శ్రీమహామహోపాధ్యాయ కోలాచల మల్లినాథసూరి విరచిత 'ఘంటాపథ' వ్యాఖ్యానాన్ని అనుసరించి, కిరాతార్జునీయమందలి 13వ సర్గకు చెందిన శ్లోకాల వివరణ
శ్లోకం 1
వపుషా పరమేణ భూధరాణామథ సంభావ్యపరాక్రమం
విభేదే |
మృగమాశు విలోకయాంచకార
స్థిరదంష్ట్రోగ్రముఖం మహేంద్రసూనుః ||
1
- తెలుగు ప్రతిపదార్థం:
అథ= ఈశ్వర ప్రస్థానము జరిగిన తరువాత, మహేంద్రసూనుః=
ఇంద్రుని కుమారుడైన అర్జునుడు, పరమేణ= గొప్పదైన, వపుషా= శరీరము
కారణముగా, భూధరాణామ్= పర్వతముల యొక్క, విభేదే= బద్దలు
కొట్టుట యందు, సంభావ్యపరాక్రమమ్= వీడు సమర్థుడైన పరాక్రమము
కలవాడు అని ఊహింపదగిన పౌరుషము కలవాడును, స్థిరాభ్యామ్=
దృఢమైనట్టియు, దంష్ట్రాభ్యామ్= కోరల చేత, ఉగ్రమ్= భయంకరమైన, ముఖమ్= ముఖము
కలవాడును అయిన, మృగమ్= మృగమును, అనగా వరాహమును, ఆశు= అది వచ్చిన
వెంటనే ఆలస్యము లేకుండా, విలోకయాంచకార= చూచెను.
- తాత్పర్యం:
పరమేశ్వరుడు బయలుదేరిన తరువాత, ఇంద్రపుత్రుడైన
అర్జునుడు పర్వతాలను సైతం బద్దలు కొట్టగల అత్యంత విశాలమైన శరీరం, పరాక్రమం, దృఢమైన కోరలతో
భయంకరంగా ఉన్న ముఖం కలిగిన ఆ అడవి పందిని ఆలస్యము లేకుండా వెంటనే చూశాడు.
- విశేషాలు:
మల్లినాథసూరి వ్యాఖ్యానము ననుసరించి, ఈ శ్లోకములో 'అథ' అను పదము ఈశ్వరుని
ప్రస్థానానంతరము అను అర్థాన్ని సూచిస్తుంది. 'మహేంద్రసూనుః' అనగా అర్జునుడు. 'మృగమ్' అను పదమునకు ఇక్కడ
వరాహము (అడవి పంది) అని అర్థము. 'ఆశు'
అనగా ఆ వరాహము వచ్చిన వెంటనే, ఆలస్యము లేకుండా
అని అర్థము. ఈ సర్గలో మొదటి ముప్పై ఐదు శ్లోకాల వరకు 'ఔపచ్ఛందసికము' అను ఛందస్సు
ఉపయోగించబడినది.
శ్లోకం 2
స్ఫుటబద్ధసటోన్నతిః స
దూరాదభిధావన్నవధీరితాన్యకృత్యః |
జయమిచ్ఛతి తస్య జాతశంకే మనసీమం ముహురౌదదే
వితర్కమ్ || 2
- తెలుగు ప్రతిపదార్థం:
స్ఫుటమ్= స్పష్టముగా, బద్ధ= ఏర్పడిన, సటానామ్= జూలు
యొక్క, ఉన్నతిః= నిక్కబొడుచుకొనుట కలవాడును, అనగా కోపము వలన
రోమములు నిక్కబొడుచుకున్నవాడును, దూరాత్= దూరం నుండి, అభిధావన్= ఎదురుగా
పరిగెత్తుకొని వచ్చుచున్నవాడును, తథా= అట్లే, అవధీరిత=
వదిలివేయబడిన, అన్యకృత్యః= ఇతర పనులు కలవాడును అయిన, సః= ఆ వరాహము, జయమిచ్ఛతి= జయమును
కోరుచున్నట్టి, అత ఏవ= అందువలననే, జాతశంకే= శంక
కలిగినట్టి, తస్య= ఆ ముని యొక్క (అర్జునుని యొక్క), మనసి= మనస్సునందు, ముహుః= పదే పదే, ఇమమ్= వక్ష్యమాణమైన
(ముందు చెప్పబోవు), వితర్కమ్= ఊహను, ఆదదే= పుట్టించెను.
- తాత్పర్యం:
కోపం వల్ల నిక్కబొడుచుకున్న స్పష్టమైన
జూలుతో, దూరం నుండి ఎదురుగా పరిగెత్తుకుంటూ వస్తూ, ఇతర పనులన్నింటినీ
వదిలిపెట్టిన ఆ వరాహము, విజయాన్ని కోరుకుంటూ తనపైకే వస్తుండడం చూసి, అర్జునుని మనస్సులో
శంక కలిగి, పదే పదే ఇటువంటి ఆలోచనలు (ముందు చెప్పబోవు ఊహలు)
రేకెత్తాయి.
- విశేషాలు:
మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానము ప్రకారం, 'సటా' అనగా జటా మరియు
కేసరములు అని విశ్వకోశ ప్రమాణము. కోపము వలన దాని జూలు రోమములు
నిక్కబొడుచుకున్నాయి. 'అభిధావన్' అనగా సంముఖముగా
(ఎదురుగా) వచ్చుచున్నది అని అర్థము. 'అవధీరితాన్యకృత్యః' అనగా ఇతర
కార్యములను త్యజించినది అని అర్థము. చంపదలిచిన శత్రువులకు తానే ఏకైక లక్ష్యము
కావడం చేత అర్జునుని మనస్సులో శంక జనించినది. 'వితర్కమ్' అనగా ఊహ అని అమరకోశ
నిఘంటువు. ఆ వరాహము అర్జునుని మనస్సులో ఊహలను పుట్టించినది. 'ఆదదే' అను పదమునకు 'ఉత్పాదితవాన్' (పుట్టించెను)
అని అర్థము.
శ్లోకం 3
ఘనపోత్రవిదీర్ణశాలమూలో
నిబిడస్కంధనికషరుగ్ణవప్రః |
అయమేకచరోఁభివర్తతే మాం సమరాయేవ
సమాజుహూషమాణః || 3
- తెలుగు ప్రతిపదార్థం:
ఘనేన= కఠినమైన, పోత్రేణ= ముఖాగ్రము
చేత (కోరల చేత), విదీర్ణ= చీల్చబడిన, శాలమూలః= వృక్షముల
వేళ్ళు కలవాడును, నిబిడస్య= దట్టమైన, స్కంధస్య= భుజముల
యొక్క, నికషణేన= రాపిడి చేత, రుగ్ణ= విరవబడిన, వప్రః= కొండచరియలు
కలవాడును, అత ఏవ= అందువలననే మహాసత్త్వసంపన్నుడైన, ఏకః చ అసౌ చరః చ
ఇతి= గుంపు నుండి విడిపోయి ఒంటరిగా తిరుగునట్టి, అయమ్= ఈ వరాహము, సమరాయ= యుద్ధము
చేయుటకు, సమాజుహూషమాణః ఇవ= యుద్ధమునకు
ఆహ్వానించుచున్నట్లుగా, మామ్= నా వైపునకు, అభివర్తతే=
పరిగెత్తుకొని వచ్చుచున్నది.
- తాత్పర్యం:
తన కఠినమైన ముఖాగ్రముతో వృక్షముల వేళ్ళను
పెకలిస్తూ, బలిష్టమైన తన భుజాల రాపిడితో కొండచరియలను విరుస్తూ, అత్యంత బలసంపన్నమై, గుంపునకు దూరమై
ఒంటరిగా తిరిగే ఈ వరాహము నన్ను యుద్ధమునకు ఆహ్వానిస్తున్నట్లుగా నా పైకి
దూసుకువస్తోంది.
- విశేషాలు:
మల్లినాథుని వాక్యముల ప్రకారం, 'ఘనపోత్ర' అనగా కఠినమైన
ముఖాగ్రము. 'శాలమూల' అనగా వృక్షముల
వేళ్ళు. బలిష్టమైన భుజముల రాపిడి చేత కొండచరియలను భంగము చేయుట వల్ల ఇది
మహాసత్త్వసంపన్నమైనది (అత్యంత బలము కలది) అని భావము. 'ఒకచరః' అనగా ఒంటరిగా
తిరుగునది, అనగా యూథము (గుంపు) నుండి విడిపోయినది అని అర్థము.
'సమరాయ'
అనుచోట 'క్రియార్థోపపదస్య చ
కర్మణి స్థానినః' అను సూత్రము చేత చతుర్థీ విభక్తి వచ్చినది, అనగా సమరము చేయుట
కొరకు అని అర్థము. 'సమాజుహూషమాణః' అనగా
సమాహ్వానింపవలెనని కోరుచున్నట్లు అని అర్థము. ఇక్కడ 'ఇవ' శబ్దము సంభావన (ఊహ)
యందు ఉపయోగించబడినది. ఉపసర్గ వశము చేత ఇది సకర్మకమైనది. అందువల్ల సర్వథా దీనిని
ఉపేక్షించకూడదు అని అర్జునుని భావము.
శ్లోకం 4
ఇహ వీతభయాస్తపోనుభావాజ్జహతి వ్యాలమృగాః
పరేశు వృత్తిమ్ |
మయి తాం సుతరామయం విధత్తే వికృతిః కిం ను
భవేదియం ను మాయా || 4
- తెలుగు ప్రతిపదార్థం:
ఇహ= ఈ ఆశ్రమము నందు, తపోనుభావాత్=
తపోమహిమ వలన, వీతభయాః= భయము లేనివి, అనగా వైరము లేనివి
అయిన, వ్యాలమృగాః= క్రూర జంతువులైన పులులు మొదలైనవి, పరేషు= ఇతర ప్రాణుల
యందు, వృత్తిమ్= జీవికను (హింసను), జహతి=
వదిలివేయుచున్నవి, అనగా హింసతో జీవించుట లేదు, అయమ్= ఈ వరాహము
మాత్రము, మయి= నా విషయములో, తామ్= ఆ
హింసారూపమైన వృత్తిని, సుతరామ్= మిక్కిలిగా, విధత్తే=
చేయుచున్నది, తత్= అందువలన, ఇయమ్= ఇది, తపఃసామర్థ్యభంగరూపా=
తపోసామర్థ్యమునకు భంగము కలిగించు వికృతిః కిం ను= వికారమా, యద్వా= లేక, కస్యచిత్ దైత్యస్య=
ఏ దైత్యుని యొక్కనైనా, వరాహభూమికా= వరాహ రూపముతో కూడిన, మాయా ను= మాయా
రూపమా.
- తాత్పర్యం:
ఈ ఆశ్రమములో తపోమహిమ వల్ల క్రూర జంతువులైన
పులులు కూడా జంతువులపై తమ క్రూరత్వాన్ని వదిలిపెట్టి జీవిస్తున్నాయి. కానీ ఈ
వరాహము నా విషయములో ఆ హింసా ప్రవృత్తిని మిక్కిలిగా ప్రదర్శిస్తోంది. ఇది నా
తపోసామర్థ్యమును భంగము చేయుటకు కలిగిన వికారమా? లేక వరాహ రూపములో
వచ్చిన ఏ దైత్యుని మాయా రూపమా?
- విశేషాలు:
మల్లినాథసూరి వ్యాఖ్యానము ప్రకారం, 'ఇహ' అనగా ఈ ఆశ్రమము
నందు అని అర్థము. తపోనుభావము వలన జంతువులు విగతవైరములను (వైరము లేనివి) అయినవి. 'వ్యాలమృగాః' అనగా క్రూర
వ్యాఘ్రాదులు అని అర్థము. విశ్వకోశము ననుసరించి 'వ్యాల' శబ్దము పాము, క్రూర జంతువు, దుష్ట ఏనుగు మొదలైన
వాటిని సూచిస్తుంది. అవి ఇతర ప్రాణుల యందు హింసను త్యజించాయి. కానీ ఈ వరాహము
అర్జునుని చంపగోరుచున్నది. 'కిం',
'ను' అను శబ్దములు ఇక్కడ
వితర్కము (ఊహ లేదా సంశయము) నందు ఉపయోగించబడ్డాయి. ఇది తపస్సామర్థ్య నాశన రూపమైన
వికృతియా లేక రాక్షస మాయా అని అర్జునుడు వితర్కించుచున్నాడు.
శ్లోకం 5
అథవైష కృతజ్ఞయేవ పూర్వం భృశమాసేవితయా రుషా
న ముక్తః |
అవధూయ విరోధినీః కిమారాన్మృగజాతీరభియాతి
మాం జవేన || 5
- తెలుగు ప్రతిపదార్థం:
అథవా= లేక పక్షాంతరమునందు, ఏషః= ఈ మృగము, పూర్వమ్= పూర్వ
జన్మము నందు, భృశమ్= మిక్కిలిగా, ఆసేవితయా= అలవాటు
పడినట్టియు, రుషా= క్రోధము చేత, కృతజ్ఞయా ఇవ= పూర్వ
శత్రుత్వమును గుర్తుంచుకున్నదాని వలె,
న ముక్తః= వదిలిపెట్టబడలేదు, యత్= ఏ కారణము వలన, ఆరాత్= సమీపము
నందున్న, విరోధినీః= తనకు విరోధులైన, మృగజాతీః= ఇతర
జంతువులను, అవధూయ= వదిలిపెట్టి, జవేన= వేగముగా, మామ్= నా వైపునకు, అభియాతి=
పరిగెత్తుకొని వచ్చుచున్నదో, అన్యథా= అలా కాకపోతే, నాభియాయాత్= ఈ
విధముగా నా పైకి రాదు కదా.
- తాత్పర్యం:
లేదా, ఈ జంతువు
పూర్వజన్మలో నాపై పెంచుకున్న, బాగా అలవాటైన క్రోధాన్ని కృతజ్ఞత గలదాని వలె ఇంకా
వదిలిపెట్టలేదా! ఎందుకంటే, ఇది తన సమీపంలో ఉన్న ఇతర శత్రు జంతువులను
వదిలిపెట్టి, అత్యంత వేగంతో నా పైకే దూసుకువస్తోంది. పూర్వవైర
బంధం లేకపోతే ఇది ఇలా ప్రవర్తించదు కదా!
- విశేషాలు:
మల్లినాథుని వాక్యములను అనుసరించి, 'అథవా' అనునది
పక్షాంతరమును (మరొక ఆలోచనను) సూచిస్తుంది. పూర్వ జన్మాంతరము నందు అనుభవించిన కోపము
దీనిని వదిలిపెట్టలేదు. 'కృతజ్ఞయేవ' అనగా పూర్వ వైరమును
గుర్తుపెట్టుకున్నట్లు ఉన్నది అని ఉత్ప్రేక్ష. ప్రస్తుతం వైరకారణము ఏదీ
కనిపించకపోవడం చేత, ఇది పూర్వజన్మ వైర అనుబంధము కలదే అని భావము.
అమరకోశము ననుసరించి 'ఆరాత్'
అనగా దూరము మరియు సమీపము అను రెండు
అర్థములు ఉన్నప్పటికీ, ఇక్కడ సమీపము అని అర్థము. సమీపము నందున్న ఇతర
మృగములను వదిలిపెట్టి వేగముగా తన వైపునకు రావడం చేత, ఇది నిశ్చయముగా
పూర్వవైరము కలదే అని అర్జునుడు భావించుచున్నాడు.
శ్లోకం 6 న మృగః ఖలు
కోఁప్యయం జిఘాంసుః స్ఖలతి హ్యత్ర తథా భృశం మనో మే | విమలం కలుషీభ વચ્చ చేతః కథయత్యేవ హితైషిణం రిపుం వా || 6
- తెలుగు ప్రతిపదార్థం: అయమ్= ఈ ప్రాణి, మృగః న ఖలు= నిశ్చయముగా కేవలము మృగము కాదు, కింతు= మరేమనగా, కః అపి అన్యః ఏవ= ఎవడో ఒక ఇతర రూపము
ధరించిన, జిఘాంసుః= చంపవలెనని కోరిక కలవాడు, హి= ఏ కారణము వలననగా,
అత్ర= ఈ మృగము విషయమునందు, మే= నా యొక్క, మనః= మనస్సు, తథా భృశమ్= అంతగా మిక్కిలిగా, స్ఖలతి=
క్షోభిల్లుచున్నదో, యథా= ఏ విధముగానైతే, అయమ్ జిఘాంసుః= వీడు చంపగోరుచున్నవాడు అని బుద్ధి పుట్టుచున్నదో, తథా హి= అది ఎట్లనగా,
విమలమ్= ప్రసన్నమైనట్టియు, తథా= అట్లే, కలుషీభవత్= క్షోభను పొందుచున్నట్టియు, చేతః ఏవ= చిత్తమే, హితైషిణమ్= మిత్రుడిని, వా= లేదా, రిపుమ్= శత్రువును, కథయతి= చెప్పును.
- తాత్పర్యం: ఈ ప్రాణి కేవలం అడవి జంతువు కాదు; నన్ను చంపాలని
వచ్చిన మరెవ్వరో రాక్షసుడు. ఎందుకంటే, దీనిని
చూడగానే నా మనస్సు మిక్కిలి క్షోభకు గురవుతోంది. మనస్సు ప్రసన్నంగా ఉంటే వాడు
మిత్రుడని, మనస్సు కలత చెందితే వాడు శత్రువని
చిత్తమే మనకు ముందే తెలియజేస్తుంది. కాబట్టి వీడు వధించదగిన శత్రువే.
- విశేషాలు: మల్లినాథసూరి వ్యాఖ్యానము ననుసరించి, 'జిఘాంసుః' అనగా చంపగోరుచున్నవాడు అని అర్థము. హన్ ధాతువునకు
సన్నంతముపై ఉ-ప్రత్యయము వచ్చి,
కుత్వము మరియు దీర్ఘము రాగా ఈ రూపము
ఏర్పడినది. నా మనస్సు ఈ విషయములో మిక్కిలి
క్షోభిల్లుచున్నది. ఏ ఏ స్థానమునందు మనస్సు ప్రసన్నమగునో
అది మిత్రులని, ఎక్కడ మనస్సు కలత చెందునో అది
శత్రువని నిశ్చయము. అందువల్ల వీడు వధ్యుడే అని అర్జునుని
భావము.
శ్లోకం 7 మునిరస్మి నిరాగసః
కుతో మే భయమిత్యేష న భూతయేఁభిమానః |
పరవృద్ధిషు బద్ధమత్సరాణాం కిమివ హ్యస్తి
దురాత్మనామలంఘ్యమ్ || 7
- తెలుగు ప్రతిపదార్థం: అహమ్= నేను, మునిః అస్మి=
మునిని అయి ఉన్నాను, అతః= అందువలన, నిరాగసః= ఏ పాపము లేదా అపరాధము చేయని, మే= నాకు, కుతః= ఎక్కడి నుండి, భయమ్= భయము కలుగును, ఇతి= అని అనుకొనుట, ఏషః అభిమానః= ఈ అహంకారము, భూతయే= శ్రేయస్సు కొరకు,
న భవతి= కానేరదు, తథా హి= అది ఎట్లనగా,
పరవృద్ధిషు= ఇతరుల ఉన్నతి విషయమునందు, బద్ధమత్సరాణామ్= ఈర్ష్యను పెంచుకున్నట్టి, దురాత్మనామ్= దుష్టులైన వారికి, అలంఘ్యమ్=
చేయకూడని పని లేదా దాటరానిది, కిమివ అస్తి= ఏమున్నది, కిమపి నాస్తి= ఏదీ లేదు.
- తాత్పర్యం: "నేను మునిని, నిరపరాధిని, నాకెవరితోనూ శత్రుత్వం లేదు కాబట్టి నాకెందుకు భయం కలుగుతుంది?" అని అనుకోవడం శ్రేయస్సుకు మంచిది కాదు.
ఎందుకంటే, ఇతరుల ఎదుగుదలను చూసి ఓర్వలేక
ఈర్ష్యతో రగిలిపోయే దుర్మార్గులు చేయకూడని అకృత్యం అంటూ ఏదీ ఉండదు.
- విశేషాలు: మల్లినాథుని వాక్యముల ప్రకారం, అపకారము చేయని
నన్ను ఎవడు ఏమి చేయగలడు అని అనుకొను బుద్ధి శ్రేయస్సును (మంచిని) కలిగించదు. ఇతరుల వృద్ధిని చూసి అసూయ పడే దురాత్ములకు చేయరాని కార్మంటూ ఏదీ
లేదు. ఇక్కడ 'ఇవ' శబ్దము వాక్యాలంకారము నందు ఉపయోగించబడినది. ముని అయినంత మాత్రాన శత్రువుల నుండి ప్రమాదముండదని భావించరాదని
తాత్పర్యం.
శ్లోకం 8 దనుజః స్విదయం
క్షపాచరో వా వనజే నేతి బలమస్త్యహో సత్త్వే | అభిభూయ తథా హి
మేఘనీలః సకలం కంపయతీవ శైలరాజమ్ || 8
- తెలుగు ప్రతిపదార్థం: అయమ్= ఈ వరాహము, దనుజః స్విత్= దానవుడా,
వా= లేదా, క్షపాచరః వా= రాక్షసుడా,
తు= అంతేకాని, వనజే= అడవిలో పుట్టిన,
సత్త్వే= జంతువునందు, ఈదృశమ్= ఇటువంటి, బలమ్= బలము, నాస్తి= లేదు, బత= ఇది ఆశ్చర్యము, తథా హి= అది ఎట్లనగా,
మేఘనీలః= మేఘము వలె నల్లనైనట్టి, అయమ్= ఈ వరాహము, సకలమ్= సమస్తమైన, శైలరాజమ్= పర్వతరాజమును (ఇంద్రకీల పర్వతమును), అభిభూయ= ఆక్రమించి, కంపయతీవ= వణకించుచున్నట్లు ఉన్నది.
- తాత్పర్యం: వీడు దానవుడో లేక రాక్షసుడో అయి ఉంటాడు కానీ కేవలం అడవి జంతువు
మాత్రం కాదు. ఎందుకంటే సాధారణ అడవి జంతువుకు ఇంతటి బలం ఉండదు, ఇది చాలా ఆశ్చర్యకరం! మేఘంలా నల్లగా ఉన్న ఈ వరాహము తన పాదముల
నొక్కుడు చేత సమస్త పర్వతరాజాన్ని ఆక్రమించి కంపించిపోతున్నట్లు చేస్తోంది.
- విశేషాలు: మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానము ననుసరించి, 'దనుజః' అనగా దానవుడు, క్షపాచరః' అనగా
రాక్షసుడు అని అర్థము. వన్యప్రాణుల యందు ఇంతటి బలముండదు
కాబట్టి 'బత' అని ఆశ్చర్యము
ప్రకటించబడినది. పాదముల నొక్కుడు భారము చేత పర్వతము
కంపించుచున్నట్లు ప్రతీయమానమగుచున్నది. ఇక్కడ పర్వత
కంపనమనెడి కార్యము చేత దానికి కారణమైన అత్యధిక బలము సమర్థింపబడినందున, ఇది ఉత్ప్రేక్షాగర్భితమైన కార్యేణ కారణసమర్థన రూప అర్థాంతరన్యాస
అలంకారము.
