కిరాతార్జునీయం -చతుర్థ సర్గ
తతః
స కూజత్కలహంసమేఖలాం సపాకసస్యాహితపాణ్డుతాగుణామ్ ।
ఉపాససాదోపజనం జనప్రియః
ప్రియామివాసాదితయౌవనాం
భువమ్ ॥ 1 ॥
ప్రతిపదార్థం
తతః
= అటుపిమ్మట ప్రయాణమైన తరువాత, జనప్రియః = ప్రజలకు ఇష్టుడైన, సః = ఆ అర్జునుడు, కూజత్కలహంసమేఖలామ్ = కూయుచున్న అంచలనెడు మొలనూలు
కలదియును, (ప్రియా పక్షంలో - ధ్వనించుచున్న హంసల వంటి అందమైన మొలనూలు
కలిగినదియును), సపాకసస్యాహితపాణ్డుతాగుణామ్ = పండిన పైరులతో కూడి తెల్లనైన కాంతి అనే
గుణమును పొందినదియును, (ప్రియా పక్షంలో - యవ్వన ప్రాప్తి వల్ల కలిగిన
తెల్లని కాంతి అనే గుణమును ధరించినదియును), ఆసాదితయౌవనామ్ = పొందబడిన జవ్వనము గల, ప్రియామివ = ప్రేయసిని వలె ఉన్న, ఉపజనమ్ = జనులు నివసించు గ్రామ ప్రాంతమునకు
సమీపంలో ఉన్న, భువమ్ = భూమిని, ఉపాససాద = చేరెను.
తాత్పర్యం
ఈ
శ్లోకంలో శరదృతువు నాటి భూమికి, యవ్వనవతియైన ప్రేయసికి అద్భుతమైన పోలిక
చెప్పబడింది. అర్జునుడు ఇంద్రకీలాద్రి వైపు ప్రయాణమయ్యాక, జనులందరికీ ప్రియమైనవాడు కాబట్టి, దారిలో ఒక
చక్కని ప్రదేశానికి చేరుకున్నాడు. ఆ భూమి ఎలా ఉందంటే — కూయుచున్న హంసలనే మొలనూలుగా
ధరించి, పండిన పంటచేలతో చక్కని తెల్లని కాంతిని ఈనుతూ, యవ్వనంలో ఉన్న ప్రేయసిలా ప్రకాశిస్తోంది. అటువంటి జనపద ప్రాంతానికి
(గ్రామ సమీప భూభాగానికి) అర్జునుడు చేరుకున్నాడు.
విశేషాలు
మల్లినాథ
సూరి తన 'ఘంటాపథ' వ్యాఖ్యానంలో ఈ శ్లోకానికి సంబంధించిన ప్రతి
వ్యాకరణ, అలంకార విశేషాన్ని ఇలా వివరించారు:
- సందర్భం
మరియు పదవిభాగం: 'తతః' అంటే అర్జునుడు ప్రస్థానము చేసిన తరువాత అని
అర్థం. 'జనప్రియః' అంటే
జనులకు ఇష్టుడైనవాడు అని అర్థం, ఇది
అర్జునునికి విశేషణం.
- సమాస
విశేషాలు (కూజత్కలహంసమేఖలామ్): భూమి
పక్షంలో చూస్తే, కలహంసలు
మొలనూలు వలె ఉన్నవి అని ఉపమిత సమాసం వస్తుంది. అదే ప్రేయసి పక్షంలో చూస్తే, కలహంసల వలె ధ్వనించే మొలనూలు అని విశేషణ
సమాసం వస్తుంది. కూయుచున్న కలహంసలనే మొలనూలుగా కలిగినది అని ఇక్కడ సమన్వయం.
- గుణ
విశేషాలు (సపాకసస్యాహితపాణ్డుతాగుణామ్): 'సపాక' అనగా పాకముతో లేదా పక్వముతో కూడినవి అని
అర్థం. పండిన పంటలతో కూడిన పైరుల చేత సంపాదించబడిన తెల్లదనము అనే గుణము
కలిగిన భూమి అని అర్థం. ప్రేయసి పక్షంలో, యవ్వన
ప్రాప్తి వల్ల శరీరంలో ఏర్పడిన పాండుర వర్ణము (తెల్లని కాంతి) అనే గుణము
కలిగినది అని భావం.
- భూమి మరియు
ప్రియల పోలిక: 'భువమ్' అనగా భూమిని అని అర్థం. ఆ భూమి ఎలా ఉందంటే 'ఆసాదితయౌవనామ్' అనగా పొందిన యవ్వనము గల 'ప్రియామివ' అంటే
ప్రేయసి వలె ఉన్నది.
- స్థల
నిర్దేశం (ఉపజనమ్): 'ఉపజనమ్' అనగా జనుల యొక్క సమీపమున (గ్రామమునకు
దగ్గరగా) అని భూమికి అర్థం. ప్రేయసి పక్షంలో చూస్తే, సఖుల యొక్క సమక్షమున అని అర్థం వస్తుంది.
ఇక్కడ సమీపము అనే అర్థంలో అవ్యయీభావ సమాసము వచ్చింది. 'ఉపాససాద' అనగా
అటువంటి స్థలానికి చేరుకున్నాడు అని అర్థం.
- అలంకారం: ఈ శ్లోకంలో భూమిని ప్రేయసితో స్పష్టంగా
పోల్చడం వల్ల ఉపమాలంకారం
చక్కగా కుదిరింది.
వినమ్రశాలిప్రసవౌఘశాలినీరపేతపంకాః
ససరోరుహామ్భసః । ననన్ద పశ్యన్నుపసీమ స స్థలీరుపాయనీభూతశరద్గుణశ్రియః ॥ 2 ॥
ప్రతిపదార్థం
సః =
ఆ అర్జునుడు, ఉపసీమ = గ్రామ పొలిమేరల సమీపమునందు, వినమ్రశాలిప్రసవౌఘశాలినీః
= వంగియున్న వరివెన్నుల యొక్క సమూహముచేత ప్రకాశించుచున్నవియును, అపేతపంకాః = తొలగిపోయిన బురద కలవియును (స్వచ్ఛమైనవియును), ససరోరుహామ్భసః = పద్మములతో కూడిన జలము కలిగినవియును, ఉపాయనీభూతశరద్గుణశ్రియః = కానుకలుగా మారిన
శరదృతువు యొక్క గుణసంపదలు కలిగినవియును అయిన, స్థలీః = సహజ సిద్ధములైన భూములను, పశ్యన్ = చూచుచు, ననన్ద = సంతోషించెను.
తాత్పర్యం
ఆ
అర్జునుడు గ్రామ పొలిమేరలలోని సహజ సిద్ధమైన సుందర భూభాగాలను చూస్తూ ఎంతో
ఆనందించాడు. ఆ ప్రదేశాలు ఎలా ఉన్నాయంటే — పండిన వరివెన్నుల బరువుకు వినమ్రంగా
వంగిన వరిచేలతో శోభిల్లుతున్నాయి. వర్షకాలం ముగిసిపోవడంతో బురద అంతా వదలి, అక్కడి జలాశయాలన్నీ చక్కని పద్మాలతో, నిర్మలమైన
నీటితో అలరారుతున్నాయి. శరదృతువు తన సహజ గుణాలనే సుందర సంపదలను అర్జునునికి
కానుకలుగా సమర్పిస్తోందా అన్నట్లున్న ఆ ప్రకృతి రమణీయతను చూసి అర్జునుడు పరమానందం
చెందాడు.
విశేషాలు
మల్లినాథ
సూరి తన 'ఘంటాపథ' వ్యాఖ్యానంలో ఈ శ్లోకంలోని వ్యాకరణ విశేషాలను, పద సాధుత్వాన్ని మరియు అలంకారాన్ని ఈ క్రింది విధంగా కూలంకషంగా
వివరించారు:
- పద వివరణ: 'సః' అనగా ఆ
అర్జునుడు అని అర్థం. 'వినమ్రశాలిప్రసవౌఘశాలినీః' అనగా వంగియున్న వరి పంట యొక్క ఫల సమూహముల
చేత (వరివెన్నుల చేత) శోభిల్లుచున్నవి అని అర్థం. 'అపేతపంకాః' అనగా బురద
లేనివి (నిష్పంకములు) అని అర్థం. 'ససరోరుహామ్భసః' అనగా పద్మములతో కూడిన జలాలు కలిగినవి అని
అర్థం.
- శరద్గుణ
వైశిష్ట్యం: 'ఉపాయనీభూతశరద్గుణశ్రియః' అనగా అర్జునుని పట్ల ఉపహారములుగా
(కానుకలుగా) మారిన, పూర్వ
శ్లోకంలో చెప్పబడిన శరదృతువు యొక్క ధర్మ సంపదలు కలిగినవి అని అర్థం.
- వ్యాకరణ
విశేషం (ఉపసీమ): 'ఉపసీమ' అనగా గ్రామ పొలిమేరలలో (గ్రామ సీమల యందు)
అని అర్థం. ఇక్కడ విభక్త్యర్థంలో అవ్యయీభావ సమాసం వచ్చింది. సమాసాంత నియమము
అనేది అనిత్యం (ఎల్లప్పుడూ ఒకేలా ఉండదు) కాబట్టి, ఇక్కడ 'అనశ్చ' అనే సూత్రం చేత రావల్సిన సమాసాంత ప్రత్యయం
రాలేదు. అయితే కొందరు వ్యాఖ్యాతలు 'అప్యన్యేషాం
కఠినవపుషాం దుర్గమే గ్రామసీమ్ని' మొదలైన
మహాకవి ప్రయోగాలలో 'సీమన్' శబ్దానికి నపుంసక లింగ ప్రయోగాన్ని
చూపించారు. కాబట్టి 'నపుంసకాదన్యతరస్యామ్' అనే వికల్ప సూత్రం ద్వారా ఈ రూపం సాధువే అని
చెప్పారు.
- భూ విశేషం
(స్థలీః): 'స్థలీః' అనగా కృత్రిమము కాని (సహజ సిద్ధమైన) భూములు
అని అర్థం. 'జానపద...' అనే వ్యాకరణ సూత్రం ద్వారా అకృత్రిమ (సహజ)
భూమి అనే అర్థంలో ఇక్కడ ' జ్ఞీష్ ) ప్రత్యయం వచ్చి 'స్థలీ' అని
అయింది. అటువంటి భూములను 'పశ్యన్' (చూస్తూ), 'ననన్ద' (సంతోషించెను) అని అర్థం.
- అలంకారం: ఈ శ్లోకంలో శరదృతువు యొక్క గుణములపై కానుకల
(ఉపాయనముల) యొక్క తాదాత్మ్య ఆరోపణ జరిగింది. ఈ ఆరోపణ ప్రకృతంలో అర్జునునికి
కలిగిన ఆనందమనే క్రియకు (నందన క్రియకు) ఉపయోగపడేదిగా ఉంది. అందువల్ల ఇక్కడ పరిణామాలంకారం సంభవించింది. భేదమున్నప్పటికీ అభేదాన్ని
ఆరోపించి, ఆ ఆరోపించబడినది ప్రస్తుత కార్యానికి
ఉపకరిస్తే అది పరిణామాలంకారం అవుతుంది.
నిరీక్ష్యమాణా
ఇవ విస్మయాకులైః పయోభిరున్మీలితపద్మలోచనైః । హృతప్రియాదృష్టివిలాసవిభ్రమా మనో౽స్య
జహుః శఫరీవివృత్తయః ॥ 3 ॥
ప్రతిపదార్థం
విస్మయాకులైః
= ఆశ్చర్య రసముతో నిండినవియును, ఉన్మీలితపద్మలోచనైః = వికసించిన పద్మము లనెడు
కన్నులు కలిగినవియును అయిన, పయోభిః = జలముల చేత, నిరీక్ష్యమాణా ఇవ = చూడబడుచున్నవో అన్నట్లు ఉన్నవియును, హృతప్రియాదృష్టివిలాసవిభ్రమాః = అపహరించబడిన (తిరస్కరించబడిన) ప్రేయసి
యొక్క చూపుల విలాసముల చమత్కారము కలవియును అయిన, శఫరీవివృత్తయః =
చిన్న చేపల (సఫరి చేపల) యొక్క కదలికలు/మెరుపులు, అస్య = ఈ
అర్జునుని యొక్క, మనః = మనస్సును, జహుః = హరించెను (ఆకట్టుకొనెను).
తాత్పర్యం
ఆ
సరస్సులలోని చిన్న చేపల చంచలమైన కదలికలు అర్జునుని మనస్సును ఎంతగానో
ఆకట్టుకున్నాయి. ఆ చేపల కదలికలు ఎలా ఉన్నాయంటే — అర్జునుని ప్రియురాలి
కంటిచూపుల్లోని అందమైన విలాసాలను, చమత్కారాలను తమ నడకల ద్వారా తామే అపహరించాయా
అన్నట్లు ఉన్నాయి. అంతేకాదు, వికసించిన తామరపువ్వులనే కన్నులతో, ఆశ్చర్యంతో కూడిన నిర్మలమైన ఆ జలాలు కూడా ఆ చేపల అందమైన కదలికలను
రెప్పవేయకుండా చూస్తున్నాయా అన్నట్లు ఆ దృశ్యం శోభిల్లుతోంది.
విశేషాలు
మల్లినాథ
సూరి తన 'ఘంటాపథ' వ్యాఖ్యానంలో ఈ శ్లోకంలోని అలంకారిక చమత్కారాన్ని
మరియు పదాల నిఘంటువు విశేషాలను ఈ క్రింది విధంగా వివరించారు:
- జలములకు
చేతనత్వ ఆరోపణ: 'విస్మయాకులైః' అనగా ఆశ్చర్య రసముతో కూడినవి అని అర్థం.
అందువల్లనే 'ఉన్మీలితపద్మలోచనైః' అనగా వికసించిన పద్మములే కన్నులుగా కలిగిన 'పయోభిః' అంటే జలముల
చేత 'నిరీక్ష్యమాణా ఇవ' అనగా చూడబడుచున్నట్లుగా ఉన్నవి అని అర్థం.
జలాలు పద్మాలనే కన్నులతో ఆశ్చర్యంగా ఆ చేపల వైపు చూస్తున్నట్లు ఇక్కడ
ఉత్ప్రేక్షించబడింది.
- చేపల
కదలికల వైశిష్ట్యం: 'హృతప్రియాదృష్టివిలాసవిభ్రమాః' అనగా ప్రేయసి యొక్క కంటిచూపుల విలాసములలోని
చమత్కారములను/శోభను అపహరించినవి అని అర్థం. చేపల యొక్క చంచలమైన మెరుపులు
ప్రేయసి చూపుల కంటే అందంగా ఉన్నాయని భావం. అర్జునుని మనస్సును హరించడానికి
(మనోహరణానికి) ఈ విశేషణమే ఇక్కడ ప్రధాన కారణముగా (హేతువుగా) చెప్పబడింది.
- పదకోశ
విశేషం (విభ్రమ శబ్దం): వ్యాఖ్యాత
ఇక్కడ 'విభ్రమ' శబ్దానికి
గల నానార్థాలను స్పష్టం చేయడానికి
వైజయంతీ కోశాన్ని ప్రమాణంగా తీసుకున్నారు. 'విభ్రమః
సంశయే భ్రాంతౌ శోభాయాం చ' — వైజయంతీ
నిఘంటువు ప్రకారం విభ్రమ శబ్దానికి సంశయము, భ్రాంతి
మరియు శోభ (అందము) అనే అర్థాలు ఉన్నాయి. ఇక్కడ 'శోభ' లేదా
విలాసము అనే అర్థాన్ని గ్రహించాలి.
- ముగింపు: 'శఫరీవివృత్తయః' అనగా చిన్న చేపల యొక్క స్ఫురణములు లేదా
కదలికలు 'అస్య' అంటే ఆ
అర్జునుని యొక్క 'మనః జహుః' అనగా మనస్సును హరించెను లేదా ఎంతో
సంతోషపెట్టెను అని తాత్పర్యం.
తుతోష
పశ్యన్కలమస్య సో౽ధికం సవారిజే వారిణి రామణీయకమ్ । సుదుర్లభే నార్హతి కోఁభినందితుం
ప్రకర్షలక్ష్మీమనురూపసంగమే ॥ 4 ॥
ప్రతిపదార్థం
సః =
ఆ అర్జునుడు, సవారిజే = పద్మములతో కూడిన, వారిణి = జలమునందు (ప్రతిఫలించుచున్న), కలమస్య = కలమము
అను ఒకానొక వరి పంట యొక్క, రామణీయకమ్ = అందమును, పశ్యన్ = చూచుచు, అధికమ్ = మిక్కిలి, తుతోష =
సంతోషించెను, (తథాహి = అది ఎలాగనగా), సుదుర్లభే = మిక్కిలి దుర్లభమైన, అనురూపసంగమే = తగిన కలయిక (యోగ్యసమాగమము) లభించినప్పుడు, ప్రకర్షలక్ష్మీమ్ = దాని వలన కలిగిన ఉత్కర్ష సంపదను, అభినందితుమ్ = కొనియాడుటకు, కః = ఎవడు, నార్హతి = అర్హుడు కాడు? (అందరూ కొనియాడి తీరవలసిందే అని అర్థం).
తాత్పర్యం
ఆ
అర్జునుడు పద్మాలతో శోభిల్లుతున్న నిర్మలమైన నీటిలో, ఒడ్డున ఉన్న
కలమము (వరిచేలు) ప్రతిఫలిస్తూ ఉంటే, ఆ రెండింటి కలయిక వల్ల ఏర్పడిన అద్భుతమైన
అందాన్ని చూసి ఎంతగానో ఆనందించాడు. లోకంలో ఎంతో దుర్లభమైన, ఒకదానికొకటి తగిన వస్తువుల యొక్క కలయిక సంభవించినప్పుడు, ఆ కలయిక వల్ల వ్యక్తమయ్యే మిక్కిలి గొప్పదైన శోభను చూసి ప్రశంసించని
వారు ఎవరూ ఉండరు కదా! అందరూ దానిని అభినందించి తీరవలసిందే.
విశేషాలు
మల్లినాథ
సూరి తన 'ఘంటాపథ' వ్యాఖ్యానంలో ఈ శ్లోకంలోని అమరకోశ నిఘంటువు
ప్రశంసను, వ్యాకరణ ప్రక్రియను మరియు అలంకార సమర్థనను ఈ క్రింది విధంగా
వివరించారు:
- పద వివరణ
మరియు కోశ ప్రమాణం: 'సః' అంటే ఆ అర్జునుడు అని అర్థం. 'సవారిజే' అనగా
పద్మములతో కూడిన అని, 'వారిణి' అనగా జలమునందు అని అర్థం. 'కలమస్య' అనగా ఒక
ప్రత్యేకమైన వరిధాన్య విశేషము యొక్క అని అర్థం. ఇక్కడ 'కలమ' శబ్ద
సాధుత్వానికి అమరకోశాన్ని ప్రమాణంగా చూపిస్తూ — 'శాలయః కలమాద్యాశ్చ షష్టికాద్యాశ్చ పుంస్యమీ' అని మల్లినాథుడు ఉదహరించారు. అమరకోశం
ప్రకారం కలమ మొదలైన శబ్దాలు వరిభేదాలను తెలుపుతాయి మరియు ఇవి పుంలింగంలో
ఉంటాయి.
- వ్యాకరణ
విశేషం (రామణీయకమ్): రమణీయమైన
దాని యొక్క భావము 'రామణీయకమ్' (అందము) అని అర్థం. 'యోపధాద్గురూపోత్తమాద్వుఞ్' అనే పాణిని వ్యాకరణ సూత్రం చేత ఇక్కడ 'వుఞ్' ప్రత్యయం
వచ్చి 'రామణీయకమ్' అనే రూపం
సిద్ధించింది. ఆ అందాన్ని చూసి అర్జునుడు మిక్కిలి సంతోషించాడని భావం. ఈ
ఆనందానికి కారణం ఆ రెండింటికీ గల 'అనురూపసంగమము' (తగిన కలయిక) అని వ్యాఖ్యాత వివరణ.
- సాధారణ
సమర్థన: 'సుదుర్లభే అనురూపసంగమే' అనగా ఎంతో అరుదైన యోగ్య సమాగమము
లభించినప్పుడు 'సతి' (అయినట్లయితే — ఇక్కడ 'సతి' అనే
పదాన్ని అధ్యాహారంగా తెచ్చుకోవాలి). ఆ యోగ్య సమాగమము నిమిత్తముగా కలిగిన 'ప్రకర్షలక్ష్మీమ్' అనగా ఉత్కర్ష సంపదను లేదా గొప్ప శోభను 'అభినందితుమ్' అంటే
స్తుతించుటకు లేదా శ్లాఘించుటకు 'కః నార్హతి' — ఎవడు అర్హుడు కాడు? లోకంలో ప్రతి ఒక్కడూ దానిని అభినందిస్తాడని
తాత్పర్యం.
- అలంకారం: ఈ శ్లోకంలో ఉత్తరార్థంలో ఉన్న 'యోగ్యమైన సమాగమం లభించినప్పుడు ఆ శోభను
అందరూ అభినందిస్తారు' అనే ఒక
సామాన్యమైన లోకోక్తి చేత, పూర్వార్థంలో
ఉన్న 'నీటిలో కలమ వరిచేల అందాన్ని చూసి అర్జునుడు
ఆనందించాడు' అనే విశేషార్థం సమర్థించబడింది. ఇలా
సామాన్యము చేత విశేషమును సమర్థించడం వల్ల ఇక్కడ అర్థాంతరన్యాస అలంకారం చక్కగా కుదిరింది.
నునోద
తస్య స్థలపద్మినీగతం వితర్కమావిష్కృతఫేనసంతతిః ।
అవాప్తకిఞ్జల్కవిభేదముచ్చకైర్వివృత్తపాఠీనపరాహతం పయః ॥ 5 ॥
ప్రతిపదార్థం
ఆవిష్కృతఫేనసంతతిః
= ప్రకటింపబడిన (పైకి తేలిన) నురుగు సమూహము కలదియును, ఉచ్చకైః = మిక్కిలి పైకి, వివృత్తపాఠీనపరాహతమ్ = దొర్లిన (ఎగిరిపడిన)
పాఠీనము అను ఒకానొక పెద్ద చేప చేత కొట్టబడినదియును, (అందువల్లనే), అవాప్తకిఞ్జల్కవిభేదమ్ = పొందబడిన కేసరముల యొక్క విడిపోవుట (తామర
కేసరములు రాలిపోవుట) కలదియును అయిన, పయః = ఆ జలము, తస్య = ఆ
అర్జునుని యొక్క, స్థలపద్మినీగతమ్ = (దూరము నుండి చూచినప్పుడు అది జలము కాదు) మెరక
నేలపై ఉన్న తామర తోట (స్థలపద్మిని) అనే విషయమును గురించిన, వితర్కమ్ = సంశయమును, నునోద = పోగొట్టెను (నివృత్తి చేసెను).
తాత్పర్యం
అర్జునుడు
దూరం నుండి చూసినప్పుడు, దట్టంగా వికసించిన పద్మాలతో ఉన్న ఆ ప్రదేశం నీరు
లేని పొడి నేలపై పెరిగిన తామర తోట (స్థలపద్మిని) ఏమోనని సంశయించాడు. కానీ, ఆ జలాశయంలోని ఒక పెద్ద పాఠీన చేప మిక్కిలి పైకి ఎగిరి అలలపై పడటం వల్ల, ఆ దెబ్బకు నీటిపై నురుగు సమూహాలు పైకి తేలాయి; తామరపువ్వులలోని కేసరాలన్నీ రాలి నీటిపై చెల్లాచెదురయ్యాయి. ఆ
నురుగును, రాలిన కేసరాలను, నీటి కదలికలను స్పష్టంగా చూడటం వల్ల — 'ఇది స్థలపద్మిని కాదు, నిజమైన జలాశయమే' అని అర్జునుని
మనస్సులోని సందేహం పూర్తిగా తొలగిపోయింది.
విశేషాలు
మల్లినాథ
సూరి తన 'ఘంటాపథ' వ్యాఖ్యానంలో ఈ శ్లోకంలోని నిఘంటువు విశేషాలను, పూర్వపక్ష-సిద్ధాంత సమన్వయాన్ని మరియు అలంకారాన్ని ఈ క్రింది విధంగా
వివరించారు:
- నురుగు
సంపద మరియు అమరకోశం: 'ఆవిష్కృతఫేనసంతతిః' అనగా ప్రకటింపబడిన నురుగు సమూహము కలది అని
అర్థం. ఇక్కడ 'ఫేన' (నురుగు) శబ్దానికి అమరకోశాన్ని ప్రమాణంగా
చూపిస్తూ — 'హిండీరోఁబ్ధికఫః
ఫేనః' అని మల్లినాథుడు ఉదహరించారు. అమరకోశం
ప్రకారం హిండీరము, అబ్ధికఫము, ఫేనము అనేవి నురుగుకు పర్యాయపదాలు.
- చేప
వైశిష్ట్యం మరియు కోశ ప్రమాణం: 'వివృత్తపాఠీనపరాహతమ్' అనగా మిక్కిలి పైకి ఎగిరి దొర్లిన ఒకానొక
చేప దెబ్బ చేత తాడించబడినది అని అర్థం. 'పాఠీన' శబ్ద సాధుత్వానికి అమరకోశం నుండి — 'సహస్రదంష్ట్రః పాఠీనః' అని చూపించారు. వేయి పళ్ళు కలిగిన ఒక రకమైన
పెద్ద చేపను (పిత్తపరక లేదా వాలుగ చేప వంటి విశేషాన్ని) పాఠీనము అంటారు.
