పతిభిః కిం తవేక్షితైః । అరుధ్యేతామితీవాస్యా నయనే బాష్పవారిణా ॥ 52 ॥
ఛందస్సు:
ఇది అనుష్టుప్ ఛందస్సుకు చెందిన శ్లోకము.
ప్రతిపదార్థం: అయథార్థక్రియాారంభైః
= (రక్షణ అనే) పతి శబ్ద ప్రవృత్తికి తగని వ్యర్థ ప్రయత్నములు కలిగిన, తవ = నీ యొక్క (మా
యొక్క), పతిభిః = భర్తలైన వీరు, ఈక్షితైః =
చూడబడినవారైతే, కిం = ఏమి ప్రయోజనము?, ఇతీవ
= ఇలా భావించియే అన్నట్లు, అస్యాః = ఈ ద్రౌపది యొక్క, నయనే = రెండు
కన్నులు, బాష్పవారిణా = కన్నీటి జలము చేత, అరుధ్యేతామ్ =
కప్పబడినవి (ఆవరింపబడినవి).
తాత్పర్యం: "రక్షించేవాడే
పతి అని శాస్త్రములు చెప్తున్నాయి. కానీ, ద్రౌపదిని కౌరవులు
అంతగా పరాభవిస్తున్నా చూస్తూ ఊరుకున్న మా వంటి భర్తల పతిత్వము కేవలము పేరుకే కానీ
యథార్థము కాదు. అటువంటి వ్యర్థులైన భర్తలను చూసి ఏమి లాభము అని తలచియే
అన్నట్లు—ఆమె కన్నుల నుండి కార్చిన కన్నీరు ఆమె చూపులను అడ్డుకుంటూ కన్నులను
కప్పివేసినది. ఆ నిస్సహాయ స్థితిలో ఆమె ఏడుస్తూ ఉండిపోయెను" అని అర్జునుడు
ఆవేదన వ్యక్తం చేసెను.
విశేషాలు: మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యానము ననుసరించి, 'పాంతి రక్షంతీతి పతయః' అనగా రక్షించువాడే
భర్త; ఇక్కడ 'పాతుర్దతిః' అనే ఉణాది సూత్రము
చేత డతి ప్రత్యయము వచ్చినది. భర్తలు తనను రక్షించలేకపోయారనే బాధతో ద్రౌపది
కన్నీరు కార్చగా, ఆ కన్నీరు చూపును అడ్డుకోవడాన్ని—'వ్యర్థులైన భర్తలను
చూడడం ఎందుకు అని భావించి కన్నీరే కన్నులను మూసివేసినదా' అన్నట్లు
ఉత్ప్రేక్షించడం వల్ల ఇక్కడ 'ఉత్ప్రేక్షా' అలంకారము మనోహరముగా
వ్యక్తమైనది. 'అరుధ్యేతామ్' అనేది రుధ్ ధాతువు
యొక్క కర్మణి లఙ్ రూపము.
53వ శ్లోకము
శ్లోకము: సోఢవాన్నో
దశామంత్యాం ज्याయానేవ గుణప్రియః । సులభో
హి ద్విషాం భంగో దుర్లభా సత్స్వవాచ్యతా ॥ 53 ॥
ఛందస్సు:
ఇది అనుష్టుప్ ఛందస్సుకు చెందిన శ్లోకము.
ప్రతిపదార్థం: గుణప్రియః =
సద్గుణముల యందు ప్రీతి గలవాడైన, ज्याయాన్ ఏవ = మా పెద్దన్నయైన యుధిష్ఠిరుడు మాత్రమే, నః = మా యొక్క, అంత్యాం =
నికృష్టమైన, దశాం = అవస్థను (అవమానమును), సోఢవాన్ = భరించెను, హి = ఎందుకంటే, ద్విషాం = శత్రువుల
యొక్క, భంగః = పరాజయము, సులభః =
(కాలంతరమునందైనా) సులభ సాధ్యమే, సంతు = కానీ, సత్సు = సజ్జనుల
యందు, అవాచ్యతా = నింద లేకపోవడము, దుర్లభా = చాలా
అరుదు.
తాత్పర్యం: "మేము
అసమర్థులము కాబట్టే ఆ నాడు కౌరవుల అకృత్యాలను చూస్తూ ఊరుకున్నామని అనుకోకండి.
సద్గుణ సంపన్నుడైన మా అన్న ధర్మరాజు ఆ నాడు మమ్ములను ఆజ్ఞతో బంధించడం వలనే మేము ఆ
నికృష్ట స్థితిని ఓర్చుకున్నాము. ఎందుకంటే, శత్రువులను చంపడం
లేదా ఓడించడం ఎప్పుడైనా సులభమే; కానీ,
ఇచ్చిన సమయాన్ని (సమయాన్ని) మీరి
తొందరపడితే సజ్జన లోకంలో వచ్చే అపకీర్తిని, నిందను
తొలగించుకోవడం సాధ్యం కాదు. శత్రువుల నాశనము కంటే లోకాపవాదానికి భయపడటమే గొప్పది
కదా!" అని అర్జునుడు పలికెను.
విశేషాలు: మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యానము ననుసరించి, 'గుణప్రియః' లో 'వా ప్రియస్య' సూత్రము చేత ప్రియ
శబ్దానికి పరనిపాతము జరిగినది. 'జ్యాయాన్' లో వృద్ధ శబ్దానికి
ఈయసున్ ప్రత్యయము, 'జ్యా'
ఆదేశము వచ్చినవి. శత్రువుల కంటే
లోకాపవాదమే బలమైనదని, సమయోల్లంఘనము సజ్జనులకు తగదనే సామాన్య సత్యాన్ని
ప్రతిపాదించడం వల్ల ఇక్కడ 'అర్థాంతరన్యాస' అలంకారము
వ్యక్తమైనది.
54వ శ్లోకము
శ్లోకము: స్థిత్యతిశ్రాంతిభీరూణి
స్వచ్ఛాన్యాకులితాన్యపి । తోయాని తోయరాశీనాం మనాంసి చ మనస్వినామ్ ॥ 54 ॥
ఛందస్సు:
ఇది అనుష్టుప్ ఛందస్సుకు చెందిన శ్లోకము.
ప్రతిపదార్థం: తోయరాశీనాం =
సముద్రముల యొక్క, తోయాని = జలములును, మనస్వినాం =
ధీరులైనవారి యొక్క, మనాంసి చ = మనస్సులును, ఆకులితాని అపి =
(అపకారము జరిగినప్పుడు) సంక్షోభము చెందినప్పటికీ, స్థిత్యతిశ్రాంతిభీరూణి
= మర్యాదను అతిక్రమించుటకు భయపడునవియు,
అత్ ఏవ = అందువలననే, స్వచ్ఛాని =
నిర్మలమైనవియు (కలుషితము కానివియు) (అవుతాయి).
తాత్పర్యం: "మహాసముద్రాల
జలాలు ప్రళయకాలంలోనైనా తమ హద్దులను దాటడానికి భయపడతాయి; అందుకే అవి ఎంత కలత
చెందినప్పటికీ తమ స్వచ్ఛతను కోల్పోవు. అదే విధముగా, మా అన్న ధర్మరాజు
వంటి మహాత్ముల మనస్సులు శత్రువులు ఎంతటి అపకారము చేసినా, తీవ్రమైన
సంక్షోభానికి లోనైనా సరే—ధర్మమనే అవధిని, మర్యాదను దాటడానికి
భయపడతాయి; అందువల్లనే అవి ఎల్లప్పుడూ కలుషితము కాకుండా
నిర్మలముగానే ఉంటాయి తప్ప తొందరపడవు" అని అర్జునుడు తన అన్నగారి ధీరత్వాన్ని
ప్రస్తుతించెను.
విశేషాలు: మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యానము ననుసరించి, ఇక్కడ సముద్ర జలాలకు మరియు మనస్వుల (ధీరుల)
మనస్సులకు మధ్య సమాన గుణములను వర్ణించడము జరిగినది. భీరుత్వము (మర్యాదను
అతిక్రమించకపోవడము), స్వచ్ఛత అనే సమాన ధర్మాల చేత ప్రకృతాంశములను
పోల్చడం వల్ల ఇక్కడ 'తుల్యయోగి తా' అలంకారము
వ్యక్తమైనది. యుధిష్ఠిరుడు తన ధర్మనిష్ఠ వల్లనే ఓర్పు వహించాడని
ఇక్కడ ధ్వనించుచున్నది.
55వ శ్లోకము
శ్లోకము: ధార్తరాష్ట్రేః సహ
ప్రీతిర్వైరమస్మాస్వసూయత । అసన్మైత్రీ హి దోషాయ కూలచ్ఛాయేవ సేవితా ॥ 55 ॥
ఛందస్సు:
ఇది అనుష్టుప్ ఛందస్సుకు చెందిన శ్లోకము.
ప్రతిపదార్థం: ధార్తరాష్ట్రేః సహ
= ధృతరాష్ట్ర పుత్రులతో (కౌరవులతో) చేసిన, ప్రీతిః = మైత్రి
(స్నేహము), అస్మాసు విషయే = మా విషయములో, వైరం = విరోధమును, అసూయత =
ప్రసవించినది (కలిగించినది), హి = ఎందుకంటే, సేవితా =
ఆశ్రయింపబడిన, కూలచ్ఛాయేవ = నదీ తీరమునందలి ఒడ్డు యొక్క నీడ వలె, అసన్మైత్రీ =
దుర్జనులతోడి స్నేహము, దోషాయ = అనర్థమునకే (నాశనమునకే) (కారణమగును).