శ్లోకం 9 అయమేవ
మృగవ్యసత్రకామః ప్రహరిష్యన్మయి మాయయా శమస్థే | పృథుభిర్ధ్వజినీరవైరకార్షీచ్చకితోద్భ్రాంతమృగాణి
కాననాని || 9
- తెలుగు ప్రతిపదార్థం: శమస్థే= శాంతి నందు నిలిచియున్నట్టి, మయి= నా విషయమునందు, మాయయా= మాయ చేత, ప్రహరిష్యన్= ప్రహరించవలెనని కోరుచున్నవాడై, అయమేవ= వీడే, మృగవ్యసత్రకామః= వేటారణ్యమును
కోరుచున్నవాడై, స్వమాయయా కల్పితైః= తన మాయ చేత
కల్పింపబడిన, పృథుభిః= గొప్పవైన, ధ్వజినీరవైః= సేనా కలకల ధ్వనుల చేత, కాననాని=
అడవులను, చకితోద్భ్రాంతమృగాణి= భయపడి
పారిపోవుచున్న జంతువులు కలవిగా,
అకార్షీత్= చేసెను.
- తాత్పర్యం: ప్రశాంతంగా తపస్సు చేసుకుంటున్న నాపై మాయతో దాడి చేయడానికి, సమయం కోసము చూస్తూ వీడే వేటగాని వలె నటించుచున్నాడు. తన మాయతో
సృష్టించిన భయంకరమైన సేనా కలకల ధ్వనుల ద్వారా అడవిలోని జంతువులన్నీ భయపడి అటు
ఇటు పారిపోయేలా ఈ వరాహమే చేశాడు.
- విశేషాలు: మల్లినాథుని వాక్యముల ప్రకారం, 'మృగవ్యమ్' అనగా మృగయా (వేట), 'సత్రమ్' అనగా వనము (అడవి). వేటాడే భూమిని ఆక్రమింపగోరినవాడై, తన మాయా సేనల ద్వారా శబ్దములను సృష్టించెను. అమరకోశము ననుసరించి 'మృగవ్యమ్', 'ఆఖేటః', 'మృగయా' అనునవి వేటకు
నామములు; అలాగే 'సత్రమ్' అనగా అల్పాచ్ఛాదనము, యజ్ఞము, సదాదానము మరియు వనము అని అర్థములు. నాపై ప్రహరించుటకై తానే వేటగాని రూపము ధరించి, వనావరోధము కొరకు సేనాఘోషను కల్పించి, ఇప్పుడు మృగ
రూపమున వచ్చుచున్నాడు అని అర్జునుని వితర్కము.
శ్లోకం 10 బహుశః
కృతసత్కృతేర్విధాతుం ప్రియమిచ్ఛన్నథవా సుయోధనస్య | క్షుభితం
వనగోచరాభియోగాద్గణమాశిశ్రియదాకులం తిరశ్చామ్ || 10
- తెలుగు ప్రతిపదార్థం: అథవా= లేదా, బహుశః= అనేక
పర్యాయములు, కృతసత్కృతేః= సత్కారములను చేసినట్టి, సుయోధనస్య= దుర్యోధనుని యొక్క, ప్రియమ్=
ప్రియమును, విధాతుమ్= చేయవలెనని, ఇచ్ఛన్= కోరుచున్నవాడై,
వనగోచరాణామ్= వనమే స్థానముగా గల
మృగముల యొక్క, అభియోగాత్= నిరోధము లేదా ముట్టడి
కారణముగా, క్షుభితమ్= కలత చెందినట్టియు, ఆకులమ్= చంచలమైనట్టియు,
తిరశ్చామ్= పశువుల యొక్క, గణమ్= సమూహమును, వరాహరూపేణ= వరాహ రూపముతో, ఆశిశ్రియత్= ప్రవేశించెను.
- తాత్పర్యం: లేదా, తనకు అనేకమార్లు సత్కారాలు చేసిన
దుర్యోధనునికి ఏదైనా ఉపకారం (నాకు కీడు చేయడం ద్వారా ప్రియం) చేయాలనే తలంపుతో, ఎవడో ఒకడు ఈ వరాహ రూపాన్ని ధరించి ఉంటాడు. వన నివాసులైన జంతువుల
ముట్టడి వల్ల కలత చెంది, చెల్లాచెదురవుతున్న పశువుల గుంపులో
వీడు వరాహ రూపముతో వచ్చి చేరాడు.
- విశేషాలు: మల్లినాథుని వాక్యములను అనుసరించి, దుర్యోధనునికి
ప్రతిప్రియము (బదులుగా మేలు) చేయగోరినవాడై ఎవడో ఒకడు ఈ రూపము ధరించెనని భావము. హలాయుధ నిఘంటువు ప్రకారం 'అభియోగః' అనగా అవరోధము (ముట్టడి లేదా బంధనము) అని అర్థము. వనగోచరుల ముట్టడి వల్ల ఉద్విగ్నమైన పశువుల సమూహమునందు వీడు వరాహ
రూపముతో ప్రవేశించెను. ఇక్కడ 'ఆశిశ్రియత్' అను రూపము 'శ్రిఞ్' ధాతువునకు జం-ప్రత్యయము మరియు
ద్విత్వము రాగా ఏర్పడినది. ఇది అర్జునుని మరొక ఊహ.
శ్లోకం 11 అవలీఢసనాభిరశ్వసేనః
ప్రసభం ఖాండవజాతవేదసా వా | ప్రతిక картуముపాగతః
సమన్యుర్యది వా వృకోదరేణ కృతమన్యుః ||
11
- తెలుగు ప్రతిపదార్థం: ఖాండవజాతవేదసా= ఖాండవ వన దహన కాలమునందలి
అగ్ని చేత, ప్రసభమ్= బలాత్కారముగా, అవలీఢ= దహింపబడిన, సనాభిః= బంధువులు కలవాడును, అత ఏవ= అందువలననే, సమన్యుః= బద్ధవైరము కలవాడును అయిన, అశ్వసేనః= తక్షకుని కుమారుడైన అశ్వసేనుడను మహాసర్పము, ప్రతికర్తుమ్= ఆ వైరాన్ని తీర్చుకొనుట కొరకు, వరాహమాయయా= వరాహ మాయతో,
ఉపాగతః వా= వచ్చెనా, యది వా= లేదా, వృకోదరేణ= భీమసేనుని చేత, కృతమన్యుః= జనింపబడిన కోపము కలవాడైన, కశ్చిత్=
ఎవడైనా ఒకడు వచ్చెనా.
- తాత్పర్యం: లేదా, ఖాండవవన దహన సమయంలో అర్జునుని బాణాల
వల్ల బలాత్కారంగా చంపబడిన బంధువులు గల తక్షక పుత్రుడైన 'అశ్వసేనుడు' అనే మహాసర్పం, తన పగ తీర్చుకోవడానికి ఈ వరాహ రూపాన్ని ధరించి వచ్చి ఉండవచ్చు. లేదా
భీమసేనుని వల్ల అవమానపడి, క్రోధంతో రగిలిపోతున్న శత్రువులలో
ఎవడైనా ఒకడు ఈ మాయా రూపంలో వచ్చి ఉండవచ్చు.
- విశేషాలు: మల్లినాథుని వాక్యములను అనుసరించి, 'సనాభయః' అనగా సపిండులు, సమాన గోత్రీకులు లేదా బంధువులు అని
అమరకోశము. అర్జునుడు తనకు అపకారము చేసినవాడు
కావున అశ్వసేనుడు బద్ధవైరుడైనాడు.
పూర్వము పాండవులు ఖాండవ దహన సమయమున
అగ్ని భయముతో పారిపోవుచున్న తక్షక పుత్రులను, అశ్వసేనుని
బంధువులను బాణములతో నిరోధించి దహింపజేశారనునది భారత కథ. 'కృతమన్యుః' అనగా పుట్టించబడిన కోపము కలవాడు అని
అర్థము.
శ్లోకం 12 బలశాలితయా యథా తథా
వా ధియముచ్ఛేదపరామయం దధానః | నియమేన మయా నిబర్హణీయః పరమం లాభమరాతిభంగమాహుః || 12
- తెలుగు ప్రతిపదార్థం: అయమ్= ఈ వరాహము, మాయికః వా= మాయా రూపము కలవాడైనను, పారమార్థికః
వా అస్తు= నిజమైన వరాహమైనను కానిమ్ము, యథా తథా వా
అస్తు= అది ఎట్లయినను కానిమ్ము,
సర్వథా అపి= ఏ విధముగా చూసినను, బలశాలితయా= బల గర్వము చేత, ఉచ్ఛేదపరామ్=
నన్ను చంపవలెనను, ధియమ్= బుద్ధిని, దధానః= కలిగియున్నాడు,
అతః= అందువలన, అయమ్ మృగః= ఈ మృగము, మయా= నా చేత, నియమేన= అవశ్యముగా, నిబర్హణీయః= వధింపదగినవాడు, తథా హి= అది ఎట్లనగా,
అరాతిభంగమ్= శత్రు నాశనమును, పరమమ్= శ్రేష్ఠమైన, లాభమ్= లాభముగా, ఆహుః= పెద్దలు చెప్పుదురు.
- తాత్పర్యం: ఈ వరాహము మాయా రూపమైనా కావచ్చు, లేదా నిజమైన
అడవి పందైనా కావచ్చు; అదెలా ఉన్నా నాకు అనవసరం. బలగర్వంతో
నన్ను ముట్టడించి, నన్ను అంతం చేయాలనే క్రూర బుద్ధితో
ఇది వస్తోంది కాబట్టి, దీనిని నేను నిశ్చయంగా వధించి
తీరాలి. ఎందుకంటే, శత్రువును సంహరించడం అనేది
అన్నింటికన్నా మిక్కిలి శ్రేష్ఠమైన లాభమని నీతిశాస్త్ర కోవిదులు అంటారు.
- విశేషాలు: మల్లినాథసూరి వ్యాఖ్యానము ప్రకారం, వీడు మాయా
రూపమా లేక నిజమైన జంతువా అను శంకతో పనిలేదు; బలదృప్తుడై
(బలగర్వముతో) నన్ను చంపగోరుచున్నాడు. 'నిబర్హణీయః' అనగా వధింపదగినవాడు;
'ప్రమాపణమ్ నిబర్హణమ్' అని అమరకోశము. శత్రుక్షయము (శత్రు నాశనము) పరమ
లాభమని రాజనీతి సూత్రము.
శ్లోకం 13 కురు తాత
తపాంస్యమార్గదాయి విజయాయేత్యలమన్వశాన్మునిర్మామ్ | బలినశ్చ
వధాదృతేఁస్య శక్యం వ్రతసంరక్షనమన్యథా న కర్తుమ్ || 13
- తెలుగు ప్రతిపదార్థం: హే తాత= ఓ వత్సా అర్జునా, అమార్గదాయి= రంధ్రములను అన్వేషించు శత్రువులకు ప్రవేశమును
ఇవ్వనివాడవై, విజయాయ= విజయము కొరకు, తపాంసి= తపస్సును, కురు= చేయుము, ఇతి= అని, మునిః= వ్యాసముని, మామ్= నన్ను, అలమ్ భృశమ్= మిక్కిలిగా, అన్వశాత్= శాసించెను లేదా ఉపదేశించెను, బలినః= ప్రబలుడైన, అస్య మృగస్య= ఈ మృగము యొక్క, వధాత్ దృతే= వధను వినా,
అన్యథా= మరియొక ఉపాయము చేత, వ్రతసంరక్షణమ్= తపోరక్షణమును, కర్తుమ్=
చేయుటకు, న శక్యమ్= సాధ్యము కాదు.
- తాత్పర్యం: "నాయనా! నీ
శత్రువులకు ఏ రంధ్రమూ (అవకాశము) దొరకకుండా జాగ్రత్తపడుతూ, విజయం సాధించడం కోసం నిష్ఠతో తపస్సు చెయ్యి" అని వ్యాసమహర్షి
నన్ను మిక్కిలిగా ఆజ్ఞాపించారు. అత్యంత బలవంతుడైన ఈ వరాహాన్ని సంహరించడం
మినహా, నా తపస్సును కాపాడుకోవడానికి వేరే మార్గం
లేదు. కాబట్టి దుష్టశిక్షణ రూపమైన ఈ హింస అధర్మం కానేరదు.
- విశేషాలు: మల్లినాథుని వాక్యముల ప్రకారం, 'అమార్గదాయి' అనగా లోపాలను వెదికే శత్రువులకు చోటు ఇవ్వనివాడు అని అర్థము. వ్యాసముని నన్ను తపస్సు చేయమని ఆజ్ఞాపించెను; 'అన్వశాత్' అనునది 'అనుశాస్' ధాతువునకు లజ్-విభక్తి రూపము. 'వధాదృతే' అనుచోట 'అన్యారాదితరర్తే...' అను సూత్రము చేత పంచమీ విభక్తి
వచ్చినది, అనగా వధ లేకుండగా అని అర్థము. దుష్టనిగ్రహ రూపమైన హింస తపోవ్రత రక్షణార్థమైనది కావున అది అధర్మము
కాదని భావము.
శ్లోకం 14 ఇతి తేన విచింత్య
చాపనామ ప్రథమం పౌరుషచిహ్నమాలలంబే | ఉపలబ్ధగుణః పరస్య భేదే సచివః శుద్ధ ఇవాదదే చ బాణః || 14
- తెలుగు ప్రతిపదార్థం: తేన= ఆ అర్జునుని చేత, ఇతి= ఈ విధముగా, విచింత్య= ఆలోచించి, ప్రథమమ్= మొదటిదైనట్టియు, పౌరుషచిహ్నమ్=
పౌరుషమునకు గుర్రైనట్టియు, చాపనామ= విల్లు అని పిలువబడు ధనుస్సు, ఆలలంబే= గ్రహింపబడినది,
అథ= ఆ తరువాత, పరస్య= శత్రువు యొక్క,
భేదే= విదారణము నందు (మరియు
రాజపక్షమున ఉపజాపము నందు), ఉపలబ్ధగుణః= తెలిసికొనబడిన శక్తి
కలవాడును (మరియు బాణపక్షమున నారి యందు కూర్చబడినవాడును), శుద్ధః= ఋజువైనట్టియు,
దోషరహితమైనట్టియు (మరియు
మంత్రిపక్షమున ఉపధాశుద్ధి కలవాడును) అయిన, బాణః= బాణము, శుద్ధః సచివః ఇవ= యోగ్యుడైన మంత్రి వలె, ఆదదే చ= గ్రహింపబడెను.
- తాత్పర్యం: ఈ విధంగా ఆలోచించి అర్జునుడు, తన పౌరుషానికి
ప్రథమ చిహ్నమైన గాండీవాన్ని చేతబట్టాడు. ఆ తర్వాత శత్రువును చీల్చగల శక్తి
కలిగి, ఎలాంటి వంకరలు లేని తిరుగులేని బాణాన్ని, రాజుకు సహాయపడే యోగ్యుడైన ఉత్తమ మంత్రిని లాగా తన చేతిలోకి
తీసుకున్నాడు.
- విశేషాలు: మల్లినాథసూరి వ్యాఖ్యానము ప్రకారం, అర్జునుడు
వింటిని గ్రహించెను, అది అతని ముఖ్యా యుధము కావున పౌరుష
చిహ్నమైనది. 'బాణః సచివః ఇవ' అనుచోట బాణము మరియు సచివుడు (మంత్రి) అను ఇద్దరి విషయమున
శ్లేషాలంకారము ప్రయుక్తమైనది. బాణపక్షమున శత్రు సంహారక శక్తి, ఋజుత్వము (వంకరలు లేకపోవుట) అని అర్థము; మంత్రిపక్షమున ఉపధాశుద్ధి (నీతిపరుడై ఉండుట), కార్యానుకూల గుణములు కలిగి ఉండుట అని అర్థము. శాస్త్ర నిషేధములైన దిగ్ధ (విషపూరిత) బాణాది దోషములు లేనిదగుట చేత
బాణము 'శుద్ధ'మైనది.
శ్లోకం 15 అనుభావవతా గురు
స్థిరత్వాదవిసంవాది ధనుర్ధనంజయేన | స్వబలవ్యసనేఁపి పీడ్యమానం గుణవన్మిత్రమివానతిం
ప్రపేదే || 15
- తెలుగు ప్రతిపదార్థం: అనుభావవతా= నిశ్చయ బుద్ధి లేదా ప్రభావము
కలిగిన, ధనంజయేన= అర్జునుని చేత, స్వబలవ్యసనే అపి= తన తపఃక్షీణత యందును (మిత్రపక్షమున ధనబల
నాశనమందును), పీడ్యమానమ్= ఆకర్షింపబడుచున్నట్టి
(మరియు మిత్రపక్షమున పీడింపబడుచున్నట్టి), గురు=
గొప్పదైనట్టియు, స్థిరత్వాత్= సారవంతమగుట వలన, అవిసంవాది= భంగము లేనిదైనట్టియు (మిత్రపక్షమున సత్యనిష్ఠ
కలదైనట్టియు), గుణవత్= నారి కూర్చబడినట్టి
(మిత్రపక్షమున దయాది గుణములు కల),
ధనుః= ధనుస్సు, సన్మిత్రమ్ ఇవ= ఉత్తమ మిత్రుడి వలె, ఆనతిమ్=
వంగుటను (మరియు అనుకూలతను), ప్రపేదే= పొందెను.
- తాత్పర్యం: ప్రభావశాలి అయిన అర్జునుడు ఆకర్షిస్తున్నప్పుడు, ఆ గాండీవ ధనుస్సు ఉత్తమ మిత్రుని వలె వంగి అనుకూలతను
ప్రదర్శించింది. తన తపస్సు వల్ల శరీరం క్షీణించినప్పటికీ (మిత్రపక్షమున
ఆపత్కాలంలో సైతం), ఎంతో సారవంతమైనది, ఎన్నటికీ విరిగిపోనిది,
నారితో కూడినది అయిన ఆ ధనుస్సు, కష్టకాలంలో కూడా అండగా నిలిచే గుణవంతుడైన మిత్రుని వలె అర్జునునికి
లొంగి వంగినది.
- విశేషాలు: మల్లినాథుని వాక్యముల ప్రకారం, 'అనుభావః' అనగా ప్రభావము మరియు సత్పురుషుల మతినిశ్చయము అని అమరకోశము. ధనుస్సు మరియు మిత్రుడు అను రెండింటి సామ్యము చేత ఇక్కడ
శ్లేషోపమాలంకారము ప్రయుక్తమైనది.
ధనుస్సు పక్షమున: గురుత్వము
(గొప్పదనము), స్థిరత్వము (సారము కలిగి ఉండుట), అవిసంవాదిత (విరిగిపోకుండుట), గుణవత్త్వము
(సజ్యము-నారి కలిగి ఉండుట). మిత్రపక్షమున: పూజ్యత్వము, సత్యనిష్ఠ, ఔదార్యాది గుణములు కలిగి ఉండుట అని
అర్థము. అర్జునుడు ధనుస్సును ఆకర్షించినప్పుడు
(పీడించినప్పుడు) అది లొంగి వంగినది, సన్మిత్రుడు
కూడా ఆపత్కాలమున పీడింపబడుచున్నను స్నేహితునికి అనుకూలుడై ఉండును అని భావము.
శ్లోకం 16 ప్రవికర్షనినాదభిన్నరంధ్రః
పదవిష్టంభనిపీడితస్తదానీమ్ | అధిరోహతి గాండివం మహేషౌ సకలః సంశయమారురోహ శైలః || 16
- తెలుగు ప్రతిపదార్థం: తదానీమ్= ఆ సమయమునందు, మహేషౌ= గొప్పదైన బాణము,
గాండివమ్= గాండీవ ధనుస్సును, అధిరోహతి సతి= అధిరోహించుచుండగా, ప్రవికర్షేణ=
అల్లెతాడును గట్టిగా లాగుట చేత కలిగిన, నినాదేన=
భయంకర ధ్వని చేత, భిన్నరంధ్రః= పగిలిన గుహలు కలదియు, తథా= అట్లే, పదవిష్టంభేన= అర్జునుని పాదముల
నొక్కుడు చేత, నిపీడితః= ఒత్తబడినట్టియు, సకలః= సమస్తమైన, శైలః= ఆ ఇంద్రకీల పర్వతము, సంశయమ్= జీవన సంశయమును (నాశనమగుదునేమో అను సందేహమును), ఆరురోహ= పొందెను.
- తాత్పర్యం: అర్జునుడు గాండీవ ధనుస్సుపై గొప్ప బాణాన్ని సంధించి నారిని గట్టిగా
వెనక్కు లాగినప్పుడు, ఆ అల్లెతాడు విదిల్పుల నుండి పుట్టిన
భీకర ధ్వనికి పర్వత గుహలన్నీ ప్రతిధ్వనించి పగిలిపోయాయి. అదే సమయంలో
అర్జునుడి పాదాల గట్టి నొక్కుడుకు గురైన ఆ ఇంద్రకీల పర్వతమంతా తాను ఎక్కడ
అంతమైపోతానోనని ప్రాణ సంశయంలో పడిపోయింది.
- విశేషాలు: మల్లినాథసూరి వ్యాఖ్యానము ననుసరించి, అమరకోశ
ప్రమాణము ప్రకారం 'గాండీవ', 'గాండివ' అను రెండు రూపములు సాధువులే. జ్యాస్ఫాలనము (నారిని లాగుట) వల్ల కలిగిన శబ్దము చేత పర్వత గుహలు
భిన్నములైనాయి. అర్జునుని పాదాక్రాంతము చేత
పీడింపబడిన పర్వతమునకు సంశయము (జీవిత సందేహము) కలుగకపోయినను, కలిగినట్లు వర్ణించుట చేత ఇక్కడ అతిశయోక్తి అలంకారము ప్రయుక్తమైనది.
శ్లోకం 17 దదృశేఁథ సవిస్మయం
శివేన స్థిరపూర్ణాయతచాపమండలస్థః | రచితస్తిసృణాం పురాం విధాతుం వధమాత్మేవ భయానకః
పరేషామ్ || 17
- తెలుగు ప్రతిపదార్థం: అథ= బాణ సంధానము జరిగిన తరువాత, స్థిరమ్= నిశ్చలముగాను,
పూర్ణమ్= గుండ్రముగాను ఉండునట్లు, ఆయత= లాగబడిన, చాపమండలస్థః= ధనుర్మండలము మధ్య
భాగమునందు నిలిచినవాడును, పరేషామ్= శత్రువులకు, భయానకః= భయంకరుడును అయిన సః= ఆ అర్జునుడు, తిసృణామ్ పురామ్= త్రిపురాసురుల యొక్క మూడు పురముల, వధమ్= సంహారమును, విధాతుమ్= చేయుట కొరకు, రచితః= కల్పింపబడిన, శివస్య ఆత్మా ఇవ= పరమశివుని యొక్క
స్వరూపమే అన్నట్లుగా, శివేన= పరమశివుని చేత, సవిస్మయమ్= ఆశ్చర్యముతో కూడి, దదృశే=
చూడబడెను.
- తాత్పర్యం: అర్జునుడు బాణాన్ని సంధించి వింటిని గుండ్రంగా వంచి నిశ్చలంగా
నిలబడినప్పుడు, శత్రువులకు భీతి గొల్పుతున్న అతడు, పూర్వం త్రిపురాసుర సంహారం కోసం సిద్ధమైన పరమశివుని స్వస్వరూపం లాగా
ప్రకాశించాడు. మారువేషంలో ఉన్న ఆ పరమశివుడే అర్జునుని ఆ అద్భుత రూపాన్ని చూసి
ఆశ్చర్యపోయాడు.