- సంశయ
నివృత్తి ప్రక్రియ: ఆ పెద్ద
చేప కొట్టిన దెబ్బ వల్ల 'అవాప్తః
కింజల్కవిభేదః' అనగా తామర
పువ్వుల యొక్క కేసరములు రాలిపోవుట సంభవించింది. అటువంటి 'పయః' (జలము)
అనేది కర్తగా ఉండి, 'తస్య' అనగా ఆ అర్జునుని యొక్క 'స్థలపద్మినీగతమ్' (స్థలపద్మినిని గురించిన) 'వితర్కమ్' అనగా
సంశయమును 'నునోద' అంటే
పూర్తిగా ఖండించినది లేదా తొలగించినది అని భావం. చేప దెబ్బకు కేసరాలు రాలడం, నురుగు తేలడం వంటి జల ధర్మాలు కనిపించడం
వల్ల అది మెరక తోట కాదు, నీరే అని
నిశ్చయమైంది.
- అలంకారం: ఈ శ్లోకంలో మొదట ఒక వస్తువును చూసి సందేహం
కలిగి (ఇది స్థలపద్మిని ఏమోనని), ఆ తర్వాత
బలమైన కారణాల చేత (చేప కదలిక, నీటి
నురుగు చేత) ఆ సంశయం తొలగిపోయి ఒక నిశ్చయానికి రావడం జరిగింది. ఇలా నిశ్చయంతో
ముగిసే సందేహాన్ని వర్ణించడం వల్ల ఇక్కడ నిశ్చయోత్తర
సందేహాలంకారం చక్కగా
కుదిరింది.
కృతోర్మిరేఖం
శిథిలత్వమాయతా శనైః శనైః శాన్తరయేణ వారిణా । నిరీక్ష్య రేమే స సముద్రయోషితాం
తరఙ్గితక్షౌమవిపాణ్డు సైకతమ్ ॥ 6 ॥
ప్రతిపదార్థం
సః =
ఆ అర్జునుడు, శిథిలత్వమ్ = తగ్గిపోవుటను (క్షీణించుటను), ఆయతా = పొందుచున్నదియును, అత ఏవ = అందువల్లనే, శనైః శనైః = మెల్లమెల్లగా, శాన్తరయేణ = శాంతించిన వేగము కలిగినదియును అయిన, వారిణా = జలము చేత, కృతోర్మిరేఖమ్ = చేయబడిన అలల గుర్తులు (గీతలు)
కలిగినదియును, తరఙ్గితక్షౌమవిపాణ్డు = మడతలు లేదా వంపులు కలిగిన తెల్లని
పట్టువస్త్రము వలె తెల్లగా ప్రకాశించుచున్నదియును అయిన, సముద్రయోషితామ్ = సముద్రుని భార్యలైన నదుల యొక్క, సైకతమ్ = ఇసుక తిన్నెను (పులినమును), నిరీక్ష్య =
చూచి, రేమే = సంతోషించెను.
తాత్పర్యం
శరదృతువు
రాకతో నదులలో నీటి వేగం, ప్రవాహం మెల్లమెల్లగా తగ్గిపోయాయి. అలా తగ్గుతూ, శాంతించిన ప్రవాహంతో వెనుకకు తగ్గుతున్న నీరు ఇసుక తిన్నెలపై అందమైన
అలల గీతలను వదిలివెళ్ళింది. ఆ దృశ్యం ఎలా ఉందంటే — తెల్లని పట్టువస్త్రానికి
చక్కని మడతలు పెడితే ఎంత అందంగా ఉంటుందో, నదుల ఇసుక తిన్నెలు కూడా అలల గుర్తులతో అంత
తెల్లగా, మనోహరంగా ప్రకాశిస్తున్నాయి. సముద్రుని ప్రియురాళ్ళైన ఆ నదుల యొక్క
సుందరమైన ఇసుక తిన్నెలను చూసి అర్జునుడు మిక్కిలి ఆనందించాడు.
విశేషాలు
మల్లినాథ
సూరి తన 'ఘంటాపథ' వ్యాఖ్యానంలో ఈ శ్లోకంలోని ప్రకృతి వర్ణనను, వ్యాకరణ ప్రత్యయాలను మరియు ఉపమా చమత్కారాన్ని ఇలా వివరించారు:
- జల స్థితి: 'శిథిలత్వమాయతా' అనగా క్షీణతను పొందుతున్నది అని అర్థం, అంటే రోజురోజుకూ నదీ జలాలు తగ్గుముఖం
పడుతున్నాయని భావం. అందువల్లనే ప్రవాహం 'శనైః శనైః
శాన్తరయేణ' — మెల్లమెల్లగా శాంతించిన వేగము కలిగినది
అయింది. ఒకవేళ ప్రవాహ వేగం అలా శాంతించకపోతే ఇసుకపై ఇటువంటి చక్కని అలల రేఖలు
ఏర్పడవు అని వ్యాఖ్యాత ఆంతర్యం.
- ఉపమాలంకారం
మరియు వ్యాకరణం: ఆ జలము చేత
'కృతోర్మిరేఖం' అనగా అలల
వంటి గీతలు చేయబడినది. 'తరఙ్గితక్షౌమవిపాణ్డు' అనగా అలల వంటి వంపులు (భంగిమలు) కలిగిన
తెల్లని పట్టువస్త్రము (దుకూలము) వలె తెల్లగా ఉన్నది అని అర్థం. ఇక్కడ 'తరఙ్గాః అస్య సంజాతాః' అనే అర్థంలో 'తదస్య
సంజాతంతారకాదిభ్య ఇతచ్' అనే సూత్రం
ద్వారా 'ఇతచ్' ప్రత్యయం
వచ్చి 'తరఙ్గిత' అనే రూపం
ఏర్పడింది. ఇసుక తిన్నెలను తెల్లని మడతల పట్టువస్త్రంతో పోల్చడం వల్ల ఇక్కడ ఉపమాలంకారం చక్కగా
కుదిరింది.
- నదీ సంబోధన
మరియు కోశ ప్రమాణం: 'సముద్రయోషితామ్' అనగా సముద్రుని భార్యలైన నదుల యొక్క అని
అర్థం. 'సైకతమ్' అనగా
ఇసుకతో కూడిన తిన్నె (పులినము). 'సికతాశర్కరాభ్యాం
చ' అనే సూత్రం చేత ఇక్కడ 'అణ్' ప్రత్యయం
వచ్చి సైకత శబ్దం సిద్ధించింది. దీనికి అమరకోశ ప్రమాణంగా — 'తోయోత్థితం తత్పులినం సైకతం సికతామయమ్' అని మల్లినాథుడు ఉదహరించారు. నీటి నుండి
పైకి తేలిన ఇసుక తిన్నెను పులినము లేదా సైకతము అంటారు. అటువంటి ప్రదేశాన్ని
చూసి అర్జునుడు సంతోషించెను.
ఏడవ
శ్లోకం
తతస్త్రిభిః శాలిగోప్త్రీం వర్ణయతి — (ఇక్కడి నుండి తదుపరి మూడు
శ్లోకాలలో కవి వరిచేలను రక్షించే ఒక పల్లెటూరి యువతిని (శాలిగోప్త్రిని)
వర్ణిస్తున్నాడు).
శ్లోకం
(తెలుగు లిపిలో)
మనోరమం
ప్రాపితమన్తరం భ్రువోరలఙ్కృతం కేసరరేణునాణునా । అలక్తతామ్రాధరపల్లవశ్రియా
సమానయన్తీమివ బన్ధుజీవకమ్ ॥ 7 ॥
ప్రతిపదార్థం
అణునా
= సూక్ష్మమైన, కేసరరేణునా = తామర కేసరముల యొక్క పరాగము చేత (ధూళి చేత), అలఙ్కృతమ్ = అలంకరించబడినదియును, అత ఏవ = అందువల్లనే, మనోరమమ్ = మనస్సును రంజింపజేయునదియును అయిన, బన్ధుజీవకమ్ = బంధూక పుష్పమును (మందార లేదా చేమంతి వంటి ఎర్రని
పువ్వును), భ్రువోః అన్తరమ్ = కనుబొమ్మల మధ్య భాగమునందు, ప్రాపితమ్ = ధరించినదియును (ఉంచుకున్నదియును), అలక్తతామ్రాధరపల్లవశ్రియా = లాక్షారసము (పారాణి) చేత ఎర్రబడిన
చిగురుటాకు వంటి తన పెదవి యొక్క కాంతితో, సమానయన్తీమివ = ఆ పువ్వును సమానము చేయుచున్నదో
అన్నట్లు ఉన్నదియును అయిన ఆ శాలిగోప్త్రిని (వరిచేల కావలికత్తెను అర్జునుడు
చూసెను).
తాత్పర్యం
ఆ
వరిచేల పొలాల్లో కాపలా కాస్తున్న ఒక పల్లెటూరి పడుచును అర్జునుడు చూశాడు. ఆమె తన
కనుబొమ్మల మధ్య (నొసట) ఒక ఎర్రని బంధూక పుష్పాన్ని ధరించి ఉంది. ఆ పువ్వుపై
సూక్ష్మమైన తామర కేసరాల పరాగం చల్లబడి ఉండటం వల్ల అది ఎంతో మనోహరంగా కనిపిస్తోంది.
పారాణి పూసినట్లుగా ఎర్రగా మెరిసిపోతున్న ఆమె చిగురుటాకు లాంటి పెదవి కాంతి, ఆ నొసటి పువ్వు కాంతితో పోటీ పడుతోంది. అది చూసేవారికి ఎలా ఉందంటే —
తన పెదవి అందం ఎక్కువగా ఉందా, లేదా ఆ పువ్వు అందం ఎక్కువగా ఉందా అని ఆ
రెండింటికీ సాదృశ్య పరీక్ష (పోలిక) చేయుచున్నట్లుగా ఆ దృశ్యం ఉత్ప్రేక్షించబడింది.
విశేషాలు
మల్లినాథ
సూరి తన 'ఘంటాపథ' వ్యాఖ్యానంలో ఈ శ్లోకంలోని శబ్ద సాధుత్వాన్ని, కోశ ప్రమాణాలను మరియు అలంకార చమత్కారాన్ని ఈ క్రింది విధంగా
వివరించారు:
- పద సాధన
మరియు కోశ ప్రమాణాలు: 'అణునా' అనగా చాలా సూక్ష్మమైన అని అర్థం. 'కేసరేషు' అనగా పుష్ప
కేసరముల యందు గల 'రేణుః' (పరాగము) చేత అలంకరించబడినది. ఇక్కడ 'కేసర' శబ్దానికి
అమరకోశం నుండి — 'కింజల్కః
కేసరో౽స్త్రియామ్' అని
ఉదహరించారు. కింజల్కము, కేసరము
అనేవి పువ్వుల లోపలి భాగాలకు పర్యాయపదాలు.
- వ్యాకరణ
విశేషం: ఆ పరాగము చేత అలంకరింపబడి
మనస్సును రంజింపజేసేది కాబట్టి అది 'మనోరమమ్'. ఇక్కడ 'కర్మణ్యణ్' అనే సూత్రం ద్వారా 'అణ్' ప్రత్యయం
వచ్చి మనోరమ శబ్దం ఏర్పడింది.
- పుష్ప
విశేషం: 'భ్రువోరన్తరం ప్రాపితం' అనగా కనుబొమ్మల మధ్య భాగమున (భ్రూమధ్యమున)
ఉంచబడిన 'బంధుజీవకమ్' అనగా బంధూక
పుష్పము అని అర్థం. దీనికి అమరకోశ ప్రమాణంగా — 'బంధుకో బంధుజీవకః' అని చూపారు. బంధుకము, బంధుజీవకము అనేవి ఎర్రని పుష్ప విశేషానికి
పేర్లు.
- కాంతి
పోలిక మరియు అలంకారం: 'అలక్తతామ్రస్య' అనగా లాక్షారాగము చేత (పారాణి చేత) ఎర్రనైన 'అధరపల్లవస్య' (చిగురుటాకు
వంటి పెదవి యొక్క) 'శ్రియా' అంటే శోభ చేత, ఆ బంధూక
పుష్పాన్ని 'సమానయన్తీమివ' — సమానము చేయుచున్నదో అన్నట్లు ఉన్నది. అనగా
తన పెదవి కాంతికి, ఆ పువ్వు
కాంతికి మధ్య గల సామ్యమును (పోలికను) పరీక్షించుచున్నదో అన్నట్లు ఉన్నదని
భావం. ఇలా వర్ణించడం వల్ల ఇక్కడ ఉత్ప్రేక్షాలంకారం చక్కగా సంభవించింది.
నవాతపాలోహితమాహితం ముహుర్మహానివేశౌ పరితః పయोधరౌ ।
చకాసయంతీమరవిందజం రజః పరిశ్రమాంభఃపులకేన సర్పతా ॥ 8 ॥
ప్రతిపదార్థం
మహానివేశౌ
= గొప్ప స్థానము (వైశాల్యము) కలిగినవి, (అనగా పుష్టిగా ఉన్నవి) అయిన, పయోధరౌ పరితః = తన స్థనముల చుట్టుపక్కల, ముహుః = పదేపదే, ఆహితమ్ = వచ్చి పడినట్టియు, నవాతపాలోహితమ్ = లేత ఎండ (బాలాతపము) వలె ఎర్రగా
ఉన్నట్టియు అయిన, అరవిందజమ్ = తామరపువ్వుల నుండి పుట్టిన, రజః = పరాగమును
(ధూళిని), సర్పతా = వ్యాపించుచున్న, పరిశ్రమాంభఃపులకేన = శ్రమ (ఆయాసము) వల్ల కలిగిన
చెమట బిందువుల నెడు రోమాంచము చేత, చకాసయంతీమ్ = ప్రకాశింపజేయుచున్న
(అలంకరించుకొనుచున్న) ఆ శాలిగోప్త్రిని అర్జునుడు చూసెను.
తాత్పర్యం
వరిచేల
కావలికత్తె అయిన ఆ పల్లెటూరి పడుచు పొలాల్లో తిరగడం వల్ల ఆమెకు కొద్దిగా ఆయాసం
కలిగి శరీరంపై చెమట బిందువులు తేలాయి. పక్షులను తోలడం వంటి శ్రమ వల్ల కలిగిన ఆ
చెమట బిందువులు రోమాంచం (పులకరింత) వలె ప్రకాశిస్తున్నాయి. ఆ సమయంలో, లేత ఎండ వలె ఎర్రగా ఉన్న తామరపువ్వుల పరాగ ధూళి గాలికి కొట్టుకువచ్చి, ఆమె వక్షఃస్థలంపై పదేపదే పడింది. ఆ ఎర్రని పరాగము, ప్రసరిస్తున్న ఆమె చెమట బిందువుల కలయిక వల్ల — సహజమైన శ్రమ కూడా ఆమెకు
ఒక అద్భుతమైన నూతన అలంకారము వలె మారి, ఆమె సౌందర్యాన్ని మరింతగా ప్రకాశింపజేస్తోంది.
విశేషాలు
మల్లినాథ
సూరి తన 'ఘంటాపథ' వ్యాఖ్యానంలో ఈ శ్లోకంలోని వ్యాకరణ విభక్తులను, శబ్దార్థ చమత్కారాలను ఇలా వివరించారు:
- పదార్థ
వివరణ: 'మహానివేశౌ' అనగా గొప్ప నివేశము లేదా స్థానము కలిగినవి
అని అర్థం, దీనికి అంతరార్థం 'పీవరౌ' అంటే
పుష్టిగా ఉన్న స్థనములు అని భావం. 'పయోధరౌ
పరితః' అనగా స్థనముల యొక్క సమంతাৎ (నలువైపులా) అని అర్థం. ఇక్కడ 'అభితః పరితః సమయానిక్షాహాప్రతియోగే ౽ పి' అనే వ్యాకరణ నియమం ప్రకారం 'పరితః' అనే శబ్దం
ఉన్నందువల్ల 'పయోధర' శబ్దానికి ద్వితీయా విభక్తి వచ్చింది.
- పరాగ
వర్ణన: 'ముహురాహితం' అనగా పదేపదే వచ్చి పడిన, 'నవాతపాలోహితం' అనగా
బాలాతపము (లేత సూర్యకాంతి) వలె తామ్ర వర్ణంలో (ఎర్రగా) ఉన్న 'అరవిందజం రజః' అంటే
తామరపువ్వుల నుండి పుట్టిన పరాగము అని అర్థం.
- సహజ
అలంకారం: 'సర్పతా' అనగా ప్రసరిస్తున్న, 'పరిశ్రమాంభఃపులకేన' అనగా ఆయాసము వల్ల పుట్టిన స్వేదోద్గమము
(చెమట బిందువులు) చేత ఆ పరాగాన్ని 'చకాసయంతీమ్' అంటే శోభింపజేస్తున్నది అని అర్థం. చకాస్
ధాతువు యొక్క ప్రేరణార్థక (ణ్యంత) రూపంపై శతృ ప్రత్యయం, ఆపై స్త్రీలింగంలో 'డీప్' (కృత్యాంతం)
రావడం వల్ల 'చకాసయంతీమ్' అని అయింది. ఇక్కడ విశేషం ఏంటంటే — ఆ శ్రమ
వల్ల కలిగిన వికృతి (చెమట) కూడా ఆమెకు ఒక సుందరమైన అలంకారముగా మారిందని
వ్యాఖ్యాత భావం.
కపోలసంశ్లేషి
విలోచనత్విషా విభూషయంతీమవతంసకోత్పలమ్ । సుతేన పాండోః కలమస్య గోపికాం నిరీక్ష్య
మేనే శరదః కృతార్థతా ॥ 9 ॥
ప్రతిపదార్థం
కపోలసంశ్లేషి
= తన బుగ్గలను తాకుచున్నట్టియు, అవతంసకోత్పలమ్ = చెవి అలంకారముగా ధరించిన
నల్లకలువ పువ్వును, విలోచనత్విషా = తన కంటిచూపుల యొక్క కాంతి చేత, విభూషయంతీమ్ = (ఆ పువ్వుకే) మరింత అలంకారమును చేయుచున్నట్టియు, కలమస్య = కలమము అను వరిచేలను, గోపికామ్ = రక్షించుచున్నట్టి కావలికత్తెను, నిరీక్ష్య = చూచి, పాండోః సుతేన = పాండురాజ కుమారుడైన అర్జునుని చేత, శరదః = శరదృతువు యొక్క, కృతార్థతా = సాఫల్యము (కృతకృత్యత్వము), మేనే = తలచబడెను (అర్జునుడు అలా భావించెను).
తాత్పర్యం
ఆ
వరిచేల కావలికత్తె తన చెవులకు కర్ణాభరణంగా నల్లకలువ పువ్వును (నల్లతామరను)
ధరించింది. ఆ పువ్వు ఆమె బుగ్గలను తాకుతూ ఉంది. చంచలమైన ఆమె కంటిచూపుల కాంతి ఆ
నల్లకలువ పువ్వుపై పడుతుంటే, సహజంగా అందంగా ఉండే ఆ పువ్వుకు ఆమె కళ్ళ కాంతే ఒక
కొత్త ఆభరణముగా మారినట్లు అనిపిస్తోంది. ఆభరణానికి ఆభరణంగా నిలిచిన ఆ పల్లెటూరి
సుందరిని చూసి అర్జునుడు ఇలా అనుకున్నాడు — "శరదృతువు తన సంపదనంతా (కలువలను, వరిచేలను) ఈమె రూపంలో చక్కని వినియోగంలోకి తెచ్చింది. కాబట్టి, ఈమెను సృష్టించడం ద్వారా శరదృతువు యొక్క జన్మ ధన్యమైంది, దాని సౌందర్యం సాఫల్యాన్ని పొందింది."
విశేషాలు
మల్లినాథ
సూరి తన 'ఘంటాపథ' వ్యాఖ్యానంలో ఈ శ్లోకంలోని అలంకారిక చమత్కారాన్ని, వ్యాకరణ సూత్రాలను ఈ క్రింది విధంగా వివరించారు:
- ఆభరణానికి
ఆభరణం: 'కపోలసంశ్లేషి' అనగా చెంపలను తాకుతున్న, 'అవతంసకోత్పలమ్' అనగా కర్ణోత్పలమును (చెవి పువ్వును) 'విలోచనత్విషా' తన కంటి
కాంతి చేత 'విభూషయంతీమ్' అంటే
అలంకరిస్తున్నది అని అర్థం. ఇక్కడ భావం ఏంటంటే — లోకంలో వస్తువులు ఆభరణాల చేత
అలంకరించబడతాయి, కానీ ఇక్కడ
ఆమె కంటి కాంతి ఆ ఆభరణమైన పువ్వుకే మరింత అలంకారాన్ని ఇస్తోంది (ఆభరణస్య ఏవ
ఆభరణమ్).
- వ్యాకరణ
విశేషం (గోపికా): 'కలమస్య
గోపికామ్' అనగా కలమ వరిచేలను రక్షించే శాలిగోప్త్రిని
అని అర్థం. 'గోపాయతి' (రక్షించునది) అనే విగ్రహవాక్యం ద్వారా ఇక్కడ
'ణ్వుల్' ప్రత్యయం
వచ్చి 'గోపికా' అనే రూపం
సిద్ధించింది.
- శరదృతువు
సాఫల్యం: అటువంటి సుందరిని 'నిరీక్ష్య' (చూసి), 'పాండోః సుతేన' అంటే
అర్జునుని చేత, 'శరదః
కృతార్థతా' అనగా శరదృతువు యొక్క సాఫల్యము 'మేనే' అంటే
భావించబడింది. శరదృతువు తన గుణ సంపదలను (వరిచేలను, కలువలను) రక్షించే తగిన అధికారిణిని లేదా
యోగ్యురాలైన ఆశ్రయాన్ని పొందింది కాబట్టి, దాని ఉనికి
సఫలమైందని అర్జునుడు తలచాడు.
- భాషాపరమైన
వ్యాకరణ సూత్రం: 'కృతార్థతా' అనే పదంలో భావార్థంలో 'తల్' ప్రత్యయం
వచ్చింది. ఇక్కడ 'త్వతలోర్గుణవచనస్య
పుంవద్భావో వక్తవ్యః' అనే
వార్తిక సూత్రం చేత పుంవద్భావం సంభవించింది. 'మేనే' అనేది 'మన్' ధాతువు యొక్క కర్మణి ప్రయోగ లిట్ లకారం
ప్రథమ పురుష ఏకవచన రూపం.
ఉపారతాః
పశ్చిమరాత్రిగోచరాదపారయంతః పతితుం జవేన గామ్ । తముత్సుకాశ్చక్రురవేక్షణోత్సుకం
గవాం గణాః ప్రస్రుతపీవరోధసః ॥ 10 ॥
ప్రతిపదార్థం
పశ్చిమరాత్రిగోచరాత్
= రాత్రి యొక్క చివరి భాగమునందు (తెల్లవారుజామున) పశువులు మేసే అడవి ప్రదేశము
నుండి, ఉపారతాః = వెనుకకు మళ్ళినవియును, ప్రస్రుతపీవరోధసః = దూడల మీది ప్రేమాతిశయము చేత
పాలు స్రవించుచున్న పెద్ద పొదుగులు కలిగినవియును, వత్సేషు = తమ
దూడల యందు, ఉత్సుకాః = మిక్కిలి ఉత్కంఠ (ఆతురత) కలిగినవియును, (అందువల్లనే), జవేన = వేగముగా, గామ్ = భూమిపై, పతితుమ్ = పరుగెత్తుటకు, అపారయంతః = (బరువైన పొదుగుల కారణంగా) సమర్థములు
కానివియును అయిన, గవామ్ = ఆవుల యొక్క, గణాః = మందలు, తమ్ = ఆ
అర్జునుని, అవేక్షణోత్సుకమ్ = (ఆ సుందర దృశ్యమును) చూచుట యందు ఆసక్తి కలవానినిగా, చక్రుః = చేసెను.
తాత్పర్యం
తెల్లవారుజామున
అడవిలో మేత ముగించుకుని తిరిగి వస్తున్న ఆవుల మందలు అర్జునుని దృష్టిని ఎంతగానో
ఆకర్షించాయి. ఆ ఆవులన్నీ తమ దూడల దగ్గరకు వెళ్ళాలనే ఆతురతతో ఉన్నాయి. ఆ ఆత్మీయమైన
తలపు రాగానే వాటి పెద్ద పొదుగుల నుండి పాలు దానంతటదే శ్రవించడం (కారడం)
మొదలుపెట్టాయి. ఆ పాల బరువు వల్ల, దూడలపై ఎంత
ఉత్కంఠ ఉన్నప్పటికీ, అవి భూమిపై వేగంగా పరుగెత్తలేక భారంగా అడుగులు
వేస్తున్నాయి. వాత్సల్యంతో కూడిన ఆవుల మందల యొక్క ఈ సహజ సుందరమైన గమనాన్ని చూసి
అర్జునుడు పరవశించి, వాటినే రెప్పవేయకుండా చూడసాగాడు.
విశేషాలు
మల్లినాథ
సూరి తన 'ఘంటాపథ' వ్యాఖ్యానంలో ఈ శ్లోకంలోని క్లిష్టమైన వ్యాకరణ
సాధనలను, అమరకోశ నిఘంటువు ప్రమాణాలను మరియు అలంకార సిద్ధాంతాన్ని ఈ క్రింది
విధంగా కూలంకషంగా వివరించారు:
- సమాస
విచారం (పశ్చిమరాత్రి): 'పశ్చిమ' మరియు 'రాత్రి' అనే పదాల కలయిక ఇక్కడ విశేషణ పూర్వపద
కర్మధారయ సమాసముగా గ్రహించాలి. అనగా రాత్రి యొక్క చివరి భాగము (అపరరాత్రము)
అని అర్థం. 'పూర్వా
దిక్పశ్చిమం నభః' మొదలైన
ప్రయోగాల వలె ఇది ఏకదేశి సామానాధికరణ్యం చేత ఏకదేశమునందే పర్యవసానిస్తుంది.