తాత్పర్యం: "కౌరవుల
కపట స్వభావము తెలియక మా అన్నగారు వారితో నెరిపిన స్నేహమే చివరకు మాపై వారికి ఇంతటి
పగ పెరగడానికి కారణమైనది. నది ఒడ్డున ఉండే పెద్ద దిబ్బ యొక్క నీడను ఆశ్రయిస్తే, ఆ దిబ్బ ఎప్పుడైనా
కూలిపోయి కింద ఉన్నవారిని ముంచివేస్తుంది; అలాగే దుర్జనులతో
చేసే స్నేహం కూడా ఎప్పటికైనా ఘోరమైన అనర్థాలనే మిగుల్చుతుంది. దుర్జనుడికి
మిత్రద్రోహమనే పాపభీతి ఉండదు కదా!" అని అర్జునుడు పలికెను.
విశేషాలు: మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యానము ననుసరించి, 'అసూయత'
అనగా జన్మింపజేసెను అని అర్థము; ఇది 'సూయతేః' ధాతువు యొక్క లఙ్
రూపము. దుర్జన మైత్రిని నదీతీరపు కూలచ్ఛాయతో ఉపమించి, ఆ సాదృశ్యము ద్వారా
దుర్జన స్నేహం దోషదాయకమనే సామాన్య భావనను సమర్థించడం వల్ల ఇక్కడ 'ఉపమా ప్రాణిత
అర్థాంతరన్యాస' అలంకారము వ్యక్తమైనది.
56వ శ్లోకము
శ్లోకము: అపవాదాదభీతస్య
సమస్య గుణదోషయోః । అసద్వృత్తేరహోవృత్తం దుర్విభావం విధేరివ ॥ 56 ॥
ఛందస్సు:
ఇది అనుష్టుప్ ఛందస్సుకు చెందిన శ్లోకము.
ప్రతిపదార్థం: అపవాదాత్ =
లోకాపవాదమునకు (జనాక్రోశమునకు), అభీతస్య = భయపడనివాడును, గుణదోషయోః =
పుణ్యపాపముల (నిగ్రహానుగ్రహముల) విషయములో, సమస్య = సమాన
బుద్ధి కలవాడును ఐన, అసద్వృత్తేః = దురాచారుడైన ధూర్తుని యొక్క (మరియు
దైవము యొక్క), వృత్తం = ప్రవర్తన (చేష్టలు), విధేః ఇవ = విధి
యొక్క లీల వలె, దుర్విభావం = గ్రహించుటకు శక్యము కానిది, అహో = ఎంత
ఆశ్చర్యము!
తాత్పర్యం: "లోకనిందకు
ఏమాత్రం భయపడకుండా, మంచి చెడుల విచక్షణ లేకుండా, గుణదోషాలను సమానంగా
చూస్తూ ప్రవర్తించే ఆ దుర్జనుడైన దుర్యోధనుడి కుటిల బుద్ధిని ముందుగా ఊహించడం
ఎవరికీ సాధ్యం కాదు. సాక్షాత్తు ఆ బ్రహ్మదేవుని (విధి) లీలను ఏ విధముగా ముందుగా
తెలుసుకోలేమో, దుర్జనుల ఆలోచనలను కూడా అలాగే తెలుసుకోలేము; అవి కేవలము వినాశన
రూపమైన ఫలితము వచ్చినప్పుడే అర్థమవుతాయి" అని అర్జునుడు ఆశ్చర్యపోయెను.
విశేషాలు: మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యానము ననుసరించి, ఇక్కడ వాడబడిన విశేషణములు దుర్జనునికి మరియు
దైవానికి (విధికి) సమానముగా వర్తిస్తాయి. 'దుర్విభావం' అనగా విభావితము
చేయుటకు (తెలుసుకొనుటకు) వీలుకానిది;
ఇది ణ్యంతముపై 'ఖల్' ప్రత్యయముతో
ఏర్పడినది. దుర్జనుని చేష్టలను విధి లీలలతో పోల్చడం వల్ల
ఇక్కడ 'ఉపమా'
అలంకారము శోభాయమానముగా కుదిరినది.
57వ శ్లోకము
శ్లోకము: ధ్వంసేత హృదయం
సద్యః పరిభూతస్య మే పరైః । యద్యమర్షః ప్రతీకారం భుజాలంబం న లంభయేత్ ॥ 57 ॥
ఛందస్సు:
ఇది అనుష్టుప్ ఛందస్సుకు చెందిన శ్లోకము.
ప్రతిపదార్థం: పరైః = శత్రువుల
చేత, పరిభూతస్య = అవమానింపబడిన, మే = నా యొక్క, హృదయం = గుండె, సద్యః = అప్పుడే, ధ్వంసేత =
పగిలిపోయి ఉండేది (నశించి ఉండేది), అమర్షః = (నాలోని) కోపము (పగ), ప్రతీకారం =
శత్రువులను దండించే ప్రతీకారమనే, భుజాలంబం = హస్తావ లంబనమును (ఊతను), న లంభయేత్ యది = నా
హృదయమునకు అందించకపోయి ఉంటే.
తాత్పర్యం: "శత్రువులు
చేసిన ఆ ఘోర పరాభవాన్ని తలచుకుంటే, నా గుండె ఆ నాడే పగిలి చచ్చిపోయేవాడిని. కానీ, నాలోని కోపము, పగ అనేవి—'సమయం వచ్చినప్పుడు
కౌరవులను వధించి పగ తీర్చుకుంటాను' అనే ప్రతిజ్ఞా రూపమైన ఒక పెద్ద ఊతను నా మనస్సుకు
ఇచ్చి నన్ను బ్రతికించాయి. నేను బ్రతికి ఉన్నది కేవలము సిగ్గులేక కాదు, శత్రువులపై
ప్రతీకారం తీర్చుకోవాలనే ఏకైక ఆశతోనే జీవిస్తున్నాను" అని అర్జునుడు తన
వీరత్వాన్ని చాటెను.
విశేషాలు: మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యానము ననుసరించి, 'ధ్వంసేత' లో సంభావనా రూపమైన
లిఙ్ లకారము వచ్చినది. 'లంభయేత్' అనేది లభ్ ధాతువు
యొక్క ణ్యంత రూపము. ఇక్కడ కోపము (అమర్షము) అనే అమూర్త భావనను—చేయి
అందించి ఆదుకునే బంధువు వలె రూపించడం వల్ల 'రూపక' అలంకారచ్ఛాయ
వ్యక్తమైనది. శత్రువధే తన జీవన మార్గమని అర్జునుడు స్పష్టం
చేసెను.
58వ శ్లోకము
శ్లోకము: అవధూయారిభిర్నీతా
హరిణైస్తుల్యవృత్తితామ్ । అన్యోన్యస్యాపి జిహ్రీమః కిం పునః సహవాసినామ్ ॥ 58 ॥
ఛందస్సు:
ఇది అనుష్టుప్ ఛందస్సుకు చెందిన శ్లోకము.
ప్రతిపదార్థం: అరిభిః = శత్రువుల
చేత, అవధూయ = తిరస్కరింపబడి (అవమానింపబడి), హరిణైః
తుల్యవృత్తితామ్ = అడవి మృగములతో సమానమైన జీవనమును (వన్య ఆహార వృత్తిని), నీతాః =
పొందింపబడిన మేము (ఐదుగురమును), అన్యోన్యస్యాపి = ఒకరినొకరు చూసుకోవడానికి కూడా, జిహ్రీమః =
సిగ్గుపడుచున్నాము, సహవాసినామ్ = (మాతో పాటు అడవిలో ఉండే) ఇతర జనుల
విషయములో, కిం పునః = ఇక చెప్పవలెనా!
తాత్పర్యం: "శత్రువులు
మమ్ములను సింహాసనం నుండి నెట్టివేసి,
అడవిలోని జంతువుల వలె గడ్డలు, వేళ్ళు తింటూ
బ్రతికే హీన స్థితికి తెచ్చారు. ఆ అవమాన భారంతో మేము ఐదుగురు అన్నదమ్ములము ఒకరి
ముఖము ఒకరము చూసుకోవడానికే ఎంతో సిగ్గుపడుతున్నాము; అటువంటప్పుడు మాతో
పాటు అడవిలో నివసిస్తున్న మునులు, ఇతర జనుల ఎదుట తలెత్తుకుని ఎలా తిరగగలము? మా మానానికి ఇంతటి
భంగం కలిగినప్పుడు మేము పగ తీర్చుకోకుండా ఎలా ఊరుకుంటాము?" అని
అర్జునుడు ప్రశ్నించెను.
విశేషాలు: మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యానము ననుసరించి, 'హరిణైస్తుల్యవృత్తితామ్' అనగా మృగము వలె
అడవి కూరలు తింటూ బ్రతకడం. 'జిహ్రీమః' అనగా
లజ్జపడుచున్నాము; ఇక్కడ క్రియా యోగము వల్ల సంబంధ సామాన్యంలో షష్ఠీ
విభక్తి వచ్చినది. అన్నదమ్ములందరికీ సమానమైన అభి మానము ఉన్నప్పటికీ, శత్రు సంహారమనే ఈ
గొప్ప కార్యాన్ని తన భుజస్కంధాలపై వేసుకొని సాధిస్తున్నానని అర్జునుడి అంతరంగ
భావము.
59వ శ్లోకము
శ్లోకము: శక్తివైకల్యనమ్రస్య
నిఃసారత్వాల్లఘీయసః । జన్మినో మానహీనస్య తృణస్య చ సమా గతిః ॥ 59 ॥
ఛందస్సు:
ఇది అనుష్టుప్ ఛందస్సుకు చెందిన శ్లోకము.
ప్రతిపదార్థం: శక్తివైకల్యనమ్రస్య
= సామర్థ్యము లేక వంగిపోయినట్టియు (దాసత్వము చేయునట్టియు), నిఃసారత్వాత్ = బలం
లేనందున (స్థిరాంశము లేనందున), లఘీయసః = గౌరవహీనుడైనట్టియు, మానహీనస్య =
ఆత్మగౌరవము (అభిమానము) లేనట్టి, జన్మినః = ప్రాణి యొక్కయు, తృణస్య చ =
గడ్డిపరక యొక్కయు, గతిః = ఉనికి (అవస్థ), సమా = ఒక్కటే
(సమానమే).