- విశేషాలు: మల్లినాథుని వాక్యముల ప్రకారం, 'తిసృణామ్
పురామ్' అనగా త్రిపురాసురుల యొక్క మూడు నగరములు; ఇక్కడ 'న తిసృచతసృ' అను సూత్రము చేత దీర్ఘనిషేధము జరిగినది. శత్రువులకు భయంకరుడైన అర్జునుడు, త్రిపురసంహారార్థము
నిలిచిన శివుని ఆత్మ (స్వయము) వలె ఉన్నాడని వర్ణించుట చేత ఇక్కడ ఉపమాలంకారము
శోభిల్లుచున్నది.
శ్లోకం 18 విచకర్ష చ
సంహితేషురుచ్చైశ్చరణాస్కందననామితాచలేంద్రః | ధనురాయతభోగవాసుకిజ్యావదనగ్రంథివిముక్తవహ్ని
శంభుః || 18
- తెలుగు ప్రతిపదార్థం: అథ= ఆ తరువాత, సంహితేషుః=
సంధింపబడిన బాణము కలవాడును, చరణాస్కందనేన= పాదముల త్రొక్కుడు చేత, నామిత= వంచబడిన, అచలేంద్రః= పర్వతరాజము కలవాడును అయిన, శంభుః చ= పరమశివుడు కూడా, ఆయతభోగ=
ఆకర్షింపబడిన శరీరము గల, వాసుకిః ఏవ జ్యా= వాసుకియే నారిగా
కలిగినట్టియు, తస్య వదనగ్రంథి= ఆ వాసుకి ముఖమనెడి
ముడి నుండి, విముక్త= విసర్జింపబడిన, వహ్ని= అగ్నిజ్వాలలు కలిగినట్టి, ధనుః= తన
పినాక ధనుస్సును, ఉచ్చైః= మిక్కిలిగా, విచకర్ష= లాగెను.
- తాత్పర్యం: అటుపిమ్మట, పరమశివుడు కూడా బాణాన్ని సంధించి, తన పాదాల నొక్కుడుతో పర్వతరాజాన్ని కుంగదీస్తూ వింటిని గట్టిగా
వెనక్కు లాగాడు. లాగబడిన పొడవైన శరీరం గల వాసుకి అనే పామే ఆ వింటికి నారి; ఆ నారి ముడి అయిన వాసుకి ముఖం నుండి అగ్నిజ్వాలలు వెలువడుతుండగా
శివుడు తన పినాక ధనుస్సును సంధించాడు.
- విశేషాలు: మల్లినాథుని వాక్యముల ప్రకారం, శివుడు
బాణమును సంధించి, పాదముల ఒత్తిడి చేత పర్వతమును
క్రిందికి అణచివేస్తూ వింటిని లాగెను. ఆ ధనుస్సునకు
వాసుకియే అల్లెతాడు, దాని ముఖము నుండి అగ్ని
వెలువడుచున్నది. ఈ వర్ణన యథార్థముగా ఉన్నందున ఇక్కడ
స్వభావోక్తి అలంకారము ప్రయుక్తమైనది.
శ్లోకం 19 స భవస్య
భవక్షయైకహేతోః సితసప్తేశ్చ విధాస్యతోః సహార్థమ్ | రిపురాప పరాభవాయ
మధ్యం ప్రకృతిప్రత్యయయోరివానుబంధః ||
19
- తెలుగు ప్రతిపదార్థం: భవక్షయైకహేతోః= సంసార బంధములను లేదా నాశనమును
తుడిచిపెట్టు ఏకైక కారణుడైన, భవస్య= శివుని యొక్కయు, చ= అట్లే, సితసప్తేః= తెల్లని గుఱ్ఱములు గల
అర్జునుని యొక్కయు, సహ సంభూయ= ఇద్దరూ కలిసి, అర్థమ్= శత్రు సంహారమనెడి ప్రయోజనమును (వ్యాకరణ పక్షమున
వాచ్యార్థమును), విధాస్యతోః= చేయబోవుచుండగా, రిపుః= ఆ శత్రువైన వరాహము, ప్రకృతిప్రత్య యయోః= ప్రకృతి మరియు ప్రత్యయముల
యొక్క, మధ్యమ్= మధ్య భాగమును, అనుబంధః ఇవ= ఇత్-సంజ్ఞక వర్ణము (లోపమగు వర్ణము) వలె, పరాభవాయ= నాశనము కొరకే,
ఆప= పొందెను.
- తాత్పర్యం: సంసార బంధాలను లయం చేసే పరమశివుడు, శ్వేతవాహనుడైన
అర్జునుడు ఇద్దరూ కలిసి ఆ వరాహాన్ని సంహరించాలనే ఒకే లక్ష్యంతో బాణాలు
వదిలినప్పుడు, ఆ వరాహము వారిద్దరి బాణాల మధ్యలో
వచ్చి చిక్కుకుంది. వ్యాకరణంలో ప్రకృతికి, ప్రత్యయానికి
మధ్యలో వచ్చి చేరే 'అనుబంధము' (ఇత్ వర్ణము)
ఎలాగైతే లోపించి (నశించి) పోతుందో, అలాగే ఆ
వరాహము కూడా తన నాశనము కొరకే వారిద్దరి మధ్యకు వచ్చింది.
- విశేషాలు: మల్లినాథసూరి వ్యాఖ్యానము ప్రకారం, శివుడు మరియు
అర్జునుడు ఒకే ప్రయోజనము (శత్రువధ) కొరకు సిద్ధపడ్డారు. వ్యాకరణ నియమము ప్రకారం 'ప్రకృతిప్రత్యయౌ
సహార్థం బ్రూతః' అనగా ప్రకృతి, ప్రత్యయము కలిసి ఒకే అర్థమును చెప్పును. వాటి మధ్యలో వచ్చే అనుబంధము (ఉదాహరణకు 'భూతమ్' లేదా 'భూతిః' అను రూపములలో కకారము వంటి ఇత్ సంజ్ఞక అక్షరము) ఎలాగైతే లోపము
(నాశనము) పొందుటకే వస్తుందో, అలాగే ఈ వరాహము కూడా కేవలము
లోపించుటకే (చనిపోవుటకే) వారి మధ్యకు చేరినది అని అర్థము. ఇక్కడ ఉపమాలంకారము ప్రయుక్తమైనది.
శ్లోకం 20 అథ
దీపితవారివాహవర్త్మా రవవిత్రాసితవారణాదవార్యః | నిపపాత జవాదిషుః
పినాకాన్మహతోఁభ్రాదివ వైద్యుతః కృశానుః || 20
- తెలుగు ప్రతిపదార్థం: అథ= ఆ వరాహము మధ్యలోనికి వచ్చిన తరువాత, దీపిత= ప్రకాశింపబడిన,
వారివాహవర్త్మా= ఆకాశ మార్గము కలదియు, అవార్యః= వారింప శక్యము కానిదియు అయిన, ఇషుః= శివుని బాణము, రవ= తన భయంకర ధ్వని చేత, విత్రాసిత= భయపెట్టబడిన,
వారణాత్= దిగ్గజములు కలిగినట్టి, పినాకాత్= పినాక ధనుస్సు నుండి, మహతః=
గొప్పదైన, అభ్రాత్= మేఘము నుండి, వైద్యుతః కృశానుః ఇవ= మెరుపుతో కూడిన అగ్ని (పిడుగు) వలె, జవాత్= వేగము వలన, నిపపాత= క్రిందికి దూసుకొని వచ్చెను.
- తాత్పర్యం: ఆ వరాహము మధ్యకు రాగానే,
పరమశివుని పినాక ధనుస్సు నుండి
వెలువడిన బాణము ఆకాశ మార్గాన్నంతా దేదీప్యమానంగా ప్రకాశింపజేస్తూ, తన భీకర ధ్వనితో దిగ్గజాలను సైతం భయపెడుతూ దూసుకువచ్చింది. ఎవరూ
అడ్డుకోలేని ఆ బాణము, దట్టమైన మేఘం నుండి భూమిపైకి అత్యంత
వేగంతో పడే పిడుగు లాగా వరాహముపైకి దూకింది.
- విశేషాలు: మల్లినాథుని వాక్యముల ప్రకారం, 'వారివాహవర్త్మ' అనగా ఆకాశము. 'పినాకము' అనగా శివుని ధనుస్సు అని అమరకోశము. మేఘము నుండి
నిపతించే వైద్యుత అగ్ని (పిడుగు) వలె శివుని బాణము పినాకము నుండి అత్యంత
వేగముతో వరాహముపై పడినది అని వర్ణించుట చేత ఇక్కడ ఉపమాలంకారము ప్రయుక్తమైనది.
శ్లోకం 21 వ్రజతోఁస్య
బృహత్పతత్త్రజన్మా కృతతార్క్ష్యోపనిపాతవేగశంకః | ప్రతినాదమహాన్మహోరగాణాం
హృదయశ్రోత్రభిదుత్పపాత నాదః || 21
- తెలుగు ప్రతిపదార్థం: వ్రజతః= అత్యంత వేగముతో దూసుకుపోవుచున్న, అస్య= ఆ శివుని బాణము యొక్క, బృహత్=
పెద్దవైన, పతత్త్రేభ్యః= ఈకల (రెక్కల) నుండి, జన్మా= పుట్టినట్టియు,
కృత= కలిగింపబడిన, తార్క్ష్య= గరుత్మంతుని యొక్క, ఉపనిపాత=
ఆకాశము నుండి దూకునప్పటి, వేగ= వేగము గురించిన, శంకః= భయము లేదా భ్రమ కలదియు, అత ఏవ=
అందువలననే, మహోరగాణామ్= గొప్ప సర్పముల యొక్క, హృదయశ్రోత్రభిత్= హృదయములను మరియు చెవులను బద్దలు కొట్టునట్టియు, ప్రతినాదైః= ప్రతిధ్వనుల చేత, మహాన్=
మిక్కిలి వృద్ధి చెందినట్టి నాదః= ఒక భయంకర ధ్వని, ఉత్పపాత= పైకి లేచెను.
- తాత్పర్యం: అత్యంత వేగంతో దూసుకుపోతున్న ఆ శివుని బాణానికి అమర్చిన పెద్ద ఈకల
నుండి ఒక భయంకరమైన ధ్వని పుట్టింది. ఆ శబ్దం ఎలా ఉందంటే, సాక్షాత్తూ గరుత్మంతుడే ఆకాశం నుండి కిందికి దూసుకువస్తున్నాడా
అన్నట్లుగా ఉంది. ఆ ధ్వని ప్రతిధ్వనిస్తూ మిక్కిలి పెద్దదై, పాతాళంలోని మహాసర్పాల గుండెలను, చెవులను సైతం
బద్దలు కొడుతూ దిక్కులు పిక్కటిల్లేలా ఉద్భవించింది.
- విశేషాలు: మల్లినాథసూరి వ్యాఖ్యానము ననుసరించి, బాణమునకు గల
రెక్కల నుండి పుట్టిన ధ్వని గరుత్మంతుని రాక అను భ్రమను కల్పించినది. 'హృదయశ్రోత్రభిత్' అను పదమునందు అమరకోశ సూత్ర
వ్యభిచారము చేత శ్రోత్ర శబ్దమునకు పూర్వనిపాతము జరిగినది. బాణధ్వని చేత సర్పముల హృదయములు భిన్నము కాకపోయినను, అయినట్లు వర్ణించుట వల్ల అతిشయోక్తి అలంకారము, అది గరుడవేగ భ్రమ వల్ల ఉద్భవించుట చేత భ్రాంతిమదలంకారము కలిసి ఇక్కడ
అంగాంగిభావ సంకర అలంకారము శోభిల్లుచున్నది.
శ్లోకం 22 నయనాదివ శూలినః
ప్రవృత్తైర్మనసోఁప్యాశుతరం యతో పిశంగః | విదధే
విలసత్తడిల్లతాభైః కిరణైర్వ్యోమని మార్గణస్య మార్గః || 22
- తెలుగు ప్రతిపదార్థం: శూలినః= త్రిశూలధారియైన శివుని యొక్క, నయనాత్= మూడవ కంటి నుండి, ప్రవృత్తైః
ఇవ= వెలువడిన అగ్నిజ్వాలల వలె ఉన్నట్టియు, పিশంగైః= ఎర్రని లేదా పింగళ వర్ణము
కలట్టియు, విలసత్= ప్రకాశించుచున్న, తడిల్లతాభైః= మెరుపుతీగలతో సమానమైన, కిరణైః=
కాంతిపుంజముల చేత, మనసః అపి= మానస వేగము కంటెను, ఆశుతరమ్= మిక్కిలి వేగముగా, యతః=
ప్రయాణించుచున్న, మార్గణస్య= ఆ బాణము యొక్క, మార్గః= మార్గము, వ్యోమని= ఆకాశమునందు, ఉల్కారేఖాకారః= తోకచుక్క గీత వలె, విదధే=
ఏర్పడినది.
- తాత్పర్యం: శివుని మూడవ కంటి నుండి వెలువడిన అగ్నిహోత్రం లాగా, మెరుపుతీగల్లా ప్రకాశిస్తూ ఎర్రగా ఉన్న కిరణాలు ఆ బాణం నుండి
నలుదిక్కులా ప్రసరించాయి. మనస్సు వేగం కన్నా అత్యంత వేగంగా దూసుకుపోతున్న ఆ
బాణం ప్రయాణించిన మార్గమంతా, ఆకాశంలో ఒక పెద్ద తోకచుక్క
వెళ్ళినప్పుడు ఏర్పడే నిప్పుల గీత వలె దేదీప్యమానంగా గోచరించింది.
- విశేషాలు: మల్లినాథుని వాక్యముల ప్రకారం, శివుని
నేత్రాగ్ని శిఖల వలె ఆ బాణము ప్రకాశించినది అనుట ఉత్ప్రేక్ష. మెరుపుతీగలతో సమానమైన కాంతి అనునది ఉపమ. 'ఆశుతరమ్' అనుచోట అవ్యయము కాని ఆశు శబ్దముపై
తరప్ ప్రత్యయము వచ్చినది, 'క్లీబే శీఘ్రాద్యసత్త్వే స్యాత్' అని అమరకోశము. 'మార్గణః' అనగా బాణము. బాణవేగము చేత ఆకాశమున ఉల్కారేఖ వంటి
మార్గము ఏర్పడుటను యథార్థముగా వర్ణించినందున ఇక్కడ స్వభావోక్తి అలంకారము కలదు.
శ్లోకం 23 అపయంధనుషః
శివాంతికస్థైర్వివరేశద్భిరభిఖ్యయా జిహానః | యుగపద్దదృశే
విశన్వరాహం తదుపోఢైశ్చ నభశ్చరైః పృషత్కః || 23
- తెలుగు ప్రతిపదార్థం: ధనుషః= పినాక ధనుస్సు నుండి, అపయన్= వెలువడుచున్నట్టియు, అభిఖ్యయా=
కాంతి శోభ చేత, జిహానః= మనోహరముగా వెళ్ళుచున్నట్టియు, సః పృషత్కః= ఆ బాణము,
శివాంతికస్థైః= శివుని సమీపమున
నిలిచినట్టి, నభశ్చరైః= దేవతల చేతను, వివరేశద్భిః= అంతరాళమున (ఆకాశ మధ్యమున) నిలిచిన ఖేచరుల చేతను, చ= అట్లే, తదుపోఢైః= ఆ వరాహమునకు అత్యంత
సమీపమున ఉన్న, నభశ్చరైః= దేవతల చేతను, వరాహమ్= వరాహమును, విశన్= ప్రవేశించుచున్నట్లుగా, యుగపత్= ఒకే సమయమునందు,
దదృశే= చూడబడెను.
- తాత్పర్యం: అత్యంత మనోహరమైన కాంతితో వెలిగిపోతున్న ఆ బాణము శివుని వింటి నుండి
బయలుదేరడం, ఆకాశ మధ్య మార్గంలో ప్రయాణించడం, వరాహము శరీరంలోకి దూసుకుపోవడం అనే మూడు క్రియలు ఒకే క్షణంలో
జరిగిపోయాయి. అందువల్ల శివుని వద్ద ఉన్నవారు, ఆకాశంలో
ఉన్నవారు, వరాహము వద్ద ఉన్న దేవతలు అందరూ ఆ
బాణాన్ని ఒకే సమయంలో చూశారు. ఆ బాణము అంతటి లోకోత్తర వేగముతో దూసుకువెళ్ళింది.
- విశేషాలు: మల్లినాథుని వాక్యముల ప్రకారం, 'పృషత్కః' అనగా బాణము అని అమరకోశము. 'అభిఖ్యా' అనగా నామము మరియు శోభ.
'వివరేశద్భిః' అనగా అంతరాళ వర్తులైన ఆకాశచారులు; ఇక్కడ 'తత్పురుషే కృతి బహులమ్'
అను సూత్రము చేత అలుక్ సమాసము
జరిగినది. బాణము వింటి నుండి వెలువడుట, ప్రవేశించుట అను భిన్న దేశ కాల క్రియలు ఒకేమారు జరిగినట్లు
వర్ణించుట చేత అతిశయోక్తి అలంకారము ద్వారా బాణము యొక్క లోకోత్తర వేగమనెడి
వస్తుధ్వని ఇక్కడ వ్యంజితమగుచున్నది.
శ్లోకం 24 స తమాలనిభే రిపౌ
సురాణాం ఘననీహార ఇవావిషక్తవేగః | భయవిప్లుతమీక్షితో నభఃస్థైర్జగతీం గ్రాహ ఇవాపగాం
జగాహ || 24
- తెలుగు ప్రతిపదార్థం: సః= ఆ శివుని బాణము, తమ్= ఆ, తమాలనిభే= చీకటి లేదా తమాల వృక్షము
వలె నల్లనైనట్టి, సురాణామ్ రిపౌ= దేవతల శత్రువైన ఆ
వరాహము నందు, ఘననీహారే= దట్టమైన మంచునందు, అవిషక్తవేగః ఇవ= అడ్డుపడని వేగము కలదై, నభఃస్థైః= ఆకాశమునందున్న ఖేచరుల చేత, భయవిప్లుతమ్=
భయముతో కూడిన ఆశ్చర్యముతో, ఈక్షితః సన్= చూడబడుచున్నదై, గ్రాహః= మొసలి వంటి జలచరము, ఆపగామ్ ఇవ=
నదిలోనికి చొరబడునట్లు, జగతీమ్= భూమిని (వరాహ శరీరాన్ని
చీల్చుకుంటూ భూమి లోపలికి), జగాహ= ప్రవేశించెను.
- తాత్పర్యం: చీకటి లాగా నల్లగా ఉన్న ఆ రాక్షస వరాహము శరీరంలోకి, దట్టమైన మంచు గుట్టలోకి బాణం దూసుకుపోయినట్లుగా, ఏ రకమైన అడ్డంకీ లేకుండా ఆ శివుని బాణము దూసుకుపోయింది. ఆకాశంలోని
దేవతలందరూ భయాశ్చర్యాలతో చూస్తుండగా, ఆ బాణము వరాహ
శరీరాన్ని పూర్తిగా చీల్చుకుని,
ఒక పెద్ద మొసలి నదిలోకి
చొరబడినట్లుగా భూమి లోపలికి దూసుకుపోయి అంతర్థానమైంది.
- విశేషాలు: మల్లినాథసూరి వ్యాఖ్యానము ప్రకారం, తమాల వృక్షము
వలె నల్లనైన వరాహమునందు బాణము దట్టమైన మంచులో వలె అప్రతిహత వేగముతో
(అడ్డులేకుండా) ప్రవేశించినది.
'ఆపగామ్' అనగా నది. 'గ్రాహః' అనగా జలచరము (మొసలి).
'జగతీ' అనగా భూమి అని
వైజయంతీ నిఘంటువు. ఇక్కడ వరాహమునందు మంచు సామ్యము, బాణమునందు గ్రాహ సామ్యము చెప్పబడినందున ఉపమాలంకారము శోభిల్లుచున్నది.
శ్లోకం 25 సపది
ప్రియరూపపర్వరేఖః సితలోహాగ్రనఖః ఖమాససాద | కుపితాంతకతర్జనాంగులీశ్రీర్వ్యథయన్ప్రాణభృతః
కపిధ్వజేషుః || 25
- తెలుగు ప్రతిపదార్థం: సపది= శివుని బాణ ప్రయోగ సమయమునందే, ప్రియ= మనోహరమైన, రూప= ఆకృతియు, పర్వ= కణుపులును, రేఖః= రేఖల అమరికయు కలట్టియు, సిత= పదునైన, లోహాగ్ర= ఇనుప కొనయే, నఖః= గోరుగా కలిగినట్టియు, కుపిత=
కోపించిన, అంతక= యముని యొక్క, తర్జనాంగులి= బెదిరించు చూపుడు వేలు యొక్క, శ్రీరివ శ్రీః= శోభ వంటి శోభ కలిగినట్టి, కపిధ్వజేషుః= వానర ధ్వజము గల అర్జునుని యొక్క బాణము, ప్రాణభృతః= ప్రాణులను,
వ్యథయన్= భయపెట్టుచు, ఖమ్= ఆకాశమును, ఆససాద= చేరెను.
- తాత్పర్యం: శివుడు బాణాన్ని వదిలిన ఆ మరుక్షణంలోనే, అర్జునుడి బాణం కూడా ఆకాశంలోకి దూసుకువెళ్ళింది. మనోహరమైన కణుపులు, చక్కని గీతలు కలిగి, ముందరి పదునైన ఇనుప కొనే గోరుగా ఉన్న
ఆ బాణం, కోపించిన యమధర్మరాజు శత్రువులను
బెదిరించడానికి చాపిన చూపుడు వేలు లాగా భయంకరంగా ఉంది. సమస్త ప్రాణులకు
భయాన్ని కలిగిస్తూ ఆ కపిధ్వజుని (అర్జునుని) బాణము ఆకాశ మార్గాన్ని
ఆక్రమించింది.
- విశేషాలు: మల్లినాథుని వాక్యములను అనుసరించి, శివుని బాణ
ప్రయోగ సమయమునందే అర్జునుని బాణము కూడా బయలుదేరినది. బాణమునకు గల కణుపులు,
గీతలు వేలికి గల పర్వరేఖల వంటివి; దాని ఇనుప కొన నఖము (గోరు) వంటిది. కోపగించిన
యముని తర్జన వేలు వలె అర్జునుని బాణము ప్రకాశించినది అని వర్ణించుట చేత ఇక్కడ
ఉపమాలంకారము ప్రయుక్తమైనది. 'కపిధ్వజేషుః' అనగా ఆంజనేయుని ధ్వజముగా గల అర్జునుని యొక్క బాణము అని భావము.