దీనిని 'పశ్చిమం రాత్రేః' అని విడదీసి ఏకదేశి సమాసముగా చెప్పకూడదు.
ఎందుకంటే, ఆ సమాసాన్ని విధించే 'పూర్వాపరాధరోత్తరమేకదేశినైకాధికరణే' అనే పాణిని సూత్రంలో 'పశ్చిమ' శబ్దం
గ్రహించబడలేదు. అందువల్లనే 'అహస్సర్వైకదేశసంఖ్యాతపుణ్యాచ్చ
రాత్రేః' అనే సూత్రం చేత ఇక్కడ సమాసాంత ప్రత్యయం కూడా
రాలేదు. అయితే, ప్రకాశవర్షుడు
అనే వ్యాఖ్యాత దీనిని ఏకదేశి సమాసముగానే ఆశ్రయించి, సమాసాంత ప్రత్యయం వస్తుందని చెప్పారు, కానీ అది అన్వేషించదగినది (మృగ్యము - అనగా
అంగీకారయోగ్యం కాదు) అని మల్లినాథుడు భేదాభిప్రాయాన్ని వ్యక్తపరిచారు.
- పదార్థ
మరియు కోశ వివరణలు: ఆవులు మేసే
వన ప్రదేశాన్ని 'గోచరము' అంటారు. తెల్లవారుజామున అడవి నుండి 'ఉపారతాః' అనగా
వెనుకకు తిరిగిన ఆవులు, దూడల స్మరణ
వల్ల 'ప్రస్రుతపీవరోధసః' అంటే పాలు కారుతున్న పీనమైన (పెద్దవైన)
పొదుగులు కలిగినవి అని అర్థం. దీనికి అమరకోశ ప్రమాణంగా — 'ఊధస్తు క్లీబమాపీనమ్' అని చూపారు. అనగా ఊధస్సు, ఆపీనము అనేవి పొదుగుకు పేర్లు. ఇక్కడ 'ఊధసోఁనఙ్' అనే సూత్రం
చేత రావలసిన 'అనఙ్' ఆదేశం, స్త్రీలింగ
గ్రహణ నియమం వల్ల రాలేదు.
- గౌ శబ్ద
నానార్థం: ఇక్కడ 'గామ్' అనగా
భూమిపై అని, 'గవామ్' అనగా ఆవుల
యొక్క అని రెండు చోట్లా గౌ శబ్దం ప్రయోగించబడింది. దీని నానార్థ వైవిధ్యాన్ని
తెలపడానికి అమరకోశం నుండి — 'స్వర్గేషుపశువాగ్వజ్రదిఙ్నేత్రఘృణిభూజలే
। లక్ష్యదృష్ట్యా స్ట్రియాం పుంసి గౌః' అని
ఉదహరించారు. అమరకోశం ప్రకారం గౌ శబ్దానికి స్వర్గము, బాణము, పశువు, వాక్కు, వజ్రము, దిక్కు, నేత్రము, కిరణము, భూమి, జలము అనే అనేక అర్థాలు ఉన్నాయి. ఇక్కడ
సందర్భాన్ని బట్టి భూమి, పశువు
(ఆవు) అనే అర్థాలను గ్రహించాలి. అటువంటి ఆవుల మందలు అర్జునుని 'అవేక్షణోత్సుకమ్' అనగా చూడాలనే లాలస కలిగినవానిగా చేసాయి.
- అలంకారం: ఈ శ్లోకంలో దూడలకై తపించే ఆవుల యొక్క శారీరక
స్థితిని, పాలు గారే పొదుగుల భారంతో అవి నడవలేక నడిచే
సహజ గమనాన్ని కవి ఏ విధమైన కల్పనలు లేకుండా ఉన్నది ఉన్నట్లుగా మనోహరంగా
వర్ణించారు. 'స్వభావోక్తిరలంకారో
యథావద్వస్తువర్ణనమ్' — వస్తువు
యొక్క సహజ సిద్ధమైన రూపాన్ని యథాతథంగా వర్ణించడం స్వభావోక్తి అలంకారం
అవుతుంది కాబట్టి, ఇక్కడ స్వభావోక్త్యలంకారం చక్కగా కుదిరింది.
కిరాతార్జునీయం
-చతుర్థ సర్గ 11 -20 శ్లోకాలు
మల్లినాథుని తెలుగు వ్యాఖ్యతో 28 -05 -2026
కిరాతార్జునీయమ్
- చతుర్థ సర్గ - 11వ శ్లోకం
పరీతముక్షావజయే
జయశ్రియా నదంతముచ్చైః క్షతసింధురోధసమ్ । దదర్శ పుష్టిం దధతం స శారదీం సవిగ్రహం
దర్పమివాధిపం గవామ్ ॥ 11 ॥
ప్రతిపదార్థం
సః =
ఆ అర్జునుడు, ఉక్షావజయే = ఇతర ఆబోతులను ఓడించినప్పుడు, జయశ్రియా = విజయలక్ష్మి చేత, పరీతమ్ = ఆవరించబడినవాడును, ఉచ్చైః = గట్టిగా, నదంతమ్ = రంకెలు వేయుచున్నవాడును, క్షతసింధురోధసమ్ = నదీ తీరములను (కొమ్ములతో) పెకలించివేయువాడును, శారదీమ్ = శరదృతువు నందు కలిగిన, పుష్టిమ్ = అవయవముల దృఢత్వమును (శరీర పుష్టిని), దధతమ్ = ధరించియున్నవాడును, సవిగ్రహమ్ = శరీరమును ధరించిన, దర్పమ్ ఇవ = అహంకారమా అన్నట్లు ఉన్నవాడును అయిన, గవామ్ = ఆవుల యొక్క (పశువుల యొక్క), అధిపమ్ =
ప్రభువైన ఒక పెద్ద ఆబోతును, దదర్శ = చూసెను;
తాత్పర్యం
ఆ
అర్జునుడు ఇతర ఆబోతులను పోరాటంలో ఓడించి, విజయలక్ష్మితో కూడి ఉన్నట్లు ప్రకాశిస్తూ, గట్టిగా రంకెలు వేస్తూ, నదీ తీరాలను తన కొమ్ములతో గుద్ది పాడుచేస్తూ, శరదృతువు ప్రభావం వల్ల చక్కని శరీర పుష్టిని కలిగి, సాక్షాత్తు అహంకారమే రూపం ఎత్తి వచ్చిందా అన్నట్లు ఉన్న ఆ ఆవుల మందల
ప్రభువైన ఒక శ్రేష్ఠమైన ఆబోతును చూశాడు.
విశేషాలు
(మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానానుసారం)
- పద వివరణ
మరియు వ్యాకరణాంశాలు: వ్యాఖ్యాత
అయిన మల్లినాథుడు 'సః' అంటే 'ఆ
అర్జునుడు' అని అర్థం చెప్పారు. 'ఉక్షావజయే' అనగా 'ఇతర ఆబోతులను భంగపరచడం (ఓడించడం)
జరిగినప్పుడు' అని
వివరించారు. 'పరీతమ్' అంటే 'అంతటా
వేష్టించబడినవాడు లేదా చుట్టబడినవాడు' అని అర్థం.
'ఉచ్చైః నదంతమ్' అంటే 'బిగ్గరగా
ధ్వని చేయుచున్నవాడు లేదా రంకెలు వేయుచున్నవాడు' అని తాత్పర్యం. 'క్షతసింధురోధసమ్' అనే పదానికి 'నదుల యొక్క
ఒడ్డులను కొమ్ములతో పొడిచి విరిచివేసినవాడు' అని వివరణ
ఇచ్చారు. శరదృతువులో పుట్టినది కాబట్టి దీనిని 'శారదీమ్' అన్నారు. 'పుష్టిమ్' అంటే 'అవయవముల యొక్క ఉపచయమును లేదా చక్కని
పెరుగుదలను' అని అర్థం చెప్పారు. 'గవామ్ అధిపమ్' అంటే 'ఆవుల మందకు అధిపతి అయిన మహోక్షమును (పెద్ద
ఆబోతును)' అని వివరించారు.
- నిఘంటువు
ప్రమాణం (అమరకోశం): వ్యాఖ్యానంలో
'సవిగ్రహమ్' అనే
పదానికి 'మూర్తిమంతము' (రూపము
కలిగినది) అని అర్థం చెబుతూ, అందుకు
ప్రమాణంగా అమరకోశాన్ని ఉదహరించారు. అమరకోశం ప్రకారం కాయము, దేహము, శరీరము, వర్ష్మము, విగ్రహము
అనే పదాలన్నీ దేహానికి లేదా రూపానికి పర్యాయపదాలు. ఇక్కడ విగ్రహము అంటే
శరీరము లేదా రూపము అని అర్థం.
- అలంకార
విశేషం: ఈ శ్లోకంలో
'దర్పమివ' (అహంకారమా
అన్నట్లు) అనే పదాన్ని ఉపయోగించడం ద్వారా ఆబోతును సాక్షాత్తు మూర్తీభవించిన
గర్వంగా వర్ణించారు. అందువల్ల ఈ శ్లోకంలో 'ఉత్ప్రేక్షాలంకారం' ఉపయోగించబడింది అని మల్లినాథ సూరి స్పష్టంగా
పేర్కొన్నారు. అర్జునుడు ఆ ఆబోతు యొక్క పరాక్రమాన్ని చూశాడని దీని సారాంశం.
12వ శ్లోకం
విముచ్యమానైరపి
తస్య మన్థరం గవాం హిమానీవిశదైః కదమ్బకైః । శరన్నదీనాం పులినైః కుతూహలం
గలద్దుకూలైర్జఘనైరివాదధే ॥ 12 ॥
ప్రతిపదార్థం
హిమానీవిశదైః
= మంచు సమూహము వలె తెల్లనైనవియు, మన్థరమ్ = మెల్లగా, విముచ్యమానైరపి
= వదిలివెళ్లబడుతున్నప్పటికీ, గవామ్ = ఆవుల యొక్క, కదమ్బకైః = మందల చేత (సమూహముల చేత), శరన్నదీనామ్ =
శరదృతువు నందలి నదుల యొక్క, పులినైః = ఇసుక తిన్నెలు, గలద్దుకూలైః = జారుచున్న పట్టువస్త్రములు గల, జఘనైరివ = స్త్రీల నితంబముల వలె, తస్య = ఆ అర్జునునికి, కుతూహలమ్ = ఆశ్చర్యమును (కౌతుకమును), ఆదధే =
కలిగించెను;
తాత్పర్యం
మంచు
సమూహం వలె తెల్లగా ప్రకాశిస్తున్న ఆవుల మందలు, ఆ శరదృతువు నదీ
తీరాలలోని తెల్లని ఇసుక తిన్నెలను వదిలి మెల్లమెల్లగా ముందుకు సాగిపోతున్నాయి. ఆ
దృశ్యం ఎలా ఉందంటే, జారుతున్న తెల్లని పట్టువస్త్రాలు కలిగిన
సుందరీమణుల జఘన ప్రదేశాల (కటి ప్రదేశాల) వలె ఉండి, చూస్తున్న ఆ
అర్జునునికి ఎనలేని కౌతుకాన్ని, ఆనందాన్ని కలిగించింది. తెల్లని ఆవులు మెల్లగా
విడిచి వెళ్లడం, తెల్లని పట్టువస్త్రం జారడాన్ని తలపించింది.
విశేషాలు
(మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానానుసారం)
- పద వివరణ
మరియు వ్యాకరణాంశాలు: మల్లినాథ
సూరి 'హిమానీవిశదైః' అనే
పదానికి 'మంచు సమూహము వలె తెల్లనైనవి' అని అర్థం చెప్పారు. 'హిమానీ' అనగా మంచు
సమూహము అని అర్థం చెప్పడానికి అమరకోశాన్ని ప్రమాణంగా చూపారు. వ్యాకరణ రీత్యా
దీనికి స్త్రీలింగ ప్రత్యయము మరియు ఆనుక్ ఆగమము వస్తాయని వివరించారు. 'కదమ్బకైః' అంటే
సమూహములు లేదా మందలు అని అర్థం, దీనికి
కూడా అమరకోశ నిఘంటువు ప్రమాణాన్ని ఇచ్చారు. 'మన్థరమ్' అనగా మందముగా లేదా మెల్లగా అని అర్థం. 'విముచ్యమానైరపి' అంటే 'మెల్లగా
విడిచిపెట్టబడుతున్నప్పటికీ' అని అర్థం
చెబుతూ, 'ఇక అసలు విడిచిపెట్టకుండా ఉంటే ఎంత అందంగా
ఉంటుందో కదా!' అనే
భావాన్ని ఇక్కడ స్ఫురింపజేశారు. 'తస్య' అనగా 'ఆ
అర్జునునికి' అని, 'ఆదధే' అనగా 'కలిగించెను' అని
వివరించారు.
- శరదృతువు
ప్రాధాన్యత: శ్లోకంలో 'శరన్నదీనామ్' అని
ప్రత్యేకంగా శరదృతువును పేర్కొనడం వెనుక గల కారణాన్ని మల్లినాథుడు
వివరించారు. వర్షాకాలం (ప్రావృట్ కాలం) ఇప్పుడే ముగిసింది. వర్షాకాలంలో నదులు
నిండుగా ప్రవహించడం వల్ల ఇసుక తిన్నెలు (పులినములు) కనిపించవు. కేవలం
శరదృతువులోనే నీరు తగ్గి ఇసుక తిన్నెలు బయటపడతాయి కాబట్టి ఇక్కడ శరదృతువు
నదులను గ్రహించడం జరిగింది.
- అలంకార
విశేషం: తెల్లని
ఆవులు మెల్లగా నదీ తీరాలను వీడి వెళ్లడాన్ని, నితంబ
భాగము నుండి తెల్లని పట్టువస్త్రము జారుతున్నట్లుగా వర్ణించడం వల్ల ఈ
శ్లోకంలో 'ఉపమాలంకారం' మనోహరంగా
ప్రదర్శించబడింది.
13వ శ్లోకం
గతాన్పశూనాం
సహజన్మబంధుతాం గృహాశ్రయం ప్రేమ వనేషు బిభ్రతః । దదర్శ గోపానుపధేను పాండవః
కృతానుకరాన్నివ గోభిరార్జవే ॥ 13 ॥
ప్రతిపదార్థం
పాండవః
= పాండురాజ పుత్రుడైన అర్జునుడు, పశూనామ్ = పశువుల పట్ల (ఆవుల పట్ల), సహజన్మబంధుతామ్ = తోబుట్టువుల వంటి చుట్టరికమును, గతాన్ = పొందినవారును, వనేషు = అడవులలో, గృహాశ్రయమ్ =
ఇంటిపై ఉండేటటువంటి, ప్రేమ = అనురాగమును, బిభ్రతః = వహించుచున్నవారును, ఆర్జవే = కపటము లేని సౌమ్యత్వము నందు (విధేయత
నందు), గోభిః = ఆవుల చేత, కృతానుకరాన్ ఇవ = అనుకరించబడినవారా అన్నట్లు
ఉన్నవారును అయిన, గోపాన్ = గొల్లవాళ్లను (గోపాలకులను), ఉపధేను = ఆవుల
సమీపమునందు, దదర్శ = చూసెను;
తాత్పర్యం
ఆ
పాండవుడైన అర్జునుడు ఆవుల సమీపంలో ఉన్న గొల్లవాళ్లను చూశాడు. ఆ గోపాలకులు ఆవులను
తమ తోబుట్టువులైన చుట్టాల వలె భావిస్తున్నారు; అడవులలో
ఉన్నప్పటికీ ఇండ్ల దగ్గర ఉండేటటువంటి అమితమైన ప్రేమాభిమానాలను ఆ పశువులపై
కురిపిస్తున్నారు. అంతేకాక, అమాయకత్వంలోనూ, కపటం లేని
సౌమ్యత్వంలోనూ ఆ గొల్లవాళ్లను చూసి ఆవులే వారిని అనుకరిస్తున్నాయా అన్నట్లు ఆ
గోపాలురు ఉన్నారు.
విశేషాలు
(మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానానుసారం)
- పద వివరణ
మరియు వ్యాకరణాంశాలు: మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యానం ప్రకారం 'పాండవః' అనగా 'అర్జునుడు'. 'పశూనామ్' అంటే 'ఆవుల యొక్క' అని అర్థం.
'సహ జన్మబంధుతామ్ ' అనగా 'తోబుట్టువులైన
సోదరుల వంటి బంధుత్వ భావనను పొందినవారు' అని
వివరించారు. అంటే ఆ గొల్లవాళ్లకు పశువుల మీద సోదర సమానమైన అభిమానం ఉంది. 'గృహాశ్రయం ప్రేమ వనేషు బిభ్రతః' అనగా అడవులలో ఉన్నప్పటికీ వారు ఇండ్ల వలెనే
పశువులపై మమకారాన్ని చూపిస్తున్నారు. 'గోపాన్' అనగా 'ఆవులను
రక్షించు గొల్లవాళ్ళు' అని అర్థం
చెబుతూ, దీనికి వ్యాకరణ సూత్రాన్ని అనుసరించి 'క' ప్రత్యయం
వస్తుందని పేర్కొన్నారు. 'ఉపధేను' అంటే 'ధేనువుల
(ఆవుల) సమీపమునందు' అని అర్థం
చెప్తూ, ఇది సమీపార్థంలో వచ్చిన 'అవ్యయీభావ సమాసము' అని వివరించారు. 'ఆర్జవే' అనగా 'విధేయత లేదా కపటము లేని గుణము' అని తాత్పర్యం.
- భావ వివరణ
మరియు అలంకారం: 'కృతానుకరాన్
ఇవ' అనే పదం ద్వారా ఆవుల యొక్క విధేయతను, గొల్లవాళ్ళ సౌమ్యతను మల్లినాథుడు అద్భుతంగా
వివరించారు. ఆవులు గొల్లవాళ్ళను అనుకరిస్తున్నట్లుగా, అనగా గొల్లవాళ్లకు అంతగా విధేయులై ఉన్నట్లు
ఇక్కడ ఉత్ప్రేక్షించబడింది. అందువల్ల ఈ శ్లోకంలో 'ఉత్ప్రేక్షాలంకారముతో' కూడిన 'స్వభావోక్త్యలంకారము' ఉన్నదని మల్లినాథ సూరి స్పష్టంగా
వ్యాఖ్యానించారు. గొల్లవాళ్ల మరియు ఆవుల యొక్క సహజమైన, పవిత్రమైన బంధాన్ని కవి ఇక్కడ కళ్లకు
కట్టారు.
14వ శ్లోకం
పరిభ్రమన్మూర్ధజషట్పదాకులైః
స్మితోదయాదర్శితదంతకేసరైః । ముఖైశ్చలత్కుండలరశ్మిరంజితైర్నవాతపామృష్టసరోజచారుభిః ॥
14 ॥
అవతారిక
ఇప్పుడు
కవి నాలుగు శ్లోకాల ద్వారా (14 నుండి 17 వరకు గల శ్లోకాలతో ఒకే అన్వయం కలిగిన కులకము
ద్వారా) గొల్లభామల పెరుగు చిలకటాన్ని, నాట్యసదృశ్యమైన భంగిమలతో వర్ణిస్తున్నారు.
ప్రతిపదార్థం
పరిభ్రమత్
= చుట్టూ తిరుగుతున్న, మూర్ధజ = తలవెంట్రుకలనెడి, షట్పద = తుమ్మెదల చేత, ఆకులైః = వ్యాపించబడినవియు, స్మితోదయ = చిరునవ్వు మొలకెత్తుట చేత, ఆదర్శిత =
కొద్దిగా ప్రకటించబడిన, దంత = పండ్లనెడి, కేసరైః =
కింజల్కములు (పుప్పొడి తిత్తులు) కలవియు, చలత్ = కదులుచున్న, కుండల =
కర్ణాభరణముల యొక్క, రశ్మి = కాంతుల చేత, రంజితైః = ఎర్రగా చేయబడినవియు, నవాతప = లేత ఎండ చేత, ఆమృష్ట = తాకబడిన, సరోజ = పద్మముల వలె, చారుభిః = సుందరమైనవియు అయిన, ముఖైః = ముఖములతో కూడినవారై;
తాత్పర్యం
ఆ
గొల్లభామలు పెరుగు చిలుకుతుండగా వారి తలవెంట్రుకలు ముఖములపై కదులుతున్నాయి, అవి పద్మాలపై వాలుతున్న తుమ్మెదల వలె ఉన్నాయి. వారు నవ్వుతుండగా
కొద్దిగా కనిపిస్తున్న వారి దంతాలు పద్మములోని కేసరాల (పుప్పొడి రేణుల) వలె
ప్రకాశిస్తున్నాయి. కదులుతున్న వారి చెవి కుండలాల కాంతులు ముఖాలపై పడుతుండగా, ఆ ముఖాలు తెల్లవారుజామున లేత ఎండ తాకిన పద్మాల వలె అత్యంత సుందరంగా
శోభిస్తున్నాయి.
విశేషాలు
(మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానానుసారం)
- పద వివరణ
మరియు సమాస విశేషాలు: మల్లినాథ
సూరి ఈ శ్లోకంలోని పదాలను అద్భుతంగా విడమరిచారు. 'మూర్ధజషట్పద' అనే
పదాన్ని వివరిస్తూ, వెంట్రుకలు
తుమ్మెదల వంటివి అని ఇక్కడ ఉపమిత సమాసం చెప్పారు. ఎందుకంటే ముఖాలను పద్మాలతో
పోల్చారు కాబట్టి, ముఖంపై
కదిలే నల్లని వెంట్రుకలను తుమ్మెదలుగానే భావించాలి. అలాగే 'దంతకేసర' అనగా
దంతములు కేసరముల వంటివి అని కూడా ఉపమిత సమాసమే. 'స్మితోదయేన' అనగా
చిరునవ్వు రావడం చేత కొద్దిగా ప్రకాశిస్తున్న దంతాలు అని అర్థం. 'చలత్కుండలరశ్మిరంజితైః' అనగా కదులుతున్న బంగారు కర్ణాభరణాల
(చెవిపోగుల) యొక్క కాంతితో పూయబడిన ముఖములు అని వివరించారు. 'నవాతపామృష్టమ్' అనగా బాలాతపము (లేత ఎండ) చేత స్పృశించబడిన
పద్మము అని అర్థం చెప్పారు. అటువంటి పద్మముల వలె మనోహరమైన ముఖములు కలిగిన
గోపికలు అని తాత్పర్యం.
- అలంకార
విశేషం: ఈ శ్లోకంలో
ముఖాలను పద్మాలతోనూ, వెంట్రుకలను
తుమ్మెదలతోనూ, దంతాలను
కేసరాలతోనూ పోల్చడం వల్ల, మరియు లేత
ఎండ సోకిన పద్మము అనే బింబాన్ని ఉపయోగించడం వల్ల 'ఉపమాలంకారం' చక్కగా
కుదిరిందని మల్లినాథుడు స్పష్టం చేశారు.
15వ శ్లోకం
నిబద్ధనిఃశ్వాసవికంపితాధరా
లతా ఇవ ప్రస్ఫురితైక పల్లవాః । వ్యపోఢపార్శ్వైరపవర్తితత్రికా వికర్షణైః
పాణివిహారహారిభిః ॥ 15 ॥
ప్రతిపదార్థం
నిబద్ధ
= పెరుగు చిలకడమనే శ్రమ చేత లోపలనే నిరోధించబడి (వేగంగా) వెలువడుతున్న, నిఃశ్వాస = నిట్టూర్పుల చేత, వికంపిత = కదల్చబడుతున్న, అధరాః = కింది పెదవి కలిగినవారై, ప్రస్ఫురిత = కదులుచున్న, ఏకపల్లవాః = ఒకే ఒక చిగురుటాకు కలిగిన, లతాః ఇవ = తీగెల
వలె ఉన్నవారును, పాణివిహారహారిభిః = చేతుల యొక్క కదలికల చేత మనోహరమైనవియు, వ్యపోఢపార్శ్వైః = అటు ఇటు మారుతున్న (వ్యత్యస్తములవుతున్న)
పార్శ్వభాగములు (పక్కటెముకల భాగములు) కలిగినవియు అయిన, వికర్షణైః = కవ్వపు తాడును మార్చి మార్చి లాగుటల చేత, అపవర్తితత్రికాః = కదల్చబడుతున్న నడుము (నితంబ) భాగము కలిగినవారై;
తాత్పర్యం
పెరుగు
చిలికే శ్రమ వల్ల ఆ గొల్లభామల నిట్టూర్పుల వేగానికి వారి కింది పెదవులు
కంపించిపోతున్నాయి. ఆ దృశ్యం గాలికి ఒకే ఒక చిగురుటాకు కదులుతున్న తీగలా ఉంది.
కవ్వపు తాడును అటు ఇటు లాగుతున్నప్పుడు వారి చేతుల కదలికలు ఎంతో మనోహరంగా నాట్యం
లాగా ఉన్నాయి. ఆ తాడును మార్చి మార్చి లాగడం వల్ల వారి పక్కభాగాలు ఇరువైపులా
వంగుతూ, వారి నడుము, నితంబ భాగాలు అందంగా చలిస్తున్నాయి.