తాత్పర్యం: "సామర్థ్యము
లేక పరుల ఎదుట తలవంచి దాసత్వము చేస్తూ,
అంతఃసారము (బలము) లేక గౌరవాన్ని కోల్పోయిన
అభిమానహీనుడైన మనిషికి, గడ్డిపరకకు పెద్ద తేడా లేదు. గడ్డిపరక కూడా బలం
లేక గాలికి వంగిపోతుంది, తేలికగా ఉంటుంది; అభిమానం లేని మనిషి
కూడా సమాజంలో అంతకంటే హీనమైన స్థితిలోనే ఉంటాడు. కాబట్టి మానవుడికి ఆత్మగౌరవమే
ప్రధానము కానీ అభిమానాన్ని వదలకూడదు" అని అర్జునుడు అభిమాన ప్రాశస్త్యాన్ని
తెలిపెను.
విశేషాలు: మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యానము ననుసరించి, 'సారః'
అనగా బలము లేదా స్థిరాంశము అని అమరకోశము. 'లఘీయసః' అనగా గౌరవము
లేనివాడు మరియు బరువు లేని గడ్డి. అభిమానహీనుడైన మనిషిని గడ్డిపరకతో పోల్చి, మానహీనుడు గడ్డి
కంటే నీచమైనవాడని చెప్పడం ద్వారా ఇక్కడ 'ఉపమా' అలంకారము
వ్యక్తమైనది. ఇది 'అనేకార్థదీపిక' రూపంలో కూడా
భాసిస్తోందని మల్లినాథుడు పేర్కొనెను.
60వ శ్లోకము
శ్లోకము: అలఙ్ఘ్యం
తత్తదుద్వీక్ష్య యద్యదుచ్చైర్మహీభృతామ్ । ప్రియతాం జ్యాయసీం
మా గాన్మహతాం కేన తుఙ్గతా ॥ 60 ॥
ఛందస్సు:
ఇది అనుష్టుప్ ఛందస్సుకు చెందిన శ్లోకము.
ప్రతిపదార్థం: మహీభృతామ్ =
పర్వతముల యొక్క (రాజుల యొక్క), యద్యద్ = ఏ ఏ శృంగములైతే (ఉన్నత పదవులైతే), ఉచ్చైః = ఎత్తైనవో, తత్తద్ = ఆయా
శృంగములను, అలఙ్ఘ్యం = అధిరోహించుటకు శక్యము కానివిగా, ఉద్వీక్ష్య =
భావించి (ఉత్పేక్షించి), మహతాం = మహాత్ముల యొక్క, తుఙ్గతా =
మానోన్నత్యము (అభిమానము), కేన हेतुనా
= ఏ కారణము చేత, జ్యాయసీం = మిక్కిలి గొప్పదైన, ప్రియతామ్ =
ప్రియత్వమును, మా గాత్ = పొందకుండా ఉండును? (అనగా
అభిమానము వల్లనే వారు ఉన్నతులవుతారు).
తాత్పర్యం: "పర్వతాల
యొక్క ఎత్తైన శిఖరాలను చూసి—'ఇవి ఇతరులు ఎవరూ దాటలేనివి' అని లోకం ఏ విధముగా
గౌరవిస్తుందో, ఆ విధముగా సమాజంలో ఉన్నతమైన ఆత్మగౌరవంతో, అభిమానంతో జీవించే
మహాత్ముల మానోన్నత్యం అందరి చేత ప్రశంసించబడుతుంది. దైవవశాత్తు ఇష్టం లేకపోయినా, అభిమానవంతుడి ఉన్నత
గుణము సమాజంలో అతనికి గొప్ప గౌరవాన్ని,
ప్రియత్వాన్ని తెచ్చిపెడుతుంది. కాబట్టి
వీరులైనవారికి అభిమానమే పరమ ఆభరణము" అని అర్జునుడు పలికెను.
విశేషాలు: మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యానము ననుసరించి, 'మహీభృత్' అనగా పర్వతము మరియు
రాజు. 'మా గాత్' అనేది ఆశీస్సులు
తెల్పే మార్గంలో వచ్చిన లుఙ్ లకారము;
ఇది ఔషధము వలె మానవుడికి గౌరవాన్ని
కలిగిస్తుందని భావము. 'ఉద్వీక్ష్య' అనే పదాన్ని కొందరు
సమానకర్తృక నియమానికి భిన్నముగా వాడబడినట్లు పేర్కొన్నప్పటికీ, ప్రయోగదృష్ట్యా
దీనిని అంగీకరించవలెనని మల్లినాథుడు వివరించెను. ఉన్నత శిఖరాల వలె
అభిమానమే మనిషిని ఉన్నతుడిని చేస్తుందని ఇక్కడ నిరూపితమైనది.
61వ శ్లోకము
శ్లోకము: తావదాశ్రీయతే
లక్ష్మ్యా తావదస్య స్థిరం యశః । పురుషస్తావదేవాసౌ
యావన్మానాన్న హీయతే ॥ 61 ॥
ఛందస్సు:
ఇది అనుష్టుప్ ఛందస్సుకు చెందిన శ్లోకము.
ప్రతిపదార్థం: యావత్ = ఏ సమయము
వరకైతే, మానాత్ = ఆత్మగౌరవము (అభిమానము) నుండి, న హీయతే =
భ్రష్టుడు కాడో (పడిపోడో), తావత్ ఏవ = ఆ సమయము వరకు మాత్రమే, అసౌ = ఈ మానవుడు, లక్ష్మ్యా =
లక్ష్మీదేవి చేత, ఆశ్రీయతే = ఆశ్రయింపబడును, తావత్ = అంతవరకు
మాత్రమే, అస్య = వీని యొక్క, యశః = కీర్తి, స్థిరమ్ =
స్థిరముగా ఉండును, తావత్ ఏవ = అంతవరకు మాత్రమే, అసౌ = వీడు, పురుషః = (లోకములో)
పురుషుడుగా (వీరుడుగా) గణింపబడును.
తాత్పర్యం: "మానవుడు
తన ఆత్మగౌరవాన్ని, అభిమానాన్ని కాపాడుకున్నంత కాలమే లక్ష్మీదేవి
అతడిని ఆశ్రయించి ఉంటుంది; అంతవరకు మాత్రమే అతని కీర్తి లోకంలో స్థిరంగా
నిలుస్తుంది. సమాజంలో అతడిని ఒక 'పురుషుడు'గా (సామర్థ్యమున్న
వానిగా) గుర్తించేది కూడా ఆ అభిమానం ఉన్నంతవరకే. అభిమానాన్ని కోల్పోయిన వానికి
ఎక్కడా శుభము జరుగదు" అని అర్జునుడు పలికెను.
విశేషాలు: మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యానము ననుసరించి, 'పురుషస్తావదేవాసౌ' అనగా అభిమానహీనుడు
పురుషుడిగా పరిగణింపబడడని, వాడు జీవన్మృతుడితో సమానమని భావము. మానము లేనివానికి
ఐశ్వర్యము గానీ, కీర్తి గానీ దక్కవని ఇక్కడ స్పష్టము చేయబడినది.
62వ శ్లోకము
శ్లోకము: స పుమానర్థవజ్జన్మా
యస్య నామ్ని పురఃస్థితే । నాన్యామఙ్గులిమభ్యేతి సంఖ్యాయాముద్యతాఙ్గులిః ॥ 62 ॥
ఛందస్సు:
ఇది అనుష్టుప్ ఛందస్సుకు చెందిన శ్లోకము.
ప్రతిపదార్థం: యస్య = ఏ పురుషుని
యొక్క, నామ్ని = పేరు, పురఃస్థితే సతి =
అందరికంటే ముందు నిలిచినప్పుడు, సంఖ్యాయాం = (గుణవంతులైన వీరులను) లెక్కించే
సందర్భమునందు, ఉద్యతాఙ్గులిః = ఎత్తబడిన (లెక్కించడానికి చాచిన)
వేలు, అన్యామ్ = (రెండవదైన) మరొక, అఙ్గులిమ్ = వేలిని, నాభ్యేతి = పొందదో
(అనగా అతడే మొదటివాడై ద్వితీయుడు లేనివాడగునో), సః పుమాన్ = ఆ
పురుషుడు మాత్రమే, అర్థవజ్జన్మా = సార్థకమైన జన్మ గలవాడు.
తాత్పర్యం: "లోకంలో
గుణవంతులనో, వీరులనో లెక్కించేటప్పుడు—ఎవరి పేరు వినబడగానే
లెక్కించేవాడి వేలు మొదటి స్థానంలో నిలిచిపోతుందో, రెండవ వేలిని
ఎత్తవలసిన అవసరం లేకుండా ఎవాడు అద్వితీయుడిగా నిలుస్తాడో—అటువంటి వాని జన్మ
మాత్రమే సార్థకమైనది. ఆత్మగౌరవం లేని వానికి ఇటువంటి అగ్రస్థానం దక్కడం
అసాధ్యం" అని అర్జునుడు పలికెను.
విశేషాలు: మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యానము ననుసరించి, 'అర్థవజ్జన్మా' అనగా సార్థకమైన
పుట్టుక కలవాడు. లోకంలో ఉత్తమ వీరులను లెక్కించేటప్పుడు
ప్రథమగణ్యుడిగా నిలవడమే నిజమైన పురుష లక్షణమని, అభిమానహీనుడికి ఈ
గౌరవం దక్కదని ఇక్కడ నిరూపించబడినది.