శ్లోకం 26 పరమాస్త్రపరిగ్రహోరుతేజః
స్ఫురదుల్కాకృతి విక్షిపన్వనేషు | స జవేన పతన్పరఃశతానాం పతతాం వ్రాత ఇవారవం వితేనే || 26
- తెలుగు ప్రతిపదార్థం: పరమాస్త్ర= దివ్యాస్త్రము యొక్క, పరిగ్రహ= అధిష్ఠానము చేత, ఉరు=
గొప్పదైనట్టియు, అత ఏవ= అందువలననే, స్ఫురత్= ప్రకాశించుచున్న, ఉల్కాకృతి=
తోకచుక్క వలె పొడవుగా సాగుచున్న,
తేజః= కాంతిని, వనేషు= అడవుల యందు, విక్షిపన్= వెదజల్లుచున్నదై, జవేన= వేగముతో, పतन= దూసుకుపోవుచున్న, సః= ఆ అర్జునుని బాణము,
పరఃశతానామ్= వందకు పైగా సంఖ్య
కలిగినట్టియు, పతతామ్= ఆకాశమున ఎగురుచున్నట్టి
పక్షుల యొక్క, వ్రాతః ఇవ= సమూహము వలె, ఆరవమ్= ఒక పెద్ద ధ్వనిని, వితేనే=
విస్తరింపజేసెను.
- తాత్పర్యం: దివ్యాస్త్ర అధిష్ఠానం వల్ల అత్యంత శక్తివంతమైన ఆ అర్జునుడి బాణం, ఆకాశంలో ప్రకాశించే పెద్ద తోకచుక్క లాగా తన కాంతిపుంజాలను అడవి
అంతటా వెదజల్లింది. అత్యంత వేగంతో దూసుకుపోతున్న ఆ ఒక్క బాణము, వందలాది పక్షులు ఒకేసారి గుంపుగా ఎగురుతున్నప్పుడు వచ్చే భయంకరమైన
ధ్వని వలె పెద్ద శబ్దాన్ని చేస్తూ అడవిని ప్రతిధ్వనింపజేసింది.
- విశేషాలు: మల్లినాథసూరి వ్యాఖ్యానము ననుసరించి, దివ్యాస్త్రాశ్రయం
వల్ల బాణమునకు ఉల్క (తోకచుక్క) వలె దీర్ఘమైన రూపము, తేజస్సు లభించెను. 'పరఃశతానామ్' అనగా వంద కంటె ఎక్కువ సంఖ్య గలవారు అని అమరకోశము; 'రాజదంతాదిషు పరమ్' అను సూత్రము చేత ఇక్కడ శత శబ్దమునకు
పరనిపాతము, పారస్కరాది గణము చేత సుడాగమము
వచ్చినది. 'పతతామ్' అనగా పక్షుల యొక్క సమూహము. ఇక్కడ పక్షుల
గుంపుతో బాణధ్వనిని పోల్చినందున ఉపమాలంకారము ప్రయుక్తమైనది.
శ్లోకం 27 అవిభావితనిష్క్రమప్రయాణః
శమితాయామ ఇవాతిరంహసా సః | సహ పూర్వతరం ను చిత్తవృత్తేరపతిత్వా చకార
లక్ష్యభేదమ్ || 27
- తెలుగు ప్రతిపదార్థం: సః శరః= ఆ అర్జునుని బాణము, అతిరంహసా= అత్యంత వేగము కారణముగా, అవిభావిత=
గుర్తింపబడనట్టి, నిష్క్రమ= గాండీవము నుండి వెలువడుటయు, ప్రయాణః= మధ్య మార్గమున ప్రయాణించుటయు కలదియు, తథా= అట్లే, శమితాయామః ఇవ= పొడవు సంకోచించినట్లు
ఉన్నదియునై, చిత్తవృత్త్యా సహ ను= మనోవేగముతో
పాటుగానో, కశ్చిత్ వస్తునా సహ ను= మరియొక
దానితో కలిసో, కింవా= లేక, చిత్తవృత్తేః పూర్వతరం ను= మనస్సు ఆలోచించడానికంటే ముందేనో, అథవా= లేక, అపతిత్వా ను= లక్ష్యముపై పడకుండానేనో, లక్ష్యభేదమ్= లక్ష్యమైన వరాహమును భేదించుటను, చకార= చేసెను.
- తాత్పర్యం: ఆ బాణం గాండీవం నుండి ఎప్పుడు బయలుదేరిందో, మార్గంలో ఎప్పుడు ప్రయాణించిందో ఎవరికీ తెలియలేదు. దాని అతివేగం
వల్ల దాని పొడవు కూడా తగ్గిపోయినట్లు అనిపించింది. అది తన లక్ష్యాన్ని ఎలా
ఛేదించిందంటే, మనోవేగంతో సమానంగా వెళ్ళిందా, లేక మనస్సు ఆలోచించే లోపే వెళ్ళిందా, లేదా అసలు
లక్ష్యంపై పడకుండానే దానిని ముక్కలు చేసిందా అన్నట్లుగా భ్రమను కలిగిస్తూ
ఒక్కక్షణంలో కార్యాన్ని ముగించింది.
- విశేషాలు: మల్లినాథుని వాక్యముల ప్రకారం, బాణము యొక్క
వేగాతిశయము వల్ల దాని పొడవు లేనట్లుగా అనిపించుట ఉత్ప్రేక్ష. చిత్తవృత్తితో పాటు పడటం, అంతకంటే ముందే
పడటం, లేదా పడకుండానే భేదించడం అనే మూడు రకాల
ఉత్ప్రేక్షలు ఒకదానిని మించి ఒకటి బాణము యొక్క లోకోత్తర వేగాన్ని
వ్యంజింపజేస్తున్నందున, ఇక్కడ అలంకారము ద్వారా వస్తుధ్వని
సిద్ధించుచున్నది.
శ్లోకం 28 స
వృషధ్వజసాయకావభిన్నం జయహేతుః ప్రతికాయమేషణీయమ్ | లఘు సాధయితుం శరః
ప్రసేహే విధినేవార్థముదీరితం ప్రయత్నః || 28
- తెలుగు ప్రతిపదార్థం: జయహేతుః= విజయాన్ని కలిగించునట్టి, సః శరః= ఆ అర్జునుని బాణము, వృషధ్వజ=
వృషభధ్వజుడైన శివుని యొక్క, సాయక= బాణము చేత, అవభిన్నమ్= అప్పటికే భేదింపబడినట్టియు, ఏషణీయమ్= వేధించదగినట్టియు, ప్రతికాయమ్=
శత్రు శరీరమును (వరాహమును), ప్రయత్నః= పురుష ప్రయత్నము, విధినా= వేద విధి వాక్యము చేత, ఉదీరితమ్=
ప్రతిపాదింపబడిన, అర్థమ్ ఇవ= యాగాది ప్రయోజనమును వలె, లఘు= ఎటువంటి క్లేశము లేకుండా సులభముగా, సాధయితుమ్= సాధించుటకు,
ప్రసేహే= సమర్థమైనది.
- తాత్పర్యం: అర్జునుడి బాణం తన లక్ష్యమైన వరాహాన్ని ఎటువంటి శ్రమ లేకుండా
సులభంగా ఛేదించింది. ఎందుకంటే,
ఆ వరాహ శరీరం అప్పటికే పరమశివుని
బాణము చేత దెబ్బతిని ఉంది. వేద విధి వాక్యాల ద్వారా నిర్దేశింపబడిన యాగాది
కర్మలను మానవుని ప్రయత్నం ఎలాగైతే సులభంగా ఫలవంతం చేస్తుందో, అలాగే శివుని బాణంతో దెబ్బతిన్న వరాహాన్ని అర్జునుడి బాణం సులువుగా
కూల్చివేసింది.
- విశేషాలు: మల్లినాథుని వాక్యములను అనుసరించి, 'ఏషణీయమ్' అనగా వేధించదగినది; ఇషు ధాతువునకు అనీయర్ ప్రత్యయము
వచ్చినది. 'ప్రతికాయమ్' అనగా శత్రువు యొక్క శరీరము. వేద వాక్యము
నిర్దేశించిన ఫలాన్ని పురుష ప్రయత్నము సులభముగా సాధించినట్లు, శివబాణ విద్ధమైన వరాహాన్ని అర్జున బాణము సులభముగా సాధించినదని
వర్ణించుట చేత ఇక్కడ ఉపమాలంకారము శోభిల్లుచున్నది.
శ్లోకం 29 అవివేకవృథాశ్రమావివార్థం
క్షయలోభావివ సంశ్రితానురాగమ్ | విజిగీషుమివానయప్రమాదావవసాదం వినిన్యతుస్తమ్ || 29
- తెలుగు ప్రతిపదార్థం: అవివేకవృథాశ్రమౌ= అవివేకము మరియు వ్యర్థమైన
శ్రమ అనునవి, అర్థమ్ ఇవ= ధనమును నశింపజేయునట్లును, క్షయలోభౌ= క్షీణత మరియు లోభత్వము (పిసినారితనము) అనునవి, సంశ్రిత= ఆశ్రయించిన సేవకుల యొక్క, అనురాగమ్ ఇవ=
ప్రేమాభిమానములను పోగొట్టునట్లును, అనయప్రమాదౌ=
దుర్నీతి మరియు నిర్లక్ష్యము అనునవి, విజిగీషుమ్
ఇవ= విజయాన్ని కోరుకునే రాజును దెబ్బతీయునట్లును, తౌ విశిఖౌ= ఆ శివార్జునుల ఉభయ బాణములు, తమ్= ఆ వరాహమును, అవసాదమ్= అవయవ శైథిల్యమును
(మరణావస్థను), వినిన్యతుః= పొందించెను.
- తాత్పర్యం: వివేకం లేకపోవడం, వృథా శ్రమ అనేవి సంపాదించిన ధనాన్ని
ఎలా హరించివేస్తాయో; క్షీణదశ, పిసినారితనం అనేవి ఆశ్రిత జనుల అనురాగాన్ని ఎలా ముంచేస్తాయో; దుర్నీతి, నిర్లక్ష్యము అనేవి గెలవాలనుకునే
రాజును ఎలా సర్వనాశనం చేస్తాయో;
అలాగే శివార్జునుల ఆ రెండు బాణాలు ఆ
వరాహాన్ని క్షణకాలంలో నిస్స్రాణము చేసి మరణావస్థకు చేర్చాయి.
- విశేషాలు: మల్లినాథసూరి వ్యాఖ్యానము ప్రకారం, దుర్వినియోగము
వల్ల ధనము నశించునట్లు, లోభత్వము వల్ల సేవకుల అనురాగము
త్యజించబడునట్లు, దుర్నీతి వల్ల రాజు నశించునట్లు ఆ
బాణములు వరాహమును అవసాదమును (బలహీనతను) పొందించెను. 'వినిన్యతుః' అనునది 'నీఞ్' ధాతువు యొక్క ద్వికర్మక రూపము. ఇక్కడ అనేక ఉపమానములను ఒకే ఉపమేయమునకు అన్వయించినందున 'మాలోపమాలంకారము' ప్రయుక్తమైనది.
శ్లోకం 30 అథ దీర్ఘతమం తమః
ప్రవేక్ష్యన్సహసా రుగ్ణరయః స సంభ్రమేణ | నిపతంతమివోష్ణరశ్మిముర్వ్యాం
వలయీభూతతరుం ధరాం చ మేనే || 30
- తెలుగు ప్రతిపదార్థం: అథ= ఆ బాణములు నాటిన తరువాత, దీర్ఘతమమ్= మిక్కిలి పొడవైన, తమః= చీకటిని, అనగా దీర్ఘనిద్రను లేదా మరణమును, ప్రవేక్ష్యన్=
ప్రవేశింపబోవుచున్నట్టియు, సహసా= ఒక్కసారిగా, రుగ్ణరయః= విరిగిపోయిన (నశించిన) వేగము
కలట్టియు సః= ఆ వరాహము, సంభ్రమేణ= భ్రమ లేదా కళ్ళు తిరగడం
చేత, ఉష్ణరశ్మిమ్= సూర్యుడు, ఉర్వ్యామ్= భూమిపై, నిపతంతమ్ ఇవ= పడిపోవుచున్నట్లుగాను, చ= అట్లే, ధరామ్= భూమిని, వలయీభూత= గుండ్రముగా తిరుగుచున్న, తరుమ్=
వృక్షములు కలదానిగాను, మేనే= తలంచెను.
- తాత్పర్యం: ఆ బాణాల దెబ్బకు వరాహము వేగమంతా నశించిపోయింది. అది శాశ్వతమైన ఘాఢ
నిద్రలోకి (మరణంలోకి) జారుకునే ముందు, తీవ్రమైన
కళ్ళు తిరగడం వల్ల దానికి లోకమంతా విచిత్రంగా కనిపించింది. సాక్షాత్తూ
సూర్యభగవానుడే ఆకాశం నుండి భూమిపైకి పడిపోతున్నట్లు, భూమిపై ఉన్న చెట్లన్నీ తన చుట్టూ గుండ్రంగా తిరుగుతున్నట్లు ఆ
వరాహము భ్రమపడింది.
- విశేషాలు: మల్లినాథుని వాక్యముల ప్రకారం, 'దీర్ఘతమం తమః' అనగా మరణము లేదా శాశ్వత నిద్ర అని అర్థము. 'సంభ్రమః' అనగా భ్రాంతి అని విశ్వకోశము. కళ్ళు తిరగడం వల్ల సూర్యుడు క్రిందికి పడుతున్నట్లు, చెట్లు తిరుగుతున్నట్లు భావించుట జీవుల సహజావస్థ కావున, ఇక్కడ 'స్వభావోక్తి అలంకారము' శోభిల్లుచున్నది.
శ్లోకం 31 స గతః
క్షితిముష్ణశోణితార్ద్రః ఖురదంష్ట్రాయనిపాతదారితాశ్మా | అసుభిః
క్షణమీక్షితేంద్రసూనుర్విహితామర్షగురుధ్వనిర్నిరాసే || 31
- తెలుగు ప్రతిపదార్థం: ఉష్ణ= వేడిగా ఉన్నట్టియు, ప్రాతఃకాలీనమగుట చేత ప్రస్రవించుచున్నట్టి, శోణిత= రక్తము చేత, ఆర్ద్రః= తడిసినవాడును, ఖుర= గిట్టల యొక్కయు,
దంష్ట్రా= కోరల యొక్కయు, అగ్ర= కొనల యొక్క, నిపాత= దెబ్బల చేత, దారిత= బద్దలు కొట్టబడిన, అశ్మా= రాళ్ళు
కలవాడును, కిం చ= మరియు, క్షణమ్= ఒక్క క్షణకాలము,
ఈక్షిత= చూడబడిన, ఇంద్రసూనుః= ఇంద్రుని కుమారుడైన అర్జునుడు కలవాడును, అత ఏవ= అందువలననే, విహిత= చేయబడిన, అమర్ష= కోపము చేత, గురు= మిక్కిలి పెద్దదైన, ధ్వనిః= గర్జన కలవాడును అయిన, సః= ఆ వరాహము, క్షితిమ్= భూమిని, గతః= పొందినవాడై, అనగా భూమిపై పడినవాడై,
అసుభిః= ప్రాణముల చేత, నిరాసే= విడనాడబడెను,
అనగా మరణించెను.
- తాత్పర్యం: ఆ వరాహము వేడి రక్తాన్ని కక్కుతూ భూమిపై పడిపోయింది. పడిపోయే సమయంలో
కూడా అది తన గిట్టలతో, పదునైన కోరలతో అక్కడి పర్వత శిలలను
ముక్కలు ముక్కలు చేసింది. తన చావుకు కారణమైన అర్జునుడిని ఒక్క క్షణకాలం
కోపంతో చూస్తూ, భయంకరంగా గర్జించి, ఆ వరాహము తన ప్రాణాలను విడిచింది.
- విశేషాలు: మల్లినాథసూరి వ్యాఖ్యానము ననుసరించి, 'అసుభిః నిరాసే' అనగా ప్రాణముల చేత త్యజించబడెను అని అర్థము; 'అసు' శబ్దము నిత్య బహువచనాంతము. ఇది అస్యతేః కర్మణి లిట్ రూపము. తన ప్రాణములను
హరించిన అర్జునునిపై గల రోషము చేత అది పెద్ద ధ్వనిని చేసినది. మరణించు సమయమున జంతువులకు కలిగే శారీరక స్థితిని యథార్థముగా
వర్ణించినందున ఇక్కడ 'స్వభావోక్తి అలంకారము' ప్రయుక్తమైనది.
శ్లోకం 32 స్ఫుటపౌరుషమాపపాత
పార్థస్తమథ ప్రాజ్యశరః శరం జిఘృక్షుః |
న తథా కృతవేదినాం కరిష్యన్ప్రియతామేతి యథా
కృతావదానః || 32
- తెలుగు ప్రతిపదార్థం: అథ= ఆ వరాహము పడిపోయిన తరువాత, ప్రాజ్యశరః= ప్రచురమైన లేదా అనేక బాణములు తూణీరమునందు
ఉన్నవాడైనప్పటికీ, పార్థః= అర్జునుడు, స్ఫుట= స్పష్టమైన, పౌరుషమ్= విక్రమము కలట్టియు, వరాహమును భేదించినట్టియు, తమ్ శరమ్= ఆ
బాణమును, జిఘృక్షుః= మరల గ్రహింపవలెనని
కోరుచున్నవాడై, ఆపపాత= వేగముగా దూసుకొని వచ్చెను, తథా హి= అది ఎట్లనగా,
కృతవేదినామ్= కృతజ్ఞులైన వారికి, కరిష్యన్= ముందు ముందు ఉపకారము చేయబోవువాడు, తథా ప్రియతామ్= అంతగా ప్రీతిని, న ఏతి= పొందడు, యథా= ఏ విధముగానైతే, కృతావదానః= అప్పటికే ఒక గొప్ప
కార్యాన్ని ముగించినవాడు (ఉపకారము చేసినవాడు), ప్రియతామ్
ఏతి= ప్రీతిని పొందునో.
- తాత్పర్యం: వరాహము కూలిపోగానే అర్జునుడు తన తూణీరంలో ఎన్నో బాణాలు ఉన్నప్పటికీ, వరాహాన్ని సంహరించి తన పౌరుషాన్ని నిరూపించిన ఆ నిర్దిష్టమైన
బాణాన్ని తిరిగి దక్కించుకోవాలని ఆతురతతో ముందుకు వచ్చాడు. ఎందుకంటే, కృతజ్ఞులైన సత్పురుషులకు భవిష్యత్తులో మేలు చేయబోయే వాడికంటే, అప్పటికే ఒక గొప్ప కార్యాన్ని సాధించి పెట్టిన వాడే (బాణమే)
మిక్కిలి ప్రియమైనదిగా భావింపబడుతుంది.
- విశేషాలు: మల్లినాథుని వాక్యముల ప్రకారం, 'ప్రాజ్య' అనగా ప్రభూతము లేదా ప్రచురము అని అమరకోశము. 'జిఘృక్షుః' అనగా గ్రహింపవలెనని కోరుచున్నవాడు; గ్రహ్ ధాతువునకు సన్నంతముపై ఉ-ప్రత్యయము రాగా ఈ రూపము ఏర్పడినది. 'అవదానమ్' అనగా చేసిన శ్రేష్ఠమైన కర్మ అని
అమరకోశము. రాబోవు ఉపకారము కంటె అప్పటికే జరిగిన
ఉపకారము బలమైనదనే న్యాయము చేత సమర్థింపబడినందున ఇక్కడ 'అర్థాంతరన్యాస అలంకారము'
శోభిల్లుచున్నది.
శ్లోకం 33 उपకార ఇవాసతి ప్రయుక్తః స్థిత్యమప్రాప్య
మృగే గతః ప్రణాశమ్ | కృతశక్తిరేవాయుఖో గురుత్వాజ్జనితవ్రీడ
ఇవాత్మపౌరుషేణ || 33
- తెలుగు ప్రతిపదార్థం: అసతి= నీచుడైన వాని యందు లేదా అయోగ్యుని యందు, ప్రయుక్తః= చేయబడిన, ఉపకారః ఇవ= ఉపకారము వలె, మృగే= ఆ వరాహము నందు,
స్థితిమ్= నిలుకడను, అప్రాప్య= పొందలేక, ప్రణాశమ్= అదృశ్యరూప నాశనమును, గతః= పొందినదియు, తథా= అట్లే, కృతశక్తిః ఏవ= చేయబడిన విక్రమము కలదైనను, గురుత్వాత్= ఇనుప భారము అధికముగా ఉండుట వలన, అవాఙ్ముఖః= క్రిందికి వంగిన ముఖము కలదై, ఆత్మపౌరుషేణ= తన పరాక్రమము చేతనే, జనిత=
కల్పింపబడిన, వ్రీడః ఇవ= సిగ్గు కలదాని వలె
ఉన్నట్టి ఆ బాణమును చూసెను.
- తాత్పర్యం: అర్జునుడు వెదకగా ఆ బాణము వరాహ శరీరంలో నిలవకుండా, దానిని చీల్చుకుంటూ భూమిలోకి దూసుకుపోయి కనిపించకుండా పోయింది.
నీచుడికి చేసిన ఉపకారం ఎలాగైతే వ్యర్థమై గుర్తులేకుండా పోతుందో, ఆ బాణము కూడా అలాగే అంతర్థానమైంది. దానికి తోడు ఆ బాణము తన ఇనుప
భారము చేత క్రిందికి వంగి ఉండడం చూస్తే, తాను చేసిన
పరాక్రమ కార్యానికి (లేదా పరవిద్ధమైన మృగాన్ని తాను మళ్లీ కొట్టినందుకు) తానే
సిగ్గుపడుతూ తలదించుకున్నట్లుగా అనిపించింది.
- విశేషాలు: మల్లినాథసూరి వ్యాఖ్యానము ప్రకారం, అయోగ్యునికి
చేసిన ఉపకారము వలె బాణము మృగము నందు నిలువక అదృశ్యమైనదనుట ఉపమ. బాణము లోహభారము చేత క్రిందికి వంగి ఉన్నప్పటికీ, అది తన పౌరుషమునకే సిగ్గుపడి తలదించుకున్నట్లు వర్ణించుట ఉత్ప్రేక్ష. ఇక్కడ ఉపమా మరియు ఉత్ప్రేక్షా అలంకారముల సమ్మేళనము ఉన్నది.
శ్లోకం 34 స సముద్ధరతా
విచింత్య తేన స్వరుచం కీర్తిమివోత్తమాం దధానః | అనుయుక్త ఇవ
స్వవార్తముచ్చైః పరిరేభే ను భృశం విలోచనాభ్యామ్ || 34
- తెలుగు ప్రతిపదార్థం: ఉత్తమామ్= శ్రేష్ఠమైన, స్వరుచమ్= తన కాంతిని,
కీర్తిమ్ ఇవ= కీర్తిని వలె, దధానః= ధరించుచున్నట్టియు, తేన= ఆ
అర్జునుని చేత, విచింత్య= సర్వథా ఇది గ్రహించదగినదే
అని ఆలోచించి, సముద్ధరతా= భూమి నుండి పైకి
తీయబడుచున్నట్టి ఆ బాణము, ఉచ్చైః= మిక్కిలిగా, స్వవార్తమ్= తన కుశలత్వమును లేదా ఆరోగ్యమును, అనుయుక్తః ఇవ= అడుగబడినదాని వలె ఉన్నదై, విలోచనాభ్యామ్= అర్జునుని యొక్క నేత్రముల చేత, భృశమ్= మిక్కిలిగా, పరిరేభే ను= ఆలింగనము చేసుకోబడినదా
అన్నట్లుగా ఉండెను.
- తాత్పర్యం: అర్జునుడు భూమిలో నాటుకుపోయిన ఆ బాణాన్ని ఎంతో ఆదరంగా పైకి తీశాడు.