విశేషాలు
(మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానానుసారం)
- పద వివరణ
మరియు వ్యాకరణాంశాలు: మల్లినాథ
సూరి 'నిబద్ధ' అనగా శ్రమ
చేత నిరోధించబడి వేగంగా వచ్చే శ్వాస అని, దానివల్ల
కదిలే పెదవి కలవారని అర్థం చెప్పారు. 'ప్రస్ఫురితైకపల్లవాః' అనగా కదులుతున్న ఒకే ఒక చిగురుటాకు అని
అర్థం. ఇక్కడ 'ఏక' (ఒక) అనే సంఖ్యావాచక పదం ఎందుకు వచ్చిందో
వివరిస్తూ, ప్రసిద్ధ వ్యాకరణకర్త అయిన కైయటుని
వాక్యాన్ని ప్రమాణంగా ఉదహరించారు. సమాసంలో కొన్నిసార్లు సంఖ్యావాచక పదం
వీప్సార్థాన్ని (అనేకత్వంలో ఒకదానిని లేదా వరుసగా జరిగేదానిని) సూచిస్తుందని, ఇక్కడ గొల్లభామలందరికీ విడివిడిగా ఒక్కొక్క
పెదవి కదులుతోందని దీని భావమని వివరించారు.
- అలంకార
చర్చ (ఉపమా లేదా ఉత్ప్రేక్షా?): ఈ శ్లోకంలో గొల్లభామలను తీగలతో పోల్చారు.
లోకంలో అప్పుడప్పుడు ఏదో ఒక తీగకు ఒకే ఒక చిగురుటాకు కదలడం సహజంగా
సంభవిస్తుంది కాబట్టి, ఇది కేవలం 'ఉపమాలంకారమే' అవుతుంది
తప్ప సంభావన ప్రధానమైన 'ఉత్ప్రేక్షాలంకారం' కాదని మల్లినాథుడు స్పష్టమైన తార్కిక వివరణ
ఇచ్చారు.
- శరీర భాగాల
వర్ణన: 'పాణివిహారహారిభిః' అనగా చేతుల కదలికల చేత
మనోహరమైన అని అర్థం చెప్తూ, 'అంగహారము
అనగా అంగముల విక్షేపము ' అనే అమరకోశాన్ని ఉదహరించారు. 'వికర్షణైః' అనగా
కవ్వపు తాడును లాగడం అని అర్థం. దీనివల్ల 'అపవర్తితత్రికాః' అనగా నడుము లేదా నితంబ భాగము కదులుతోంది అని
చెప్పారు. అమరకోశం ప్రకారం 'త్రికము' అనగా వెన్నుపాము యొక్క కింది భాగం (నడుము)
అని అర్థం అయినప్పటికీ, ఇక్కడ
దానికి అత్యంత సమీపంలో ఉన్న 'నితంబము' (కటి ప్రదేశము) అనే అర్థాన్ని లక్షణ ద్వారా
గ్రహించాలని మల్లినాథ సూరి విశేష వివరణ ఇచ్చారు.
16వ శ్లోకం
వ్రజాజిరేష్వమ్బుదనాదశఙ్కినీః
శిఖణ్డినామున్మదయత్సు యోషితః । ముహుః ప్రణున్నేషు మథాం వివర్తనైర్నదత్సు కుమ్భేషు
మృదఙ్గమన్థరమ్ ॥ 16 ॥
ప్రతిపదార్థం
వ్రజాజిరేషు
= గొల్లపల్లెలోని వాకిళ్ల యందు (ఇంటి ముంగిళ్లలో), మథామ్ = కవ్వపు
దండముల యొక్క, వివర్తనైః = గుండ్రముగా తిరుగుటల చేత, ముహుః = పదే పదే, ప్రణున్నేషు = కదల్చబడినవియు, మృదఙ్గమన్థరమ్ = మృదంగ ధ్వని వలె గంభీరముగాను
మందముగాను, నదత్సు = శబ్దించుచున్నవియు అయిన, కుమ్భేషు =
పెరుగు కుండలు, అమ్బుదనాదశఙ్కినీః = మేఘ గర్జనగా భ్రమించినవియు అయిన, శిఖణ్డినామ్ = నెమళ్ల యొక్క, యోషితః = ఆడునెమళ్లను (మయూరిలను), ఉన్మదయత్సు = మత్తెక్కింపజేయుచుండగా (సంతోషపెట్టుచుండగా);
తాత్పర్యం
గొల్లపల్లె
ఇండ్ల ముంగిళ్లలో గొల్లభామలు పెరుగు చిలుకుతున్నారు. కవ్వాలు వేగంగా తిరుగుతుండటం
వల్ల ఆ పెరుగు కుండల నుండి వచ్చే శబ్దం మృదంగ ధ్వని వలె ఎంతో గంభీరంగా, మందంగా వినబడుతోంది. ఆ కుండల చప్పుడును విన్న ఆడునెమళ్లు, అవి పెరుగు కుండల చప్పుళ్లు కావని, వర్షాకాలపు మేఘ
గర్జనలే అని భ్రమించి, పరవశంతో మత్తెక్కి నాట్యం చేయసాగాయి. అలాంటి
మృదంగ నాదం వంటి శబ్దాలు ఆ కుండల నుండి వెలువడుతున్నాయి.
విశేషాలు
(మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానానుసారం)
- పద వివరణ
మరియు నిఘంటు ప్రమాణాలు: మల్లినాథ
సూరి 'వ్రజాజిరేషు' అనే
పదానికి 'గొల్లపల్లె యొక్క ప్రాంగణములలో' అని అర్థం చెప్పారు. 'వ్రజ' అంటే
పశువుల శాల లేదా గొల్లపల్లె అని అర్థం చెప్పడానికి విశ్వ నిఘంటువును
ప్రమాణంగా ఉదహరించారు. 'మథామ్' అనగా 'మంతన
దండములు లేదా కవ్వపు కర్రలు' అని అర్థం
చెబుతూ, అమరకోశాన్ని ప్రమాణంగా చూపారు. 'వివర్తనైః' అంటే
చుట్టూ తిరగడం అని, 'ప్రణున్నేషు' అంటే కదల్చబడటం లేదా కంపించబడటం అని భావం.
- పద ప్రయోగ
స్వారస్యం: నెమళ్ల
భార్యలను సాధారణంగా మయూరిలు అనకుండా ఇక్కడ 'శిఖణ్డినాం
యోషితః' (నెమళ్ల స్త్రీలు) అని కవి ప్రయోగించడం వెనుక
గల కారణాన్ని మల్లినాథుడు వివరించారు. నెమళ్లకు ఉండే సహజమైన అమాయకత్వాన్ని, ముగ్ధత్వాన్ని అత్యధికంగా వ్యక్తపరచడానికే
ఇక్కడ 'యోషిత్' అనే
పదాన్ని వాడటం జరిగింది. 'ఉన్మదయత్సు' అంటే మదోన్మత్తులను లేదా ఉత్సాహవంతులను
చేయడం అని అర్థం. దీనికి వ్యాకరణ రీత్యా ణ్యంత శతృ ప్రత్యయం వస్తుందని
వివరించారు.
- ధ్వని
మరియు అలంకార విశేషం: కుండల
నుండి వచ్చే శబ్దం మృదంగ ధ్వని వలె మందంగా ఉందని చెప్పడం ద్వారా ఇక్కడ వాద్య
పరికరంతో పోలిక (వాద్యసామ్యోక్తి) చెప్పబడింది. పెరుగు కుండల చప్పుడును మేఘ
గర్జనగా భావించి నెమళ్లు భ్రమపడ్డాయి కాబట్టి, ఈ శ్లోకంలో
'భ్రాంతిమదలంకారం' ఉన్నదని మల్లినాథుడు స్పష్టంగా
పేర్కొన్నారు. అలాగే కవ్వాలు తిరిగే విధానాన్ని సహజంగా వర్ణించడం వల్ల ఇందులో
'స్వభావోక్త్యలంకారం' కూడా ఉంది. ఇక్కడ వ్యాకరణ నియమాన్ని
అనుసరించి లక్షణార్థంలో సప్తమీ విభక్తి ఉపయోగించబడింది.
17వ శ్లోకం
స
మన్థరావల్గితపీవరస్తనీః పరిశ్రమక్లాన్తవిలోచనోత్పలాః । నిరీక్షితుం నోపరరామ
బల్లవీరభిప్రనృత్తా ఇవ వారయోషితః ॥ 17 ॥
ప్రతిపదార్థం
సః =
ఆ అర్జునుడు, మన్థర = మెల్లగా, ఆవల్గిత = కదులుచున్న, పీవర = పుష్టి కలిగిన, స్తనీః = స్తనములు కలిగినవారును, పరిశ్రమ = పెరుగు చిలకడమనే అలసట చేత, క్లాన్త =
వాడిపోయిన, విలోచనోత్పలాః = నల్లకలువల వంటి కన్నులు కలిగినవారును, అభిప్రనృత్తాః = చక్కగా నాట్యము చేయుచున్న, వారయోషితః ఇవ = వేశ్యల (నాట్యగత్తెల) వలె ఉన్నవారును అయిన, బల్లవీః = గొల్లభామలను, నిరీక్షితుమ్ = చూచుట నుండి, న ఉపరరామ = విరమించలేదు (నిరంతరము చూస్తూనే ఉన్నాడు);
తాత్పర్యం
ఆ
అర్జునుడు ఆ గొల్లభామలను చూడటం ఆపలేకపోయాడు. పెరుగు చిలికేటప్పుడు వారి శరీరాలు
మెల్లగా కదులుతుండగా, వారి వక్షోజాలు చలిస్తున్నాయి. పెరుగు చిలకడమనే
శ్రమ వల్ల వారి నల్లకలువల వంటి కన్నులు అలసటతో కొద్దిగా వాలి ఉన్నాయి. కవ్వపు
తాడును లాగుతూ అటు ఇటు కదులుతున్న ఆ గొల్లభామలు, సాక్షాత్తు
రంగస్థలంపై అభినయిస్తూ నాట్యం చేస్తున్న అప్సరసల వలె, నాట్యగత్తెల వలె కనిపిస్తున్నారు. వారి ఆ మనోహరమైన భంగిమలను చూస్తూ
అర్జునుడు మైమరచిపోయాడు.
విశేషాలు
(మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానానుసారం)
- పద వివరణ
మరియు వ్యాకరణాంశాలు: మల్లినాథ
సూరి 'సః' అంటే 'ఆ అర్జునుడు' అని అర్థం
చెప్పారు. 'మన్థరావల్గితపీవరస్తనీః' అనే పదాన్ని వివరిస్తూ, మెల్లగా మరియు చంచలంగా కదులుతున్న పుష్టి
కలిగిన స్తనములు గలవారని అర్థం చెప్పారు. ఇక్కడ వ్యాకరణ నియమమైన స్వాంగ
ప్రత్యయాన్ని అనుసరించి స్త్రీలింగంలో 'ఈ') ప్రత్యయం వస్తుందని వివరించారు. 'పరిశ్రమక్లాన్తవిలోచనోత్పలాః' అనగా పెరుగు చిలికే శ్రమ వల్ల వాడిపోయిన
నల్లకలువల వంటి కన్నులు కలిగిన గొల్లభామలు అని తాత్పర్యం. 'బల్లవీః' అనగా 'గొల్లభామలు' అని అర్థం
చెబుతూ, గొల్లకు పర్యాయపదాలుగా గోప, గోపాల, గోసంఖ్య, గోధుక్, ఆభీర, బల్లవ అనే పదాలు ఉన్నాయని అమరకోశాన్ని
ఉదహరించారు.
- క్రియల
వివరణ: 'అభిప్రనృత్తాః' అనగా నాట్యం చేయుచున్న అని అర్థం. ఇక్కడ
వ్యాకరణ సూత్రాల ప్రకారం భూతకాల ప్రత్యయమైనప్పటికీ, వర్తమాన కాల అర్థంలోనే దీనిని గ్రహించాలని
వివరించారు. 'వారయోషితః' అనగా 'వేశ్యలు
లేదా నాట్యగత్తెలు' అని అర్థం
చెప్తూ, వారస్త్రీ, గణిక, వేశ్య అనేవి పర్యాయపదాలని అమరకోశ నిఘంటువును
చూపారు. 'నోపరరామ' అనగా చూడటం
నుండి విరమించలేదు అని అర్థం. వ్యాకరణ నియమాన్ని అనుసరించి ఇక్కడ పరస్మైపద
రూపం వచ్చిందని స్పష్టం చేశారు.
- కులక
సమాప్తి మరియు అలంకార సమన్వయం: 14వ శ్లోకం
నుండి ప్రారంభమైన గొల్లభామల వర్ణన ఈ 17వ శ్లోకంతో
ముగుస్తుంది. కాబట్టి ఈ నాలుగు శ్లోకాలు ఒకే అన్వయం కలిగిన 'కులకము' అవుతాయి.
గొల్లభామలను నాట్యగత్తెలతో పోల్చడం వల్ల ఇక్కడ 'ఉపమాలంకారం' ఉంది.
మల్లినాథ సూరి తన ముగింపు వ్యాఖ్యలో, ఈ నాలుగు
శ్లోకాల సమూహంలో (చతుః శ్లోక్యామ్) 'ఉపమాలంకారం' మరియు కుండల ధ్వనుల వంటి సహజ వర్ణనల వల్ల 'స్వభావోక్త్యలంకారం' ఈ రెండింటి యొక్క 'సంసృష్టి' (కలిసి
ఉండటం) జరిగిందని అద్భుతంగా నిరూపించారు.
కిరాతార్జునీయమ్
- చతుర్థ సర్గ - 18వ శ్లోకం
పపాత
పూర్వాం జహతో విజిహ్మతాం వృషోపభుక్తాంతికసస్యసంపదః ।
రథాంగసీమంతితసాంద్రకర్దమాన్ప్రసక్తసంపాతపృథక్కృతాన్పథః ॥ 18 ॥
ప్రతిపదార్థం
సః =
ఆ అర్జునుడు, పూర్వామ్ = వర్షాకాలము నాటి, విజిహ్మతామ్ = వంకరటింకరతనమును, జహతః = వదిలిపెడుతున్నవియు (నిలువుగా తిన్నగా మారుతున్నవియు), వృషోపభుక్తాంతికసస్యసంపదః = ఆబోతుల చేత మేయబడిన ప్రక్కల యందలి
సస్యసమృద్ధి కలవియు, రథాంగసీమంతితసాంద్రకర్దమాన్ = రథచక్రముల చేత
పాపిడి తీయబడినట్లు గుర్తులు పడిన దట్టమైన బురద కలిగినవియు, ప్రసక్తసంపాతపృథక్కృతాన్ = ఎడతెరిపి లేని ప్రయాణముల (సంచారము) చేత
స్పష్టముగా విడదీసి చూపబడినవియు అయిన, పథః = మార్గములను, పపాత =
ప్రవేశించెను (వెళ్లెను);
తాత్పర్యం
ఆ
అర్జునుడు శరదృతువు నాటి మార్గాలలో ప్రయాణించాడు. ఆ త్రోవలు వర్షాకాలంలో ఉన్న బురద, నీటి వల్ల ఏర్పడిన వంకరలను వదిలి, ఇప్పుడు
ఎండిపోయి తిన్నగా చక్కని రేఖల్లా సాగిపోతున్నాయి. ఆ మార్గాల ఇరుపక్కలా దట్టంగా
పెరిగిన పంటలను ఆబోతులు తిని ఉన్నాయి. దట్టమైన బురదపై రథచక్రాలు వెళ్లడం వల్ల
ఏర్పడిన గుర్తులు, తలపైన తీసిన చక్కని పాపిడి లాగా కనిపిస్తున్నాయి.
జనులు, వాహనాలు నిరంతరం రాకపోకలు సాగించడం వల్ల ఆ దారులు అడవి నుండి
విడదీయబడి, స్పష్టమైన మార్గాలుగా మారి ఉన్నాయి.
విశేషాలు
(మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానానుసారం)
- పద వివరణ
మరియు వ్యాకరణాంశాలు: మల్లినాథ
సూరి 'సః' అంటే 'ఆ అర్జునుడు' అని అర్థం
చెప్పారు. 'పూర్వామ్' అనగా
వర్షాకాలానికి సంబంధించిన అని భావన. 'విజిహ్మతామ్' అంటే వక్రతను అని, 'జహతః' అంటే
వదిలివేస్తున్న మార్గాలని వివరించారు. వర్షాకాలంలో బురద వల్ల దారులు వంకరగా
మారుతాయి, కానీ శరదృతువులో బురద తగ్గి ఆ దారులు
తిన్నగా, సుగమంగా సమరేఖల వలె మారతాయని ఇక్కడి
శరదృతువు స్వభావాన్ని తెలియజేస్తూ, 'జహతః' అనే పదానికి శతృ ప్రత్యయం వస్తుందని వ్యాకరణ
విశేషాన్ని చెప్పారు. 'వృషోపభుక్తాంతికసస్యసంపదః' అనే పదానికి 'ఎద్దులు
లేదా ఆబోతుల చేత నమలబడిన లేదా మేయబడిన ప్రక్కల యందలి సస్యసమృద్ధి కలవి' అని అర్థం చెప్పారు. 'వృష' అనగా
పుణ్యము అనే అర్థంతో పాటు వృషభము (ఆబోతు) అనే అర్థం కూడా కలదని
నిరూపించడానికి అమరకోశ నిఘంటువును ప్రమాణంగా ఉదహరించారు.
- రూపక
సాదృశ్య వర్ణన: 'రథాంగసీమంతితసాంద్రకర్దమాన్' అనే పదానికి మల్లినాథుడు అద్భుతమైన
వ్యాఖ్యానాన్ని అందించారు. రథాంగములు అనగా రథచక్రములు. సీమంతము అనగా స్త్రీల
తలపై తీసే పాపిడి. రథచక్రాల గుర్తుల వల్ల ఆ దట్టమైన బురద దారులు పాపిడి
తీసినట్లుగా మారాయి. ఇక్కడ మత్వర్థీయ ప్రత్యయం, ణిచ్
ప్రత్యయం మరియు క్త ప్రత్యయాల కలయికతో ఏర్పడిన వ్యాకరణ రూపాల ప్రక్రియను ఆయన
వివరించారు. 'ప్రసక్తసంపాతపృథక్కృతాన్' అనగా సంతత సంచారము చేత (ఎడతెరిపి లేని
రాకపోకల వల్ల) స్పష్టముగా వేరు చేయబడిన మార్గములు అని అర్థం. 'పథః' అనగా
మార్గములను అని, 'పపాత' అనగా వెళ్లెను లేదా ప్రవేశించెను అని అర్థం
చెప్పారు.
- అలంకార
విశేషం: శరదృతువులో
వర్షాలు తగ్గి మార్గాలు ఎండడం, పశువులు
మేయడం, రథాల రాకపోకల వల్ల దారులు ఏర్పడడం వంటి
విషయాలను లోక సహజ సిద్ధంగా, యథాతథంగా
వర్ణించడం వల్ల ఈ శ్లోకంలో 'స్వభావోక్త్యలంకారం' మనోహరంగా ప్రకాశిస్తోందని మల్లినాథ సూరి
స్పష్టంగా వ్యాఖ్యానించారు.
19వ శ్లోకం
జనైరుపగ్రామమనింద్యకర్మభిర్వివిక్తభావేంగితభూషణైర్వృతాః
। భృశం దదర్శాశ్రమమండపోపమాః సపుష్పహాసాః స నివేశవీరుధః ॥ 19 ॥
ప్రతిపదార్థం
సః =
ఆ అర్జునుడు, ఉపగ్రామమ్ = గ్రామముల సమీపమునందు, అనింద్యకర్మభిః
= నిందింపదగని (పవిత్రమైన) పనులు కలిగినవారును, వివిక్తభావేంగితభూషణైః
= నిర్మలమైన నిశ్చల మనస్సు, నడవడికలనే అలంకారములు కలిగినవారును అయిన, జనైః = జనుల చేత, వృతాః = ఆవరించబడినవియు (అధిష్ఠించబడినవియు), సపుష్పహాసాః = వికసించిన పూలనెడి నవ్వులతో కూడినవియు, ఆశ్రమమండపోపమాః = మునుల ఆశ్రమములలోని మంటపములతో పోల్చదగినవియు అయిన, నివేశవీరుధః = ఇండ్ల ముంగిళ్లలోని పొదలను (తీగలను), భృశమ్ = మిక్కిలి ఆదరముతో, దదర్శ = చూసెను;
తాత్పర్యం
ఆ
అర్జునుడు గ్రామ పొలిమేరలలోని ఇండ్ల వద్ద ఉన్న పొదలను, తీగలను ఎంతో ఆదరంగా చూశాడు. ఆ ఇండ్లలో నివసించే జనులు నిందింపదగని
పవిత్రమైన పనులు చేసేవారు, నిశ్చలమైన మనస్సు, ఉత్తమమైన
చేష్టలనే అలంకారాలుగా కలిగిన సాధు స్వభావులు. అటువంటి ఉత్తమ జనులు ఉండటం వల్ల, వికసించిన తెల్లని పూలనే చిరునవ్వులు చిందిస్తున్న ఆ ఇండ్ల
ముంగిళ్లలోని పొదలు, సాక్షాత్తు మునుల ఆశ్రమాలలోని పవిత్రమైన మంటపాలు
లాగా కనిపిస్తూ అర్జునుడికి అమితమైన ఆనందాన్ని కలిగించాయి.
విశేషాలు
(మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానానుసారం)
- పద వివరణ
మరియు వ్యాకరణాంశాలు: మల్లినాథ
సూరి 'సః' అనగా 'ఆ అర్జునుడు' అని అర్థం
చెప్పారు. 'ఉపగ్రామమ్' అనే
పదాన్ని వివరిస్తూ, ఇది
గ్రామముల సమీపమునందు అనే అర్థంలో వచ్చిన అవ్యయీభావ సమాసమని స్పష్టం చేశారు.
అనింద్యకర్మభిః) అనగా నిందింపబడని, పవిత్రమైన
వృత్తులు కలిగిన జనులు అని అర్థం. ఈ వృత్తుల భేదాన్ని వివరిస్తూ గ్రామస్థులకు
వ్యవసాయం మొదలైనవి, ఆశ్రమవాసులకు
శిలోంఛనము (పొలాల్లో రాలిన గింజలను ఏరుకోవడం) మొదలైనవి అని చక్కని భేదాన్ని
చూపారు. 'వివిక్తభావేంగితభూషణైః' అనగా ఏకాగ్రమైన నిర్మల మనస్సు, భావము, చేష్టలు
మరియు ఉత్తమ నడవడికలే అలంకారములుగా కలిగినవారని తాత్పర్యం. 'వృతాః' అంటే జనుల
చేత అధిష్ఠించబడినవి అని అర్థం.
- ఆశ్రమ
సాదృశ్యం మరియు నిఘంటు ప్రమాణాలు: పైన
పేర్కొన్న కారణాల వల్ల ఆ ఇండ్ల ముంగిళ్లు ఆశ్రమ మంటపాలు వలె ఉన్నాయి. 'మండపః' అనే
పదానికి జనులు ఆశ్రయించే స్థలము లేదా కట్టడము అని అర్థం చెప్పడానికి
అమరకోశాన్ని ఉదహరించారు. 'సపుష్పహాసాః' అనగా పుష్పముల వికాసముతో కూడినవి అని అర్థం
చెప్తూ, ఇది సహేతుక బహువ్రీహి సమాసమని వ్యాకరణ
విశేషాన్ని తెలిపారు. 'నివేశవీరుధః' అనగా ఇండ్ల దగ్గర ఉండే పొదలు లేదా లతలు అని
అర్థం చెబుతూ, 'వీరుధ్
అనగా లతలు లేదా గుల్మములు (పొదలు)' అని
వైజయంతీ నిఘంటువును ప్రమాణంగా చూపారు.
- అలంకార
విశేషం: ఇండ్ల
ముంగిళ్లలోని పూల పొదలను పవిత్రమైన ముని ఆశ్రమ మంటపాలతో పోల్చడం వల్ల ఈ
శ్లోకంలో - ఉపమాలంకారం' మనోహరంగా
ప్రదర్శించబడింది అని మల్లినాథుడు వ్యాఖ్యానించారు.
20వ శ్లోకం
తతః
స సంప్రేక్ష్య శరద్గుణశ్రియం శరద్గుణాలోకనలోలచక్షుషమ్ । ఉవాచ యక్షస్తమచోదితో౽పి
గాం న హీంగితజ్ఞో౽వసరే౽వసీదతి ॥ 20 ॥
ప్రతిపదార్థం
తతః
= అటుపిమ్మట, సః = (అర్జునునికి తోడుగా వచ్చిన) ఆ, యక్షః = యక్షుడు, శరద్గుణశ్రియమ్ = శరదృతువు యొక్క గుణముల సంపదను, సంప్రేక్ష్య = చక్కగా చూసి (ఆలోచించి), శరద్గుణాలోకనలోలచక్షుషమ్
= శరదృతువు అందాలను చూడటంలో ఆసక్తి కలిగిన కన్నులు గల, తమ్ = ఆ అర్జునుడిని చూసి, అచోదితో౽పి = (అర్జునుని చేత) అడగబడనప్పటికీ, గామ్ = మాటలను, ఉవాచ = పలికెను; తథా హి = అది
ఎలాగనగా, ఇంగితజ్ఞః = ఎదుటివారి మనోభావములను తెలిసినవాడు, అవసరే = మాట్లాడదగిన సమయమునందు, న అవసీదతి హి = ఉపేక్షించడు కదా (మౌనంగా ఉండడు
కదా);
తాత్పర్యం
ఆ
తర్వాత, అర్జునుడికి తోడుగా వచ్చిన ఆ యక్షుడు శరదృతువు యొక్క అద్భుతమైన శోభను
చూశాడు. ఆ శరత్కాల సౌందర్యాన్ని ఎంతో ఆశగా, ఆసక్తిగా చూస్తున్న అర్జునుడిని గమనించాడు.