63వ శ్లోకము
శ్లోకము: దురాసదవనજ్యాయాన్గమ్యస్తుఙ్గోఁపి భూధరః । న
జహాతి మహౌజస్కం మానప్రాంశుమలఙ్ఘ్యతా ॥ 63 ॥
ఛందస్సు:
ఇది అనుష్టుప్ ఛందస్సుకు చెందిన శ్లోకము.
ప్రతిపదార్థం: తుఙ్గః అపి =
ఎత్తైనదైనప్పటికీ, భూధరః = పర్వతము, దురాసదవనజ్యాయాన్ =
దరిచేరరాని (భయంకరమైన) అడవుల చేత పెద్దదైనందున, గమ్యః = (మనుషుల
చేత) ఎక్కదగినదే (సాధ్యమైనదే) అవుతుంది, కింతు = కానీ, అలఙ్ఘ్యతా = ఇతరుల
చేత లంఘింపబడకపోవడము (తిరస్కరింపబడకపోవడము) అనే గుణము, మహౌజస్కమ్ = గొప్ప
ప్రతాపము కలిగినట్టియు, మానప్రాంశుమ్ = ఆత్మగౌరవము చేత ఉన్నతుడైనట్టియు
(పురుషుడిని), న జహాతి = విడిచిపెట్టదు.
తాత్పర్యం: "ఎంతటి దట్టమైన అడవులతో నిండిన ఎత్తైన పర్వతమైనా
సరే—మనుషులు ప్రయత్నిస్తే దానిని అధిరోహించడం (లొంగదీసుకోవడం) సాధ్యమే. కానీ, నిండు అభిమానంతో, గొప్ప ప్రతాపంతో
ఉన్న ఉత్తమ పురుషుడిని లొంగదీసుకోవడం గానీ, తిరస్కరించడం గానీ
ఎవరికీ సాధ్యం కాదు; అలఘ్న్యత (ఎవరికీ లొంగని తనం) అనేది ఆ
అభిమానవంతుడిని ఎన్నడూ విడిచిపెట్టదు. పర్వతము కంటే మానధనుడే ఎంతో
ఉత్కృష్టమైనవాడు" అని అర్జునుడు పలికెను.
విశేషాలు: మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యానము ననుసరించి, 'భూధరః'
అనగా పర్వతము. 'మానప్రాంశుమ్' అనగా మానము చేత
ఉన్నతుడైన పురుషుడు. ఉపమానమైన పర్వతము కంటే ఉపమేయుడైన మానధనునికి 'అలఘ్న్యత' అనే ధర్మము వల్ల
ఆధిక్యతను చెప్పడం వలన ఇక్కడ 'వ్యతిరేక' అలంకారము మనోహరముగా
వ్యక్తమైనది.
64వ శ్లోకము
శ్లోకము: గురూన్కుర్వన్తి తే
వంశ్యానన్వర్థా తైర్వసున్ధరా । యేషాం యశాంసి
శుభ్రాణి హ్రేపయన్తీన్దుమణ్డలమ్ ॥ 64
॥
ఛందస్సు:
ఇది అనుష్టుప్ ఛందస్సుకు చెందిన శ్లోకము.
ప్రతిపదార్థం: యేషాం = ఏ వీరుల
యొక్క, శుభ్రాణి = నిర్మలమైన, యశాంసి = కీర్తులు, ఇన్దుమణ్డలమ్ =
చంద్రబింబాన్ని సైతము, హ్రేపయన్తి = సిగ్గుపడేలా చేయునో, తే = అటువంటి వారు, వంశ్యాన్ = తమ
వంశమునందు పుట్టిన, గురూన్ = పూర్వీకులను (పెద్దలను), గురూన్ కుర్వన్తి =
(తమ కీర్తి చేత) మరింత ప్రసిద్ధులను చేయుదురు, తైః = అటువంటి వారి
వలనే, వసున్ధరా = ఈ భూదేవి, అన్వర్థా = (రత్న
గర్భ లేదా ఐశ్వర్యమును ధరించినది అనే) సార్థక నామధేయము కలది అగుచున్నది.
తాత్పర్యం: "ఏ
మహాత్ముల యొక్క తెల్లని నిర్మల కీర్తి చంద్రుడిని సైతం సిగ్గుపడేలా
చేస్తుందో—అటువంటి వారు రఘు, దిలీపుల వలె తమ వంశాన్ని, తమ పూర్వీకులను
సైతం లోకంలో మరింత ప్రసిద్ధులుగా మారుస్తారు. అటువంటి మానధనులను
కనడం వల్లనే ఈ భూమికి 'వసుంధర' (గొప్ప ఐశ్వర్యాన్ని
మోస్తున్నది) అనే పేరు సార్థకమవుతుంది తప్ప సామాన్యుల వల్ల కాదు. ఇటువంటి కీర్తి
కేవలం అభిమానవంతుడికే సాధ్యం" అని అర్జునుడు పేర్కొనెను.
విశేషాలు: మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యానము ననుసరించి, 'వసున్ధరా' అనగా ధనమును (ఉత్తమ
పురుషులను) ధరించినది; ఇక్కడ ఖచ్ ప్రత్యయము, ముమాగమము వచ్చినవి. 'హ్రేపయన్తి' అనగా లజ్జను
కలిగిస్తున్నాయి; ఇది హ్రీ ధాతువు యొక్క ణ్యంత రూపము, ఇక్కడ పుగాగమము
వచ్చినది. చంద్రుడిని సిగ్గుపరచడం అనే సాదృశ్య పర్యవసానం
వల్ల ఇక్కడ 'ఉపమా'
అలంకారము వ్యక్తమైనది.
65వ శ్లోకము
శ్లోకము: ఉదాహరణమాశీఃషు
ప్రథమే తే మనస్వినామ్ । శుష్కేఁశనిరివామర్షో యైరరాతిషు పాత్యతే ॥ 65 ॥
ఛందస్సు:
ఇది అనుష్టుప్ ఛందస్సుకు చెందిన శ్లోకము.
ప్రతిపదార్థం: యైః = ఏ వీరుల చేత, అరాతిషు విషయే =
శత్రువులపైన, శుష్కే = ఎండిన చెట్టుపై, అశనిః ఇవ = పిడుగు
వలె, అమర్షః = కోపము (ప్రతీకారము), పాత్యతే =
ప్రయోగింపబడునో, తే = అటువంటి వారు, మనస్వినామ్ =
మానధనులలో, ప్రథమే = అగ్రేసరులై, ఆశీఃషు = (లోకులు
కోరుకొనే) దీవెనల యందు (లేదా పురుషుల ఆకాంక్షల యందు), ఉదాహరణం = ఉత్తమ
దృష్టాంతము (నిదర్శనము), భవన్తి = అగుచున్నారు.
తాత్పర్యం: "ఎండిన చెట్టుపై పిడుగు పడితే అది ఏ విధముగా
సర్వనాశనమవుతుందో, ఆ విధముగా శత్రువులపై తమ క్రోధాన్ని పిడుగు వలె
కురిపించి పగ తీర్చుకునే వీరులు—అభిమానవంతులందరిలోనూ అగ్రేసరులుగా నిలుస్తారు. 'మనుషులంటూ
పుడితే ఇటువంటి వారే కావాలి' అని లోకులు ఇచ్చుకునే దీవెనలకు, ఆకాంక్షలకు రాముడు, కృష్ణుడి వలె వారే
ఉత్తమ నిదర్శనాలుగా (ఉదాహరణలుగా) మారుతారు. కాబట్టి క్షత్రియుడికి పగను అణచుకోవడం
తగదు" అని అర్జునుడు పలికెను.
విశేషాలు: మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యానము ననుసరించి, 'అమర్షః' అనగా క్రోధము. శత్రువులపై
క్రోధాన్ని కురిపించడాన్ని ఎండిన చెట్టుపై పిడుగు పడటంతో పోల్చడం వల్ల ఇక్కడ 'ఉపమా' అలంకారము చక్కగా
కుదిరినది. మానాన్ని కాపాడుకోవడమే ఉత్తమ పురుష లక్షణమనే భావన
ఇక్కడ స్థిరీకరించబడినది.
66వ శ్లోకము
శ్లోకము: న సుఖం ప్రార్థయే
నార్థముదన్వద్వీచిచఞ్చలమ్ ।
నానిత్యతాశనేస్త్రస్యన్వివిక్తం బ్రహ్మణః
పదమ్ ॥ 66 ॥
ఛందస్సు:
ఇది అనుష్టుప్ ఛందస్సుకు చెందిన శ్లోకము.
ప్రతిపదార్థం: ఉదన్వద్వీచిచఞ్చలమ్
= సముద్రపు అలల వలె అత్యంత అస్థిరమైన,
సుఖం = ప్రాంచిక సుఖమును (కామమును), న ప్రార్థయే = నేను
కోరడం లేదు, తథా = అదే విధముగా, అర్థం చ = ధనమును
కూడా, న (ప్రార్థయే) = కోరడం లేదు, అనిత్యతాశనేః =
అనిత్యత్వము (వినాశనము) అనే పిడుగునకు,
త్రస్యన్ = భయపడుతూ, వివిక్తం =
నిరుపాధికమైన (నిర్బాధకమైన), బ్రహ్మణః = పరబ్రహ్మకు సంబంధించిన, పదమ్ = ముక్తి
స్థానాన్ని సైతము, న ప్రార్థయే = నేను ఆశించడం లేదు.