తన స్వచ్ఛమైన కాంతితో వెలిగిపోతున్న ఆ బాణం అర్జునుడికి లభించిన కీర్తి లాగా
ప్రకాశించింది. అర్జునుడు దానిని చేతిలోకి తీసుకుని ఎంతో ప్రేమతో, ఏకాగ్రతతో చూడడం ఎలా ఉందంటే, ఆ బాణాన్ని
కరచాలనం చేస్తూ దాని క్షేమసమాచారాలు అడిగి, కళ్ళతోనే
దానికి గట్టిగా ఆలింగనం చేసుకుంటున్నాడా అన్నట్లుగా ఉంది.
- విశేషాలు: మల్లినాథుని వాక్యములను అనుసరించి, 'వార్తమ్' అనగా పాటవము, ఆరోగ్యము లేదా కుశలము అని యాదవ
నిఘంటువు. అమరకోశము ప్రకారం 'అనుయోగః' అనగా ప్రశ్న లేదా పృచ్ఛా. బాణము యొక్క కాంతిని కీర్తితో పోల్చుట ఒక ఉత్ప్రేక్ష కాగా, అర్జునుడు దానిని ఆదరముతో చూచుటను కళ్ళతో ఆలింగనము చేసుకున్నట్లు
వర్ణించుట మరియొక ఉత్ప్రేక్ష.
శ్లోకం 35 తత్ర కార్ముకభృతం
మహాభుజః పశ్యతి స్మ సహసా వనేచరమ్ | సంనికశయితుమయతః స్థితం శాసనం కుసుమచాపవిద్విషః || 35
- తెలుగు ప్రతిపదార్థం: తత్ర= ఆ వరాహము పడిపోయిన ప్రదేశము నందు, మహాభుజః= గొప్ప బాహువులు గల అర్జునుడు, కుసుమచాపవిద్విషః= మన్మథుని శత్రువైన పరమశివుని యొక్క, శాసనమ్= ముందర చెప్పబోవు ఆజ్ఞను లేదా సందేశమును, సంనికశయితుమ్= ప్రకాశింపజేయుట కొరకు (తెలియజేయుట కొరకు), అగ్రతః= తన ముందర, స్థితమ్= నిలిచియున్నట్టియు, కార్ముకభృతమ్= ధనుస్సును ధరించినట్టియు, వనేచరమ్= ఒక కిరాతుడిని (బోయవానిని), సహసా=
హఠాత్తుగా, పశ్యతి స్మ= చూచెను.
- తాత్పర్యం: ఆ సమయంలో, మహాబాహుడైన అర్జునుడు తన ఎదురుగా
హఠాత్తుగా నిలబడి ఉన్న ఒక బోయవానిని చూశాడు. ఆ బోయవాడు చేతిలో ధనుస్సు ధరించి, మన్మథ సంహారియైన పరమశివుని యొక్క ఆజ్ఞను అర్జునునికి వినిపించడానికి
సిద్ధంగా ఉన్నట్లుగా అక్కడ నిలిచి ఉన్నాడు.
- విశేషాలు: మల్లినాథసూరి వ్యాخ్యానము ననుసరించి, 'కుసుమచాపవిద్విషః' అనగా స్మరారియైన శివుడు. 'సంనికశయితుమ్' అనగా ప్రకాశింపజేయుట లేదా నివేదించుట. ఈ శ్లోకము నుండి సర్గ ముగిసేవరకు 'రథోద్ధతా' అను ఛందస్సు ఉపయోగించబడినది, దీని లక్షణము 'రో నరావిహ రథోద్ధతా లగౌ'.
శివదూతగా వచ్చిన కిరాతుని అర్జునుడు
ఇక్కడ దర్శించెను.
శ్లోకం 36 స ప్రయుజ్య తనయే
మహీపతేరాత్మజాతిసదృశీం కిలానతిమ్ | సాంత్వపూర్వమభినీతిహేతుకం వక్తుమిత్థముపచక్రమే వచః
|| 36
- తెలుగు ప్రతిపదార్థం: సః= ఆ వనేచరుడు (కిరాతుడు), మహీపతేః తనయే= రాజపుత్రుడైన అర్జునుని విషయమున, ఆత్మజాతిసదృశీమ్= తన కిరాత జాతికి తగినట్లుగా ఉన్నట్టి, ఆనతిమ్= నమస్కారమును,
ప్రయుజ్య= ఆచరించి, సాంత్వపూర్వమమ్= ప్రియవచనములతో కూడినట్టియు, అభినీతిహేతుకమ్= నీతియుక్తమైన యుక్తితో కూడినట్టియు వచః= మాటలను, ఇత్థమ్= ఈ వ్రాయబోవు విధముగా, వక్తుమ్=
పలుకుటకు, ఉపచక్రమే= ఉపక్రమించెను.
- తాత్పర్యం: ఆ కిరాతుడు రాజపుత్రుడైన అర్జునునికి తన బోయజాతికి తగినట్లుగా
నమస్కరించాడు. ఆ పైన, ఎంతో అనునయంగా, ప్రియంగా ఉంటూనే, రాజనీతియుక్తమైన కారణాలతో కూడిన
మాటలను ఈ క్రింది విధంగా చెప్పడం ప్రారంభించాడు.
- విశేషాలు: మల్లినాథసూరి వ్యాఖ్యానము ననుసరించి, 'కిల' అను పదము ఇక్కడ బోయవానిగా నమస్కరించుటలోని లోకకల్పితత్వాన్ని లేదా
అసత్యత్వాన్ని సూచిస్తుంది, ఎందుకంటే పరమార్థముగా చూస్తే అతడు
సాక్షాత్తూ శివదూతుడు లేదా శివాంశ సంభూతుడు. అమరకోశము
ప్రకారం 'సామ సాంత్వముభే సమే' అనగా సామము, సాంత్వము రెండునూ ఒకే అర్థము కలవి
(ప్రియవచనములు). అర్జునునితో సామనీతిని ప్రదర్శిస్తూ
అతడు మాట్లాడడం ప్రారంభించెను.
శ్లోకం 37 శాంతతా వినయయోగి
మానసం భూరిధామ విమలం తపః శ్రుతమ్ | ప్రాహ తే ను సదృశీ దివౌకసామన్వవాయమవదాతమాకృతిః || 37
- తెలుగు ప్రతిపదార్థం: తే= నీ యొక్క, శాంతతా=
బాహ్యమునందు అణకువ కలిగి ఉండుటయు,
వినయయోగి= వినయముతో కూడినట్టి, మానసమ్= అంతఃకరణమును (మనస్సును) తెలియజేయుచున్నది, తథా= అట్లే, భూరిధామ= గొప్ప తేజస్సు కలిగిన, ఆకృతిః= నీ రూపము, విమలమ్= సాంప్రదాయ శుద్ధమైన, తపః શ్రుతమ్=
తపస్సును మరియు వేద విజ్ఞానమును,
ప్రాహ= చెప్పుచున్నది, ను= అట్లే, దివౌకసామ్= ఆకాశమే నివాసముగా గల
దేవతలకు, సదృశీ= సమానమైన నీ దేహము, అవదాతమ్= పవిత్రమైన, అన్వవాయమ్= వంశమును, ప్రాహ= పలుకుచున్నది.
- తాత్పర్యం: "ఓ తపస్వీ! నీ ప్రశాంతత నీ వినయపూర్వకమైన
మనస్సును చాటుతోంది. అమిత తేజస్సుతో వెలిగిపోతున్న నీ రూపం, నీవు నిర్మలమైన తపస్సును, వేద
విజ్ఞానాన్ని ఆకళింపు చేసుకున్నవాడవని చెబుతోంది. దేవతాసమానమైన నీ ఆకృతి, నీవు అత్యంత పవిత్రమైన ఉత్తమ వంశంలో జన్మించావని వేనోళ్ళ
చాటుతోంది".
- విశేషాలు: మల్లినాథుని వాక్యముల ప్రకారం, బాహ్య శాంతత
ద్వారా లోపలి వినయ గుణము అనుమింపబడుతోంది. 'దివౌకసః' అనగా ఆకాశము నివాసముగా గల దేవతలు; పృషోదరాది
గణము చేత ఈ రూపము సాధింపబడినది.
అమరకోశము ప్రకారం 'వంశోఁన్వవాయః సంతానః'
అనగా వంశము, అన్వవాయము రెండునూ సమానార్థకములు. నీ బాహ్య
రూపము, శాంతత మొదలగు లక్షణముల చేతనే నీవు
సత్కులీనుడవని, జ్ఞానివని స్పష్టమగుచున్నదని బోయవాని
భావము.
శ్లోకం 38 దీపితస్త్వమనుభావసంపదా
గౌరవేణ లఘయన్మహీభృతః | రాజసే మునిరపీహ కారయన్నాధిపత్యమివ శాతమన్యవమ్ || 38
- తెలుగు ప్రతిపదార్థం: మునిరపి= నీవు తపోనిష్ఠుడవై ఐశ్వర్యము
లేనివాడైనప్పటికీ, అనుభావసంపదా= ప్రభావ విశేషము చేత, దీపితః= ప్రకాశింపబడినవాడవై, గౌరవేణ= నీ
గొప్పతనము చేత, మహీభృతః= ఇతర రాజులను, లఘయన్= చిన్నబోవునట్లు చేయుచున్నవాడవై, ఇహ= ఈ పర్వతమునందు, శాతమన్యవమ్= దేవేంద్రునికి
సంబంధించిన, ఆధిపత్యమ్ ఇవ= త్రైలోక్యాధిపత్యాన్ని, కారయన్నివ= ఇంద్రుని చేతనే చేయించుచున్నట్లుగా, రాజసే= విరాజిల్లుచున్నావు.
- తాత్పర్యం: "నీవు నారచీరలు ధరించిన మునివి అయినప్పటికీ, నీ అసాధారణ ప్రభావ సంపద చేత దేదీప్యమానంగా వెలిగిపోతున్నావు. నీ
గంభీరత ముందు లోకంలోని మహారాజులు సైతం అల్పులుగా కనిపిస్తున్నారు. ఈ ఇంద్రకీల
పర్వతంపై ఉన్న నిన్ను చూస్తుంటే,
సాక్షాత్తూ దేవేంద్రుని ముల్లోకాల
పరిపాలనాధికారాన్ని వెనుక నుండి నీవే నడిపిస్తున్నావా అన్నట్లుగా
ప్రకాశిస్తున్నావు".
- విశేషాలు: మల్లినాథుని వాక్యములను అనుసరించి, 'అనుభావః' అనగా ప్రభావము. 'శాతమన్యుః' అనగా వంద యజ్ఞములు చేసిన దేవేంద్రుడు అని అమరకోశము; ఇంద్రునికి సంబంధించినది కావున 'శాతమన్యవమ్' అను రూపము ఏర్పడినది.
బ్రాహ్మణాది గణము చేత 'ఆధిపత్యమ్' అను రూపము సిద్ధించినది. నీ స్వమహిమ చేత నీవు దేవేంద్రునికి సైతం ఉపజీవ్యుని వలె
(ఆశ్రయించదగినవాని వలె) తోచుచున్నావు అని బోయవాడు అర్జునుని కొనియాడెను.
శ్లోకం 39 తాపసోఁపి
విశ్రుతాముపేయివానాస్పదం త్వమసి సర్వసంపదామ్ | దృశ్యతే భవతో వినా
జనైరన్వితస్య సచివైరివ ద్యుతిః ||
39
- తెలుగు ప్రతిపదార్థం: త్వమ్= నీవు, తాపసోఁపి=
తపస్వివి అయినప్పటికీ, విశ్రుతామ్= జగత్ప్రసిద్ధమైన, విభుతామ్= ప్రభావమును,
ఉపేయివాన్= పొందినవాడవై, సర్వసంపదామ్= సమస్త ఐశ్వర్యములకు, ఆస్పదమ్=
నిలయముగా, అసి= ఉన్నావు, తథా హి= అది ఎట్లనగా,
భవతః= నీ యొక్క, ద్యుతిః= తేజస్సు, జనైః వినా అపి= ఇతర జనులు ఎవ్వరూ లేక
ఒంటరిగా ఉన్నప్పటికీ, సచివైః= మంత్రులతో, అన్వితస్య ఇవ= కూడి ఉన్న రాజు వలె, దృశ్యతే=
గోచరించుచున్నది.
- తాత్పర్యం: "నీవు సర్వసంగ పరిత్యాగివైన తాపసివి
అయినప్పటికీ, నీ లోకోత్తర ప్రభావం వల్ల సమస్త
ఐశ్వర్యములకు నిలయమై ఉన్నావు. ఎందుకంటే, ఈ అడవిలో ఏ
పరివారమూ లేకుండా నీవు ఒంటరిగా ఉన్నప్పటికీ, నీ చుట్టూ
మంత్రులు, సామంత రాజులు కొలువై ఉన్న రాజసభలోని
మహారాజు వలె నీ తేజస్సు ప్రకాశిస్తోంది".
- విశేషాలు: మల్లినాథసూరి వ్యాఖ్యానము ప్రకారం, 'ఆస్పదమ్' అనునది ప్రతిష్ఠా అర్థమునందు నిపాతింపబడినది. ఏకాకివి అయినప్పటికీ మంత్రులతో కూడిన రాజు వలె నీ ద్యుతి (తేజస్సు)
భాసిల్లుతోంది కావున, నీవు సర్వసంపదలకు నిలయమవని పరమార్థము. ఇక్కడ వ్యతిరేకార్థమునందు సమర్థన చేయబడినది.
శ్లోకం 40 విస్మయః క ఇవ వా
జయశ్రియా నైవ ముక్తిరపి తే దవీయసీ |
ఈప్సితస్య న భవేదుపాశ్రయః కస్య
నిర్జితరజస్తమొగుణః || 40
- తెలుగు ప్రతిపదార్థం: తే= నీకు, జయశ్రియా=
లభించిన విజయలక్ష్మి చేత, విస్మయః= ఆశ్చర్యము, క ఇవ వా= ఏమున్నది, ఏమీ లేదు, కిం చ= అంతేకాదు, తే= నీకు, ముక్తిరపి= మోక్షము కూడా, దవీయసీ=
దూరముగా ఉన్నది, న ఏవ= కానేరదు, తథా హి= అది ఎట్లనగా,
నిర్జితరజస్తమొగుణః= రజో గుణమును, తమో గుణమును జయించినవాడు, కస్య= ఏ, ఈప్సితస్య= కోరబడిన ఫలమునకు, ఉపాశ్రయః=
నిలయము, న భవేత్= కాడు, సర్వమునకును
సమర్థుడే అగును.
- తాత్పర్యం: "నీ వంటి మహాత్మునికి లౌకిక విజయాలు లభిస్తే
అందులో ఆశ్చర్యపడాల్సింది ఏమీ లేదు. సాక్షాత్తు ముక్తి (మోక్షము) సైతం నీకు
ఎంతమాత్రం దూరం కాదు. ఎందుకంటే,
తనలోని రజోగుణాన్ని, తమోగుణాన్ని పూర్తిగా నిగ్రహించి, సత్త్వగుణంలో
నిలిచిన యోగికి సాధించలేనిదంటూ,
లభించనిదంటూ ఈ జగత్తులో ఏదీ
ఉండదు".
- విశేషాలు: మల్లినాథుని వాక్యముల ప్రకారం, 'విస్మయః' అనగా అద్భుతము లేదా ఆశ్చర్యము అని అమరకోశము. 'దవీయసీ' అను పదమునందు 'స్థూలదూర...' అను సూత్రము చేత ప్రకృతిభావము, యణాది పరలోపము మరియు పూర్వగుణము వచ్చి ఈ రూపము సిద్ధించినది, అనగా మిక్కిలి దూరము కానిది అని అర్థము. రజోతమో గుణములను జయించిన సత్త్వనిష్ఠునికి మోక్షముతో సహా సమస్త
ఈప్సితార్థములు కరతలామలకములే అని భావము.
శ్ోకం 41 హ్రేపయన్నహిమతేజసం
త్విషా స త్వమిత్థముపపన్నపౌరుషః | హర్తుమర్హసి వరాహభేదినం నైనమస్మదధిపస్య సాయకమ్ || 41
- తెలుగు ప్రతిపదార్థం: త్విషా= నీ దేహ కాంతి చేత, అహిమతేజసమ్= వేడి కిరణములు కల సూర్యుడిని సైతం, హ్రేపయన్= లజ్జింపజేయుచున్నవాడును, ఉపపన్నపౌరుషః=
సంభావింపదగినట్టి (సమస్తము సాధించగల) పరాక్రమము కలవాడును అయిన, సః త్వమ్= అటువంటి ప్రసిద్ధుడవైన నీవు, వరాహభేదినమ్= వరాహమును సంహరించి మనకు ఉపకారము చేసినట్టియు, అస్మదధిపస్య= మా ప్రభువైన కిరాత రాజు యొక్క, ఏనమ్ సాయకమ్= ఈ బాణమును,
ఇత్థమ్= ఈ విధముగా సాహసముతో, హర్తుమ్= అపహరించుటకు,
న అర్హసి= తగవు.
- తాత్పర్యం: "ఓ తపస్వీ! నీ అసాధారణ తేజస్సుతో సాక్షాత్తు
సూర్యభగవానుడిని సైతం నీవు లజ్జింపజేస్తున్నావు. సమస్త పరాక్రమములకు నిలయమైన
నీ వంటి మహాత్ముడు, వరాహాన్ని సంహరించి మనకు మేలు చేసిన
మా ప్రభువు యొక్క ఈ బాణాన్ని, ఇలా సాహసించి తీసుకెళ్లడం ఎంతమాత్రం
ధర్మం కాదు".
- విశేషాలు: మల్లినాథసూరి వ్యాఖ్యానము ననుసరించి, 'అహిమతేజసమ్' అనగా ఉష్ణతేజస్సు కల సూర్యుడు. నీవు నీ
తేజస్సు చేత సూర్యుడిని కూడా లజ్జింపజేయుచున్నావు. 'వరాహభేదినమ్' అనగా మనకు ఉపకారము చేసినది
(వరాహాన్ని చంపినది). నీ చేతిలో ఉన్న బాణము మా అధిపతిదగుట
చేత, నీ వంటి పౌరుషవంతుడు ఇతరుల వస్తువును ఇలా
బలవంతముగా తీసుకెళ్లకూడదని బోయవాని ఆక్షేపణ.
శ్లోకం 42 స్మర్యతే తనుభృతాం
సనాతనం న్యాయమాచరితముత్తమైర్నృభిః |
ధ్వంసతే యది భవాదృశస్తతః కః ప్రయాతు వద
తేన వర్త్మనా || 42
- తెలుగు ప్రతిపదార్థం: ఉత్తమైః నృభిః= మనువు మొదలైన ఉత్తమ పురుషుల
చేత, తనుభృతామ్= శరీరులైన (మానవుల) కొరకు, సనాతనమ్= నిత్యమైనట్టియు, న్యాయాత్
అనపేతమ్= న్యాయసమ్మతమైనట్టియు,
ఆచరితమ్= సదాచారము, స్మర్యతే= స్మరింపబడుచున్నది (కర్తవ్యముగా విధింపబడుచున్నది), భవాదృశః= నీ వంటి సత్పురుషుడు, తతః= ఆ
సదాచారము నుండి, ధ్వంసతే యది= భ్రష్టుడై
చలించినట్లయితే, తేన వర్త్మనా= ఆ న్యాయ మార్గమునందు, కః ప్రయాతు= ఎవడు ప్రయాణించును, వద= నీవే
చెప్పుము.
- తాత్పర్యం: "మనువు వంటి మహర్షులు, పెద్దలు మానవాళి కొరకు నిత్యమైన న్యాయ మార్గాన్ని, సదాచారాన్ని నిర్దేశించారు. సమాజానికి ఆదర్శంగా నిలవాల్సిన నీ వంటి
జ్ఞానులే ఆ ధర్మ మార్గాన్ని వదిలిపెట్టి ప్రవర్తిస్తే, ఇక సామాన్య జనులు ఏ మార్గంలో నడుస్తారో నీవే చెప్పు! నీవు ధర్మాన్ని
తప్పితే లోకంలో సన్మార్గమనేదే అంతరించిపోతుంది".
- విశేషాలు: మల్లినాథుని వాక్యముల ప్రకారం, 'తనుభృతః' అనగా ప్రాణులు. సత్పురుషుల ఆచారమే సనాతన ధర్మముగా
మన్వాది శాస్త్రములలో చెప్పబడినది. 'భవాదృశః' అనగా నీ వలె కనిపించే ఉత్తముడు. నీ వంటి వాడే
సదాచారము నుండి భ్రష్టుడైతే (జారిపోతే), లోకంలో
సన్మార్గము క్షీణించిపోవును కాబట్టి నీవు శరహరణ రూపమైన అనాచారమును చేయరాదని
తాత్పర్యం.
శ్లోకం 43 ఆకుమారముపదేష్టుమిచ్ఛవః
సంనివృత్తిమపథాన్మహాపదః | యోగశక్తిజితజన్మమృత్యవః శీలయంతి యతయః సుశీలతామ్ || 43
- తెలుగు ప్రతిపదార్థం: యోగశక్తి= ఆత్మజ్ఞాన మహిమ చేత, జిత= జయించబడిన, జన్మమృత్యవః= పుట్టుక మరియు మరణములు
కలట్టి, యతయః= యోగులు, ఆకుమారమ్=
బాలుర నుండి ఆరంభించి అందరికిని,
మహాపదః= గొప్ప అనర్థములకు కారణమైన, అపథాత్= అమార్గము (చెడు మార్గము) నుండి, సంనివృత్తిమ్= మళ్లుటను (తొలగుటను), ఉపదేష్టుమ్=
ఉపదేశింపవలెనని, ఇచ్ఛవః సంతః= కోరిక కలవారై, సుశీలతామ్= సద్వృత్తమును (మంచి శీలాన్ని), శీలయంతి= నిరంతరము అభ్యాసము చేయుదురు.
- తాత్పర్యం: "ఆత్మజ్ఞాన బలంతో పుట్టుకను, చావును జయించిన మహర్షులు, యోగులు తాము
సచ్చరిత్రాన్ని ఎందుకు ఆచరిస్తారో తెలుసా? చిన్నపిల్లల
నుండి ముసలివారి వరకు అందరినీ అనర్థదాయకమైన చెడు మార్గాల నుండి మళ్లించి, మంచి మార్గంలో నడిపించేందుకు వారు స్వయంగా ఉత్తమ శీలాన్ని నిరంతరం
అభ్యసిస్తారు. కాబట్టి నీవు కూడా నీ యోగ్యతకు తగిన శీలాన్ని
వదిలిపెట్టకూడదు".
- విశేషాలు: మల్లినాథుని వాక్యములను అనుసరించి, 'ఆకుమారమ్' అనగా బాలుర నుండి ప్రారంభించి అని అవ్యయీభావ సమాసము. 'అపథాత్' అనగా మార్గము కానిది (అమార్గము); ఇక్కడ సమాసాంత నిషేధ వికల్పము చేత ఈ రూపము సిద్ధించినది. అమరకోశము ప్రకారం 'శీలమ్ స్వభావే సద్వృత్తే' అనగా శీలము అనగా సద్వృత్తము (మంచి ప్రవర్తన). లోక కల్యాణార్థము యోగులు కూడా సచ్ఛీలాన్ని త్యజించరు కావున, నీవు పరధనాకర్షణ రూపమైన అపమార్గాన్ని త్యజించవలెనని బోయవాని
హెచ్చరిక.