అర్జునుడు తనను ఏమీ అడగనప్పటికీ, అతని మనసులోని కుతూహలాన్ని గ్రహించిన యక్షుడు
స్వయంగా మాట్లాడటం ప్రారంభించాడు. ఎందుకంటే, ఎదుటివారి మనోభావాలను, సైగలను గ్రహించగల సమర్థుడు మాట్లాడవలసిన సమయం వచ్చినప్పుడు మౌనంగా
ఉండి సమయాన్ని వృథా చేయడు కదా!
విశేషాలు
(మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానానుసారం)
- పద వివరణ
మరియు వ్యాకరణాంశాలు: మల్లినాథ
సూరి 'తతః సః' లోని 'సః' అనే
పదానికి పూర్వం పేర్కొనబడిన యక్షుడు అని అర్థం చెప్పారు. 'శరద్గుణశ్రియం సంప్రేక్ష్య' అనగా శరదృతువు యొక్క అందాలను చూసి, వర్ణించడానికి యోగ్యమైన విషయాలను మనస్సులో
విచారించి అని భావం. 'శరద్గుణాలోకనలోలచక్షుషమ్' అనే పదంలో 'లోల' అనే మాటకు చంచలమైన లేదా ఆశతో కూడిన దృష్టి
అని అర్థం చెబుతూ, అందుకు
అమరకోశాన్ని ప్రమాణంగా చూపారు. 'తమ్' అనగా అర్జునుడిని అని, 'అచోదితోऽపి' అనగా అర్జునుడు అడగకపోయినప్పటికీ అని
వివరించారు. 'గామ్' అనగా వాక్కును లేదా మాటలను అని, 'ఉవాచ' అనగా
పలికెను అని అర్థం చెప్పారు.
- భావ వివరణ
మరియు శాస్త్ర నియమం: యక్షుడు
అడగకుండానే ఎందుకు మాట్లాడాడో వివరిస్తూ, 'ఇంగితజ్ఞః' అనగా హృదయగతమైన భావాలను లేదా సైగలను
తెలిసినవాడు అని అర్థం చెప్పారు. 'ఇంగితము
అనగా హృదయమునందలి భావము' అని విశ్వ
నిఘంటువును ప్రమాణంగా ఉదహరించారు. అటువంటి భావజ్ఞుడు మాట్లాడటానికి తగిన
సమయము (అవసరము) వచ్చినప్పుడు 'నావసీదతి' అనగా మౌనంగా ఉండడు అని వివరించారు. 'అడగకుండా ఎవరికీ ఏమీ చెప్పకూడదు' అనే శాస్త్ర నిషేధ నియమం ఇక్కడ వర్తించదని, ఎందుకంటే అర్జునుని కళ్లలోని ఆసక్తిని బట్టి
అతను వినడానికి సిద్ధంగా ఉన్నాడనే ఆకాంక్ష స్పష్టంగా తెలుస్తోందని
మల్లినాథుడు లోతైన వివరణ ఇచ్చారు.
- అలంకార
విశేషం: ఈ శ్లోకంలో
యక్షుడు అడగకుండానే అర్జునుడితో మాట్లాడటం అనే ఒక ప్రత్యేక విషయానికి
(విశేషమునకు), 'భావజ్ఞుడైనవాడు
సమయం వచ్చినప్పుడు మౌనంగా ఉండడు' అనే ఒక లోక
సామాన్య సత్యంతో సమర్థన చేయడం జరిగింది. ఇలా సామాన్యము చేత విశేషమును
సమర్థించడం వల్ల ఈ శ్లోకంలో ' అర్థాంతరన్యాసాలంకారం' అత్యంత మనోహరంగా కుదిరిందని మల్లినాథ సూరి
స్పష్టంగా వ్యాఖ్యానించారు.
కిరాతార్జునీయం
-చతుర్థ సర్గ 21 -30 శ్లోకాలు
మల్లినాథుని తెలుగు వ్యాఖ్యతో 29 -05 -2026
కిరాతార్జునీయం
- చతుర్థ సర్గ (21వ శ్లోకం)
ఇయం
శివాయా నియతేరివాయతిః కృతార్థయంతీ జగతః ఫలైః క్రియా । జయశ్రియం పార్థ పృథూకరోతు తే
శరత్ప్రసన్నాంబురనంబువారిదా ॥ 21 ॥
ప్రతిపదార్థం
హే
పార్థ: ఓ అర్జునా!; శివాయాః: మంగళకరమైన; నియతేః: అదృష్టం యొక్క (దైవం యొక్క); ఆయతిః ఇవ:
ఫలకాలము (అభివృద్ధి) వలె ఉన్నట్టియు; జగతః: లోకము యొక్క; క్రియా:
వ్యవసాయాది కర్మలను; ఫలైః: లాభముల చేత ; కృతార్థయంతీ:
సఫలము చేయుచున్నట్టియు; ప్రసన్న + అంబుః: స్వచ్ఛమైన జలము కలదియు; అనంబువారిదా: నీరు లేని (తెల్లని) మేఘములు కలదియునైన; ఇయం: ఈ; శరత్: శరదృతువు; తే: నీయొక్క; జయశ్రియం: విజయలక్ష్మిని; పృథూకరోతు: విస్తరింపజేయుగాక
(వృద్ధిపొందించుగాక).
తాత్పర్యం
ఓ
అర్జునా! మంగళప్రదమైన దైవ అనుకూలత (అదృష్టం) వల్ల కలిగే ఫలకాలం ఏ విధంగా లోకానికి
మేలు చేస్తుందో, అదే విధంగా ఈ శరదృతువు వ్యవసాయాది పనులను ఉత్తమమైన పంటల రూపంలో
లాభాలను ఇస్తూ లోకాన్ని సఫలం చేస్తోంది. నిర్మలమైన జలాశయాలతో, వర్షించి ఖాళీ అయిన తెల్లని మేఘాలతో శోభిల్లుతున్న ఈ శరదృతువు నీకు
విజయలక్ష్మిని చేకూర్చు గాక!
విశేషాలు
మల్లినాథ
సూరి తన 'ఘంటాపథ' వ్యాఖ్యానంలో ఈ శ్లోకానికి అందించిన సంపూర్ణ
వివరణ యొక్క తెలుగు అనువాదం:
- నియతి శబ్ద
వివరణ: అమరకోశం ప్రకారం "దైవం దిష్టం భాగధేయం భాగ్యం స్త్రీ
నియతిర్విధిః" అని ఉంది.
అంటే దైవము, దిష్టము, భాగధేయము, భాగ్యము, నియతి, విధి అనే పదాలన్నీ ఒకే అర్థాన్ని ఇచ్చే
పర్యాయపదాలు. కాబట్టి ఇక్కడ 'శివాయాః
నియతేః ఆయతిః' అంటే
శుభాన్ని కలిగించే దైవము యొక్క ఫలదాన కాలము (అదృష్ట సమయము) అని అర్థం
వస్తుంది.
- ఫల శబ్ద
వివరణ: వైజయంతీ కోశం ప్రకారం "లాభనిష్పత్తియోగేషు బీజభావే ధనే ఫలమ్" అని ఉంది. అంటే లాభము, నిష్పత్తి, యోగము, బీజభావము, ధనము అనేవి
ఫల శబ్దానికి గల నానార్థాలు. ఇక్కడ 'జగతః
క్రియా ఫలైః కృతార్థయంతీ' అనగా
లోకంలోని వ్యవసాయం మొదలైన పనులను లాభాల (పంటల) చేత సఫలం చేయడం అని అర్థం.
- విశేషణాల
ప్రాధాన్యత (ద్యు-పృథివుల అనుకూలత): శ్లోకంలో
శరదృతువుకు 'ప్రసన్నాంబుః' (నిర్మలమైన జలము కలది), 'అనంబువారిదా' (నీరు లేని
మేఘములు కలది) అనే రెండు విశేషణాలు ఉపయోగించబడ్డాయి. ఈ రెండు విశేషణాల ద్వారా
కవి భూమి, ఆకాశం (ద్యావాపృథివులు) రెండూ అర్జునునికి
అనుకూలంగా ఉన్నాయనే విషయాన్ని సూచిస్తున్నాడు. భూమిపై జలాశయాలు స్వచ్ఛంగా
ఉండటం భూమి యొక్క అనుకూలతను, ఆకాశంలో
మేఘాలు వర్షాన్ని విడిచిపెట్టి నిర్మలంగా ఉండటం ఆకాశం యొక్క అనుకూలతను
తెలుపుతున్నాయి.
- వ్యాకరణ
విశేషం: 'పృథూకరోతు' అనే క్రియాపదం ఆశీర్వచన అర్థంలో (ఆశీస్సులను
ఇచ్చే సందర్భంలో) 'లోట్' లకారంలో ప్రయోగించబడింది. శరదృతువు
అర్జునుడికి విజయాన్ని చేకూర్చుగాక అని ఇక్కడ ఆశీర్వదించడం జరిగింది.
కిరాతార్జునీయం
- చతుర్థ సర్గ (22వ శ్లోకం)
ఉపైతి
సస్యం పరిణామరమ్యతాం నదీరనౌద్ధత్యమపంకతా మహీమ్ । నవైర్గుణైః సంప్రతి సంస్తవస్థిరం
తిరోహితం ప్రేమ ఘనాగమశ్రియః ॥ 22 ॥
ప్రతిపదార్థం
సస్యం
= పైరు (వరి మొదలైన పంట), పరిణామరమ్యతాం = పాకము చేత (పండటం వల్ల కలిగే)
అందాన్ని, ఉపైతి = పొందుచున్నది, నదీః = నదులను, అనౌద్ధత్యం =
గంభీరత (శాంత స్వభావము లేదా ప్రవాహ వేగం తగ్గడం), ఉపైతి =
చేరుచున్నది, మహీం = భూమిని, అపంకతా = బురద లేకపోవడం (స్వచ్ఛత), ఉపైతి = చేరుచున్నది, తథాహి = అది ఎట్లనగా, సంప్రతి = ఇప్పుడు, నవైః = నూతనమైన, గుణైః =
శరత్కాలపు గుణముల చేత, సంస్తవస్థిరం = పరిచయము చేత దృఢమైనదైనప్పటికీ, ఘనాగమశ్రియః = వర్షాకాలపు లక్ష్మికి సంబంధించిన (వర్షాకాలం పై గల), ప్రేమ = అనురాగము, తిరోహితం = అంతర్థానమైపోయినది (మరుగైపోయినది).
తాత్పర్యం
ఈ
శరదృతువులో వరి మొదలైన పంటలు చక్కగా పండి ఎంతో అందాన్ని పొందుతున్నాయి. నదులు తమ
ఉధృతిని వీడి శాంత గంభీరంగా ప్రవహిస్తున్నాయి. భూమి అంతా బురద వదిలి నిశ్చలంగా, స్వచ్ఛంగా మారుతోంది. ఈ విధంగా శరత్కాలం తెచ్చిన నూతన గుణాల (మంచి
మార్పుల) వల్ల, అంతవరకు ఎంతో కాల పరిచయంతో దృఢపడిన వర్షాకాలపు అందాలపై ప్రజలకున్న
ప్రేమ ఒక్కసారిగా మాయమైపోయింది.
విశేషాలు
మల్లినాథ
సూరి తన 'ఘంటాపథ' వ్యాఖ్యానంలో ఈ శ్లోకానికి అందించిన సంపూర్ణ
వివరణ యొక్క తెలుగు అనువాదం:
- పద
వివరణలు: శ్లోకంలో 'సస్యం' అనగా వరి
మొదలైన పంటలు (త్రీహ్యాదికం). అవి 'పరిణామేన' అనగా పరిపాకము చేత (పండటం చేత) రమ్యత్వాన్ని
పొందుతున్నాయి. నదులకు 'అనౌద్ధత్యం' అనగా ప్రవాహ వేగం తగ్గి గంభీరంగా మారి
ప్రయాణానికి అనుకూలంగా (గమ్యరూపత్వం) మారడం అని అర్థం. భూమికి 'అపంకతా' అనగా బురద
లేకపోవడం (నిష్పంకత్వం) ఏర్పడింది.
- గుణతంత్రాః
ప్రేమాణో న పరిచయతంత్రాః (భావార్థం): మల్లినాథుడు
ఇక్కడ ఒక గొప్ప లోక స్వభావాన్ని (మానవ నైజాన్ని) వ్యాఖ్యానించారు. పూర్వం నుండి ఉన్న పరిచయం వల్ల వర్షాకాలం
(ఘనాగమశ్రీ) పై ఉన్న ప్రేమ చాలా దృఢమైనదే (సంస్తవస్థిరం). అయినప్పటికీ, శరదృతువు రాగానే దాని నూతన గుణాలైన పండిన
పంటలు, నిర్మల నదులు, బురద లేని
భూమిని చూసి ప్రజలు వర్షాకాలాన్ని మరిచిపోయారు. దీనిని బట్టి లోకంలో "గుణతంత్రాః ప్రేమాణో న పరిచయతంత్రాః" అని మల్లినాథుడు పేర్కొన్నారు. అంటే —
"ప్రేమ అనేది గుణాలను బట్టి ఉంటుంది కానీ, కేవలం పాత
పరిచయాన్ని బట్టి స్థిరంగా ఉండదు" అని భావం. శరత్కాలపు మంచి గుణాలు
వర్షాకాలపు పాత పరిచయ ప్రేమానురాగాలను తిరోహితం (నిరర్థకం) చేసేశాయి.
- అలంకారం: ఈ శ్లోకంలో ప్రకృతి సిద్ధమైన విషయాలను
ఉన్నదున్నట్లుగా మనోహరంగా వర్ణించడం వల్ల 'వాస్తవాలంకారం' (స్వభావోక్తి అలంకారం) ఉంది.
కిరాతార్జునీయం
- చతుర్థ సర్గ (23వ శ్లోకం)
పతంతి
నాస్మిన్విశదాః పతత్రిణో ధృతేంద్రచాపా న పయోదపంక్తయః । తథాపి పుష్ణాతి నభః శ్రియం
పరాం న రమ్యమాహార్యమపేక్షతే గుణమ్ ॥ 23 ॥
ప్రతిపదార్థం
అస్మిన్
= ఈ, నభసి = ఆకాశమునందు, విశదాః = తెల్లని, పతత్రిణః =
పక్షులు (కొంగలు), నా పతంతి = ఎగరడం లేదు (సంచరించడం లేదు), ధృత + ఇంద్రచాపాః = ధరింపబడిన ఇంద్రధనుస్సు కలట్టి, పయోదపంక్తయః చ = మేఘమాలలు కూడా, న పతంతి = కనబడటం లేదు, తథాపి = అయినప్పటికీ (శోభకు కారణాలైన పక్షులు, మేఘాలు లేకపోయినప్పటికీ), నభః = ఆకాశము, పరాం = మిక్కిలి
లీనమైన (అధికమైన), శ్రియం = శోభను, పుష్ణాతి =
పోషించుచున్నది (పొందుచున్నది), తథాహి = అది ఎట్లనగా, రమ్యం = స్వభావసిద్ధముగా అందమైన వస్తువు, ఆహార్యం = బయట నుండి తెచ్చి ఆరోపింపబడే, గుణం = అలంకార
గుణమును, నా అపేక్షతే = అపేక్షించదు (కోరుకోదు).
తాత్పర్యం
ఈ
శరత్కాలపు ఆకాశంలో తెల్లని కొంగల బారులు ఎగరడం లేదు; రంగురంగుల
ఇంద్రధనుస్సులను ధరించిన నల్లని మేఘాల పంక్తులు కూడా లేవు. ఆకాశానికి అందాన్ని
ఇచ్చే ఈ రెండూ లేకపోయినప్పటికీ, ఆకాశం అత్యంత మనోహరమైన శోభతో విరాజిల్లుతోంది.
ఇది యుక్తమే; ఎందుకంటే స్వభావసిద్ధంగానే అందంగా ఉండే వస్తువుకు, బయట నుండి తెచ్చి పెట్టే కృత్రిమ అలంకారాల అవసరం ఎంతమాత్రం ఉండదు.
శరత్కాలపు నిర్మలత్వమే ఆకాశానికి సహజ భూషణం.
విశేషాలు
మల్లినాథ
సూరి తన 'ఘంటాపథ' వ్యాఖ్యానంలో ఈ శ్లోకానికి అందించిన సంపూర్ణ
వివరణ యొక్క తెలుగు అనువాదం:
- పద
వివరణలు: 'అస్మిన్ నభసి' అనగా ఈ ఆకాశమునందు అని అర్థం. 'విశదాః పతత్రిణో' అనగా తెల్లని పక్షులైన కొంగలు (బలాకాః) అని, అవి 'న పతంతి' అనగా ఇప్పుడు సంచరించడం లేదు అని అర్థం.
అలాగే ఇంద్రధనుస్సును ధరించిన మేఘాల పంక్తులు (పయోదపంక్తయః) కూడా ఆకాశంలో
లేవు. ఆ విధంగా 'శ్రీకారణాభావేపి' — అంటే శోభను కలిగించే బాహ్య కారణాలు
లేకపోయినప్పటికీ, ఆకాశం పరమ
శోభను పొందుతోంది.
- స్వభావ
సౌందర్య ప్రాశస్త్యం (భావార్థం): మల్లినాథుడు
ఇక్కడ శ్లోకంలోని సమర్థన వాక్యాన్ని వివరిస్తూ — "రమ్యం స్వభావసుందరం వస్త్వాహార్యమారోప్యమాణం
గుణం నాపేక్షతే" అని
వ్యాఖ్యానించారు. అనగా, స్వభావసిద్ధంగానే
సుందరమైన వస్తువు (రమ్యం), బయట నుండి
తెచ్చి ఆరోపించే (ఆహార్యం) కృత్రిమ గుణాలను గానీ, అలంకారాలను గానీ అపేక్షించదు. "తత్ర స్వభావస్యైవ సమర్థత్వాదితి భావః" — అటువంటి సందర్భాలలో ఆ వస్తువు యొక్క సహజ
స్వభావమే దాని అందాన్ని నిలబెట్టడానికి సంపూర్ణంగా సమర్థవంతమైనది అని భావము.
ఆకాశానికి శరత్కాలంలో లభించిన స్వచ్ఛతే దాని సహజ సౌందర్యం, దానికి మేఘాలు, కొంగల బారులు అనే అలంకారాలు అవసరం లేదు.
- అలంకారం: విశేష విషయమైన ఆకాశ శోభను, "స్వభావ సుందరమైన వస్తువుకు బాహ్య అలంకారాలు
అవసరం లేదు" అనే సామాన్య లోకోక్తితో సమర్థించడం వల్ల ఈ శ్లోకంలో 'అర్థాంతరన్యాసాలంకారం' ఉంది.
మీరు
అందించిన కిరాతార్జునీయం చతుర్థ సర్గలోని 24వ శ్లోకానికి కూడా అన్ని నియమాలను పాటిస్తూ
ప్రతిపదార్థ, తాత్పర్య, విశేషాల వివరణను కింద అందజేస్తున్నాను.
కిరాతార్జునీయం
- చతుర్థ సర్గ (24వ శ్లోకం)
విపాండుభిర్మ్లానతయా
పయోధరై- శ్చ్యుతాచిరాభాగుణహేమదామభిః । ఇయం కదంబానిలభర్తురత్యయే న దిగ్వధూనాం కృశతా
న రాజతే ॥ 24 ॥
ప్రతిపదార్థం
కదంబ
+ అనిల = కదంబ పుష్పాల తావి కలిగిన గాలి గల (వర్షాకాలము అనునట్టి), భర్తుః = నాథుని యొక్క, అత్యయే = విరహమునందు (వెడలిపోవుట చేత), మ్లానతయా = వాడిపోవుట చేత (నీరు లేకపోవుట చేత), విపాండుభిః = తెల్లబారినట్టియు, చ్యుత = జారిపోయిన (లేనట్టి), అచిరాభాగుణ = మెరుపుతీగలు అనే, హేమదామభిః = బంగారు మొలనూళ్లు (ఆభరణములు)
కలట్టియునైన, పయోధరైః = మేఘముల చేత
(స్తనముల చేత), ఉపలక్షితానాం = గుర్తింపబడుచున్న, దిగ్వధూనాం =
దిక్కులు అనే స్త్రీల యొక్క, ఇయం = ఈ, కృశతా = కృశించిపోవుట (చిక్కిపోవుట), న రాజతే ఇతి న = ప్రకాశించడం లేదు అనునది లేదు, కింతు = కానీ, రాజతే ఏవ = తప్పక ప్రకాశించుచున్నది
(తగినట్లుగానే ఉన్నది).
తాత్పర్యం
కదంబ
వాయువులు వీచే వర్షాకాలం అనే భర్త వెడలిపోవడంతో (వర్షాకాలం ముగియడంతో), దిక్కులు అనే కాంతలు విరహవేదనను అనుభవిస్తున్నారు. నీరు లేక వాడిపోయి, తెల్లబారిన మేఘాలు అనే స్తనాలతో, మెరుపుతీగలు అనే బంగారు ఆభరణాలు జారిపోగా దీనంగా
ఉన్న ఆ దిక్కాంతల చిక్కిపోవడం (కృశత్వం) శోభించడం లేదు అనడానికి వీల్లేదు; భర్తృ విరహంలో ఉన్న స్త్రీలకు ఈ కృశత్వం ఎంతో సహజంగా, సముచితంగా శోభిల్లుతోంది.
విశేషాలు
మల్లినాథ
సూరి తన 'ఘంటాపథ' వ్యాఖ్యానంలో ఈ శ్లోకానికి అందించిన సంపూర్ణ
వివరణ యొక్క తెలుగు అనువాదం:
- పద మరియు
ఉపలక్షణ వివరణలు: శ్లోకంలో 'కదంబానిల' (కదంబ
వాయువు) అనే శబ్దం ద్వారా 'వర్షర్తువు' (వర్షాకాలం) ఉపలక్షింపబడుతోంది
(సూచింపబడుతోంది). ఆ వర్షాకాలమే ఇక్కడ భర్త. ఆయన 'అత్యయే' అనగా
విరహకాలంలో (వెడలిపోయినప్పుడు). 'మ్లానతయా' అనగా మేఘాల పరంగా నిర్జలత్వం (నీరు
లేకపోవడం) చేత, స్త్రీల
పరంగా దౌర్బల్యం (నీరసం) చేత అని అర్థం. 'విపాండుభిః' అనగా తెల్లబారినట్టి. 'చ్యుతాచిరాభాగుణహేమదామభిః' అంటే — 'అచిరాభా' అనగా మెరుపుతీగలు, అవే 'హేమదామాని' (బంగారు ఆభరణాలు/నూలు సూత్రాలు). అవి 'చ్యుత' అనగా
తొలగిపోయిన మేఘాలు కలవారై అని అర్థం.
- నానార్థ
శబ్ద నిరూపణ: 'పయోధర' శబ్దానికి వైజయంతీ కోశం ప్రకారం "స్తనాంభోదౌ పయోధరౌ" అని ఉంది. అనగా పయోధర శబ్దానికి స్తనములు
మరియు మేఘములు అని రెండు అర్థాలు ఉన్నాయి. ఇక్కడ దిక్కులు అనే వధువులకు
మేఘాలే స్తనములుగా రూపకల్పన చేయబడ్డాయి.
- విరహ
నాయికా లక్షణం (స్మృతి ప్రమాణం): 'దిగ్వధూనాం
కృశతా న రాజతే ఇతి న' — దిక్కులనే
కాంతల యొక్క ఈ సన్నబడటం శోభించడం లేదు అనలేం, నిశ్చయంగా
శోభిస్తోంది. ఎందుకంటే శాస్త్ర స్మరణ (నీతి/కావ్య శాస్త్ర నియమం) ప్రకారం: "ఆర్తార్తే ముదితే హృష్టా ప్రోషితే మలినా
కృశా" అని ఉంది. అనగా — భర్త దుఃఖంలో
ఉంటే తాను దుఃఖించేది, ఆయన
సంతోషిస్తే సంతోషించేది, ఆయన
దేశాంతరం వెళ్తే (ప్రోషిత భర్తృకయై) మలినంగా, కృశించిపోయేదే
ఉత్తమ పత్ని. కాబట్టి వర్షాకాలమనే భర్త వెడలిపోగానే దిక్కాంతలు కృశించడం వారి
పాతివ్రత్యానికి, విరహావస్థకు
తగినట్లుగా ఎంతో శోభిస్తోంది.
- ద్వి-నకార్
ప్రయోగ విశేషం (వ్యాకరణ/అలంకార శాస్త్రం): సాధారణంగా
విరహంలో కృశించిపోవడం అనేది అప్రసన్నమైనది (శోభించనిది) గా తోచినప్పటికీ, ఇక్కడ కవి రెండు 'న' (నకారం) లను
ఉపయోగించి ఆ నిరాకరణను ఖండించారు (న రాజతే న = ప్రకాశించకపోలేదు, అనగా ప్రకాశిస్తోంది). దీనిపై అలంకారికుడైన
వామనుడు "సంభావ్యనిషేధనివర్తనే
ద్వౌ ప్రతిషేధౌ" అని
చెప్పారు. అనగా — లోకంలో సంభవించగల ఒక నిషేధాన్ని పూర్తిగా తొలగించడానికి
రెండు ప్రతిషేధ ముఖాలను (రెండు వ్యతిరేక పదాలను) వాడాలి. దీనివల్ల వాక్యం
గట్టి నిశ్చయార్థాన్ని (నిశ్చయంగా ప్రకాశిస్తోంది అనే భావాన్ని) ఇస్తుంది.
- అలంకారం: దిక్కులను వధువులుగా, వర్షాకాలాన్ని భర్తగా, మేఘాలను స్తనములుగా, మెరుపులను బంగారు నగలుగా వర్ణించడం వల్ల
ఇక్కడ 'రూపకాలంకారం' స్పష్టంగా కనిపిస్తోంది.