తాత్పర్యం: ఇంద్రుడు చెప్పిన
మోక్షోపదేశానికి అర్జునుడు సమాధానమిస్తూ ఇలా అనెను: "ఓ పూజ్యుడా! సముద్రపు
అలల వలె క్షణక్షణం మారిపోయే ప్రాంచిక సుఖాలను గానీ, చంచలమైన ధనాన్ని
గానీ నేను కోరడం లేదు. వినాశనమనే పిడుగునకు భయపడిపోయి, ఈ సంసార బంధాల
నుండి విముక్తిని ప్రసాదించే ఆ పరబ్రహ్మ పదమును (మోక్షాన్ని) కూడా నేను ఇప్పుడు
ఆశించడం లేదు. శత్రువధ తప్ప నా మనస్సులో మరేమీ లేదు. దీనితో మీరు
చెప్పిన 'ఉచ్ఛేదం జన్మనః కర్తుం' అనే మాటకు సమాధానం
లభించినది".
విశేషాలు: మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యానము ననుసరించి, 'ఉదన్వాన్' అనగా సముద్రుడు, 'వీచిః' అనగా అలలు. 'త్రస్యన్' లో 'వా ఓః శ్యన్' సూత్రము చేత శ్యన్
ప్రత్యయము వచ్చినది. 'బ్రహ్మణః పదమ్' అనగా ఐక్యలక్షణమైన
ముక్తి స్థానము. ఇంద్రుడు 31వ శ్లోకంలో చెప్పిన
మోక్ష మార్గాన్ని అర్జునుడు ఇక్కడ వినయపూర్వకముగానే తిరస్కరించెను.
67వ శ్లోకము
శ్లోకము: ప్రమార్ష్టుమయశఃపఙ్కమిచ్ఛేయం
ఛద్మనా కృతమ్ । వైధవ్యతాపితారాతివనితాలోచనామ్బుభిః ॥ 67 ॥
ఛందస్సు:
ఇది అనుష్టుప్ ఛందస్సుకు చెందిన శ్లోకము.
ప్రతిపదార్థం: కిన్తు = కానీ, ఛద్మనా = కపటము చేత, (శత్రువుల
చేత) కృతమ్ = ఆపాదింపబడిన, అయశఃపఙ్కమ్ = అపకీర్తి అనే బురదను, వైధవ్యతాపిత =
వైధవ్యము (మొగుడు చావడం) చేత దుఃఖితులైన, అరాతివనితా =
శత్రువుల భార్యల యొక్క, లోచనామ్బుభిః = కంటి నీటి ప్రవాహాల చేత, ప్రమార్ష్టుమ్ =
కడిగివేయుటకు, ఇచ్ఛేయమ్ = కోరుచున్నాను.
తాత్పర్యం: "కపట
జూదంతో శత్రువులు మాకు ఆపాదించిన 'అపకీర్తి' అనే పెద్ద బురదను
వదిలించుకోవడమే నా ఏకైక లక్ష్యం. యుద్ధంలో ఆ కౌరవులను వధించడం ద్వారా—వారి భార్యలకు
వైధవ్యాన్ని మిగిల్చి, వారు కార్చే కన్నీటి ధారలతో మాత్రమే ఆ అవమానపు
బురదను కడిగివేయాలని నేను కోరుకుంటున్నాను. నా శత్రువుల నాశనము
తప్ప నా మనస్సుకు మరేదీ శాంతిని ఇవ్వదు" అని అర్జునుడు తన నిశ్చయాన్ని చాటెను.
విశేషాలు: మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యానము ననుసరించి, 'అయశఃపఙ్కమ్' (అపకీర్తి అనే బురద)
అనే పదంలో 'రూపక'
అలంకారము వాడబడినది. 'ఇచ్ఛేయమ్' అనేది ఇష్ ధాతువు
యొక్క లిఙ్ రూపము. శత్రువులను హతమార్చడమే తన అపకీర్తికి ఏకైక
ప్రక్షాళనమని అర్జునుడు భీకరముగా ప్రతిజ్ఞ చేసెను.
68వ శ్లోకము
శ్లోకము: అపహాస్యేఁథవా
సద్భిః ప్రమాదో వాస్తు మే ధియః । అస్థానవిహితాయాసః
కామం జిహ్రేతు వా భవాన్ ॥ 68 ॥
ఛందస్సు:
ఇది అనుష్టుప్ ఛందస్సుకు చెందిన శ్లోకము.
ప్రతిపదార్థం: అథవా = లేదా, సద్భిః = పండితుల
(సజ్జనుల) చేత, అపహాస్యే = నేను నవ్వులపాలు చేయబడినప్పటికీ
(అపహసింపబడినప్పటికీ), మే ధియః = నా బుద్ధికి, ప్రమాదః వా అస్తు =
పొరపాటైనా (దురాగ్రహమైనా) కానిమ్ము,
అస్థానవిహితాయాసః = అయోగ్యుడనైన నా
విషయములో హితోపదేశ ప్రయత్నమును వృధాగా చేసినట్టి, భవాన్ వా = మీరైనా
సరే, కామమ్ = తగినట్లుగా, జిహ్రేతు =
సిగ్గుపడండి (లజ్జను పొందండి).
తాత్పర్యం: ఇంద్రుడు 19వ శ్లోకంలో చెప్పిన
'వధోదర్కాః క్రియాః...' (హింస
కోసం తపస్సు చేయడం తప్పు) అనే దోషాన్ని అర్జునుడు అంగీకరిస్తూ ఇలా అనెను: "ఓ
పూజ్యుడా! శత్రువులను చంపడం కోసమే నేను తపస్సు చేస్తున్నానని లోకంలోని జ్ఞానులు
నన్ను చూసి నవ్వుకున్నా నాకు పర్వాలేదు; నా బుద్ధికి ఇది ఒక
పొరపాటైనా కానిమ్ము. కానీ,
అర్హత లేని నా వంటి వానికి ఇంతసేపు
మోక్షోపదేశం చేసి, మీ ప్రయత్నాన్ని వృధా చేసుకున్నందుకు మీరే
సిగ్గుపడవలసి ఉంటుంది" అని అర్జునుడు పలికెను.
విశేషాలు: మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యానము ననుసరించి, 'అపహాస్యే' లో వర్తమాన
సామీప్యమందు లట్ లకారము వచ్చినది; ఇక్కడ ణ్యంత పాఠము భ్రాంతి వల్ల ఏర్పడినదని
మల్లినాథుడు స్పష్టం చేసెను. 'అస్థానవిహితాయాసః' అనగా అయోగ్యుడైన
వానిపై హితోపదేశ శ్రమను చేసినవాడు. తన పంతాన్ని వదులుకోనని అర్జునుడు ఇక్కడ
వినయపూర్వకమైన వ్యంగ్యంతో దేవేంద్రుడికి సమాధానమిచ్చెను.
69వ శ్లోకము
శ్లోకము: వంశలక్ష్మీమనుద్ధృత్య
సముచ్ఛేదేన విద్విషామ్ । నిర్వాణమపి మन్యేఁహమన్తరాయం జయశ్రియః ॥ 69 ॥
ఛందస్సు:
ఇది అనుష్టుప్ ఛందస్సుకు చెందిన శ్లోకము.
ప్రతిపదార్థం: అహన్తు = నేను
మాత్రం, విద్విషామ్ = శత్రువుల యొక్క, సముచ్ఛేదేన =
సంపూర్ణ నాశనము ద్వారా, వంశలక్ష్మీమ్ = మా వంశ గౌరవమును (రాజ్యలక్ష్మిని), అనుద్ధృత్య =
తిరిగి ఉద్ధరించకుండా, లభ్యమయ్యే, निर्वाణమపి = మోక్షాన్ని
సైతము, జయశ్రియః = విజయలక్ష్మికి, అన్తరాయమ్ =
విఘ్నముగా (అడ్డుగా), మन్యే =
భావిస్తున్నాను.
తాత్పర్యం: "శత్రువులను
సర్వనాశనం చేసి, కౌరవుల పాలైన మా వంశ గౌరవాన్ని, రాజ్యలక్ష్మిని
తిరిగి ఉద్ధరించకుండా—నాకు సాక్షాత్తు 'మోక్షం' (నిర్వాణం)
లభిస్తున్నా సరే, దానిని నేను నా విజయలక్ష్మికి కలిగే పెద్ద
విఘ్నముగానే భావిస్తాను తప్ప పరమ పురుషార్థముగా ఒప్పుకోను. వంశోద్ధరణ లేని
ముక్తి నాకు వద్దు" అని అర్జునుడు క్షత్రియ ధర్మాన్ని ప్రకటించెను.
విశేషాలు: మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యానము ననుసరించి, 'నిర్వాణమపి మన్యే...' అనే మాట వీరరస
ప్రధానమైన క్షత్రియ మనస్తత్వానికి అద్దం పడుతోంది. వంశ గౌరవ రక్షణే
పరమ కర్తవ్యమని, దాని ముందు మోక్ష సుఖం కూడా తృణప్రాయమని అర్జునుడు
స్పష్టం చేసెను.
70వ శ్లోకము
శ్లోకము: అజన్మా
పురుషస్తావద్గతాసుస్తృణమేవ వా । యావన్నేషుభిరాదత్తే
విలుప్తామరిభిర్యశః ॥ 70 ॥
ఛందస్సు:
ఇది అనుష్టుప్ ఛందస్సుకు చెందిన శ్లోకము.
ప్రతిపదార్థం: యావత్ = ఏ సమయము
వరకైతే, పురుషః = మానవుడు, అరిభిః = శత్రువుల
చేత, విలుప్తమ్ = అపహరింపబడిన, యశః = (తన)
కీర్తిని, ఇషుభిః = బాణముల చేత (యుద్ధము ద్వారా), నాదత్తే = తిరిగి
రాబట్టుకోడో, తావత్ = అంతవరకు వాడు, అజన్మా =
పుట్టనివానితో సమానము, వా = లేదా, గతాసుః =
చచ్చినవానితో సమానము, వా = లేదా, తృణమేవ = కేవలము
గడ్డిపరకతో సమానము.