శ్లోకం 44 తిష్ఠతాం తపసి
పుణ్యమాసజన్సంపదోఁనుగుణయన్సుఖైషిణామ్ |
యోగినాం పరిణమన్విముక్తయే కేన నాస్తు
వినయః సతాం ప్రియః || 44
- తెలుగు ప్రతిపదార్థం: తపసి తిష్ఠతామ్= తపోనిష్ఠ యందు ఉన్నవారికి
(ధర్మార్థులకు), పుణ్యమ్= ధర్మమును, ఆసజన్= సంపాదించి పెట్టునట్టియు, సుఖైషిణామ్=
సుఖమును కోరువారికి, సంపదః= సుఖసాధనములైన సంపదలను, అనుగుణయన్= అనుకూలింపజేయునట్టియు, తథా= అట్లే, యోగినామ్= యోగులకు, విముక్తయే= మోక్షము కొరకు, పరిణమన్= పరిణమించునట్టి (సిద్ధించునట్టి), వినయః= సచ్ఛీలము లేదా వినయము, కేన హేతునా= ఏ
కారణము చేత, సతామ్= సజ్జనులకు, ప్రియః నాస్తు= ప్రియమైనది కాకుండా ఉండును, సర్వథా ప్రియమైనదే అగును.
- తాత్పర్యం: "ధర్మాన్ని
కోరి తపస్సు చేసేవారికి పుణ్యాన్ని ఇచ్చేది; లౌకిక సుఖాలను
కోరేవారికి అనుకూలమైన సంపదలను సమకూర్చేది; మోక్షాన్ని
కోరే యోగులకు ముక్తిని ప్రసాదించేది ఈ వినయము (సచ్ఛీలము) ఒక్కటే! ధర్మార్థ
కామమోక్షాలనే చతుర్విధ పురుషార్థాలను సాధించి పెట్టే ఇటువంటి వినయము, సజ్జనులకు ఏ కారణం చేత ప్రియమైనది కాకుండా ఉంటుంది? కాబట్టి నీవు మా స్వామి బాణాన్ని అపహరించి వినయాన్ని వీడకు".
- విశేషాలు: మల్లినాథసూరి వ్యాఖ్యానము ప్రకారం, 'పుణ్యమ్' అనగా ధర్మము అని అమరకోశము. వినయము అనేది
తపస్వులకు ధర్మాన్ని, లౌకికులకు అర్థకామాలను, యోగులకు మోక్షాన్ని ఇచ్చే సర్వసాధనము. ఇక్కడ 'నాస్తు' అనుచోట సంభావన యందు లోట్ విభక్తి
వచ్చినది. సచ్ఛీలమే చతుర్వర్గ సాధనము కావున, నీవు మా స్వామి శరమును ఆశించరాదని బోయవాడు మృదువుగా సామనీతిని
పలికెను.
శ్లోకం 45 నూనమత్రభవతః
శరాకృతిం సర్వథాయమనుయాతి సాయకః | సోఁయమిత్యనుపపన్నసంశయః కారితస్త్వమపథే పదం యయా || 45
- తెలుగు ప్రతిపదార్థం: అయమ్= మా ప్రభువు యొక్క ఈ, సాయకః= బాణము, అత్రభవతః= పూజ్యుడవైన నీ యొక్క, శరాకృతిమ్= బాణము యొక్క రూపమును (రేఖలు మొదలైన వాటిని), సర్వథా= అన్ని విధములుగా, అనుయాతి= పోలి
ఉన్నది, నూనమ్= ఇది నిశ్చయము, యయా ఆకృత్యా= ఏ అపరిమిత సాదృశ్యము గల ఆకృతి కారణము చేత, త్వమ్= నీవు, అనుపపన్నసంశయః సన్= ఇది వేరే వాడిది
అను సందేహము కూడా లేకుండా, 'సః అయమ్'= 'నేను వేసిన బాణము ఇదే'
అని, భ్రాంత్యైవ=
భ్రమ చేతనే, అపథే= అమార్గమైన పరధనాపహరణము నందు, పదమ్= అడుగు, కారితః= ఉంచేలా చేయబడితివో.
- తాత్పర్యం: "ఓ మహానుభావా! మా స్వామికి చెందిన ఈ బాణం, రూపంలోనూ, గీతలలోనూ అన్ని విధాలా నీ బాణాన్ని
అచ్చు గుద్దినట్లు పోలి ఉంది, ఇది నిశ్చయం! అంతటి పోలిక ఉండడం
వల్లే, ఇది ఇతరుల బాణం కావచ్చుననే సందేహం కూడా నీకు
కలగలేదు. 'నేను వేసిన బాణమే ఇది' అనే భ్రమతోనే, నీవు తెలియక ఈ పరధనాపహరణమనే తప్పుడు
మార్గంలో అడుగు వే శావని నేను భావిస్తున్నాను (అంతే కానీ నీవు దొంగవి
కావు)".
- విశేషాలు: మల్లినాథుని వాక్యములను అనుసరించి, 'అత్రభవాన్' అనగా పూజ్యుడు. మా బాణము నీ బాణాన్ని అత్యంతము
అనుకరిస్తోంది (పోలి ఉంది). 'నూనమ్' అనునది ఇక్కడ
వితర్కము (ఊహ) ను సూచిస్తుంది.
బాణముల పరస్పర సాదృశ్యము (పోలిక)
వల్ల కలిగిన భ్రాంతి చేతనే నీవు శరాపహరణ రూపమైన అపరాధమునందు అడుగు పెట్టావు
అని బోయవాడు అర్జునుని తప్పును మృదువుగా సర్దుబాటు చేసెను.
శ్లోకం 46 అన్యదీయవిశిఖే న
కేవలం నిఃస్పృహస్య భవితవ్యమాహృతే | నిఘ్నతః పరనిబర్హితం మృగం వ్రీడితవ్యమపి తే సచేతసః
|| 46
- తెలుగు ప్రతిపదార్థం: సచేతసః= వివేకముతో కూడిన మనస్సు కలవాడవును, మనస్వివియు అయిన, తే= నీవు, అన్యదీయవిశిఖే= ఇతరుల బాణము విషయమునందు, ఆహృతే= అపహరించుట జరిగినప్పుడు, కేవలమ్=
కేవలము, నిఃస్పృహస్య= ఆశా రహితుడిగా (దానిపై ఆశ
లేనివానిగా), భవితవ్యమ్ న= ఉండవలసినదే కాక, కింతు= మరేమనగా, పరనిబర్హితమ్= ఇతరుల చేత కొట్టబడిన
(చంపబడిన), మృగమ్= మృగమును, నిఘ్నతః= మరల కొట్టుచున్నట్టి నీకు, వ్రీడితవ్యమపి=
మిక్కిలి సిగ్గుపడవలసిన అవసరము కూడా ఉన్నది.
- తాత్పర్యం: "ఓ మనస్వీ! వివేకవంతుడవైన నీవు ఇతరుల బాణాన్ని
అపహరించకుండా ఆశను వదిలిపెట్టడం మాత్రమే కాదు, ఇక్కడ
చేయవలసిన పని ఇంకొకటి ఉంది. వేరొకరి బాణం తగిలి అప్పటికే చనిపోతున్న జంతువును
మళ్లీ కొట్టి, ఆ వేటాడిన కీర్తిని నీవు
ఆపాదించుకోవాలని చూడడం నీ వంటి శూరుడికి మిక్కిలి సిగ్గుచేటు".
- విశేషాలు: మల్లినాథుని వాక్యములను అనుసరించి, 'సచేతాః' అనగా మనస్సుతో (వివేకముతో) కూడినవాడు. ఇతరుల
బాణాన్ని గ్రహించినందుకు కేవలం నిఃస్పృహత్వము (ఆశను వదలుట) చూపడమే కాదు, ఇతరులు కొట్టిన మృగాన్ని కొట్టినందుకు లజ్జించవలసి ఉంది. ఇక్కడ 'ఆహృతే' మరియు 'బ్రీడితవ్యమ్' అనుచోట భావే తవ్యప్రత్యయము వచ్చినది. 'మృగమ్' అనుచోట హింసార్థక ధాతువు ఉన్నప్పటికీ, శేషత్వ వివక్ష లేకపోవడం వల్ల షష్ఠీ విభక్తి రాకుండా ద్వితీయా
విభక్తి వచ్చినది.
శ్లోకం 47 సంతతం నిశమయంత
ఉత్సుకా యైః ప్రయాంతి ముదమస్య సూరయః |
కీర్తితాని హసితేఁపి తాని యం వ్రీడయంతి
చరితాని మానినమ్ || 47
- తెలుగు ప్రతిపదార్థం: సూరయః= విద్వాంసులు, యైః చరితైః= ఏ శ్రేష్ఠమైన చరిత్రల చేత, సంతతమ్= నిరంతరము, ఉత్సుకాః సంతః= ఉత్కంఠ కలవారై, నిశమయంతః= ఆలకించుచున్నవారై, ముదమ్=
సంతోషమును, ప్రయాంతి= పొందుదురో, తాని చరితాని= అటువంటి లోకోత్తరమైన చరిత్రలు, హసితే అపి= పరిహాసము నందు కూడా, పరైః= ఇతరుల
చేత, కీర్తితాని సంతీ= పొగడబడినవైనప్పటికీ, యమ్ మానినమ్= ఏ అభిమానధనుడైన మా స్వామిని, వ్రీడయంతి= సిగ్గుపడేలా చేయునో.
- తాత్పర్యం: "పెద్దలు, విద్వాంసులు
ఎంతో ఆసక్తితో, నిరంతరము కథలుగా చెప్పుకుంటూ
ఆనందించే గొప్ప చరిత్ర మా స్వామిది. అటువంటి మహాత్ముడు, ఇతరులు తన పరాక్రమ గుణాలను హాస్యానికి పొగిడినప్పటికీ, ఆ ఆత్మస్తుతిని భరించలేక మిక్కిలి సిగ్గుపడతాడు (అంతే కానీ తనను
తాను గొప్పలు చెప్పుకోడు)".
- విశేషాలు: మల్లినాథసూరి వ్యాఖ్యానము ననుసరించి, 'సూరయః' అనగా విద్వాంసులు. మా ప్రభువు యొక్క చరిత్రలను వింటూ
పండితులు ఆనందిస్తారు. ఆ చరిత్రలు పరిహాసమున
పొగడబడినప్పటికీ అభిమాన గుణము వల్ల ఆయన లజ్జిస్తాడు తప్ప, చరిత్రలో లోపము ఉండదు;
ఎందుకంటే ఆ చరిత్రలే ఆయనకు
అలంకారములు. మానధనుడైన వానికి ఆత్మప్రశంస అనేది
సిగ్గును కలిగిస్తుందని భావము.
శ్లోకం 48 అన్యదోషమివ సః
స్వకం గుణం ఖ్యాపయేత్కథమధృష్టతాజడః |
ఉచ్యతే స ఖలు కార్యవత్తయా
ధిగ్విభిన్నబుధసేతుమర్థితామ్ || 48
- తెలుగు ప్రతిపదార్థం: అధృష్టతాజడః= ఆత్మప్రశంస లేనట్టియు, శాలీనత చేత స్తబ్ధుడైనట్టియు, సః= ఆ మా
ప్రభువు, అన్యదోషమ్ ఇవ= ఇతరుల తప్పులను
వదిలివేసినట్లుగా, స్వకమ్ గుణమ్= తన సొంత గుణమును, కథమ్ ఖ్యాపయేత్= ఏ విధముగా ప్రకటించుకొనును, న ఖ్యాపయేత్ ఏవ= ప్రకటించుకొనడు, ఖలు=
అయినప్పటికీ, కార్యవత్తయా= కార్యార్థి అగుట వలన
(అవసరము రావడం చేత), సః స్వగుణః= ఆ తన గుణము, ఉచ్యతే= మా చేత చెప్పబడుచున్నది, విభిన్నబుధసేతుమ్=
సజ్జనుల మర్యాదలను అతిక్రమించినట్టి, అర్థితామ్= ఈ
యాచనను లేదా ప్రవృత్తిని, ధిక్= నిందించుచున్నాను.
- తాత్పర్యం: "ఇతరుల దోషాలను ఎంచని మా స్వామి, తన సొంత గుణాలను తానే ఎలా చెప్పుకుంటాడు? ఆయన అమిత శాలీనత కలవాడు. కానీ ఇప్పుడు ఇక్కడ అవసరం రావడం వల్లే
(కార్యార్థులము కావడం వల్లే) మేము ఆయన గుణాలను చెప్పవలసి వచ్చింది. సజ్జన
మర్యాదలను దాటేలా చేసే ఈ యాచనా ప్రవృత్తిని, ఆత్మశ్లాఘను
నేను ధిక్కరిస్తున్నాను".
- విశేషాలు: మల్లినాథుని వాక్యములను అనుసరించి, 'ఆత్మప్రశంసను, పరనిందను వర్జించవలెను'
అనే స్మృతి వచనమును మా స్వామి
పాటిస్తారు. 'అధృష్టతాజడః' అనగా గర్వము లేనివాడు,
వినయశీలి. కార్యార్థి అయిన వానికి గర్వము ఎక్కడ ఉండును కాబట్టి మేము ఆయన
గుణములను చెప్పాము. అమరకోశము ప్రకారం 'ధిక్' అనునది నిందార్థకము; 'అభితః పరితః...' అను నియమము చేత ఇక్కడ 'అర్థితామ్' అనుచోట ద్వితీయా విభక్తి వచ్చినది.
శ్లోకం 49 దుర్వచం తదథ మా స్మ
భూన్మృగస్త్వయ్యసౌ యదకరిష్యదోజసా | నైనమాశు యది వాహినీపతిః ప్రత్యపత్స్యత శితేన
పత్రిణా || 49
- తెలుగు ప్రతిపదార్థం: వాహినీపతిః= సేనాధిపతియైన మా స్వామి, శితేన= పదునైన, పత్రిణా= బాణము చేత, ఏనమ్ మృగమ్= ఈ వరాహమును,
ఆశు= శీఘ్రముగా, న ప్రత్యపత్స్యత యది= ఎదిరించి కొట్టకపోయి ఉండినట్లయితే, అసౌ మృగః= ఆ వరాహము, ఓజసా= తన బలము చేత, త్వయి విషయే= నీ విషయమునందు, యత్
అకరిష్యత్= ఏ అనర్థమును చేసి ఉండేదో, తత్= అది, అమంగళమగుట వలన, దుర్వచమ్= పలుకుటకు వీలుకానిది, అథ= ఆ అనర్థము, మా స్మ భూత్= నీకు కలగకుండా ఉండుగాక.
- తాత్పర్యం: "మా సేనాధిపతియైన కిరాత రాజు తన పదునైన బాణంతో
ఆ వరాహాన్ని ముందే కొట్టకుండా ఉండి ఉంటే, అమిత బలము గల
ఆ క్రూర మృగం నీపైకి వచ్చి నీకు ఎంతటి ఘోర అనర్థాన్ని కలిగించి ఉండేదో నోటితో
చెప్పలేము! అది అమంగళం కాబట్టి నేను పలకడం లేదు. మా స్వామి నిన్ను రక్షించారు, అటువంటి కీడు నీకు ఎన్నటికీ కలగకూడదనేదే మా సౌహార్ద్రత".
- విశేషాలు: మల్లినాథసూరి వ్యాఖ్యానము ప్రకారం, మా స్వామి
గనుక ఆ వరాహాన్ని ముందుగా కొట్టకపోయి ఉంటే, అది నిన్ను
సంహరించి ఉండేది; ఆ విషయము అమంగళము కావున 'దుర్వచమ్' (చెప్పరానిది) అని అనబడినది. ఇక్కడ 'మా స్మ భూత్' అనునది అర్జునునిపై గల హితబుద్ధితో కూడిన సౌహార్ద్ర వచనము. 'లిఙ్నిమిత్తే లుఙ్ క్రియాతిపత్తౌ' అను సూత్రము
చేత ఇక్కడ లృఙ్ విభక్తి (క్రియ జరగకపోవుటను సూచించునది) ప్రయుక్తమైనది.
శ్లోకం 50 కో న్విమం
హరితురంగమాయుధస్యేయసీం దధతమంగసంహతిమ్ |
వేగవత్తరమృతే చమూపతేర్హంతుమర్హతి శరేణ
దంష్ట్ర్రిణమ్ || 50
- తెలుగు ప్రతిపదార్థం: హరితురంగమాయుధస్య= ఇంద్రుని ఆయుధమైన
వజ్రాయుధము వలె, స్థేయసీమ్= మిక్కిలి దృఢమైనట్టి, అంగసంహతిమ్= అవయవముల కలయికను (శరీరాన్ని), దధతమ్= ధరించియున్నట్టియు, వేగవత్తరమ్=
నివారింప శక్యము కాని వేగము కలట్టియు, ఇమమ్
దంష్ట్ర్రిణమ్= కోరలు కలిగిన ఈ వరాహమును, చమూపతేః దృతే=
మా కిరాత సేనాపతిని వినా, కః ను= మరి ఎవడు, శరేణ= ఒక్క బాణము చేతనే,
హంతుమ్ అర్హతి= సంహరింపగలడు, ఎవడును లేడు.
- తాత్పర్యం: "దేవేంద్రుని వజ్రాయుధం లాగా అత్యంత కఠినమైన
శరీరం కలిగినది, ఎవరికీ లొంగని వేగంతో దూసుకువచ్చేది, భయంకరమైన కోరలు ఉన్నది అయిన ఈ అడవి పందిని, మా కిరాత సేనాపతి తప్ప ఈ లోకంలో మరెవ్వడు కేవలం ఒక్క బాణంతో
కూల్చగలడు? ఎవడూ లేడు. కాబట్టి దీనిని చంపిన
కీర్తి మా స్వామికే దక్కుతుంది".
- విశేషాలు: మల్లినాథుని వాక్యములను అనుసరించి, 'హరితురంగమాయుధమ్' అనగా ఇంద్రుని ఆయుధమైన వజ్రాయుధము; దాని వలె
దృఢమైన శరీరము కలది అని అర్థము.
స్థిర శబ్దమునకు ఈయసున్ ప్రత్యయము
రాగా 'స్థేయసీ' అను రూపము
ఏర్పడినది. 'చమూపతేః దృతే' అనుచోట 'అన్వారాదితరర్తే...' అను సూత్రము చేత పంచమీ విభక్తి వచ్చినది, అనగా సేనాపతిని విడిచి అని భావము. ఒక్క బాణముతో
ఇటువంటి మహాసత్త్వాన్ని కూల్చడం మా స్వామికే సాధ్యమని బోయవాని వాదన.
శ్లోకం 51 మిత్రమిష్టముపకారి
సంశయే మేదినీపతిరయం తథా చ తే | తం విరోధ్య భవతా నిరాసి మా సజ్జనైకవసతిః కృతజ్ఞతా || 51
- తెలుగు ప్రతిపదార్థం: తథా చ= ఆ విధముగా ఆ వరాహమును మా స్వామియే
చంపినవాడగుట చేత, అయమ్= ఈ, మేదినీపతిః= కిరాత రాజు,
సంశయే= ప్రాణ సంకట సమయమునందు, తే= నీకు, ఉపకారి= ఉపకారము చేసినట్టియు, ఇష్టమ్= కోరదగినట్టి,
మిత్రమ్= మిత్రుడు అయి ఉన్నాడు, తమ్= అటువంటి మిత్రుడైన వానిని, విరోధ్య=
విరోధించుకొని, సజ్జనైకవసతిః= సజ్జనుల యందు మాత్రమే
నివసించునట్టి, కృతజ్ఞతా= కృతజ్ఞత అను గుణము, భవతా= నీ చేత, మా నిరాసి= తిరస్కరింపబడకుండుగాక.
- తాత్పర్యం: "ఆ వరాహాన్ని మా ప్రభువే సంహరించడం వల్ల, ప్రాణాంతకమైన ఆపదలో ఆయన నీకు మేలు చేసిన పరమ ఆప్తమిత్రుడయ్యారు.
అటువంటి ఉపకారి అయిన రాజుతో శత్రుత్వాన్ని పెంచుకుని, సజ్జనులలో మాత్రమే ఉండే 'కృత్వజ్ఞత' అనే ఉత్తమ గుణాన్ని నీవు విడనాడకు. నీవు గనుక ఈ బాణాన్ని ఇవ్వకపోతే
లోకంలో కృతజ్ఞత నశించి, నీకు కృతఘ్నత చుట్టుకుంటుంది".
- విశేషాలు: మల్లినాథుని వాక్యములను అనుసరించి, మా ప్రభువు
వరాహాన్ని చంపడం వల్ల అర్జునునికి ప్రాణసంకటం తప్పింది కాబట్టి, ఆయన ఉపకారకుడైన మిత్రుడని భావము. 'మేదినీపతిః' అనగా కిరాత భూపతి. నీ వంటి సజ్జనుల ఆధారంగానే లోకంలో
కృతజ్ఞత బతుకుతుంది; దానిని నీవు నిరాకరించవద్దు. ఇక్కడ 'మా నిరాసి' అనునది ఆశీరర్థము నందు మాజ్ పూర్వక 'అసు' ధాతువు యొక్క కర్మణి లుంగ్ రూపము.
శ్లోకం 52 లభ్యమేకసుకుృతేన
దుర్లభా రక్షితారమసురక్ష్యభూతయః | స్వంతమంతవిరసా జిగీషతాం మిత్రలాభమను లాభసంపదః || 52
- తెలుగు ప్రతిపదార్థం: జిగీషతామ్= విజయమును కోరుకునే రాజులకు, అసురక్ష్యభూతయః= కాపాడుటకు వీలుకాని ఐశ్వర్యము కలవియు, అంతవిరసాః= చివరకు దుఃఖాన్ని లేదా నాశనాన్ని మిగిల్చునవియు అయిన, లాభసంపదః= ధనలాభము మొదలగు సంపదలు, రక్షితారమ్=
తమను రక్షించువాడు దొరకడం వలె,
దుర్లభాః= ఎంతో కష్టముతో లభించునవి, తు= కానీ, ఏకసుకుృతేన= ఒకే ఒక మంచి ఉపకారము చేత, లభ్యమ్= సులభముగా లభించునట్టియు, స్వంతమ్=
శుభకరమైన ముగింపు కలట్టియు ఐన,
మిత్రలాభమ్ అను= మిత్రలాభము కంటే, హీనాః= తక్కువైనవి, అనగా మిత్రలాభమే అన్నింటికంటే
శ్రేష్ఠమైనది.
- తాత్పర్యం: "విజయాన్ని ఆశించే రాజులకు లభించే ధనకనక వస్తు
వాహనాది సంపదలు కాపాడుకోవడానికి ఎంతో కష్టమైనవి, చివరకు విరసాన్ని (నాశనాన్ని) మిగిల్చేవి. కానీ ఒక్క చిన్న మేలుతో
సులభంగా దక్కేది, ఎల్లప్పుడూ శుభాన్ని ఇచ్చేది అయిన 'మిత్రలాభం' ముందు ఆ లౌకిక సంపదలన్నీ దిగదుడుపే!
మిత్ర సంపాదన కంటే మిన్నయైన లాభం ఈ జగత్తులో లేదు".