కిరాతార్జునీయం
- చతుర్థ సర్గ (25వ శ్లోకం)
విహాయ
వాంఛాముదితే మదాత్యయా- దరక్తకంఠస్య రుతే శిఖండినః । శ్రుతిః
శ్రయత్యున్మదహంసనిఃస్వనం గుణాః ప్రియత్వేఽధికతా న సంస్తవః ॥ 25 ॥
ప్రతిపదార్థం
మద +
అత్యయాత్ = మదము క్షీణించుట వలన, అరక్తకంఠస్య = రాగము (మధుర ధ్వని) లేని కంఠము
కలిగినట్టి, శిఖండినః = నెమలి యొక్క, ఉదితే = మిక్కిలి పైకి లేచిన (గట్టిగా
వినబడుతున్న), రుతే = కూతపై, వాంఛాం = కోరికను, విహాయ =
విడిచిపెట్టి, శ్రుతిః = శ్రోత్రము (మానవుల చెవి), ఉన్మదహంసనిఃస్వనం
= మదించిన హంసల యొక్క మధుర ధ్వనిని, శ్రయతి = ఆశ్రయించుచున్నది (ఆలకించుచున్నది), ప్రియత్వే = ప్రీతిని కలిగించుట యందు (ఇష్టులవుటలో), గుణాః = సద్గుణములే, అధికతా = సమర్థవంతమైనవి (నియుక్తమైనవి), సంస్తవః = పరిచయము, న = సమర్థమైనది కాదు.
తాత్పర్యం
వర్షాకాలం
వెడలిపోవడంతో మదమణిగి, కంఠస్వరం కర్కశంగా మారిన నెమలి పెట్టే పెద్ద
పెద్ద కూతలను వినడానికి జనులు ఇప్పుడు ఇష్టపడటం లేదు. వారు ఆ కోరికను విడిచిపెట్టి, శరదృతువులో కొత్తగా వినవస్తున్న మదించిన హంసల మధుర నాదాలను వినడానికి
ఆసక్తి చూపుతున్నారు. ఇది యుక్తమే; ఎందుకంటే ఒక వస్తువు లేదా వ్యక్తి మనకు
ప్రియమైనవారు కావడానికి వారిలో ఉన్న సద్గుణాలే ముఖ్య కారణం అవుతాయి కానీ, కేవలం పాత పరిచయం ఎంతమాత్రం పనికిరాదు.
విశేషాలు
మల్లినాథ
సూరి తన 'ఘంటాపథ' వ్యాఖ్యానంలో ఈ శ్లోకానికి అందించిన సంపూర్ణ
వివరణ యొక్క తెలుగు అనువాదం:
- పద మరియు
లాక్షణిక వివరణలు: శ్లోకంలో 'మదాత్యయాత్' అనగా మదము
క్షీణించడం వల్ల అని అర్థం. మదము తగ్గడం వల్ల నెమలి కంఠం 'అరక్తకంఠము'గా
(వినడానికి ఇంపుగా లేని కంఠస్వరము కలదిగా) మారింది. ఇక్కడ 'కంఠ' అనే శబ్దం
ద్వారా కంఠము నుండి వచ్చే 'స్వరము' లక్షింపబడుతోంది (సూచింపబడుతోంది). అటువంటి
నెమలి (శిఖండి) గట్టిగా కూస్తున్నప్పటికీ (ఉదితే రుతే) దానిపై కోరికను
విడిచిపెట్టి, మానవుల
చెవి (శ్రుతిః) మదించిన హంసల మధుర ధ్వనిని (ఉన్మదహంసనిఃస్వనం) ఆశ్రయిస్తోంది. 'శ్రుతి' శబ్దానికి
అమరకోశం ప్రకారం "కర్ణశబ్దగ్రహౌ
శ్రోత్రం శ్రుతిః స్త్రీ శ్రవణం శ్రవః" అని ఉంది.
అనగా కర్ణము, శబ్దగ్రహము, శ్రోత్రము, శ్రుతి, శ్రవణము, శ్రవము
అనేవి చెవికి పర్యాయపదాలు.
- ఆశంక -
సమాధానం (సమర్థన): ఎటువంటి
కారణం లేకుండా, అంతవరకు
బాగా పరిచయమున్న నెమలి కూతలను వదిలిపెట్టి, పరిచయం
లేని హంసల ధ్వనులపై హఠాత్తుగా ప్రీతి ఎలా పుడుతుంది? అనే శంకను మనసులో ఉంచుకుని కవి దానికి
సమాధానంగా — "గుణాః
ప్రియత్వేఽధికతా న సంస్తవః" అనే
సామాన్య వాక్యాన్ని ప్రయోగించారు.
- వ్యాకరణ
విశేషం మరియు భావార్థం: లోకంలో
మనకు ఆనందాన్ని ఇచ్చేవాడే 'ప్రియః' (ప్రీణాతి ఇతి ప్రియః). ఇక్కడ వ్యాకరణ
సూత్రమైన 'ఇగుపధజ్ఞాప్రీకిరః కః' అనే సూత్రం చేత 'క' ప్రత్యయం
వచ్చి 'ప్రియ' రూపం
ఏర్పడింది. ఒక వస్తువు మనకు ప్రియకరం (ప్రీతిపాత్రం) కావడానికి అందులో ఉన్న 'గుణములే' అధిగమించి
ఉంటాయి (అంటే గుణాలే నియమింపబడ్డాయి లేదా సమర్థవంతమైనవి). కానీ 'సంస్తవః' అనగా కేవలం
పాత పరిచయం ఏమాత్రం సమర్థమైనది కాదు. "ప్రేమాధానే
గుణవత్త్వం ప్రయోజకం న పరిచయ ఇత్యర్థః" —
లోకంలో
ఒకరిపై ప్రేమ కలగడానికి వారిలో ఉన్న మంచి గుణాలే ముఖ్య కారణం (ప్రయోజకం)
అవుతాయి కానీ, కేవలం పాత
పరిచయం కాదు అని భావం.
- అలంకారం: నెమలి కూతలను వదిలి హంస నాదాలను చెవి
ఆశ్రయించడం అనే విశేష విషయాన్ని, "ప్రేమ
కలగడానికి గుణాలే కారణం కానీ పరిచయం కాదు" అనే సామాన్య నీతి వాక్యంతో
సమర్థించడం వల్ల ఈ శ్లోకంలో 'అర్థాంతరన్యాసాలంకారం' చక్కగా కుదిరింది.
కిరాతార్జునీయం
- చతుర్థ సర్గ (26వ శ్లోకం)
అమీ
పృథుస్తమ్బభృతః పిశఙ్గతాం గతా విపాకేన ఫలస్య శాలయః । వికాసి వప్రామ్భసి గన్ధసూచితం
నమన్తి నిఘ్రాతుమివాసితోత్పలమ్ ॥ 26 ॥
ప్రతిపదార్థం
అమీ
= ఈ, పృథుస్తమ్బభృతః = పెద్ద గుత్తులను (కంకులను) ధరించినట్టియు, ఫలస్య = పండ్రుల యొక్క (ధాన్యముల యొక్క), విపాకేన = పరిపాకము చేత (పండటం వల్ల), పిశఙ్గతాం =
పసుపుపచ్చని రంగును (బంగారు వన్నెను), గతాః = పొందినట్టి, శాలయః =
వరిపైర్లు, వప్రామ్భసి = మడిలోని నీటియందు, వికాసి = వికసించినట్టియు, గన్ధసూచితం = సువాసన చేత తెలియజేయబడుచున్నట్టియునైన, అసితోత్పలమ్ = నల్లకలువ పువ్వును, నిఘ్రాతుమ్ ఇవ =
వాసన చూచుటకో అన్నట్లు, నమన్తి = వంగుచున్నవి.
తాత్పర్యం
పెద్ద
పెద్ద కంకులతో బరువుగా ఉండి, ధాన్యం బాగా పండటం వల్ల పసుపుపచ్చని బంగారు
రంగులోకి మారిన ఈ వరిచేలు పొలాల మడులలోని నీటిలో వికసించి, చక్కని సువాసనలు వెదజల్లుతున్న నల్లకలువ పువ్వులను ముద్దు పెట్టుకుని
వాసన చూస్తున్నాయా అన్నట్లుగా కిందికి వంగి శోభిల్లుతున్నాయి.
విశేషాలు
మల్లినాథ
సూరి తన 'ఘంటాపథ' వ్యాఖ్యానంలో ఈ శ్లోకానికి అందించిన సంపూర్ణ
వివరణ యొక్క తెలుగు అనువాదం:
- పద మరియు
కోశ వివరణలు: శ్లోకంలో 'పృథుస్తమ్బభృతః' అనగా పెద్దవైన గుత్తులను లేదా కంకులను
ధరించినవి అని అర్థం. అమరకోశం ప్రకారం "స్తమ్బో
గుచ్ఛస్తృణాదినః" అని ఉంది.
అనగా గడ్డి మొదలైన వాటి గుత్తులను లేదా పొదలను 'స్తంభము' అంటారు. 'ఫలస్య' అనగా ఇక్కడ
పంట (ప్రసవము) అని, దాని 'విపాకేన' అనగా
పరిపాకము చేత (పండటం చేత) వరిపైర్లు (శాలయః - వ్రీహివిశేషాః) పసుపుపచ్చని
రంగును (పిశంగతాం) పొందాయి. 'వప్రామ్భసి' అనగా పొలాల మడులలోని నీటియందు అని అర్థం.
అమరకోశం ప్రకారం "పుంనపుంసకయోర్వప్రః
కేదారః క్షేత్రమ్" అని ఉంది.
అనగా వప్ర శబ్దానికి కేదారము (పొలము లేదా మడి) అని అర్థం.
- పాఠభేద
వివరణ: వరిచేలు నీటిలో వికసించి
(వికాసి), సువాసన చేత గుర్తించబడుతున్న (గంధసూచితం)
నల్లకలువ పువ్వును (అసితోత్పలం) వాసన చూచుటకా అన్నట్లు 'నిఘ్రాతుమివ' వంగుతున్నాయి.
ఒకవేళ ఇక్కడ 'నిధ్యాతుమివ' అనే పాఠభేదాన్ని స్వీకరిస్తే, దానికి 'చూచుట
కొరకా' (ద్రష్టుమిత్యర్థః) లేదా 'నిశితంగా పరిశీలించుట కొరకా' (నిర్వర్ణయితుం వా) అని అర్థం వస్తుంది.
దీనికి ప్రమాణంగా అమరకోశంలో "నిర్వర్ణనం
తు నిధ్యానం దర్శనాలోకనేక్షణమ్" అని ఉంది.
అనగా నిధ్యానము అంటే నిర్వర్ణనము, దర్శనము, ఆలోకనము, ఈక్షణము
(చూడటం) అని అర్థాలు.
- అలంకారం: వరిచేలు ధాన్యపు గింజల బరువు వల్ల కిందకు
వంగడం అనేది సహజ సిద్ధమైన భౌతిక క్రియ (కారణం). కానీ కవి ఆ వంగడాన్ని
"నీటిలోని నల్లకలువ పువ్వును వాసన చూడటానికి వంగుతున్నాయా" అని
ఒకానొక ఫలాన్ని (ప్రయోజనాన్ని) ఊహించి వర్ణించారు. అందువల్ల ఈ శ్లోకంలో 'ఫలోత్ప్రేక్షాలంకారం' ఉంది.
ఈ
శ్లోకం నుండి ప్రారంభమయ్యే నాలుగు శ్లోకాలు (27, 28, 29, 30) ఒకే అన్వయంతో
సాగే 'కలాపకము' (నాలుగు శ్లోకాల
సమూహం ఒకే వాక్యంగా పూర్తికావడం) అని మల్లినాథుడు ముందుగా పేర్కొన్నారు.
కిరాతార్జునీయం
- చతుర్థ సర్గ (27వ శ్లోకం)
మృణాలినీనామనురంజితం
త్విషా విభిన్నమమ్భోజపలాశశోభయా । పయః స్ఫురచ్ఛాలిశిఖాపిశంగితం ద్రుతం
ధనుష్ఖండమివాహివిద్విషః ॥ 27 ॥
ప్రతిపదార్థం
మృణాలినీనాం
= పద్మినుల (తామర తీగల) యొక్క, త్విషా = ఆకుపచ్చని కాంతి చేత, అనురంజితం = ఆ రంగుగా మార్చబడినట్టియు, అమ్భోజపలాశశోభయా
= తామర రేకుల కాంతి చేత (ఎరుపు రంగు చేత), విభిన్నం = మిశ్రితము చేయబడినట్టియు, స్ఫురత్ + శాలిశిఖాపిశంగితం = ప్రకాశించుచున్న
వరికంకుల అగ్రభాగముల చేత పసుపుపచ్చని రంగుగా చేయబడినట్టియునైన, పయః = (మడులలోని) నీరు, ద్రుతం = కరిగిపోయిన, అహివిద్విషః = వృతాసురుని శత్రువైన ఇంద్రుని యొక్క, ధనుష్ఖండం ఇవ = ఇంద్రధనుస్సు ముక్క వలె ఉన్నది.
తాత్పర్యం
పొలాల
మడులలో ఉన్న నీరు పద్మినుల ఆకుపచ్చని కాంతితో, తామర రేకుల
ఎరుపు రంగుతో, పండిన వరికంకుల అగ్రభాగాల పసుపుపచ్చని రంగుతో కలిసిపోయి రంగురంగులుగా
మెరుస్తోంది. ఆ రంగుల కలయిక వల్ల ఆ నీరు — వృత్రాసురుని శత్రువైన ఇంద్రుడి ధనుస్సు
(ఇంద్రధనుస్సు) కరిగి నీరై ప్రవహిస్తోందా అన్నట్లుగా భ్రమింపజేస్తోంది.
విశేషాలు
మల్లినాథ
సూరి తన 'ఘంటాపథ' వ్యాఖ్యానంలో ఈ శ్లోకానికి అందించిన సంపూర్ణ
వివరణ యొక్క తెలుగు అనువాదం:
- కలాపక
పరిచయం: అవతారికలో "అథ చతుర్భిః కలాపకమాహ" అని పేర్కొన్నారు. అనగా ఇక్కడి నుండి
ప్రారంభమయ్యే నాలుగు శ్లోకాలు కలిసి ఒకే క్రియాపదంతో అంతమయ్యే 'కలాపకము' అనే
ప్రక్రియను కవి చెప్తున్నారు. ఇక్కడి 'పయః' (నీరు) అనే పదం రాబోయే శ్లోకాలలోని పదాలతో
అన్వయించబడుతుంది.
- రంగుల
కలయిక మరియు పద వివరణలు: 'మృణాలినీనాం' అనగా పద్మినుల యొక్క కాంతి (త్విషా) చేత —
అంటే హరిత వర్ణము (ఆకుపచ్చ రంగు) చేత నీరు అనురంజితమైంది. అలాగే 'అమ్భోజపలాశశోభయా' అనగా పద్మ దళముల కాంతి చేత — అంటే ఆరుణ్యము
(ఎరుపు రంగు) చేత 'విభిన్నం' అనగా మిశ్రితమైంది. ఇంకా 'స్ఫురచ్ఛాలిశిఖాపిశంగితం' అనగా ప్రకాశించే వరికంకుల చేత పసుపుపచ్చగా
(పింగలీకృతం) మార్చబడింది. ఈ విధంగా నానా
వర్ణాల (అనేక రంగుల) కలయిక వల్ల ఆ నీరు 'ద్రుతం' అనగా కరిగి ద్రవ రూపం పొందిన 'అహివిద్విషో' — వృత్రుని
శత్రువైన ఇంద్రుని యొక్క ధనుస్సు ముక్క వలె ఉన్నది.
- కోశ
ప్రమాణం: 'అహి' శబ్దానికి వైజయంతీ కోశం ప్రకారం "సర్పే వృత్రాసురేఽప్యహిః" అని ఉంది. అనగా అహి శబ్దానికి సర్పము మరియు
వృత్రాసురుడు అని అర్థాలు. ఇక్కడ అహివిద్విట్ అంటే వృత్రాసురుని శత్రువైన
ఇంద్రుడు అని అర్థం.
- వ్యాకరణ
విశేషం: 'ధనుష్ఖండం' అనే పదంలో "నిత్యం
సమాసేఽనుత్తరపదస్థస్య" అనే పాణిని
సూత్రం ప్రకారం విసర్గకు 'షత్వము' (షకారం) వచ్చింది.
- అలంకార
నిర్ణయం: మల్లినాథుడు ఇక్కడ ఒక ముఖ్యమైన
అలంకార సూత్రాన్ని చర్చించారు — "అత్ర
ధనుష్ఖండస్య ద్రుతస్య లోకేఽప్రసిద్ధత్వాదుత్ప్రేక్షేయం నోపమా". లోకంలో ఇంద్రధనుస్సు కరిగి ద్రవమై
ప్రవహించడం అనేది ఎక్కడా ప్రసిద్ధమైన విషయం కాదు (అసంభవమైనది). ఉపమాలంకారంలో
ఉపమాన వస్తువు లోకప్రసిద్ధమైనదై ఉండాలి. కానీ ఇక్కడ కవి అప్రసిద్ధమైన, అసంభవమైన విషయాన్ని కేవలం ఒక భావనగా
ఊహించారు కాబట్టి, ఇది 'ఉపమాలంకారం' కాజాలదు; నిశ్చయంగా ఇది 'ఉత్ప్రేక్షాలంకారం' మాత్రమే అవుతుంది.
ఈ
శ్లోకం కూడా ముందు శ్లోకంతో ప్రారంభమైన 'కలాపకము' లోని భాగమే. దీనిలోని ద్వితీయ విభక్తి పదాలన్నీ రాబోయే 30వ శ్లోకంలోని 'ధావతామ్' అనే క్రియతో అన్వయించబడతాయి.
కిరాతార్జునీయం
- చతుర్థ సర్గ (28వ శ్లోకం)
విపాండు
సంవ్యానమివానిలోద్ధతం నిరుంధతీః సప్తపలాశజం రజః । అనావిలోన్మీలితబాణచక్షుషః
సపుష్పహాసా వనరాజియోషితః ॥ 28 ॥
ప్రతిపదార్థం
అనిలోద్ధతం
= గాలి చేత పైకి లేపబడినట్టియు, విపాండు = తెల్లనైనట్టియు, సప్తపలాశజం = ఏడాకులపొన్న (సప్తపర్ణి) వృక్షముల నుండి పుట్టిన, రజః = పరాగమును, సంవ్యానమివ = పైట కొంగును (ఉత్తరీయమును) వలె, నిరుంధతీః = అడ్డుకొనుచున్నట్టియు (కప్పుకొనుచున్నట్టియు), అనావిల = స్వచ్ఛమైనవియు, ఉన్మీలిత = వికసించినవియునైన, బాణ = గోరింట (నీలి గోరింట) పూలనెడి, చక్షుషః =
నేత్రములు కలట్టియు, సపుష్పహాసాః = వికసించిన పూలనెడి చిరునవ్వులు
కలట్టియునైన, వనరాజియోషితః = వనపక్తులు (అడవి వరుసలు) అనే స్త్రీలను.
తాత్పర్యం
గాలికి
పైకి లేచిన ఏడాకులపొన్న చెట్ల తెల్లని పూలపరాగం, అడవి వరుసలు అనే
కాంతల పైటకొంగు వలె ఉండి వారి శరీరాలను కప్పుతున్నట్లుగా ఉంది. స్వచ్ఛంగా
వికసించిన నీలి గోరింట పూలు ఆ వనకాంతల కన్నుల వలె శోభిల్లుతున్నాయి. వికసించిన ఇతర
పుష్పాలు వారి దరహాసాల (చిరునవ్వుల) వలె ఉన్నాయి. అటువంటి అందమైన వనరాజి అనే
స్త్రీలను... (చూస్తూ వెళ్తున్న రాజుల గుర్రాలు అని ముగింపు శ్లోకంలో అన్వయం).
విశేషాలు
మల్లినాథ
సూరి తన 'ఘంటాపథ' వ్యాఖ్యానంలో ఈ శ్లోకానికి అందించిన సంపూర్ణ
వివరణ యొక్క తెలుగు అనువాదం:
- పద మరియు
వ్యాకరణ వివరణలు: 'విపాండు' అనగా తెల్లనైన, 'అనిలోద్ధతం' అనగా గాలి
చేత పైకి ఎగురగొట్టబడిన అని అర్థం. ప్రతి కొమ్మ ముడి (పర్వము) దగ్గర ఏడేసి
ఆకులు ఉండే వృక్షాలను సప్తపలాశములు (ఏడాకులపొన్న లేదా సప్తపర్ణి) అంటారు.
వాటి నుండి పుట్టిన పరాగాన్ని (రజః) ఇక్కడ 'సంవ్యానము' అనగా ఉత్తరీయము (పైటకొంగు) వలె 'నిరుంధతీః' అంటే
అడ్డుకుంటూ లేదా కప్పుకుంటూ ఉన్నవారై అని అర్థం. అమరకోశం ప్రకారం "సంవ్యానముత్తరీయం చ" అని ఉంది. అనగా సంవ్యానము, ఉత్తరీయము అనేవి పర్యాయపదాలు.
- పుష్పవాచక
ప్రత్యయ లోపము: అమరకోశ
నియమమైన "ద్విహీనం
ప్రసవే సర్వమ్" అనే దాని
ప్రకారం వృక్షవాచక శబ్దాల నుండి పుష్ప ఫలాదులను చెప్పేటప్పుడు వచ్చే 'అణ్' ప్రత్యయానికి, "ఫలే లుక్" అనే సూత్రం చేత లోపం జరిగి వృక్ష నామమే
పుష్పానికి కూడా వర్తిస్తుంది. కాబట్టి ఇక్కడ 'సప్తపలాశ' అంటే ఆ వృక్షాల పూలు అని అర్థం.
- ఉపమాన పద
వివరణలు: 'అనావిలోన్మీలితబాణచక్షుషః' అనగా నిర్మలమై, వికసించిన 'బాణ' (నీలి గోరింట లేదా నీల సైరేయక) పుష్పాలే
కన్నులుగా కలవి అని అర్థం. ధన్వంతరి నిఘంటువు ప్రకారం "నీలస్వర్థగలో దాసీ బాణో ఓదనపాక్యపి" అని ఉంది. అనగా నీల సైరేయకానికి బాణ అని
పేరు. 'సపుష్పహాసాః' అనగా
పుష్పములతో కూడిన చిరునవ్వులు కలవి అని అర్థం. ' వనరాజియోషితః' అనగా
వనపక్తులే స్త్రీలు అని ఉపమిత సమాసం.
- భావ
పరిపుష్టి మరియు అలంకారం: 'సంవ్యానమివ' అనే చోట ఉపమాలంకారం స్పష్టంగా ఉంది. వనరాజి
అనే స్త్రీలకు పూలపరాగం ఉత్తరీయం వలె ఉంది. దీని వెనుక ఉన్న లౌకిక భావనను
మల్లినాథుడు ఇలా వివరించారు — "యథా
కాచిత్కేనచిత్కాముకేనాక్షిప్తం స్తనాంశుకం నిరుంధే తద్వదితి భావః". అనగా, ఏదేని ఒక
కాంత తన ప్రియుడు లేదా కాముకుడు లాగినప్పుడు తన స్తనాంశుకాన్ని (పైటకొంగును)
ఏ విధంగానైతే గుంజుకుని ఒంటికి అడ్డుగా కప్పుకుంటుందో, ఇక్కడ వనకాంతలు కూడా గాలి చేత
ఎగురగొట్టబడుతున్న తెల్లని పరాగాన్ని తమ పైటకొంగు వలె అడ్డుపెట్టుకుని
కప్పుకుంటున్నారు అని భావం. ఇక్కడ 'ఉపమాలంకారం' తో పాటు వనరాజిని స్త్రీగా రూపించడం వల్ల 'రూపకాలంకారం' కూడా
అంగిరసంగా ఉంది.
కిరాతార్జునీయం
- చతుర్థ సర్గ (29వ శ్లోకం)
అదీపితం
వైద్యుతజాతవేదసా సితామ్బుదచ్ఛేదతిరోహితాతపమ్ । తతాన్తరం సాన్తరవారిశీకరైః శివం
నభోవర్త్మ సరోజవాయుభిః ॥ 29 ॥
ప్రతిపదార్థం
వైద్యుతజాతవేదసా = మెరుపు అనేడి అగ్ని చేత, అదీపితం = ప్రకాశింపచేయబడనట్టియు (కళ్ళు
మిరుమిట్లు గొలిపే మెరుపులు లేనట్టియు), సిత + అమ్బుద + ఛేద = తెల్లని మేఘముల ముక్కల చేత, తిరోహిత + ఆతపమ్ = కప్పబడిన ఎండ కలట్టియు, సాన్తర + వారిశీకరైః = విరళముగా (అక్కడక్కడా) పడుచున్న నీటి చుక్కల
చేతను, సరోజవాయుభిః = పద్మముల తావిని మోసుకొనివచ్చు చల్లని గాలుల చేతను, తతాన్తరం = వ్యాపింపబడిన నడిమి భాగము కలట్టియు, శివం = మంగళకరమైన (సుఖకరమైన), నభోవర్త్మ చ = ఆకాశ మార్గమును.
తాత్పర్యం
ఆకాశ
మార్గం ఇప్పుడు శరత్కాలం కావడం వల్ల కళ్ళు మిరుమిట్లు గొలిపే మెరుపుల అగ్నితో
నిండి లేదు. ఆకాశంలో అక్కడక్కడా తేలుతున్న తెల్లని మేఘాల ముక్కలు సూర్యుని
తీవ్రమైన ఎండను అడ్డుకుంటున్నాయి. ఆకాశమంతటా అక్కడక్కడా చల్లని నీటి తుంపరలు, పద్మాల సువాసనలతో కూడిన మలయమారుతాలు వ్యాపించి ఉన్నాయి. అటువంటి
సుఖకరమైన ఆకాశ మార్గాన్ని... (గుర్రాలు చూస్తూ వెళ్తున్నాయని ముగింపు శ్లోకంలో
అన్వయం).