తాత్పర్యం: "శత్రువులు అపహరించిన తన కీర్తిని, వంశ
గౌరవాన్ని—యుద్ధరంగంలో పదునైన బాణాలతో శత్రువులను చీల్చి తిరిగి సాధించనంత కాలం—ఆ
మానవుడు పుట్టనివానితో సమానం! ఒకవేళ పుట్టినా వాడు చచ్చినవానితో సమానం! బ్రతికి
ఉన్నా వాడు ఎందుకూ పనికిరాని గడ్డిపరకతో సమానం! నేను కేవలం మొండి
పంతంతో ఈ మాటలు అనడం లేదు, వీర క్షత్రియ ధర్మాన్ని అనుసరిస్తూనే నా
నిశ్చయాన్ని చెప్తున్నాను" అని అర్జునుడు తన ప్రసంగాన్ని ముగించెను.
విశేషాలు: మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యానము ననుసరించి, 'అజన్మా' అనగా పుట్టనివాడు, 'గతాసుః' అనగా ప్రాణాలు
పోయిన మృతుడు. కీర్తిని తిరిగి పొందలేక జీవించేవాడు
ముల్లోకాలలోనూ నిరర్థకుడని, అకింత్కరుడని భావము. శత్రుసంహారమే
వీరుడి పరమ ధర్మమనే సత్యం ఇక్కడ బలీయముగా నిరూపితమైనది.
కిరాతార్జునీయ మహాకావ్యములోని 11వ సర్గకు
సంబంధించిన 71 నుండి 81 వరకు గల చివరి
శ్లోకాలకు, మల్లినాథసూరి వ్యాఖ్యానాన్ని అనుసరించి
ప్రతిపదార్థం, తాత్పర్యం మరియు విశేషాలు ఇక్కడ పొందుపరచడమైనది:
71వ శ్లోకము
శ్లోకము: అనిర్జయేన ద్విషతాం
యస్యామర్షః ప్రశామ్యతి । పురుషోక్తిః కథం తస్మిన్బ్రూహి త్వం హితపోధన ॥ 71 ॥
ఛందస్సు:
ఇది అనుష్టుప్ ఛందస్సుకు చెందిన శ్లోకము.
ప్రతిపదార్థం: హే తపోధన = ఓ
తపోధనుడా!, ద్విషతాం = శత్రువులను, అనిర్జయేన =
జయించకుండానే (ఓడించకుండానే), యస్య = ఏ వాని యొక్క, అమర్షః = కోపము, ప్రశామ్యతి =
చల్లారిపోవునో (శాంతించునో), తస్మిన్ = అటువంటి వాని విషయములో, పురుషోక్తిః = 'పురుషుడు' అనే శబ్దము (పదము), కథం = ఏ విధముగా
పొసగును?, త్వం హి = మీరే, బ్రూహి = చెప్పండి.
తాత్పర్యం: "ఓ
తపోధనుడా! శత్రువులను దండించి జయించకుండానే, వారు చేసిన
పరాభవాన్ని చూస్తూ కూడా ఎవరి కోపమైతే ఊరకే చల్లారిపోతుందో—అలాంటి పిరికివానిని
లోకంలో 'పురుషుడు' అని ఎలా పిలవగలరు? పురుషకారమే
లేనివానిని పురుషుడనడం ధర్మమా? సమస్తము తెలిసిన మీరే ఆలోచించి చెప్పండి" అని
అర్జునుడు పలికెను.
విశేషాలు: మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యానము ననుసరించి, శత్రువులను గెలవకుండానే కోపం తగ్గిపోవడం అనేది
పిరికితనానికి నిదర్శనమని భావము. 'పురుషోక్తిః' అనగా పురుషుడు అనే
వ్యవహారము; ప్రవృత్తి నిమిత్తమైన పరాక్రమము లేనప్పుడు ఆ
శబ్దప్రయోగము వ్యర్థమని ఇక్కడ నిరూపించబడినది.
72వ శ్లోకము
శ్లోకము: కృతం పురుషశబ్దేన
జాతిమాత్రావలమ్బినా । యోఁఙ్గీకృతగుణైః శ్లాఘ్యః సవిస్మయముదాహృతః ॥ 72 ॥
ఛందస్సు:
ఇది అనుష్టుప్ ఛందస్సుకు చెందిన శ్లోకము.
ప్రతిపదార్థం: జాతిమాత్రావలమ్బినా
= కేవలము (మగవాడు అనే) పురుష జాతిని మాత్రమే ఆశ్రయించి ఉండే, పురుషశబ్దేన =
పురుష శబ్దముతో, కృతమ్ = చాలును (ఏమీ ప్రయోజనము లేదు), కిన్తు = కానీ, యః = ఏ పురుషుడైతే, అఙ్గుకృతగుణైః =
గుణగ్రహణము కలవారి చేత, శ్లాఘ్యః సన్ = శ్లాఘించదగినవాడై, సవిస్మయమ్ =
ఆశ్చర్యముతో కూడినట్లుగా, ఉదాహృతః = (మనుషులంటూ ఉంటే ఇతడే అని)
కీర్తించబడునో (వాడే ఉత్తముడు).
తాత్పర్యం: "కేవలం
మగవాడిగా పుట్టాడు అనే జాతిని బట్టి పిలిచే 'పురుషుడు' అనే శబ్దము వల్ల ఏ
ప్రయోజనమూ లేదు; అది పశుపక్ష్యాదులకూ సమానమే. కానీ, ఏ పురుషుడు తన
పరాక్రమాది సద్గుణాల చేత గుణవంతులైన పెద్దల చేత మెచ్చుకోబడి, 'మనుషుడంటూ
ఉంటే ఇతని వలె ఉండాలి' అని అందరూ ఆశ్చర్యంతో కీర్తిస్తారో—అలాంటి వాని
గుర్తింపే ఆకాంక్షించదగినది" అని అర్జునుడు పలికెను.
విశేషాలు: మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యానము ననుసరించి, 'కృతమ్'
అనే పదము ఇక్కడ నిషేధార్థకమైన అవ్యయముగా
వాడబడినది, కావున తృతీయా విభక్తి వచ్చినది. కేవలము జన్మ చేత
కాక, గుణ పరాక్రమాల చేతనే పురుష శబ్దానికి సార్థకత
కలుగుతుందని ఇక్కడ స్పష్టము చేయబడినది.
73వ శ్లోకము
శ్లోకము: గ్రసమానమివౌజాంసి
సదసా గౌరవేరితమ్ । నామ యస్యాభినన్దన్తి ద్విషోఁపి స పుమాన్పుమాన్ ॥ 73 ॥
ఛందస్సు:
ఇది అనుష్టుప్ ఛందస్సుకు చెందిన శ్లోకము.
ప్రతిపదార్థం: సదసా = సభల యందు, గౌరవేరితమ్ =
గౌరవపూర్వకముగా ఉచ్ఛరింపబడినదియు, శృణ్వతామ్ = వినేవారి యొక్క, ఓజాంసి =
తేజస్సులను, గ్రసమానమివ = మింగివేయుచున్నట్లు ఉన్నట్టియు, యస్య = ఏ వీరుని
యొక్క, నామ = పేరును, ద్విషః అపి =
శత్రువులు సైతము, అభినన్దన్తి = సంతోషముతో శ్లాఘిస్తారో, సః పుమాన్ = ఆ
పురుషుడు మాత్రమే, పుమాన్ = (యథార్థమైన) పురుషుడు.
తాత్పర్యం: "రాజసభలలో
ఎవరి పేరును గౌరవంగా ఉచ్ఛరించినప్పుడు—ఆ పేరు వినే శత్రువుల గుండెలు ఝల్లుమని, వారి తేజస్సులన్నీ
నశించిపోతాయో, అంతటి పరాక్రమవంతుడి పేరును సాక్షాత్తు శత్రువులు
సైతం మెచ్చుకోక తప్పదో—అలాంటి వాడు మాత్రమే నిజమైన పురుషుడు! మిగిలినవారు కేవలం
పేరుకే మనుషులు" అని అర్జునుడు పలికెను.
విశేషాలు: మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యానము ననుసరించి, మొదటి 'పుమాన్' శబ్దము జాతిని
సూచిస్తుండగా, రెండవ 'పుమాన్' శబ్దము వీరత్వాది
గుణములను సూచిస్తుంది. ఇక్కడ తాత్పర్య భేదము చేత ఒకే శబ్దము మరలా వాడబడటం
వల్ల 'లాటానుప్రాస' అలంకారము చక్కగా
కుదిరినది.
74వ శ్లోకము
శ్లోకము: యథాప్రతిజ్ఞం
ద్విషతాం యుధి ప్రతిచికీర్షయా । మమైవాధ్యేతి
నృపతిస్తృష్యన్నివ జలాఞ్జలేః ॥ 74 ॥
ఛందస్సు:
ఇది అనుష్టుప్ ఛందస్సుకు చెందిన శ్లోకము.
ప్రతిపదార్థం: నృపతిః = మా
అన్నయైన ధర్మరాజు, యుధి = యుద్ధమునందు, యథాప్రతిజ్ఞం =
ప్రతిజ్ఞకు అనుగుణముగా, ద్విషతాం = శత్రువులపై, ప్రతిచికీర్షయా =
పగ తీర్చుకోవాలనే కోరిక చేత, తృష్యన్ = దప్పిక గొన్నవాడు, జలాఞ్జలేః ఇవ =
దోసెడు నీటి కోసం ఆరాటపడునట్లు, మమైవ = నా కోసమే, అధ్యేతి = నిరంతరము
కోరుకుంటున్నాడు (నన్నే స్మరిస్తున్నాడు).