- విశేషాలు: మల్లినాథసూరి వ్యాఖ్యానము ప్రకారం, జయమును
కోరువారికి లభించే సంపదలు రక్షించడానికి క్లేశాన్ని కలిగిస్తాయి మరియు
గత్వరములు (నశించిపోయేవి). కానీ మిత్రుడు అలా కాదు. 'మిత్రలాభమను' అనుచోట 'హీనే' అను సూత్రము చేత 'అను' అనుదానికి కర్మప్రవచనీయ సంజ్ఞ వచ్చి, ద్వితీయా విభక్తి వచ్చినది; అనగా
మిత్రలాభము కంటే తక్కువైనవి అని అర్థము. ఇక్కడ
ఉపమేయమైన మిత్రలాభమునకు ఇతర లాభాల కంటే ఆధిక్యము చెప్పబడినందున 'వ్యతిరేక అలంకారము' ప్రయుక్తమైనది.
శ్లోకం 53 చంచలం వసు
నితాంతమున్నతా మేదినీమపి హరంత్యరాతయః |
భూధరస్థిరముపేయమాగతం మావమంస్త సుహృదం
మహీపతిమ || 53
- తెలుగు ప్రతిపదార్థం: వసు= ధనము, నితాంతమ్=
మిక్కిలి, చంచలమ్= చంచలమైనది, ఉన్నతాః= ప్రబలులైన, అరాతయః= శత్రువులు, మేదినీమపి= భూమిని సైతం,
హరంతి= అపహరించి తీసుకెళ్దురు, భవాన్= నీవు, భూధరస్థిరమ్= పర్వతము వలె
నిశ్చలమైనవాడును, ఉపేయమ్= అన్వేషించి
ఆశ్రయించదగినవాడును, స్వతః ఆగతమ్= తనంతట తానుగా
లభించినవాడును, సుహృదమ్= మిత్రుడును అయిన, మహీపతిమ్= ఈ కిరాత రాజును, మా అవమంస్త=
అవమానించకుండుగాక.
- తాత్పర్యం: "ధనమనేది ఎప్పుడూ ఒకచోట ఉండని పరమ చంచలమైనది.
ప్రబలులైన శత్రువులు వస్తే ఉన్న భూ సామ్రాజ్యాన్ని కూడా లాక్కొని పోతారు.
కానీ పర్వతం లాగా అచంచలమైనవాడు,
వెదికి పట్టుకోవలసిన వాడైనా ఈనాడు నీ
అదృష్టం కొద్దీ తనంతట తానుగా నీకు మిత్రుడిగా దొరికినవాడు అయిన మా మహారాజును
నీవు తృణీకరించకు".
- విశేషాలు: మల్లినాథుని వాక్యములను అనుసరించి, ధనము
చంచలమైనది, భూమి శత్రుహరణము కాదగినది, కానీ మిత్రుడు స్థిరుడు.
'భూధరస్థిరమ్' అనగా పర్వతము వలె స్థిరమైనవాడు అని ఉపమ. 'మా అవమంస్త' అనుచోట మన్ ధాతువునకు కర్తరి మాజ్
యోగమున లుంగ్ విభక్తి వచ్చినది.
ఇక్కడ ఇతర వస్తువుల కంటే మిత్రుని
గొప్పతనం చెప్పడం వల్ల వ్యతిరేక అలంకారము, అది ఉపమతో
కలవడం వల్ల సంకర అలంకారము సిద్ధించినది.
శ్లోకం 54 జేతుమేవ భవతా
తపస్యతే నాయుధాని దధతే ముముక్షవః | ప్రాప్స్యతే చ సకలం మహీభృతా సంగతేన తపసః ఫలం త్వయా
|| 54
- తెలుగు ప్రతిపదార్థం: భవతా= నీ చేత, జేతుమేవ=
శత్రువులను జయించుట కొరకే, తపస్యతే= తపస్సు చేయబడుచున్నది, ముముక్షవః= మోక్షమును కోరుకునేవారు, ఆయుధాని=
ఆయుధములను, న దధతే= ధరించరు కదా, మహీభృతా= కిరాత రాజుతో,
సంగతేన= సఖ్యమును పొందిన, త్వయా= నీ చేత, సకలమ్= సమస్తమైన, తపసః ఫలమ్= తపఃఫలము, ప్రాప్స్యతే చ= పొందబడగలదు.
- తాత్పర్యం: "ఓ తపస్వీ!
నీవు ఈ పర్వతంపై తపస్సు చేస్తూనే చేతిలో విల్లమ్ములు ధరించావు. మోక్షాన్ని
కోరే ముముక్షువులు ఎవ్వరూ ఆయుధాలు పట్టరు. కాబట్టి నీవు శత్రువులపై విజయాన్ని
ఆశించి, రాజ్యాధికారం కోసమే తపస్సు చేస్తున్నావని
స్పష్టమవుతోంది. మా రాజుతో సఖ్యత కలిగి ఉంటే, నీవు కోరిన ఆ
తపఃఫలమంతా నీకు సులభంగా లభిస్తుంది; కావున ఆయనతో
స్నేహం చేయడమే నీకు లెస్స".
- విశేషాలు: మల్లినాథసూరి వ్యాఖ్యానము ప్రకారం, 'తపస్యతే' అనుచోట 'కర్మణో రోమంథ...' అను సూత్రము చేత ఆచార అర్థమునందు క్యంగ్ ప్రత్యయము వచ్చి భావే లట్
రూపము ఏర్పడినది. మోక్షార్థులు శస్త్రములను ధరించరు
కాబట్టి నీకు మిత్రసంగ్రహము (మిత్రుని కూడగట్టుకొనుట) అవసరమని భావము. మా ప్రభువుతో స్నేహము వల్ల నీవు కోరిన విజయ రూప తపఃఫలము
సిద్ధించగలదు.
శ్లోకం 55 వాజిభూమిరిభరాజకాననం
సంతి రత్ననిచయాశ్చ భూరిశః | కాంచనేన కిమివాస్య పత్రిణా కేవలం న సహతే విలంగనమ్ || 55
- తెలుగు ప్రతిపదార్థం: అస్య= ఈ మా మహారాజునకు, వాజిభూమిః= ఉత్తమ అశ్వములకు నిలయమైన ప్రదేశములును, ఇభరాజకాననమ్= శ్రేష్ఠమైన గజములు లభించు అడవులును, భూరిశః= అమితమైన, రత్ననిచయాశ్చ= రత్న సమూహములును, సంతి= ఉన్నాయి, అస్య= ఈ రాజునకు, కాంచనేన= బంగారు ఈకలు కలిగిన, పత్రిణా= ఈ
ఒక్క బాణము చేత, కిమివ= ఏ ప్రయోజనము ఉన్నది, ఏమీ లేదు, పరంతు= కానీ, కేవలము= కేవలము, విలంగనమ్= ఇతరులు తన ఆజ్ఞను లేదా
మర్యాదను అతిక్రమించుటను, న సహతే= ఆయన సహించడు.
- తాత్పర్యం: "మా మహారాజుకు మేలుజాతి గుఱ్ఱాలు ఉన్నాయి, గజరాజులు నడిచే అడవులు ఉన్నాయి, లెక్కలేనన్ని
రత్నభాండాగారాలు ఉన్నాయి. అటువంటి మహా ఐశ్వర్యవంతుడికి బంగారు రెక్కలున్న ఈ
ఒక్క బాణం మీద ఆశ ఉంటుందా? లేదు! ఆయనకు దీనితో ఎలాంటి అవసరమూ
లేదు. కానీ, తన వస్తువును వేరొకరు బలవంతంగా
లాక్కోవాలని చూడటం అనే ఆ 'ధిక్కారాన్ని' (మర్యాదను అతిక్రమించడాన్ని) మాత్రం ఆయన ఎంతమాత్రం సహించడు. ఆయన
శరలుబ్ధుడు కాదు, మానధనుడు".
- విశేషాలు: మల్లినాథుని వాక్యములను అనుసరించి, మా రాజుకు
ఉన్న సమృద్ధిని వర్ణించడం వల్ల ఇక్కడ మొదటి అర్థంలో 'ఉదాత్త అలంకారము' ప్రయుక్తమైనది. 'కాంచనపత్రిణా' అనగా బంగారు పత్రములు (రెక్కలు)
కలిగిన బాణము; దీని వల్ల ఆయనకు లోభము లేదు, కానీ ఆయన అధిక్షేపాన్ని (అవమానాన్ని) సహించని పౌరుషవంతుడు అని
తాత్పర్యం.
శ్లోకం 56 సావలేపముపలిప్సితే
పరైరభ్యుపైతి వికృతిం రజస్యపి | అర్థితస్తు న మహాన్సమీహతే జీవితం కిము ధనం
ధనాయితుమ్ || 56
- తెలుగు ప్రతిపదార్థం: మహాన్= ఉత్తముడైనవాడు లేదా మా స్వామి వంటి
మహాత్ముడు, పరైః= ఇతరుల చేత, రజస్యపి= కేవలము ధూళి (మట్టి) విషయమునందునైనా, సావలేపమ్= గర్వముతో కూడి, ఉపలిప్సితే
సతి= గ్రహింపవలెనని కోరబడినప్పుడు, వికృతిమ్=
వికారమును (తీవ్రమైన కోపమును),
అభ్యుపైతి= పొందును, పరంతు= కానీ, అర్థితః తు= యాచింపబడినవాడైతే
(ప్రార్థింపబడినవాడైతే), జీవితమపి= తన ప్రాణమును సైతము, ధనాయితుమ్= దాచుకొనుటకు,
న సమీహతే= ఇష్టపడడు, తథా సతి= అలాంటప్పుడు,
ధనమ్ కిము= ధనమును దాచుకొనుట గురించి
చెప్పవలెనా, చెప్పనవసరము లేదు.
- తాత్పర్యం: "మా స్వామి వంటి మానధనులు కేవలం మట్టిని సైతం
ఇతరులు గర్వంతో బలవంతంగా లాక్కోవాలని చూస్తే అస్సలు సహించరు, తీవ్రమైన ఆగ్రహాన్ని ప్రకటిస్తారు. కానీ, ప్రేమతో యాచిస్తే తమ ప్రాణాలను సైతం ధనంలా దాచుకోకుండా ఇచ్చేయడానికి
వెనుకాడరు. ప్రాణాలనే ఇచ్చేసే ఆ మహాత్ముడు, ఈ లౌకిక
ధనాన్ని లేదా ఈ బాణాన్ని ఇవ్వడానికి ఒక లెక్కా? కాబట్టి నీవు
గర్వాన్ని వీడి ప్రార్థించు".
- విశేషాలు: మల్లినాథసూరి వ్యాఖ్యానము ననుసరించి, మహాత్ముడైనవాడు
ధూళి విషయమునైనా ఇతరులు గర్వముతో గ్రహింపగోరితే వికృతిని (కోపమును) పొందును. 'ధనాయితుమ్' అనునది క్యజంతముపై తుమున్ ప్రత్యయము
వచ్చి ఏర్పడినది; అనగా ధనికుడిగా ఉండుటకు లేదా
దాచుకొనుటకు అని అర్థము. యాచింపబడినప్పుడు తన జీవితాన్ని సైతం
ఇవ్వడానికి వెనుకాడనివాడు, ధనమును ఎందుకు ఆశించును? ఇక్కడ కేవలము ఇచ్ఛామాత్రమే అర్థము. పరమౌదార్య గుణము ఇక్కడ
వర్ణితమైనది.
శ్లోకం 57 తత్తదీయవిశిఖాతిసర్జనాదస్తు
వాం గురు యదృచ్ఛయాగతమ్ | రాఘవప్లవగరాజయోరివ ప్రేమ యుక్తమితరేతరాశ్రయమ్ || 57
- తెలుగు ప్రతిపదార్థం: తత్= తస్మాత్ (అందువలన), తదీయ= మా స్వామికి సంబంధించిన, విశిఖ=
బాణమును, అతిసర్జనాత్= తిరిగి ఇచ్చివేయుట
ద్వారా, వామ్= యువయోః (మీ ఇద్దరికిని), యదృచ్ఛయా= దైవవశమున, ఆగతమ్= లభించినట్టియు, రాఘవప్లవగరాజయోః ఇవ= శ్రీరాముడు మరియు సుగ్రీవుల మధ్య కుదిరినట్లు
ఉన్నట్టియు, గురు= గొప్పదైన, ఇతరేతరాశ్రయమ్= పరస్పర ఆశ్రయము గల, ప్రేమ= సఖ్యము
(స్నేహము), యుక్తమ్= అనురూపముగా, అస్తు= సిద్ధించుగాక.
- తాత్పర్యం: "కాబట్టి, మా స్వామి
బాణాన్ని ఆయనకు తిరిగి ఇచ్చివేసి,
నీ తప్పును సరిదిద్దుకో! తద్వారా
పూర్వం శ్రీరామచంద్రుడికి, వానరరాజైన సుగ్రీవుడికి మధ్య దైవవశాన
కుదిరిన పరమ పవిత్రమైన స్నేహం లాగా, మీ ఇద్దరి
మధ్య కూడా పరస్పర లాభదాయకమైన ఉత్తమ మైత్రి ఏర్పడుతుంది. మీ ఇద్దరి సఖ్యత
లోకానికి ఎంతో యోగ్యమైనది".
- విశేషాలు: మల్లినాథుని వాక్యములను అనుసరించి, 'వామ్' అనగా యువయోః (మీ ఇద్దరి యొక్క). 'రాఘవప్లవగరాజయోరివ' అనగా రామసుగ్రీవుల వలె అని ఉపమ. 'అతిసర్జనమ్' అనగా బాణమును ప్రత్యర్పణము చేయుట (తిరిగి ఇచ్చివేయుట). దైవవశమున సిద్ధించిన ఈ మైత్రి మీ ఇద్దరికిని శ్రేష్ఠమైనది. ఇక్కడ రాముడు-సుగ్రీవుల దృష్టాంతముతో పోల్చినందున ఉపమాలంకారము
ప్రయుక్తమైనది.
శ్లోకం 58 నాభియోక్తుమనృతం
త్వమిష్యసే కస్తపస్వివిశిఖేషు చాదరః |
సంతి భూభృతి శరా హినః పరే యే పరాక్రమవసూని
వజ్రిణః || 58
- తెలుగు ప్రతిపదార్థం: అస్మాభిః= మా చేత, త్వమ్= నీవు, అనృతమ్= అబద్ధముతో, అభియోక్తుమ్= నిందింపబడుటకు లేదా తప్పుగా నిలదీయబడుటకు, న ఇష్యసే= కోరబడుట లేదు,
కిం చ= మరియు, తపస్వి= ముని యొక్క లేదా దీనుడైన వాని యొక్క, విశిఖేషు= బాణముల యందు,
కః ఆదరః= ఎలాంటి ఆశ లేదా ఆదరము
ఉండును, ఏమీ ఉండదు, హి= ఏ కారణము
వలననగా, నః భూభృతి= మా రాజుగారి వద్ద ఈ పర్వతమునందు, పరే= ఇతరమైన, శరాః సంతి= అనేక బాణములు ఉన్నాయి, యే శరాః= ఏ బాణములైతే,
వజ్రిణః= వజ్రాయుధము గల ఇంద్రుని
యొక్క, పరాక్రమవసూని= పరాక్రమ సర్వస్వములై ఉన్నాయో.
- తాత్పర్యం: "మేము నీపై లేనిపోని అబద్ధాలు మోపి, నిన్ను తప్పు పట్టాలని అనుకోవడం లేదు. అసలు నీ వంటి ఒక సామాన్య
తపస్వి వేసే బాణాల మీద మాకెందుకు ఆశ ఉంటుంది? మా మహారాజు
వద్ద దేవేంద్రుడి వజ్రాయుధాన్ని సైతం ఎదిరించగల, ఆయన పరాక్రమ సర్వస్వాలైన తిరుగులేని దివ్య బాణాలు ఎన్నో ఉన్నాయి!
మేము కేవలం ధర్మం కోసమే మాట్లాడుతున్నాము".
- విశేషాలు: మల్లినాథసూరి వ్యాఖ్యానము ప్రకారం, 'అభియోక్తుమ్' అనగా మిథ్యాభియోగము చేయుట (అపనింద వేయుట) అని అమరకోశము. బ్రూఞ్ ధాతువు యొక్క అర్థమును గ్రహించుట వల్ల ఇది ద్వికర్మకమైనది. 'तపస్వీ' అనగా ముని
మరియు శోచ్యుడు (దీనుడు) అని శాశ్వత నిఘంటువు. మా వద్ద ఉన్న
బాణములు దేవేంద్రుని వజ్రాయుధము కంటే గొప్పవి. ఇక్కడ శరములలో
పరాక్రమ సాధనత్వమును పరాక్రమ రూపముగా వర్ణించుట చేత వస్తుధ్వని
వ్యంజితమగుచున్నది.
శ్లోకం 59 మార్గణైరథ తవ
ప్రయోజనం నాథసే కిము పతిం న భూభృతః |
త్వద్విధం సుహృదమేత్య సోఁర్థినం కిం న
యచ్ఛతి విజిత్య మేదినీమ్ || 59
- తెలుగు ప్రతిపదార్థం: అథ= ఒకవేళ, తవ= నీకు, మార్గణైః= బాణములతో, ప్రయోజనమ్ యది= అవసరమే ఉన్నట్లయితే, భూభృతః పతిమ్= పర్వతరాజైన మా ప్రభువును, కిము న నాథసే= ఎందుకు యాచించవు (అడగవు), సః= ఆ మా స్వామి, త్వద్విధమ్= నీ వంటి మహాత్ముడైన, అర్థినమ్= యాచకుడిని,
సుహృదమ్ ఏత్య= మిత్రుడిగా పొంది, మేదినీమ్= భూమండలాన్ని,
విజిత్య కిం న యచ్ఛతి= జయించి అయినా
ఇవ్వడా, తప్పక ఇచ్చును.
- తాత్పర్యం: "ఒకవేళ నీకు బాణాలు కావాలనుకుంటే, మా పర్వత రాజును అడగవచ్చు కదా! నీ అంతటి లోకోత్తర ప్రభావం కలవాడు
అడిగితే, నిన్ను మిత్రుడిగా భావించి, సమస్త భూమండలాన్ని జయించి అయినా నీకు దానం చేయడానికి మా స్వామి
వెనుకాడడు. అటువంటప్పుడు నీకు కొన్ని బాణాలు ఇవ్వడం ఆయనకు ఒక లెక్కా?".
- విశేషాలు: మల్లినాథుని వాక్యములను అనుసరించి, 'మార్గణః' అనగా బాణము. 'నాథసే' అనునది యాచా
అర్థమునందు లట్ రూపము. యాచనాభంగ శంక (అడిగితే ఇవ్వరేమోననే
భయం) ఏమాత్రం పెట్టుకోవలసిన అవసరం లేదు. నీ వంటి
గొప్పవాడిని మిత్రుడిగా, యాచకుడిగా పొందితే భూమిని జయించి
అయినా ఇచ్చువాడు, శరములను ఇవ్వడా? అని బోయవాని ధీమా.
శ్లోకం 60 తేన
సూరిరుపకారితాధనః కర్తుమిచ్ఛతి న యాచితం వృథా | సీదతామనుభవన్నివార్థినాం
వేద యత్ప్రణయభంగవేదనామ్ || 60
- తెలుగు ప్రతిపదార్థం: తేన= ఆ కారణము చేత, సూరిః= విద్వాంసుడును,
అత ఏవ= అందువలననే, ఉపకారితాధనః= ఉపకారము చేయుటయే ఏకైక ధనముగా కలవాడును అయిన ఆ కిరాత
రాజు, యాచితమ్= ఎవరి యాచనను కూడా, వృథా= వ్యర్థము, కర్తుమ్ న ఇచ్ఛతి= చేయుటకు ఇష్టపడడు, యత్= ఏ కారణము వలననగా,
సీదతామ్= కష్టపడుచున్న, అర్థినామ్= యాచకుల యొక్క, ప్రణయభంగవేదనామ్=
యాచనాభంగ జనిత దుఃఖాన్ని, స్వయమనుభవన్నివ= తాను స్వయముగా
అనుభవించుచున్నట్లుగా, వేద= గ్రహించునో (తెలుసుకొనునో).
- తాత్పర్యం: "మా మహారాజు పరమ విద్వాంసుడు. ఇతరులకు ఉపకారం
చేయడమే తన జీవిత పరమావధిగా భావించే ఉత్తముడు. యాచకుల కోరికను తిరస్కరిస్తే
వారు ఎంతటి మనోవేదనకు గురవుతారో,
ఆ బాధను ఆయన స్వయంగా
అనుభవిస్తున్నట్లుగా తెలుసుకోగలడు. కాబట్టి ఆయన ఎవరి ప్రార్థనను కూడా
ఎన్నటికీ వ్యర్థం చేయడు".
- విశేషాలు: మల్లినాథుని వాక్యములను అనుసరించి, మా ప్రభువు
విద్వాంసుడు కావున ఉపకార గుణమే ధనముగా కలవాడు; ఆయన ఎవరి
యాచనను వృథా చేయడు. యాచకుల యాచనాభంగ దుఃఖాన్ని (నిరాకరణ
వల్ల కలిగే బాధను) తాను స్వయంగా అనుభవిస్తున్నట్లు భావిస్తాడు కాబట్టి, ఆయన వద్ద వైఫల్య శంక (విఫలమౌతామనే భయం) చెందవలసిన పని లేదు.
శ్లోకం 61 శక్తిరర్థపతిషు
స్వయంగ్రహం ప్రేమ కారయతి వా నిరత్యయమ్ | కారణద్వయమిదం
నిరస్యతః ప్రార్థనాధికబలే విపత్ఫలా ||
61
- తెలుగు ప్రతిపదార్థం: అర్థపతిషు విషయే= ఐశ్వర్యవంతులైన ప్రభువుల
విషయమునందు, శక్తిః= సామర్థ్యము (బలము), స్వయంగ్రహమ్= యజమాని అనుమతి లేకుండానే వస్తువును గ్రహించునట్లు, కారయతి= చేయును, వా= లేదా, నిరత్యయమ్= ఎటువంటి అపరాధమునకైనా వికారము చెందనట్టి నిరుపద్రవమైన, ప్రేమ= అమితమైన స్నేహము,
స్వయంగ్రహమ్ కారయతి= వస్తువును
స్వయముగా తీసుకునేలా చేయును, ఇదమ్ కారణద్వయమ్= ఈ చెప్పబడిన రెండు
కారణములను, నిరస్యతః= వదిలివేసినట్టి పురుషునికి, అధికబలే= తనకంటే అత్యంత బలవంతుడైన వాని విషయమునందు, ప్రార్థనా= ఆ ధనమును బలవంతముగా గ్రహించవలెననే కోరిక లేదా ప్రవర్తన, విపత్ఫలా= అనర్థమును (నాశనమును) ఫలముగా ఇచ్చునది అగును.
- తాత్పర్యం: "లోకంలో ఒకరి వస్తువును వారి అనుమతి లేకుండానే
స్వయంగా తీసుకోవడానికి రెండే మార్గాలు ఉంటాయి. ఒకటి– ఎదుటివాని కంటే తానే
అత్యంత బలవంతుడై ఉండాలి. రెండు– ఎదుటివానితో ఎలాంటి తప్పునైనా క్షమించగల
అత్యంత ఆప్తమైన స్నేహమైనా ఉండాలి. ఈ రెండు కారణాలు (బలము లేదా స్నేహము) లేనివాడు, తనకంటే అమిత బలవంతుడైన ప్రభువు వస్తువును బలవంతంగా తీసుకోవాలని
చూస్తే, పాము తల మీది మణిని ఆశించినట్లుగా అది కేవలం
సర్వనాశనానికే దారితీస్తుంది".