విశేషాలు
మల్లినాథ
సూరి తన 'ఘంటాపథ' వ్యాఖ్యానంలో ఈ శ్లోకానికి అందించిన సంపూర్ణ
వివరణ యొక్క తెలుగు అనువాదం:
- పద
వివరణలు: 'వైద్యుతజాతవేదసా' అనగా మెరుపు అనేడి అగ్ని (వైద్యుతాగ్ని) చేత
ఆకాశం ఇప్పుడు అదీపితం (అప్రకాశితం) అయింది. వర్షాకాలం లాగా కళ్ళు చెదిరే
మెరుపులు లేకపోవడం ప్రయాణీకులకు ఒక మంచి గుణమని భావం. 'సితామ్బుదచ్ఛేదతిరోహితాతపమ్' అనగా తెల్లని మేఘాల ఖండాల చేత ఎండ
కప్పబడింది. దీనివల్ల ప్రయాణంలో అటు మెరుపుల భయం కానీ, ఇటు ఎండ వేడిమి బాధ కానీ లేవు.
- సుఖకర
ప్రయాణ వాతావరణం: ఆకాశం
మధ్యభాగం అంతా (తతాంతరం) 'సాంతరవారిశీకరైః' అనగా అక్కడక్కడా పడే విరళమైన నీటి
బిందువులతోను, పద్మాల
సువాసనలు గల గాలులతోను కూడి 'శివం' అనగా ఎంతో రమణీయంగా, సుఖకరంగా ఉంది. అటువంటి ఆకాశ మార్గాన్ని
కూడా చూస్తూ... అని దీని భావం.
- అలంకారం: శరత్కాలంలోని ఆకాశ మార్గం యొక్క సహజ
సౌందర్యాన్ని, ప్రయాణ
అనుకూలతను ఉన్నదున్నట్లుగా మనోహరంగా వర్ణించడం వల్ల ఈ శ్లోకంలో 'స్వభావోక్త్యలంకారం' (వాస్తవాలంకారం) ఉంది.
కిరాతార్జునీయం
- చతుర్థ సర్గ (30వ శ్లోకం) - కలాపక ముగింపు
సితచ్ఛదానామపదిశ్య
ధావతాం రుతైరమీషాం గ్రథితాః పతత్రిణామ్ । ప్రకుర్వతే వారిదరోధనిర్గతాః
పరస్పరాలాపమివామలా దిశః ॥ 30 ॥
ప్రతిపదార్థం
వారిదరోధనిర్గతాః
= మేఘముల యొక్క అడ్డుకట్ట నుండి విడుదలైనట్టియు, అతఏవ =
అందువలననే, అమలాః = స్వచ్ఛమైనట్టియునైన, దిశః = దిక్కులు, అపదిశ్య =
(ముందు మూడు శ్లోకాలలో చెప్పబడిన పయః మొదలైన వాటిని) ఉద్దేశించి, ధావతాం = వేగముగా పరుగెత్తుచున్న, అమీషాం = ఈ, సితచ్ఛదానాం = తెల్లని రెక్కలు గల, పతత్రిణాం =
పక్షులైన హంసల యొక్క, రుతైః = కూతల చేత, గ్రథితాః =
కూర్చబడినవై (అల్లబడినవై), పరస్పర + ఆలాపం = ఒకదానితో ఒకటి
మాట్లాడుకొనుచున్నవో అన్నట్లు, ప్రకుర్వతే ఇవ = చేయుచున్నట్లు ఉన్నవి.
తాత్పర్యం
(మహావీరుల రథాలకు కట్టిన గుర్రాలు) ముందు చెప్పిన నిర్మలమైన నీటిని, మనోహరమైన వనపక్తులను, సుఖకరమైన ఆకాశమార్గాన్ని చూస్తూ వేగంగా
పరుగెత్తుతున్నాయి. ఆ సమయంలో ఆకాశంలో వేగంగా ఎగురుతున్న తెల్లని హంసలు మధురంగా
కూస్తున్నాయి. వర్షాకాలపు నల్లని మేఘాల చాటు నుండి ఇప్పుడే బయటపడి ప్రసన్నంగా
మారిన దిక్కులు, ఆ హంసల కూతలనే నెపంతో — "అమ్మయ్య! ఇప్పటికి మేఘాల అడ్డు తొలగి
స్వేచ్ఛగా శ్వాస పీల్చుకున్నాం" అని ఒకదానితో ఒకటి కుశలప్రశ్నలు వేసుకుంటూ
మాట్లాడుకుంటున్నాయా అన్నట్లుగా ఆ ధ్వని వినబడుతోంది.
విశేషాలు
మల్లినాథ
సూరి తన 'ఘంటాపథ' వ్యాఖ్యానంలో ఈ శ్లోకానికి అందించిన సంపూర్ణ
వివరణ యొక్క తెలుగు అనువాదం:
- కలాపక
అన్వయం: 'అపదిశ్య ధావతామ్' అనగా పూర్వపు మూడు శ్లోకాలలో (27, 28, 29) వర్ణించబడిన 'పయః' (నీరు), 'వనరాజి' (వనపక్తులు), 'నభోవర్త్మ' (ఆకాశమార్గం) మొదలైన వాటిని చూస్తూ వాటి
గుండా వేగంగా పరుగెత్తుతున్న రాజుల గుర్రాల సమూహం అని ఇక్కడ అన్వయం.
- పద మరియు
కోశ వివరణలు: 'సితచ్ఛదానాం
పతత్రిణామ్' అనగా తెల్లని రెక్కలు గల పక్షులైన హంసల
యొక్క అని అర్థం. అమరకోశం ప్రకారం "హంసాస్తు
శ్వేతగరుతశ్చక్రాంగా మానసౌకసః" అని ఉంది.
అనగా హంసలు, శ్వేతగరుతులు, చక్రాంగాలు, మానసౌకసలు అనేవి హంసలకు పర్యాయపదాలు. వాటి 'రుతైః' అనగా మధుర
శబ్దాల చేత 'గ్రథితాః' అంటే అల్లబడినవై అని అర్థం. అమరకోశం ప్రకారం "గ్రథితం గుమ్ఫితం దృబ్ధమ్" అని ఉంది. అనగా గ్రథితము, గుంఫితము, దృబ్ధము
అనేవి ఒకే అర్థాన్ని ఇస్తాయి.
- భావ
పరిపుష్టి: 'వారిదరోధనిర్గతాః' అనగా ఇంతకాలం
వర్షాకాలపు మేఘాల ఉపరోధం (అడ్డుకట్ట) వల్ల బంధింపబడి, ఇప్పుడు విముక్తమై నిర్మలంగా (అమలాః) మారిన
దిక్కులు పరస్పరం మాట్లాడుకుంటున్నట్లుగా ఉంది. చాలా కాలం తర్వాత మేఘాల చాటు
నుండి బయటపడి స్వేచ్ఛగా శ్వాస తీసుకున్న దిక్కులు, ఈ హంసల కూతల నెపంతో (వ్యాజంతో) ఒకదానితో
ఒకటి మాట్లాడుకుంటున్నాయా అన్నట్లు భావింపబడుతోంది.
- అలంకారం: దిక్కులు హంసల కూతల ద్వారా పరస్పరం
మాట్లాడుకుంటున్నాయని కవి ఇక్కడ లోకోత్తరంగా ఊహించడం వల్ల ఈ శ్లోకంలో 'ఉత్ప్రేక్షాలంకారం' అద్భుతంగా నిర్వహించబడింది.
కిరాతార్జునీయం -చతుర్థ సర్గ 31 -38 శ్లోకాలు
మల్లినాథుని తెలుగు వ్యాఖ్యతో 31 -05 -2026
కిరాతార్జునీయ
చతుర్థ సర్గ - 31వ శ్లోకం
విహారభూమేరభిఘోషముత్సుకాః
శరీరజేభ్యశ్చ్యుతయూథపఙ్క్తయః । అసక్తమూధాంసి పయః క్షరన్త్యమూ- రుపాయనానీవ నయన్తి
ధేనవః ॥ 31 ॥
ప్రతిపదార్థం
అమూః
= ఆ, ధేనవః = ఆవులు, విహారభూమేః = సంచార భూమి నుండి (అనగా రాత్రి
చివరి భాగంలో మేత మేసిన ప్రదేశం నుండి వస్తున్నవై - అని శేషం), అభిఘోషమ్ = గొల్లపల్లె వైపునకు (మంద వైపునకు), ఉత్సుకాః = దూడలపై ప్రేమతో ఎంతో ఉత్కంఠ కలిగినవై, శరీరేజేభ్యః = తమ శరీరము నుండి పుట్టిన బిడ్డల కొరకు (దూడల కొరకు), చ్యుతయూథపఙ్క్తయః = వీడిపోయిన మందల వరుసలు కలవై (అనగా దూడలను త్వరగా
చూడాలనే ఆరాటంలో క్రమశిక్షణతో కూడిన వరుసలను తప్పినవై), అసక్తమ్ = ఎటువంటి అడ్డులేకుండా (నిరంతరాయంగా), ఊధాంసి = పొదుగుల నుండి, పయః = పాలను, క్షరన్తీ =
శ్రవింపజేస్తూ (కార్చుకుంటూ), ఉపాయనాని ఇవ = కానుకలను లాగా, నయన్తి = తీసుకువస్తున్నాయి (చేరుస్తున్నాయి);
తాత్పర్యం
రాత్రి
చివరి భాగంలో అడవిలో మేత మేసి, ఉదయాన్నే తమ నివాసమైన గొల్లపల్లెకు తిరిగి
వస్తున్న ఆ ఆవులు తమ కన్నబిడ్డలైన దూడల మీది ప్రేమతో ఎంతో ఆత్రుత పడుతున్నాయి. ఆ
తొందరలో అవి తమ మందల క్రమశిక్షణను, వరుసలను కూడా విస్మరించి ముందుకు ఉరుకుతున్నాయి.
దూడల తలపు రాగానే వాటి పొదుగుల నుండి పాలు నిరంతరాయంగా స్రవిస్తున్నాయి. ఆ దృశ్యం ఎలా ఉందంటే, ప్రవాసం (దూర ప్రాంతం) నుండి తిరిగి వచ్చే
తల్లులు తమ పిల్లల కోసం ఎంతో సంతోషాన్నిచ్చే తినుబండారాలను లేదా కానుకలను
తెచ్చినట్లుగా, ఈ ఆవులు తమ దూడల కోసం పొదుగుల నిండా పాలను కానుకలుగా తెస్తున్నట్లుగా
ఉంది.
విశేషాలు
(మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానానుసారం)
- విహారభూమేః: దీనికి వ్యాఖ్యాత 'అపరరాత్రగోచరాత్' అని అర్థం చెప్పారు. అనగా రాత్రి యొక్క
చివరి భాగంలో ఆవులు మేత మేయడానికి సంచరించిన ప్రదేశం నుండి వస్తున్నాయని
భావం. 'ఆగచ్ఛన్త్యః' (వస్తున్నవై)
అనే పదాన్ని ఇక్కడ శేషంగా (అధ్యాహారంగా) గ్రహించాలి.
- అభిఘోషముత్సుకాః: 'ఘోషమ్ ప్రతి ఉత్కణ్ఠితాః' అనగా గొల్లపల్లె వైపు వెళ్ళడానికి ఎంతో
ఉత్సుకతతో ఉన్నాయని అర్థం. దీనికి కారణం 'వత్సప్రేమ్ణా' అనగా దూడలపై ఉన్న అమితమైన ప్రేమేనని
మల్లినాథులు స్పష్టం చేశారు. అమరకోశం ప్రకారం 'ఘోష
ఆభీరపల్లీ స్యాత్' అనగా
గొల్లపల్లెను ఘోషము అంటారు.
- చ్యుతయూథపఙ్క్తయః: 'చ్యుతా త్రుటితా యూథానాం కులానాం పఙ్క్తిః
శ్రేణీబంధో యాసాం తాస్తథోక్తాః' అని
వ్యాఖ్యానం. దూడలను చూడాలనే తొందరలో ఆవుల మందల యొక్క క్రమమైన వరుసలు
(శ్రేణులు) విచ్ఛిన్నమైపోయాయని భావం. అమరకోశం ప్రకారం 'సజాతీయైః కులం యూథమ్' అనగా ఒకే జాతికి చెందిన సమూహాన్ని యూథము
అంటారు.
- పయః
క్షరన్తి అసక్తమూధాంసి: 'అమూః ధేనవః
అసక్తమ్ అప్రతిబంధం పయః క్షీరం క్షరంతి స్రవంతి' అనగా ఆ ఆవులు ఎటువంటి అడ్డులేకుండా పొదుగుల
నుండి పాలను శ్రవింపజేస్తున్నాయి. 'వత్సస్మరణాత్
ప్రస్రవంతి' అనగా దూడలను తలచుకోగానే వాటికి పాలు జారడం
ప్రారంభమైందని అర్థం. ఇక్కడ 'క్షరన్త్యః' అనే పదం 'క్షర' ధాతువుకు శతృప్రత్యయం చేరడం వల్ల ఏర్పడింది.
- ఉత్ప్రేక్షాలంకారం: 'ఊధాంసి శరీరజేభ్యః అపత్యేభ్యః ఉపాయనాని ఇవ
అతితోషకారీణి ఇవ ఇతి ఉత్ప్రేక్షా' - ఆవులు తమ
శరీరము నుండి పుట్టిన దూడల కొరకు పొదుగులలో తెస్తున్న పాలు కానుకల వలె ఎంతో
సంతోషాన్ని కలిగిస్తున్నాయని ఇక్కడ కవి ఉత్ప్రేక్షించారు.
- లౌకిక
ఉదాహరణ: 'యథా లోకే
కుతశ్చిత్ ప్రవాసాదేత్య మాతరః కించిత్ ఖాద్యమానయన్తి తద్వదితి భావః' - లోకంలో దూరప్రాంత ప్రయాణం నుండి తిరిగి
వచ్చే తల్లులు తమ పిల్లల కోసం ఏదైనా తినుబండారాన్ని (కానుకగా) ఎలా
తీసుకువస్తారో, ఇక్కడ
ఆవులు కూడా దూడల కోసం పాలను అలానే తెస్తున్నాయని మల్లినాథ సూరి ఎంతో చక్కని
లౌకిక ఉదాహరణతో దీనిని వివరించారు.
కిరాతార్జునీయ
చతుర్థ సర్గ - 32వ శ్లోకం
జగత్ప్రసూతిర్జగదేకపావనీ
వ్రజోపకణ్ఠం తనయైరుపేయుషీ । ద్యుతిం సమగ్రాం సమితిర్గవామసా- వుపైతి మంత్రైరివ
సంహితాహుతిః ॥ 32 ॥
ప్రతిపదార్థం
అసౌ
= ఆ, గవామ్ = ఆవుల యొక్క, సమితిః = సమూహము, జగత్ప్రసూతిః =
జగత్తు పుట్టడానికి కారణమైనది (అనగా నెయ్యి మొదలైన హవిస్సులను ఇవ్వడం ద్వారా
జగత్పోషణకు కారణమైనది), జగదేకపావనీ = లోకము మొత్తాన్ని పవిత్రం చేసే
ముఖ్యమైన సాధనమైనది, తనయైః = తమ బిడ్డలైన దూడలతో, ఉపేయుషీ = కూడుకున్నదై, వ్రజోపకణ్ఠం = గొల్లపల్లె (మంద) యొక్క సమీపమును, ఉపేతి = చేరుకుంటూ, మంత్రైః = ఋగ్వేద యజుర్వేదాది మంత్రములతో, సంహితా = కూర్చబడిన (సమర్పింపబడిన), ఆహుతిః ఇవ =
యజ్ఞాహుతి వలె, సమగ్రాం = సంపూర్ణమైన, ద్యుతిమ్ = తేజస్సును (శోభను), ఉపేతి = పొందుతున్నది;
తాత్పర్యం
ఆ
ఆవుల సమూహమంతా తమ దూడలతో కలిసి మంద సమీపానికి చేరుకోగానే సంపూర్ణమైన శోభతో
ప్రకాశించింది. యజ్ఞయాగాదులకు అవసరమైన నెయ్యి మొదలైన హవిస్సులను అందిస్తూ జగత్తు
ఉనికికి కారణమైనవి, లోకాలను అమితంగా పవిత్రం చేసేవి అయిన ఆ ఆవులు తమ
దూడలతో కలిసి ఉన్నప్పుడు ఎలా ఉన్నాయంటే—ఋగ్వేద, యజుర్వేదాది
పవిత్ర మంత్రోచ్ఛారణలతో యజ్ఞకుండంలో క్రమపద్ధతిలో సమర్పించబడిన పవిత్ర ఆహుతి వలె
ఎంతో తేజోవంతంగా, శోభాయమానంగా కనిపిస్తున్నాయి.
విశేషాలు
(మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానానుసారం)
మల్లినాథ
సూరి ఈ శ్లోకానికి అందించిన సంస్కృత వ్యాఖ్యానంలోని ప్రతి ముఖ్యాంశాన్ని ఇక్కడ
సులభమైన తెలుగులో వివరిస్తున్నాను:
- జగత్ప్రసూతిః: దీనికి మల్లినాథులు 'జగత్కారణమ్' అని అర్థం
చెప్పారు. ఆవులు జగత్తుకు కారణం ఎలా అవుతాయనే దానికి 'ఆజ్యాదిహవిర్ద్వారేణేతి భావః' అని వివరించారు. అనగా యజ్ఞాలలో సమర్పించే
నెయ్యి మొదలైన హవిస్సులను ఆవులే ఇస్తాయి కాబట్టి, వాటి ద్వారానే జగత్తు నిలుస్తోంది అనేది
ఇక్కడి భావం.
- జగదేకపావనీ: దీనికి 'ముఖ్యశోధనీ' అని అర్థం చెప్పారు. లోకాన్ని అన్నిటికంటే
మిన్నగా పవిత్రం చేసేది ఆవుల సమూహమేనని భావం.
- వ్రజోపకణ్ఠమ్: దీనికి 'గోష్ఠాంతికమ్' అని అర్థం చెప్పారు, అనగా గొల్లపల్లె లేదా ఆవుల మంద యొక్క సమీప
ప్రదేశము. 'దూరాంతికార్థేభ్యో ద్వితీయ చ' అనే వ్యాకరణ సూత్రం ప్రకారం ఇక్కడ ద్వితీయా
విభక్తి వచ్చింది. అమరకోశం ప్రకారం 'ఉపకణ్ఠాంతికాభ్యర్ణాభ్యగ్రాః' అనగా సమీపము అనే అర్థాన్ని ఇచ్చే పదాలు.
- తనయైరుపేయుషీ: 'తనయైః వత్సైః ఉపేయుషీ సంగతా' అనగా ఆవుల సమూహం తన బిడ్డలైన దూడలతో
కూడుకున్నదని అర్థం. వ్యాకరణ విశేషాల పరంగా 'ఉపేయివాననాశ్వాననూచానశ్చ' అనే సూత్రం చేత కసు-ప్రత్యంత నిపాతంగా ఇది
ఏర్పడింది. అలాగే 'ఉగితశ్చ' అనే సూత్రం ద్వారా 'డీప్' ప్రత్యయం
చేరి స్త్రీలింగ రూపం సిద్ధించింది.
- అసౌ గవాం
సమితిః: 'సమితిః' అనగా 'సంహతిః' (సమూహము). ఆ ఆవుల మంద అని అర్థం.
- మంత్రైః
సంహితాహుతిరివ ద్యుతిముపైతి: 'మంత్రైః
ఋగ్యజుషాదిభిః' అని
మల్లినాథుల వివరణ. వైజయంతీ కోశం ప్రకారం 'మంత్రో
ఋగాదిగుహ్యోక్తిః' అని
ప్రమాణం. వేద మంత్రాలతో కూడి సమర్పించబడిన ఆహుతి వలె, ఈ గోసమూహం సంపూర్ణమైన కాంతిని, శోభను పొందుతోందని ఇక్కడి ఉపమాలంకారం.
- ఆహుతికి, గోసమూహానికి గల సామ్యం: ఆవుల వలెనే యజ్ఞంలో వేసే ఆహుతి కూడా
జగత్ప్రసూతి (జగత్తుకు కారణం), జగదేకపావనీ
(జగత్తును పవిత్రం చేసేది) అవుతుంది. దీనిని సమర్థిస్తూ మల్లినాథులు ఒక
ప్రసిద్ధ స్మృతి వాక్యాన్ని ఉదహరించారు: 'అగ్నౌ
ప్రాస్తాహుతిః సమ్యగాదిత్యముపతిష్ఠతే । ఆదిత్యాజ్జాయతే వృష్టిర్వృష్టేరన్నం
తతః ప్రజాః ॥' అనగా
అగ్నిలో శ్రద్ధగా సమర్పించిన ఆహుతి సూర్యుడిని చేరుతుంది. సూర్యుడి నుండి
వర్షం, వర్షం వల్ల అన్నం, అన్నం వల్ల సమస్త ప్రజలు (జగత్తు)
పుడుతున్నారు. కాబట్టి ఆహుతి కూడా జగత్పోషణకు కారణమౌతోంది. ఇటువంటి పవిత్రమైన
ఆహుతితో ఆవుల సమూహాన్ని పోల్చడం ఎంతో సముచితంగా ఉందని మల్లినాథ సూరి
నిరూపించారు.
కిరాతార్జునీయ
చతుర్థ సర్గ - 33వ శ్లోకం
కృతావధానం
జితబర్హిణధ్వనౌ సురక్తగోపీజనగీతనిఃస్వనే । ఇదం జిఘత్సామపహాయ భూయసీం న సస్యమభ్యేతి
మృగీకదమ్బకమ్ ॥ 33 ॥
ప్రతిపదార్థం
జితబర్హిణధ్వనౌ
= నెమలి యొక్క కేకారవములను జయించినట్టి (అనగా నెమలి కంఠధ్వనిని పోలి, షడ్జస్వర ప్రధానంగా ఉన్నట్టి), సురక్తగోపీజనగీతనిఃస్వనే = చక్కని మధుర కంఠం
కలిగిన గొల్లభామల సమూహం యొక్క గానధ్వని యందు, కృతావధానం = ఏకాగ్ర చిత్తమును ఉంచినట్టి, ఇదమ్ = ఎదురుగా కనిపిస్తున్న, మృగీకదమ్బకమ్ = లేళ్ళ సమూహము, భూయసీం = మిక్కిలి అధికమైన, జిఘత్సామ్ = తినాలనే కోరికను (ఆకలిని), అపహాయ = విడిచిపెట్టి, సస్యమ్ = ఎదురుగా ఉన్న పచ్చటి చేనును (గడ్డిని), న అభ్యేతి = సమీపించడం లేదు (తినడానికి వెళ్ళడం లేదు);
తాత్పర్యం
మధుర
కంఠం కలిగిన గొల్లభామలు పాడుతున్న పాటలు నెమళ్ళ ధ్వనిని మించి ఎంతో మనోహరంగా, షడ్జస్వర ప్రధానంగా సాగుతున్నాయి. ఆ మధుర గానానికి ఇక్కడి ఆడలేళ్ళ
సమూహం పూర్తిగా పరవశించిపోయింది. వాటికి ఎంతగానో ఆకలి వేస్తున్నప్పటికీ, ఆ సంగీత సుధకు ముగ్ధులై, ఏకాగ్రతతో వింటూ, తమ తీవ్రమైన
ఆకలిని సైతం మరచిపోయాయి. అందుకే అవి తమ ముందే ఉన్న పచ్చటి పైరును మేయడానికి కూడా
వెళ్లకుండా అలానే నిలబడిపోయాయి.
విశేషాలు
(మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానానుసారం)
- జితబర్హిణధ్వనౌ: దీనికి మల్లినాథులు 'కేకానుకారిణి' అని అర్థం
చెప్పారు, అనగా నెమలి కేకారవాలను పోలి ఉన్నదని భావం. ఈ
విశేషణాన్ని బట్టి గొల్లభామలు 'షడ్జస్వర' ప్రధానంగా పాడుతున్నారని మనకు తెలుస్తోంది.
దీనిని సమర్థిస్తూ మల్లినాథులు మాతంగ ముని వాక్యాన్ని ఉదహరించారు: 'షడ్జం మయూరో వదతి' అనగా నెమలి పలికే స్వరమే షడ్జస్వరము.
- గోపీజన: 'గాః షాంతి ఇతి గోపాః' అనగా ఆవులను రక్షించేవారు గోపులు. వారి
భార్యలు గోపికలు. వ్యాకరణ సూత్రమైన 'ఆతోనుపసర్గే
కః' ద్వారా క-ప్రత్యయం, 'పుంయోగాదాఖ్యాయామ్' అనే సూత్రం ద్వారా జ్ఞీష్ ప్రత్యయం వచ్చి 'గోపి' అనే పదం
ఏర్పడింది. 'సురక్త' అనగా మధురమైన కంఠధ్వని కలవారని అర్థం.
- జిఘత్సామ్: 'అత్తుమిచ్ఛామ్' అనగా తినాలనే కోరిక (ఆకలి). ఇది 'అద్' ధాతువుకు
సన్ ప్రత్యయం, దానిపై
ఉ-ప్రత్యయం చేరగా, 'లుడ్సనోర్ఘస్ల' అనే సూత్రం ద్వారా ఘస్లాదేశం వచ్చి ఏర్పడిన
రూపం.
- న
సస్యమభ్యేతి: సంగీతంలో
మునిగిపోవడం వల్ల అవి తమ ఆకలిని కూడా లెక్కచేయడం లేదని భావం.