తాత్పర్యం: "యుద్ధరంగంలో
శత్రువులను సంహరించి ప్రతిజ్ఞ నెరవేర్చాలనే ఆరాటంతో ఉన్న మా అన్న
ధర్మరాజు—దప్పికతో అలమటించే వాడు దోసెడు మంచి నీటి కోసం ఎంతగా ఎదురుచూస్తాడో, నా సహాయం కోసం
అంతగా ఎదురుచూస్తున్నాడు. ఈ కార్యసిద్ధి అంతా నా బాణాలపైనే ఆధారపడి ఉన్నందున
ఆయన నన్నే తలచుకుంటున్నాడు; అందువల్లనే నేను ఈ పట్టుదలతో ఉన్నాను" అని
అర్జునుడు పేర్కొనెను.
విశేషాలు: మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యానము ననుసరించి, 'ప్రతిచికీర్షయా' అనగా ప్రతిక్రియ
చేయాలనే (చంపాలనే) కోరిక. 'మమైవాధ్యేతి' లో 'అధీగర్థ...' సూత్రము చేత కర్మకు
షష్ఠీ విభక్తి వచ్చినది. దాహంతో ఉన్నవాడికి నీరు ఎంత అవసరమో, ధర్మరాజుకి
అర్జునుడి పరాక్రమం అంత అవసరమనే ఉపమ ఇక్కడ మనోహరముగా వాడబడినది.
75వ శ్లోకము
శ్లోకము: స వంశస్యావదాతస్య
శశాఙ్కస్యేవ లాఞ్ఛనమ్ । కృచ్ఛ్రేషు వ్యర్థయా యత్ర శ్రూయతే భర్తురాజ్ఞయా ॥ 75 ॥
ఛందస్సు:
ఇది అనుష్టుప్ ఛందస్సుకు చెందిన శ్లోకము.
ప్రతిపదార్థం: యత్ర = ఏ పురుషుని
విషయములో, కృచ్ఛ్రేషు = ఆపత్కాలమునందు (కష్టాల యందు), భర్తుః = (తనను
నమ్మిన) ప్రభువు యొక్క, ఆజ్ఞయా = ఆజ్ఞ, వ్యర్థయా శ్రూయతే =
వ్యర్థమైనట్లుగా వినబడునో, సః = ఆ మానవుడు, అవదాతస్య =
నిర్మలమైన, వంశస్య = (తన) వంశమునకు, శశాఙ్కస్య =
చంద్రుని యొక్క, లాఞ్ఛనమివ = కలంకము వలె (అగును).
తాత్పర్యం: "తనను
నమ్మిన ప్రభువు లేదా అన్న ఆపదలో ఉండి ఆజ్ఞాపించినప్పుడు—ఏ మానవుడైతే ఆ ఆజ్ఞను
నెరవేర్చలేక వ్యర్థుడై నిలుస్తాడో, వాడు నిర్మలమైన తన వంశానికి నిండు చంద్రునిలో ఉండే
నల్లని కలంకం వలె మచ్చ తెస్తాడు. ఆపత్కాలంలో ప్రభువు కార్యాన్ని సాధించకుండా కేవలం
స్వార్థాన్ని చూసుకునేవాడు కులఘాతకుడు అవుతాడు" అని అర్జునుడు పలికెను.
విశేషాలు: మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యానము ననుసరించి, 'అవదాతః' అనగా స్వచ్ఛమైన
వంశము. ఆపదలో అన్న ఆజ్ఞను జరిపించకపోవడం వంశానికి కలంకం
తెస్తుందని, చంద్రుని లాంఛనము (కలంకము) తో పోల్చడం వల్ల ఇక్కడ 'ఉపమా' అలంకారము
వ్యక్తమైనది.
76వ శ్లోకము
శ్లోకము: కథం
వాదీయతామర్వాఙ్మునితా ధర్మరోధినీ । ఆశ్రమానుక్రమః
పూర్వైః స్మర్యతే న వ్యతిక్రమః ॥ 76
॥
ఛందస్సు:
ఇది అనుష్టుప్ ఛందస్సుకు చెందిన శ్లోకము.
ప్రతిపదార్థం: ధర్మరోధినీ = (నా
క్షత్రియ) ధర్మానికి విరోధమైనదియు, అర్వాక్ = గృహస్థాశ్రమానికి ముందే వచ్చేదియు ఐన, మునితా = ఈ
మునివృత్తి (వానప్రస్థము), కథం వా = ఏ విధముగా, అదీయతామ్ = నా చేత
అంగీకరించబడును?, పూర్వైః = పూర్వీకులైన మన్వాదుల చేత, ఆశ్రమానుక్రమః =
ఆశ్రమముల యొక్క క్రమమే, స్మర్యతే = చెప్పబడినది, వ్యతిక్రమః న =
క్రమమును ఉల్లంఘించుట కాదు కదా.
తాత్పర్యం: "ఓ
పూజ్యుడా! గృహస్థ ధర్మాన్ని పూర్తిగా నెరవేర్చకుండానే, క్షత్రియ ధర్మానికి
విరుద్ధంగా నేను ఇప్పుడే మునివృత్తిని (సన్న్యాసాన్ని) ఎలా స్వీకరించగలను? మనువు మొదలైన
పూర్వీకులు బ్రహ్మచర్య, గృహస్థ, వానప్రస్థ, సన్న్యాస ఆశ్రమాలను
ఒక క్రమ పద్ధతిలోనే నిర్దేశించారు కానీ, ఆ క్రమాన్ని
దాటిపోవాలని ఎక్కడా చెప్పలేదు కదా!" అని అర్జునుడు ఆశ్రమ ధర్మాన్ని
వివరించెను.
విశేషాలు: మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యానము ననుసరించి, క్షత్రియులకు గృహస్థాశ్రమం ముందే మునివృత్తిని
స్వీకరించడం ధర్మవిరుద్ధమని భావము. ఆశ్రమ క్రమోల్లంఘనము తగదనే శాస్త్ర సిద్ధాంతాన్ని
(సామాన్యాన్ని) ఇక్కడ ప్రతిపాదించడం వల్ల 'అర్థాంతరన్యాస' అలంకారము
వ్యక్తమైనది. దీనిని గురించి రఘువంశ సంజీవినీ వ్యాఖ్యలో తాము
వివరముగా చర్చించినట్లు మల్లినాథుడు పేర్కొనెను.
77వ శ్లోకము
శ్లోకము: ఆసక్తా ధూరియం రూఢా
జననీ దూరగా చ మే । తిరస్కరోతి స్వాతन्त्र్యం ज्याయాంశ్చాచారవాన్నృపః
॥ 77 ॥
ఛందస్సు:
ఇది అనుష్టుప్ ఛందస్సుకు చెందిన శ్లోకము.
ప్రతిపదార్థం: ఆసక్తా = నాపై
పడినట్టియు, రూఢా = ఎంతో పెద్దదైన, ఇయం ధూః = ఈ
ప్రతీకార భారమనే కాడియు, దూరగా = మాకు దూరముగా (హస్తినాపురంలో కష్టాలలో)
ఉన్న, మే జననీ చ = నా తల్లియు, ఆచారవాన్ =
ధర్మనిష్ఠ గలవాడును, ज्याయాన్ = నాకంటే పెద్దవాడును ఐన, నృపః చ = ఆ
ధర్మరాజును, మే = నా యొక్క, స్వాతन्त्र్యమ్ = స్వేచ్ఛను, తిరస్కరోతి = దూరం
చేయుచున్నారు (అడ్డుకొనుచున్నారు).
తాత్పర్యం: "నాపై
పడిన ఈ వంశ ప్రతీకారమనే పెద్ద భారము,
మాకు దూరంగా హస్తినాపురంలో శత్రువుల మధ్య
దీనంగా ఉన్న నా తల్లి కుంతీదేవి కష్టాలు, సదాచార సంపన్నుడైన
నా పెద్దన్న ధర్మరాజు ఆజ్ఞ—ఇవన్నీ కలిసి నా వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛను పూర్తిగా
హరిస్తున్నాయి. నన్ను వేరే ఆలోచన వైపు వెళ్ళనివ్వడం లేదు; ఈ బంధాలను వదిలి
నేను మునిని ఎలా కాగలను?" అని అర్జునుడు పలికెను.
విశేషాలు: మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యానము ననుసరించి, 'తిరస్కరోతి' (దూరం చేయుచున్నది)
అనే క్రియ ఇక్కడ ఉన్న ప్రతి విశేషణానికి విడివిడిగా వర్తిస్తుంది. తనపై ఉన్న సామాజిక, కుటుంబ బాధ్యతలు
తనను మోక్ష మార్గం వైపు వెళ్ళనివ్వడం లేదని అర్జునుడు స్పష్టం చేసెను.
78వ శ్లోకము
శ్లోకము: స్వధర్మమనురున్ధన్తే
నాతిక్రమమరాతిభిః । పలాయన్తే కృతధ్వంసా నాహవాన్మానశాలినః ॥ 78 ॥
ఛందస్సు:
ఇది అనుష్టుప్ ఛందస్సుకు చెందిన శ్లోకము.
ప్రతిపదార్థం: మానశాలినః =
ఆత్మగౌరవము గల వీరులు, స్వధర్మమ్ = (క్షాత్ర) ధర్మమును, అనురున్ధన్తే =
అనుసరింతురు, అతిక్రమమ్ = ధర్మోల్లంఘనమును, నా(నురున్ధన్తే) =
అంగీకరించరు, అరాతిభిః = శత్రువుల చేత, కృతధ్వంసాః అపి =
అపకారము చేయబడినవారైనప్పటికీ, ఆహవాత్ = యుద్ధరంగము నుండి, నా పలాయన్తే =
పారిపోరు కదా.