కిరాతార్జునీయ
చతుర్థ సర్గ - 34వ శ్లోకం
అసావనాస్థాపరయావధీరితః
సరోరుహిణ్యా శిరసా నమన్నపి । ఉపైతి శుష్యన్కలమః సహామ్భసా మనోభువా తప్త
ఇవాభిపాణ్డుతామ్ ॥ 34 ॥
ప్రతిపదార్థం
అసౌ
= ఈ, కలమః = కలమ ధాన్యము (శాలి ధాన్య విశేషము/వరిచేను), శిరసా = తన పైభాగమైన వెన్నుతో (నాయకుడైతే తలతో), నమన్ అపి = వంగుతున్నప్పటికీ (నమస్కరిస్తున్నప్పటికీ), అనాస్థాపరయా = ఏమాత్రం ఆదరణ లేదా ఆసక్తి లేనట్టి, సరోరుహిణ్యా = తామరతీగ చేత (నాయిక చేత), అవధీరితః =
తిరస్కరించబడినదై, అమ్భసా సహ = తనతో పాటు ఉన్న నీటితో కలిసి
(చెలికానితో కలిసి), శుష్యన్ = ఎండిపోతూ, మనోభువా = మన్మథుని చేత (కామతాపం చేత), తప్తః ఇవ =
తపింపజేయబడిన వాని వలె, అభిపాణ్డుతామ్ = ఎండిపోయిన తెల్లని రంగును
(పాండుర వర్ణాన్ని), ఉపైతి = పొందుతున్నది;
తాత్పర్యం
ఆ
వరిచేను (కలమ ధాన్యము) గాలికి తలలు వంచి నమస్కరిస్తున్నట్లుగా తామరతీగ వైపు
వంగుతోంది. కానీ ఆ తామరతీగ మాత్రం ఏమాత్రం ఆదరణ చూపకుండా, ఉపేక్ష భావంతో దానిని తిరస్కరిస్తోంది. ఆ తిరస్కారానికి తట్టుకోలేక, ఆ వరిచేను తన ఆశ్రయమైన నీటితో (చెలికానితో) సహా ఎండిపోతూ
తెల్లబడుతోంది. ఆ దృశ్యం ఎలా ఉందంటే—తన ప్రేయసి చేత తిరస్కరింపబడిన ఒక కాముకుడు
(నాయకుడు) విరహతాపంతో, మన్మథ బాణాల వల్ల కృశించిపోతూ, శరీరం అంతా తెల్లగా (పాండుర వర్ణంగా) మారిపోయినట్లుగా ఉంది.
విశేషాలు
(మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానానుసారం)
- కలమః: మల్లినాథులు దీనికి 'శాలివిశేషః' అని అర్థం
చెప్పారు, అనగా ఒక రకమైన శ్రేష్ఠమైన వరి పంట. 'శిరసా' అనగా
వెన్నుల యొక్క పైభాగంతో అని అర్థం.
- సహామ్భసా: 'సహచరభూతేన' అని
వ్యాఖ్యాత వివరణ. వరిచేనుకు తోడుగా, సహచరుడిగా
ఉన్న నీటితో సహా అది ఎండిపోతోందని భావం.
- సమాసోక్త్యలంకారం: ఇక్కడ 'అనాస్థాపరయా' అనే ప్రసిద్ధ విశేషణ సామర్థ్యం వల్ల, ప్రకృతంగా ఉన్న తామరతీగ (సరోరుహిణి) ద్వారా
అప్రకృతమైన 'నాయకి' ప్రతీతి జరుగుతోంది. అలాగే వరిచేను (కలమః)
ద్వారా 'నాయకుని' ప్రతీతి
కలుగుతోంది. అందువల్ల ఇక్కడ సమాసోక్తి అలంకారం వ్యక్తమవుతోంది.
- అలంకార
సంకరము: పైకి
ఎదుగుతున్న (ఉత్తిష్ఠమాన) తామరతీగను, ప్రతీయమాన
నాయికతో అభేదంగా చూపడం వల్ల ఇక్కడ 'అభేద లక్షణ
అతిశయోక్తి' ఉంది. ఈ అతిశయోక్తి వల్లనే తిరస్కరించే
క్రియ (అవధీరణ క్రియ) కుదురుతోంది. దీనికి తోడు 'మనోభువా తప్త ఇవ' (మన్మథునిచే తపించిన వాని వలె) అనే
ఉత్ప్రేక్షాలంకారం కూడా తోడైంది. కాబట్టి ఇక్కడ అతిశయోక్తితో కూడిన సమాసోక్తి
మరియు ఉత్ప్రేక్షాలంకారాలు అంగాంగి భావంతో కలిసి ఉండటం వల్ల 'అలంకార సంకరము' ఏర్పడిందని మల్లినాథులు నిరూపించారు.
కిరాతార్జునీయ
చతుర్థ సర్గ - 35వ శ్లోకం
అమీ
సముద్ధూతసరోజరేణునా హృతాహృతాసారకణేన వాయునా । ఉపాగమే దుశ్చరితా ఇవాపదాం గతిం న
నిశ్చేతుమలం శిలీముఖాః ॥ 35 ॥
ప్రతిపదార్థం
సముద్ధూతసరోజరేణునా
= పద్మాల యొక్క పరాగ రేణువులను పైకి లేపడం వల్ల చక్కని సువాసన కలిగినట్టి, హృతాహృతాసారకణేన = జలధారల యొక్క చినుకులను తనతో పాటు తెచ్చుకోవడం వల్ల
ఎంతో చల్లదనము కలిగినట్టి, వాయునా = గాలి చేత, హృతాః = ఇటు అటు
లాగబడుతున్న (కొట్టుకుపోతున్న), అమీ = ఈ, శిలీముఖాః = తుమ్మెదలు, ఆపదామ్ = ఆపదలు, ఉపాగమే = సంభవించినప్పుడు, దుశ్చరితాః ఇవ = చెడు నడవడిక కలిగిన దొంగలు మొదలైన వారి వలె, గతిమ్ = తాము వెళ్ళవలసిన స్థానాన్ని (గమ్యస్థానాన్ని), నిశ్చేతుమ్ = నిర్ణయించుకోవడానికి, న అలమ్ =
సమర్థులు కావడం లేదు;
తాత్పర్యం
ఆ
వనంలో వీస్తున్న గాలి పద్మాల పరాగ రేణువులను మోసుకురావడం వల్ల ఎంతో సువాసనతో ఉంది, అలాగే నీటి చినుకులను తాకుతూ రావడం వల్ల ఎంతో చల్లగా ఉంది. అటువంటి
బలమైన గాలికి ఇటు అటు కొట్టుకుపోతున్న తుమ్మెదలు తాము ఏ దిక్కునకు వెళ్లాలో, తమ గమ్యస్థానం ఏదో నిర్ణయించుకోలేకపోతున్నాయి. ఆ పరిస్థితి ఎలా
ఉందంటే—రాజదండన వంటి పెద్ద ఆపదలు చుట్టుముట్టినప్పుడు, సమాజంలో చెడు పనులు చేసే దొంగలు భయంతో కళ్ళు కానరాక, తాము ఏ దక్కునకు పారిపోవాలో, ఎటు వెళ్లాలో తేల్చుకోలేక తత్తరపడినట్లుగా ఉంది.
విశేషాలు
(మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానానుసారం)
- వాయువు
యొక్క గుణాలు: 'సముద్ధూతసరోజరేణునా' అనే పదం ద్వారా గాలికి ఉన్న 'సౌరభ్యము' (సువాసన)
చెప్పబడింది. 'హృతాహృతాసారకణేన' ద్వారా గాలికి ఉన్న 'శైత్యము' (చల్లదనము)
వ్యక్తమైంది. అమరకోశం ప్రకారం 'ధారాసంపాత ఆసారః' అనగా
ధారలుగా కురిసే నీటి చినుకులు అని అర్థం.
- శిలీముఖాః: దీనికి మల్లినాథులు 'భృంగాః' (తుమ్మెదలు)
అని అర్థం చెప్పారు.
- దుశ్చరితా
ఇవ: 'దుష్టకర్మాణశ్చోరాదయ ఇవ' అని వ్యాఖ్యాత వివరణ. అనగా దొంగతనాలు వంటి
దుష్టకార్యాలు చేసే దొంగలు మొదలైన వారి వలె అని అర్థం. 'ఆపదాముపాగమే' అనగా
రాజాజ్ఞ లేదా రాజదండన వంటి భయాలు ఎదురైనప్పుడు అని భావం.
- గతిమ్: వైజయంతీ కోశం ప్రకారం 'దేశోపాయగమే గతిః' అనగా వెళ్ళవలసిన దేశము లేదా గమ్యస్థానము అని
అర్థం.
- తుమ్మెదలకు, దొంగలకు గల పోలిక (భావం): తుమ్మెదల విషయంలో గాలి సర్వత్రా బలంగా
వీస్తూ ఉండటం వల్ల అవి ఒక నిర్దిష్టమైన దిక్కును నిశ్చయించుకోలేకపోతున్నాయి.
అదే దొంగల విషయంలో అయితే, ఆపదలు
వచ్చినప్పుడు కలిగే భయాందోళనల వల్ల (భయాంధత్వం వల్ల) వారు తమ గమ్యాన్ని
నిశ్చయించుకోలేరు. కవి ఇక్కడ తుమ్మెదల తత్తరపాటును దొంగల భయంతో పోల్చి
చెప్పడం ఎంతో అద్భుతంగా ఉందని మల్లినాథ సూరి వివరించారు.
కిరాతార్జునీయ
చతుర్థ సర్గ - 36వ శ్లోకం
ముఖైరసౌ
విద్రుమభఙ్గలోహితైః శిఖాః పిశఙ్గీః కలమస్య బిభ్రతీ । శుకావలిర్వ్యక్తశిరీషకోమలా
ధనుశ్రియం గోత్రభిదో౽నుగచ్ఛతి ॥ 36 ॥
ప్రతిపదార్థం
వ్యక్తశిరీషకోమలా
= చక్కగా వికసించిన దిరిసెన పూల వలె (లేత ఆకుపచ్చ రంగుతో) మృదువుగా ఉన్నట్టి, అసౌ = ఈ, శుకావలిః = రామచిలుకల సమూహము, విద్రుమభఙ్గలోహితైః = పగడపు ముక్కల
వలె ఎర్రనైన, ముఖైః = తమ ముక్కులతో, కలమస్య = వరిచేను యొక్క, పిశఙ్గీః = దోరపండు రంగులో (ఈనెల బంగారు రంగులో) ఉన్న, శిఖాః = వరివెన్నుల చివరలను, బిభ్రతీ = తమ నోట కరచుకొని (మోస్తూ), గోత్రభిదః = ఇంద్రుని యొక్క, ధనుశ్రియం = ఇంద్రధనస్సు యొక్క శోభను, అనుగచ్ఛతి = అనుకరిస్తున్నది;
తాత్పర్యం
వికసించిన
దిరిసెన పూల వలె లేత ఆకుపచ్చని శరీర ఛాయతో ఎంతో మృదువుగా ఉన్న ఆ రామచిలుకల గుంపు
వరిచేనుపై వాలింది. అవి పగడపు ముక్కల్లాంటి తమ ఎర్రటి ముక్కులతో, దోరగా పండిన బంగారు రంగు వరివెన్నుల చివరలను నోట కరచుకొని ఆకాశంలోకి
ఎగురుతున్నాయి. పచ్చని శరీరాలు, ఎర్రటి ముక్కులు, నోటిలోని బంగారు
రంగు వరివెన్నులు—ఈ మూడు రంగుల కలయికతో ఆకాశంలో వెళ్తున్న ఆ చిలుకల బారు, ఆకాశంలో వివిధ వర్ణాలతో ప్రకాశించే ఇంద్రుని ధనస్సు (ఇంద్రధనస్సు)
యొక్క శోభను అనుకరిస్తున్నట్లుగా ఉంది.
విశేషాలు
(మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానానుసారం)
- విద్రుమభఙ్గలోహితైః
ముఖైః: 'విద్రుమభఙ్గలోహితైః ముఖైః
పీశఙ్గీః పీశఙ్గవర్ణాః కలమస్య శిఖాః శాల్యగ్రాణి బిభ్రతీ' అని వ్యాఖ్యాత వివరణ. పగడపు ముక్కల వంటి
ఎర్రటి ముక్కులతో, పచ్చ-బంగారు
రంగులో ఉన్న వరివెన్నుల చివరలను చిలుకలు నోట ధరించాయని భావం.
- వ్యక్తశిరీషకోమలా: 'వికసితశిరీషసవర్ణా అసౌ శుకావలిః' అని మల్లినాథుల అర్థం. వికసించిన దిరిసెన
పువ్వుల రంగు (లేత ఆకుపచ్చ) కలిగిన రామచిలుకల సమూహం అని అర్థం.
- గోత్రభిదః: 'గోత్రభిదః ఇంద్రస్య' అని వ్యాఖ్యాత స్పష్టం చేశారు. గోత్రములను
(పర్వతాల రెక్కలను) నరికినవాడు కాబట్టి ఇంద్రుడికి గోత్రభిత్ అని పేరు.
- ఉపమాలంకారం: 'నానావర్ణత్వాదింద్రధనురివాభాతీత్యుపమాలంకారః' - చిలుకల శరీరంలోని పచ్చదనం, ముక్కులలోని ఎరుపుదనం, వరివెన్నులలోని పసిమి రంగు—ఈ విభిన్న వర్ణాల
కలయిక వల్ల ఆ చిలుకల మంద ఇంద్రధనస్సు వలె ప్రకాశిస్తోంది. అందువల్ల ఇక్కడ
ఉపమాలంకారం ఎంతో మనోహరంగా కుదిరిందని మల్లినాథులు వివరించారు.
కిరాతార్జునీయ
చతుర్థ సర్గ - 37వ శ్లోకం
ఇతి
కథయతి తత్ర నాతిదూరాదథ దదృశే పిహితోష్ణరశ్మిబిమ్బః । విగలితజలభారశుక్లభాసాం నిచయ
ఇవామ్బుముచాం నగాధిరాజః ॥ 37 ॥
ప్రతిపదార్థం
అథ =
ఆ తర్వాత, తత్ర = ఆ వన ప్రదేశంలో, (పూర్వోక్తుడైన) యక్షుడు, ఇతి = ఈ విధంగా, కథయతి సతి = (అర్జునునికి వన శోభను గురించి)
వివరిస్తూ ఉండగా, నాతిదూరాత్ = అత్యంత దూరం కాని ప్రదేశంలో (అనగా కొంచెం సమీపంలోనే), పిహితోష్ణరశ్మిబిమ్బః = సూర్యమండలాన్ని సైతం తన ఎత్తు చేత
కప్పివేసినట్టి, విగలితజలభారశుక్లభాసాం = నీటి భారం అంతా తొలగిపోవడం వల్ల తెల్లని
కాంతితో మెరుస్తున్నట్టి, అమ్బుముచాం = మేఘాల యొక్క, నిచయః ఇవ = సమూహము వలె ఉన్న, నగాధిరాజః = పర్వతరాజైన హిమాలయం, దదృశే = కానవచ్చెను (చూడబడెను);
తాత్పర్యం
ఆ
వనంలో యక్షుడు అర్జునునికి ఇక్కడి ప్రకృతి అందాలను, శరదృతువు శోభను
ఈ విధంగా వివరిస్తూ ఉండగా, వారికి కొద్ది దూరంలోనే పర్వతరాజైన హిమాలయం
కనిపించింది. ఆ పర్వతం ఎంత ఎత్తుగా ఉందంటే, అది తన శిఖరాల చేత సూర్యమండలాన్ని సైతం
కప్పివేస్తోంది. అలాగే, వర్షం కురిసేసి నీటి భారం అంతా పూర్తిగా
తగ్గిపోవడం వల్ల స్వచ్ఛమైన తెల్లని కాంతితో ప్రకాశించే శరత్కాల మేఘాల సమూహం వలె, తెల్లని మంచుతో నిండిన ఆ హిమవత్పర్వతం పరమ శోభాయమానంగా
దర్శనమిచ్చింది.
విశేషాలు
(మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానానుసారం)
- కథయతి సతి: 'పూర్వోక్తే యక్షే ఇతీత్థం కథయతి సతి' అని మల్లినాథుల వ్యాఖ్యానం. ముందు శ్లోకాలలో
వన శరదృతు శోభను వర్ణించిన యక్షుడు ఆ విధంగా చెబుతూ ఉండగా అని భావం.
- నాтиదూరాత్: దీనికి 'అనాతిదూరాత్
। ఈషద్దూరే ఇత్యర్థః' అని అర్థం
చెప్పారు. అనగా కొద్దిపాటి దూరంలోనే అని భావం. వ్యాకరణ విశేషంగా 'నఞర్థస్య నశబ్దస్య సుప్సుపేతి సమాసః' అని వివరించారు. ఇక్కడ నఞ్ తత్పురుష సమాసం 'సుప్సుపా' సూత్రం
ద్వారా సిద్ధించింది.
- పిహితోష్ణరశ్మిబిమ్బః: 'తిరోహితార్కమండల ఇత్యౌన్నత్యోక్తిః' అని వ్యాఖ్యాత స్పష్టం చేశారు.
సూర్యమండలాన్ని కప్పివేసింది అని చెప్పడం ద్వారా హిమవత్పర్వతం యొక్క అపారమైన
ఔన్నత్యం (ఎత్తు) ఇక్కడ వర్ణించబడింది.
- విగలితజలభారశుక్లభాసామ్: 'విగలితో జలభారో యేషాం తే తథోక్తాః । అతఏవ
శుక్లభాసః' అని వివరణ. నీటి భారం విడిచిపోవడం వల్ల
తెల్లని కాంతి కలిగినవని అర్థం. 'ద్వయోరన్యతరస్య
విశేష్యత్వవివక్షయా విశేషణసమాసః' అని
వ్యాకరణ విశేషం చెప్పారు. 'తేషాం
విగలితజలభారశుక్లభాసాం శుభ్రాణామంబుముచాం నిచయ ఇవ మేఘబృందమివ దదృశే దృష్టః' - నీటి భారం పోయి తెల్లగా మారిన శరత్కాల మేఘాల
సమూహం వలె ఆ హిమాలయ పర్వతం కనిపించిందని మల్లినాథులు దీని అంతరార్థాన్ని
సులభంగా వివరించారు.
కిరాతార్జునీయ
చతుర్థ సర్గ - 38వ శ్లోకం
తమతరువనరాజిశ్యామితోపత్యకాంతం
నగముపరి హిమానీగౌరమాసాద్య జిష్ణుః । వ్యపగతమదరాగస్యానుసస్మార లక్ష్మీ- మసితమధరవాసో
బిభ్రతః సీరపాణేః ॥ 38 ॥
ప్రతిపదార్థం
జిష్ణుః
= అర్జునుడు, అతరు = దట్టమైన (గొప్పవైన), వనరాజి = అడవి చెట్ల వరుసల చేత, శ్యామిత = నల్లగా చేయబడిన, ఉపత్యకాంతమ్ = పర్వత సానువులు లేదా అడుగుభాగపు
ప్రదేశాలు కలిగినట్టియు, ఉపరి = పైభాగమున, హిమానీ = మంచు
సమూహముల చేత, గౌరమ్ = తెల్లగా ఉన్నట్టియు, తమ్ = ఆ, నగమ్ = హిమవత్పర్వతాన్ని, ఆసాద్య = చేరుకొని, వ్యపగతమదరాగస్య = (మద్యపానము దిగిపోవడం వల్ల)
తొలగిపోయిన మదము మరియు ఎరుపుదనం కలిగినట్టియు, అసితం = నల్లని, అధరవాసః = కింది వస్త్రాన్ని (నల్లని ధోవతిని - మల్లినాథుల ప్రకారం
ఉత్తరీయాన్ని కూడా), బిభ్రతః = ధరించినట్టి, సీరపాణేః = హలాయుధుడైన బలరాముని యొక్క, లక్ష్మీమ్ =
శోభను, అనుసస్మార = గుర్తుకు తెచ్చుకొనెను (స్మరించెను);
తాత్పర్యం
అర్జునుడు
హిమవత్పర్వతాన్ని సమీపించాడు. ఆ పర్వత అడుగుభాగాలు, లోయలు దట్టమైన
పచ్చటి అడవుల వల్ల నల్లని కాంతితో శ్యామవర్ణంలో శోభిస్తున్నాయి. కానీ, అదే పర్వత శిఖర భాగాలు మాత్రం దట్టంగా కురిసిన మంచు వల్ల ధవళ వర్ణంలో
(తెల్లగా) మెరిసిపోతున్నాయి. కింద నలుపు, పైన తెలుపు రంగులతో అలరారుతున్న ఆ హిమాలయాన్ని
చూడగానే అర్జునునికి బలరాముడు గుర్తుకు వచ్చాడు. మద్యం తాగినప్పుడు ఉండే మదము, కళ్ళలోని ఎరుపుదనం పూర్తిగా దిగిపోయి, ప్రశాంతంగా ఉంటూ, తెల్లని శరీరంపై నల్లని వస్త్రాన్ని ధరించిన హలాయుధుడైన బలరాముని
యొక్క దివ్య శోభను ఆ పర్వత రూపం అర్జునునికి స్ఫురింపజేసింది.
విశేషాలు
(మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానానుసారం)
- జిష్ణుః: దీనికి మల్లినాథులు 'అర్జునః' అని నేరుగా
అర్థం చెప్పారు. జిష్ణువు అనగా నిరంతర విజయుడైన అర్జునుడు.
- తమతరువనరాజిశ్యామితోపత్యకాంతమ్: 'అతరుభిః మహతీభిః వనరాజిభిః శ్యామితాః
శ్యామభాః ఉపత్యకాంతా ఆసన్నభూమిప్రదేశా యస్య తమ్ తథోక్తమ్' అని వ్యాఖ్యానం. దట్టమైన వనసమూహాల వల్ల
పర్వత సమీప భూములు నల్లని కాంతిని సంతరించుకున్నాయని భావం. అమరకోశం ప్రకారం 'ఉపత్యకాద్రేరాసన్నా భూమిరూర్ధ్వమధిత్యకా' - పర్వతానికి దగ్గరగా కింద ఉండే భూమిని ఉపత్యక
అని, పైన ఉండే భూమిని అధిత్యక అని అంటారు.
వ్యాకరణ రీత్యా 'ఉపాధిభ్యాం
త్యకన్నాసన్నారూఢయోః' అనే సూత్రం
చేత త్యకన్ ప్రత్యయం వచ్చి ఉపత్యక అనే రూపం ఏర్పడింది.
- నగమ్: 'నగమ్ హిమాద్రిమాసాద్య' - నగము అనగా ఇక్కడ హిమవత్పర్వతము అని అర్థం. 'ఉపరి హిమానీభిః హిమసంఘాతైర్గౌరమ్' - పైభాగంలో మంచు సమూహాల చేత తెల్లగా ఉందని
భావం.
- సీరపాణేః: 'సీరం హలం పాణౌ యస్య తస్య సీరపాణేః హలాయుధస్య' - చేతిలో నాగలిని ఆయుధంగా ధరించిన బలరాముడు
అని అర్థం. అమరకోశం ప్రకారం 'హలాయుధః
నీలాంబరో రౌహిణేయస్తాలాంకో ముసలీ హలీ । సంకర్షణః సీరపాణిః' అని బలరాముని నామధేయాలు. ఇక్కడ 'సప్తమీవిశేషణే-' అనే సూత్ర జ్ఞాపకం వల్ల వ్యధికరణ బహువ్రీహి
సమాసం సిద్ధించింది. 'ప్రహరణార్థేభ్యః
పరే నిష్ఠాసప్తమ్యౌ స్తః' అనే నియమం
ప్రకారం సప్తమీ విభక్తికి పరనిపాతం జరిగింది.
- వ్యపగతమదరాగస్య: 'వ్యపగతో నివృత్తో మదరాగో యస్య తస్య' - మద్యపాన జనితమైన మదము, కోపము లేదా రాగము తొలగిపోయినవాడు అని అర్థం.
'అసితం నీలమధరవాస ఉత్తరీయం బిభ్రతః ధృతవతః' - నీలవర్ణంలో ఉన్న వస్త్రాన్ని ధరించినవాడు
అని భావం.
- స్మరణాలంకారం: 'అత్ర సదృశదర్శనేన సదృశాంతరస్య స్మరణాత్
స్మరణాలంకారః' - ఇక్కడ ఒక
వస్తువును (హిమాలయాన్ని) చూడటం ద్వారా, దానికి
సమానమైన పోలికలున్న మరొక వస్తువును (బలరాముడిని) గుర్తుకు తెచ్చుకోవడం
జరిగింది కాబట్టి ఇది స్మరణ అలంకారం. దీనిని సమర్థిస్తూ విద్యాధరుని 'ఏకావలి' లోని
లక్షణాన్ని మల్లినాథులు ఉదహరించారు: 'సదృశం
సదృశానుభవాద్యత్ర స్మర్యేత తత్స్మరణమ్' అనగా
సాదృశ్య అనుభవం వల్ల సమానమైన దానిని స్మరించడమే స్మరణాలంకారం.
ముగింపు
సూచన:
'ఇతి శ్రీమహామహోపాధ్యాయ కోలాచల మల్లినాథసూరి విరచితాయాం కిరాతార్జునీయ
కావ్యవ్యాఖ్యాయాం ఘంటాపథ సమాఖ్యాయాం చతుర్థః సర్గః సమాప్తః'
మహామహోపాధ్యాయ
కోలాచల మల్లినాథ సూరి విరచించిన 'ఘంటాపథం' అనే కిరాతార్జునీయ కావ్య వ్యాఖ్యానంలో చతుర్థ
సర్గ సంపూర్ణంగా ముగిసింది.