తాత్పర్యం: "ఆత్మగౌరవమే
ప్రాణంగా భావించే వీరులు ఎల్లప్పుడూ తమ క్షాత్రధర్మాన్నే అనుసరిస్తారు తప్ప
ధర్మాన్ని వీడరు. శత్రువులు తమకు ఎంతటి ఘోరమైన అపకారము చేసినా, సర్వస్వము నాశనము
చేసినా సరే—వారు వీర స్వర్గానికైనా సిద్ధపడతారు కానీ యుద్ధరంగం నుండి వెన్నుచూపి
పారిపోరు. శత్రువులను వదిలి మునిని కావడం నాకు యుద్ధం నుండి
పారిపోవడంతో సమానం" అని అర్జునుడు పలికెను.
విశేషాలు: మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యానము ననుసరించి, మనువు చెప్పినట్లు—'న నివర్తేత
సఙ్గ్రామాత్...' అనగా యుద్ధం నుండి వెనుదిరగకపోవడమే క్షత్రియ
ధర్మము. ఇక్కడ పూర్వ వాక్యార్థమునకు ఉత్తర వాక్యార్థము
కారణముగా చెప్పబడటం వల్ల 'కావ్యలింగ' అలంకారము
స్పష్టముగా వ్యక్తమైనది.
79వ శ్లోకము
శ్లోకము: విచ్ఛిన్నాభ్రవిలాయం
వా విలీయే నగమూర్ధని । ఆరాధ్య వా సహస్రాక్షమయశః శల్యముద్ధరే ॥ 79 ॥
ఛందస్సు:
ఇది అనుష్టుప్ ఛందస్సుకు చెందిన శ్లోకము.
ప్రతిపదార్థం: అస్మిన్ నగమూర్ధని
= ఈ ఇంద్రకీల పర్వత శిఖరముపై, విచ్ఛిన్నాభ్రవిలాయం వా = గాలికి ముక్కలైపోయే
మేఘము వలె, విలీయే వా = నా శరీరాన్ని ముక్కలు ముక్కలుగానైనా
మార్చుకొని నశించిపోతాను, వా = లేదా, సహస్రాక్షమ్ = ఆ
దేవేంద్రుడిని, ఆరాధ్య = ప్రసన్నము చేసుకొని, అయశః శల్యమ్ = (నా
మనస్సులో గుచ్చుకుంటున్న) అపకీర్తి అనే ముల్లును, ఉద్ధరే =
ఉపసంహరించుకుంటాను (తొలగించుకుంటాను).
తాత్పర్యం: "ఓ
పూజ్యుడా! నా నిశ్చయాన్ని వినండి. గాలి వానకు చిన్నాభిన్నమై నశించిపోయే మేఘం వలె—ఈ
పర్వత శిఖరంపై తపస్సు చేస్తూ నా శరీరాన్ని అయినా వదిలిపెట్టి నశించిపోతాను; లేదా ఆ
దేవేంద్రుడిని ప్రసన్నం చేసుకొని దివ్యాస్త్రాలను పొంది, నా గుండెల్లో
గుచ్చుకుంటున్న ఆ అవమానపు ముల్లును (అపకీర్తిని) ఉపసంహరించుకుంటాను. ఈ రెండే నా
మార్గాలు తప్ప నేను వెనక్కు తగ్గే ప్రసక్తే లేదు" అని అర్జునుడు భీకరముగా
పలికెను.
విశేషాలు: మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యానము ననుసరించి, 'విచ్ఛిన్నాభ్రవిలాయం' లో ఉపమానార్థమందు 'ఉపమానే కర్మణి చ' సూత్రము చేత ణముల్
ప్రత్యయము వచ్చినది. 'అయశః శల్యమ్' (అపకీర్తి అనే
ముల్లు) లో రూపకాలంకారము కలదు. శత్రుసంహారము లేదా ప్రాణత్యాగము అనే అర్జునుడి వీర
నిశ్చయము ఇక్కడ వ్యక్తమైనది.
80వ శ్లోకము
శ్లోకము: ఇత్యుక్తవన్తం
పరిరభ్య దోర్భ్యాం తనూజమావిష్కృతదివ్యమూర్తిః । అఘోపఘాతం మఘవా
విభూత్యై భవోద్భవారాధనమాదిదేశ ॥ 80 ॥
ఛందస్సు:
ఇది వంశస్థ వృత్తమునకు చెందిన శ్లోకము.
ప్రతిపదార్థం: ఇతి = ఈ విధముగా, ఉక్తవన్తమ్ =
పలికిన, తనూజమ్ = తన కుమారుడైన అర్జునుడిని, మఘవా = ఇంద్రుడు, ఆవిష్కృతదివ్యమూర్తిః
సన్ = (తన మునివేషమును వీడి) నిజమైన దివ్యరూపాన్ని ప్రకటించినవాడై, దోర్భ్యాం = తన
రెండు బాహువులతో, పరిరభ్య = కౌగిలించుకొని, విభూత్యై = (అతని)
శ్రేయస్సు కొరకును, అఘోపఘాతమ్ = సమస్త దుఃఖముల నివృత్తి కొరకును, భవోద్భవారాధనమ్ =
సంసార కారణుడైన ఆ పరమశివుని యొక్క ఆరాధనను, ఆదిదేశ =
ఆజ్ఞాపించెను (చేయమని ఆదేశించెను).
తాత్పర్యం: కుమారుడైన
అర్జునుడి స్థిర నిశ్చయాన్ని, క్షాత్రధర్మ నిష్ఠను చూసి ఇంద్రుడు ఎంతగానో
సంతోషించెను. వెంటనే అతడు తన మునివేషాన్ని తీసివేసి, తన నిజమైన దేవేంద్ర
రూపాన్ని వ్యక్తపరిచెను; అర్జునుడిని తన రెండు చేతులతో గట్టిగా
కౌగిలించుకొనెను. ఆపై అతని శ్రేయస్సు కొరకు, సమస్త కష్టాల
నివృత్తి కొరకు—సాక్షాత్తు ఆ పరమశివుడిని (భవుడిని) ఉద్దేశించి ఘోర తపస్సు
చేయవలసినదిగా ఆజ్ఞాపించెను.
విశేషాలు: మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యానము ననుసరించి, 'మఘవా'
అనగా ఇంద్రుడు. 'భవోద్భవః' అనగా సంసారానికి
కారణుడైన శివుడు. ఇంద్రుడు అర్జునుడి వీరత్వానికి పరీక్ష ముగించి, పాశుపతాస్త్ర
ప్రాప్తికై శివారాధనను ఉపదేశించాడని ఇక్కడ సర్గ ముగింపు ఘట్టం ప్రారంభమైనది.
81వ శ్లోకము
శ్లోకము: ప్రీతేఁపి నాకిని
మయా సహ లోకపాలై- ర్లోకత్రయేఁపి విహితాప్రతివార్యవీర్యః । లక్ష్మీం
సముత్సుకయితాసి భృశం పరేషా-
ముచ్చార్య వాచమితి తేన తిరోబభూవే ॥ 81 ॥
ఇతి భారవికృతౌ మహాకావ్యే కిరాతార్జునీయే
ఏకాదశః సర్గః ।
ఛందస్సు:
ఇది వసంతతిలక వృత్తమునకు చెందిన శ్లోకము.
ప్రతిపదార్థం: పినాకిని = ఆ
పరమశివుడు, ప్రీతే సతి = ప్రసన్నుడైనప్పుడు, లోకపాలైః సహ =
అష్టదిక్పాలకులతోను, మయా = నా తోను కూడి, లోకత్రయే అపి =
ముల్లోకాలలోనూ, విహిత = పొందింపబడిన, अप्रతివార్యవీర్యః సన్
= తిరుగులేని (ఎదురులేని) పరాక్రమము కలవాడవై, పరేషామ్ = శత్రువుల
యొక్క, లక్ష్మీమ్ = రాజ్యలక్ష్మిని, భృశం = మిక్కిలిగా, సముత్సుకయితాసి =
(నీ వైపునకు వచ్చేలా) అనురాగము కలదానిగా చేసుకోగలవు (తిరిగి పొందగలవు), ఇతి వాచమ్ = ఈ
విధమైన మాటలను, ఉచ్చార్య = పలికి, తేన = ఆ ఇంద్రుని
చేత, తిరోబభూవే = అంతర్ధానము చేయబడెను (అక్కడికక్కడే
అదృశ్యుడయ్యెను).
తాత్పర్యం: "ఓ
నాయనా! నా మాటగా వెళ్లి ఆ పరమశివుడిని ప్రసన్నం చేసుకో; ఆయన అనుగ్రహం
కలిగితే నేను, మిగిలిన దిక్పాలకులు అంతా కలిసి ముల్లోకాలలోనూ
నీకు ఎదురులేని మహా వీరత్వాన్ని ప్రసాదిస్తాము. అప్పుడు నువ్వు
శత్రువుల అధీనంలో ఉన్న మీ రాజ్యలక్ష్మిని తిరిగి సులభంగా సాధించగలవు; వీరభోగ్యయైన ఆ
లక్ష్మి నీపై అనురాగంతో నీ వద్దకే వస్తుంది" అని దీవించి, ఇంద్రుడు ఆకాశంలో
అంతర్ధానమయ్యాడు.
విశేషాలు: మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యానము ననుసరించి, 'సముత్సుకయితాసి' అనే పదములో 'తత్కరోతి' అనే ణ్యంత
ప్రక్రియపై ల్రుట్ లకారము వచ్చినది.
'తిరోబభూవే' అనేది భావార్థమందు
వచ్చిన లిట్ లకారము. ఇంద్రుని నిష్క్రమణతో, అర్జునుడి తదుపరి
పరమశివ తపో ఘట్టానికి మార్గం సుగమమై 11వ సర్గ సమాప్తమైనది.
ఇతి
శ్రీమహామహోపాధ్యాయకోలాచలమల్లినాథసూరివిరచితాయాం కిరాతార్జునీయకావ్యవ్యాఖ్యాయాం
ఘంటాపథసమాఖ్యాయామేకాదశః సర్గః సమాప్తః ॥