- విశేషాలు: మల్లినాథసూరి వ్యాఖ్యానము ననుసరించి, ఐశ్వర్యవంతుల
విషయములో సామర్థ్యము ఉన్నప్పుడుగానీ, లేదా ఎటువంటి
అపరాధమునైనా భరించే నిరుపద్రవమైన ప్రేమ ఉన్నప్పుడుగానీ యజమాని అనుమతి
లేకుండానే వస్తువును గ్రహించవచ్చును. ప్రబలుడు లేదా
ప్రియుడైనవాడు మాత్రమే ఇతరుల ధనమును స్వయముగా గ్రహింపగలడు. ఆ రెండు కారణములను విడిచిపెట్టి, అశక్తుడును
మరియు అప్రియుడును అయినవాడు ప్రబలుని ధనాన్ని ఆశిస్తే అది అనర్థమునకే
(విపత్తుకే) కారణమగును అని బోయవాని హెచ్చరిక.
శ్లోకం 62 అస్త్రవేదమధిగమ్య
తత్త్వతః కస్య చేహ భుజవీర్యశాలినః |
జామదగ్న్యమపహాయ గీయతే తాపసేషు
చరితార్థమాయుధమ్ || 62
- తెలుగు ప్రతిపదార్థం: ఇహ= ఈ జగత్తునందు, తాపసేషు మధ్యే= తపస్వులైన వారి మధ్య, జామదగ్న్యమ్=
జమదగ్ని కుమారుడైన పరశురాముడిని,
అపహాయ= విడిచిపెట్టి (మినహాయించి), అస్త్రవేదమ్= ధనుర్వేదాన్ని, తత్త్వతః=
యథార్థముగా, అధిగమ్య= అభ్యసించి, భుజవీర్యశాలినః= బాహుబలముతో ప్రకాశించునట్టి, కస్య చ= ఏ తపస్వి యొక్క,
ఆయుధమ్= ఆయుధము, చరితార్థమ్= సార్థకమైనదిగా (సఫలమైనదిగా), గీయతే= కొనియాడబడుచున్నది, ఎవరిదిని లేదు.
- తాత్పర్యం: "ఈ భూమండలంలో జడలు ధరించిన తపస్వుల మధ్య, సాక్షాత్తు జమదగ్ని పుత్రుడైన పరశురాముడు తప్ప ధనుర్వేద రహస్యాలన్నీ
క్షుణ్ణంగా తెలిసి, బాహుబలంతో శస్త్రాలను పట్టి విజయం
సాధించిన తపస్వి మరొక్కడైనా ఉన్నాడా? ఎవ్వడూ లేడు.
కాబట్టి నీవు కేవలం మునివి మాత్రమే. అస్త్రవిద్యలన్నీ తెలిసిన మా కిరాత
రాజుతో యుద్ధానికి సిద్ధపడకుండా,
ఆయనతో స్నేహం చేయడమే నీకు అన్ని
విధాలా శ్రేయస్కరం".
- విశేషాలు: మల్లినాథుని వాక్యములను అనుసరించి, 'తాపసేషు' అనుచోట 'యతశ్చ నిర్ధారణమ్' అను సూత్రము చేత నిర్ధారణార్థమునందు సప్తమీ విభక్తి వచ్చినది; అనగా తపస్వుల మధ్య అని అర్థము. 'జామదగ్న్యమ్' అనగా పరశురాముడు, గార్గాది గణము చేత యఞ్ ప్రత్యయము
వచ్చి ఈ రూపము ఏర్పడినది. అస్త్రవిద్యను, భుజవీర్యమును రెండింటినీ కలిగి ఆయుధాన్ని సార్థకం చేసుకున్న తపస్వి
పరశురాముడు తప్ప వేరెవరును లేరు.
శస్త్రధారణ చేసినంత మాత్రాన నీవు మా
రాజును ఎదిరించలేవు కావున సఖ్యమే ముఖ్యమని భావము.
శ్లోకం 63 అభ్యఘాని
మునిచాపలాత్త్వయా యన్మృగః క్షితిపతేః పరిగ్రహః | అక్షమిష్ట
తదయమప్రమాద్యతాం సంవృణోతి ఖలు దోషమజ్ఞతా || 63
- తెలుగు ప్రతిపదార్థం: త్వయా= నీ చేత, మునిచాపలాత్=
ముని సహజమైన చపలత్వము (అనాలోచన) వలన, క్షితిపతేః=
మా కిరాత రాజు చేత, పరిగ్రహః= స్వీకరింపబడినట్టి, యత్ మృగః= ఏ మృగమైతే,
అభ్యఘాని= కొట్టబడినదో (చంపబడినదో), తత్= ఆ అపరాధమును, అయమ్= మా అస్మత్స్వామి, అక్షమిష్ట= క్షమించినాడు, తథా హి= అది
ఎట్లనగా, ప్రమాద్యతామ్= ఆలోచన లేకుండా
ప్రవర్తించువారి యొక్క, దోషమమ్= అపరాధమును, అజ్ఞతా= అజ్ఞానము లేదా అమాయకత్వము, సంవృణోతి ఖలు=
కప్పిపుచ్చును గదా (క్షమింపజేయును గదా).
- తాత్పర్యం: "మా మహారాజు అప్పటికే వేటాడి తన ఆధీనంలోకి
తీసుకున్న ఆ వరాహాన్ని, నీవు ముని సహజమైన తొందరపాటుతో, అనాలోచనతో బాణం వేసి చంపావు. అది పెద్ద అపరాధమే అయినా మా స్వామి
నిన్ను ఒక అమాయకపు మునివిగా భావించి, పెద్ద మనసుతో
ఆ తప్పును క్షమించారు. ఎందుకంటే,
తెలియక పొరపాటు చేసేవారి తప్పులను
వారి అజ్ఞానమే కాపాడుతుంది కదా! కాబట్టి ఈ బాణాన్నైనా తిరిగి ఇచ్చేయి".
- విశేషాలు: మల్లినాథుని వాక్యములను అనుసరించి, 'మునిచాపలాత్' అనగా బ్రాహ్మణ చాపల్యము లేదా ముని తొందరపాటు వలన అని అర్థము. 'పరిగ్రహః' అనగా మా రాజు చేత స్వీకరింపబడినది; 'పరిగ్రహః పరిజనే పత్న్యాం స్వీకారమూలయోః' అని విశ్వకోశము. వరాహాన్ని హాని చేసినందుకు 'అభ్యఘాని' అను కర్మణి లుంగ్ రూపము ఏర్పడినది. ఆలోచించకుండా కార్యాన్ని చేసేవారి అపరాధాన్ని వారి అజ్ఞానమే
కప్పిపుచ్చును కాబట్టి మా స్వామి దానిని క్షమించారని తాత్పర్యం.
శ్లోకం 64 జన్మవేషతపసాం
విరోధినీం మా కృథాః పునరమూమపక్రియామ్ |
ఆపదేత్యుభయలోకదూషణీ వర్తమానమపథే హి
దుర్మతిమ్ || 64
- తెలుగు ప్రతిపదార్థం: జన్మ= ఉత్తమ కులమునందు పుట్టుకకును, వేష= జటలు వల్కలములు మొదలగు నీ వేషమునకును, తపసామ్= నీ నియమ పూర్వక తపస్సుకును, విరోధినీమ్=
విరుద్ధముగా ఉన్నట్టి, అమూమ్= ఇటువంటి, అపక్రియామ్= అపకారమును లేదా పరధనాపహరణ రూప అపరాధమును, పునః= ఇకపై, మా కృథాః= చేయకుము, హి= ఏ కారణము వలననగా,
అపథే= అమార్గమునందు, వర్తమానమ్= ప్రవర్తించుచున్న, దుర్మతిమ్=
దుష్ట బుద్ధి గల పురుషుడిని, ఉభయలోకదూషణీ= ఇహపర లోకములను
రెండింటినీ నాశనము చేయునట్టి, ఆపత్= విపత్తు, ఏతి= వచ్చి చేరును.
- తాత్పర్యం: "నీది ఉత్తమ
వంశం, నీ వేషం పవిత్రమైన ముని వేషం, నీవు చేసేది గొప్ప తపస్సు! వీటన్నింటికీ విరుద్ధమైన ఇటువంటి నీచమైన
పరధనాపహరణ (బాణాన్ని దొంగిలించే) అపరాధాన్ని ఇకపై ఎన్నడూ చేయకు. ఎందుకంటే, సన్మార్గాన్ని విడిచి అపమార్గంలో నడిచే దుర్బుద్ధి గల మానవుడికి
ఇహలోకంలోనూ, పరలోకంలోనూ కీడును కలిగించే ఘోరమైన
ఆపదలు తప్పక చుట్టుముడతాయి".
- విశేషాలు: మల్లినాథసూరి వ్యాఖ్యానము ప్రకారం, ఉత్తమ కులంలో
ప్రసూతి, జటావల్కలాది వేషము, తపోనియమము– వీటన్నింటికీ విరుద్ధమైన అపకారాన్ని (తప్పుడు పనిని) 'మా కృథాః' (చేయవద్దు) అని అర్థము; ఇక్కడ కృ ధాతువునకు మాజ్ యోగమున లుంగ్ విభక్తి వచ్చినది. 'వయోవృద్ధ్యర్థవాగ్వేష...' అను స్మృతి
వచనము ప్రకారం మనిషి తన కుల వేషములకు తగినట్లుగా నడుచుకోవాలి. అపమార్గాన నడిచే దుర్మతిని ఉభయ లోకములు దూషించును మరియు ఆపదలు
పొందును; 'తద్ధితార్థ...' అను సూత్రము చేత ఇక్కడ 'ఉభయలోకదూషణీ' అను రూపము సాధింపబడినది.
శ్లోకం 65 యష్టుమిచ్ఛసి
పితౄన్న సాంప్రతం సంవృతోఁర్చిచయిషుర్దివౌకసః | దాతుమేవ పదవీమపి
క్షమః కిం మృగేఁంగ విశిఖం న్యవీవిశః ||
65
- తెలుగు ప్రతిపదార్థం: సాంప్రతమ్= ఇప్పుడు, సంవృతః= ఏకాంతమునందు ఉన్న నీవు, పితౄన్=
కవ్యవాహనాది పితృదేవతలను, యష్టుమ్= అర్చించుటకు (శ్రాద్ధాదుల
కొరకు), న ఇచ్ఛసి= కోరుట లేదు, తథా= అట్లే, దివౌకసః= దేవతలను, అర్చిచయిషుః అపి= పూజింపవలెనని కోరిక కలవాడవును, నాసి= కావు, హే అంగ= ఓ మునీ, పదవీమపి= మార్గమును ఇచ్చుటకు మాత్రమే, క్షమః అపి=
యోగ్యుడవై ఉండియు, మృగే= మృగము నందు, విశిఖమ్= బాణమును, కిమ్= కిమర్థము (ఎందుకు), న్యవీవిశః= ప్రవేశింపజేసితివి.
- తాత్పర్యం: "నీవు పితృదేవతల తృప్తి కొరకు యజ్ఞం చేయడం
లేదు, లేదా దేవతా పూజల కొరకు జంతుబలి ఇవ్వడం లేదు.
ఏకాంతంలో తపస్సు చేసుకుంటున్నావు. నీ వైపునకు పరిగెత్తుకుంటూ వస్తున్న ఆ
వరాహానికి కేవలం తప్పుకుని మార్గం ఇస్తే సరిపోయేది కదా! దానికి మునివై ఉండి
కూడా నీవు ఎందుకు బాణాన్ని వేసి కొట్టావు? ఇది కేవలం నీ
తొందరపాటే కానీ, ధర్మబద్ధమైన హింస కాదు కదా!".
- విశేషాలు: మల్లినాథుని వాక్యములను అనుసరించి, 'సాంప్రతమ్' అనగా ఇప్పుడు అని అమరకోశము. పితృకార్యార్థము
గానీ, దేవతారాధనార్థము గానీ ఈ హింస చేయబడలేదు. ఆత్మరక్షణార్థము అని చెబితే, పరిగెత్తుకుంటూ
వచ్చే మృగానికి మార్గమిచ్చి పక్కకు తప్పుకోవడం ద్వారా ఆత్మరక్షణ
చేసుకోవచ్చును కానీ మునివై ఉండి హింసించకూడదు. 'న్యవీవిశః' అనునది విశ ధాతువు యొక్క ణ్యంత లుంగ్ రూపము. 'న హింస్యాత్సర్వా భూతాని' అను శ్రుతి
నిషేధాన్ని అతిక్రమించి నీవు బాణాన్ని నాటడం కేవలం నీ చాపల్యమే అని బోయవాని
వాదన.
శ్లోకం 66 సజ్జనోఁసి విజహీహి
చాపలం సర్వదా క ఇవ వా సహిష్యతే | వారిధీనివ యుగాంతవాయవః క్షోభయంత్యనిభృతా గురూనపి || 66
- తెలుగు ప్రతిపదార్థం: త్వమ్= నీవు, సజ్జనః అసి=
సజ్జనుడవు అయి ఉన్నావు, అత ఏవ= అందువలననే, చాపలమ్= ఈ తొందరపాటును,
విజహీహి= వదిలిపెట్టుము, సర్వదా= ఎల్లప్పుడును,
క ఇవ వా= ఎవడు తానె, సహిష్యతే= ఓర్చుకొనును,
ఎవడును ఓర్చుకొనడు, తథా హి= అది ఎట్లనగా,
అనిభృతాః= చపలురై పదే పదే
అకార్యములను చేయువారు, గురూనపి= మిక్కిలి ధైర్యవంతులైన
పెద్దలను సైతము, యుగాంతవాయవః= ప్రళయకాలపు గాలులు, వారిధీనివ= సముద్రములను వలె, క్షోభయంతి=
క్షోభింపజేయుదురు.
- తాత్పర్యం: "ఓ మునీ! నీవు ఉత్తమ గుణములు గల సజ్జనుడవు; కాబట్టి ఈ వృథా చాపల్యాన్ని (మొండితనాన్ని) వదిలిపెట్టు. ఇతరులు
చేసే అపరాధాలను ఎల్లప్పుడూ ఎవడు మాత్రం సహిస్తాడు? ప్రళయకాల మహావాయువులు ఎంతటి అగాధమైన సముద్రాలనైనా సైతం
కల్లోలపరిచినట్లు, పదే పదే తప్పులు చేసే చపలురు ఎంతటి
గంభీర ధైర్యశాలురైన పెద్దలకైనా సరే ఆగ్రహాన్ని కలిగిస్తారు. కాబట్టి మా
స్వామికి కోపం రాకముందే బాణాన్ని ఇచ్చేయి".
- విశేషాలు: మల్లినాథసూరి వ్యాఖ్యానము ననుసరించి, 'విజహీహి' అనునది ఓహాక్ త్యాగే ధాతువునకు లోట్ విభక్తి రూపము. 'అనిభృతాః' అనగా చపలురైనవారు, స్థిరత్వము లేనివారు;
'గురూన్' అనగా గొప్ప ధైర్య గుణము గలవారు అని అర్థము. ప్రళయ వాయువులు సముద్రములను క్షోభింపజేసినట్లు చపలురు పెద్దలను
కోపింపజేయుదురు అని వర్ణించుట చేత ఇక్కడ ఉపమానప్రాణితమైన 'అర్థాంతరన్యాస అలంకారము'
శోభిల్లుచున్నది.
శ్లోకం 67 అస్త్రవేదవిదయం
మహీపతిః పర్వతీయ ఇతి మావజీగణః | గోపితుం ధ్రువమిమాం మరుత్వతా శైలవాసమనునీయ లంభితః || 67
- తెలుగు ప్రతిపదార్థం: అస్త్రవేదవిత్= సమస్త అస్త్రవిద్యలు
తెలిసినవాడైన, అయమ్= ఈ, మహీపతిః= కిరాత రాజును,
పర్వతీయః ఇతి= కేవలము పర్వతములపై
తిరిగే బోయవాడు మాత్రమే అని, మా అవజీగణః= తృణీకరింపకుము (తక్కువగా
అంచనా వేయకుము), ధ్రువమ్= ఇది నిశ్చయము, ఇమామ్= ఈ భూమిని, గోపితుమ్= రక్షించుట కొరకు, మరుత్వతా= దేవేంద్రుని చేత, అనునీయ=
ప్రార్థింపబడినవాడై, శైలవాసమ్= ఈ పర్వత నివాసమును, లంభితః= పొందింపబడినాడు.
- తాత్పర్యం: "ఈ కిరాత మహారాజు సమస్త అస్త్రశస్త్ర విద్యలలో
తిరుగులేని మహాపండితుడు. ఈయనను కేవలం కొండలలో నివసించే సాధారణ బోయవానిగా
భావించి తక్కువగా అంచనా వేయకు. సాక్షాత్తు దేవేంద్రుడే ఈ భూమండలాన్ని
రక్షించడం కోసం, ఈయనను ఎంతో వేడుకుని, ప్రార్థించి, ఈ ఇంద్రకీల పర్వతంపై నివసించేలా
చేశాడు. ఈయన దైవాంశ సంభూతుడు".
- విశేషాలు: మల్లినాథుని వాక్యములను అనుసరించి, ఈయన
నిగ్రహానుగ్రహ సమర్థుడు; కాబట్టి వనేచర బుద్ధితో ఈయనను
తక్కువగా చూడరాదు. 'మా అవజీగణః' అనుచోట గణ్ ధాతువునకు మాజ్ యోగమున లుంగ్ విభక్తి వచ్చినది. 'మరుత్వాన్' అనగా దేవేంద్రుడు. 'గోపితుమ్' అనుచోట గుప్ ధాతువునకు ఆయాదయ
ఆర్ధధాతుకే వా అను వికల్పము చేత ఆయ్ ప్రత్యయము రాకుండా ఈ రూపము సిద్ధించినది. ఇంద్రుని ప్రార్థన చేత భూరక్షణార్థము ఈయన పర్వత నివాసమును పొందెనని
భావము.
శ్లోకం 68 తత్తితిక్షితమిదం
మయా మునేరిత్యవోచత వచశ్చమూపతిః | బాణమత్రభవతే నిజం దిశన్నాప్నుహి త్వమపి సర్వసంపదః || 68
- తెలుగు ప్రతిపదార్థం: తత్= తస్మాత్ (అందువలన), మునేః= మునివి అయిన నీ యొక్క, ఇదమ్= ఈ మృగవధ
రూపమైన అపరాధము, మయా= మా ప్రభువు తరఫున నా చేత, తితిక్షితమ్=
క్షమింపబడినది, ఇతి వచః= అని ఈ మాటలను, చమూపతిః= ఆ కిరాత సేనాధిపతి, అవోచత=
పలికెను, కిం చ= మరియు, అత్రభవతే= పూజ్యుడవైన నీ కొరకు, నిజమ్ బాణమమ్=
నీదైన ఆ బాణమును, దిశన్= తిరిగి ఇచ్చుచు, త్వమపి= నీవు కూడా, సర్వసంపదః= సమస్త ఐశ్వర్యములను, ఆప్నుహి= పొందుము.
- తాత్పర్యం: "కాబట్టి, ఒక మునివిగా
నీవు చేసిన ఆ వరాహ వధ అనే తప్పును మా ప్రభువు పెద్దమనసుతో క్షమించారు"
అని ఆ కిరాత సేనాధిపతి అర్జునుడితో పలికాడు. ఆ పైన, "ఓ మహానుభావా! ఇదిగో నీ సొంత బాణాన్ని నీకు
తిరిగి ఇచ్చేస్తున్నాను; దీనిని స్వీకరించి, మా స్వామితో సఖ్యతను పొంది, తద్వారా సమస్త
ఐశ్వర్యములను, నీ తపఃఫలాన్ని నీవు పొందుగాక!"
అని అంటూ బాణాన్ని సమర్పించాడు.
- విశేషాలు: మల్లినాథుని వాక్యములను అనుసరించి, ముని చాపల్యం
వల్ల జరిగిన అపరాధము క్షమింపబడినదని సేనాపతి పలికెను. 'అత్రభవతే' అనగా పూజ్యుడైన నీ కొరకు అని అర్థము. శర ద్రోహమునకు ప్రత్యర్పణమే (తిరిగి ఇచ్చివేయుటయే) తగిన మార్గము
కాబట్టి, ఆయన బాణాన్ని అర్జునునికి ఇస్తూ, మా స్వామితో స్నేహం వల్ల నీకు సర్వసంపదలు కలుగును అని ఆశీర్వదించెను.
శ్లోకం 69 ఆత్మనీనముపతిష్ఠతే
గుణాః సంభవంతి విరమంతి చాపదః | ఇత్యనేకఫలభాజి మా స్మ భూదర్థితా కథమివార్యసంగమే || 69
- తెలుగు ప్రతిపదార్థం: ఆర్యసంగమే= సజ్జనుల యొక్క సహవాసము లేదా
మైత్రి వలన, ఆత్మనీనమ్= తన ఆత్మకు హితమైనట్టి
ప్రయోజనము, ఉపతిష్ఠతే= సిద్ధించును, గుణాః= వినయాది గుణములు,
సంభవంతి= కలుగును, చ= మరియు, ఆపదః= విపత్తులు, విరమంతి= తొలగిపోవును,
ఇతి= ఈ విధముగా, అనేకఫలభాజి= అనేక రకములైన శ్రేష్ఠమైన ఫలములను ఇచ్చునట్టి సాధు
సమాగమము విషయమునందు, అర్థితా= యాచన లేదా స్నేహేచ్ఛ, కథమివ= ఏ విధముగానైనా,
మా స్మ భూత్= లేకుండగా ఉండును, ఎల్లప్పుడును ఉండవలసినదే.
- తాత్పర్యం: "సజ్జనుల సహవాసం వల్ల మానవుడికి ఆత్మహితం
చేకూరుతుంది, ఉత్తమ వినయాది గుణాలు అలవడతాయి, సమస్త ఆపదలు నశించిపోతాయి. ఇన్ని విధాలైన లోకోత్తర ఫలాలను ఇచ్చే
సజ్జన సాంగత్యాన్ని, మైత్రిని కోరుకోకుండా ఏ
వివేకవంతుడైనా ఎలా ఉంటాడు? మా స్వామి వంటి మహాత్మునితో స్నేహం
నీకు అన్ని విధాలా శ్రేయస్కరం,
కాబట్టి దీనిని నీవు తప్పక
అంగీకరించాలి".
- విశేషాలు: మల్లినాథసూరి వ్యాఖ్యానము ప్రకారం, 'ఆత్మనీనమ్' అనగా ఆత్మకు హితమైనది;
ఖః ప్రత్యయము రాగా ఈ రూపము
సిద్ధించినది. 'ఉపతిష్ఠతే' అనగా సజ్జనులతో సంగతి కలుగును. 'విరమంతి' అనుచోట రమ్ ధాతువునకు పరస్మైపదము వచ్చినది, అనగా ఆపదలు ఉపరమించును (తొలగును). సాధుసంగతి
అనేది నానా ఫలములను ఇచ్చునది కావున, మా ప్రభువుతో
మైత్రిని తిరస్కరించరాదని భావము.
శ్లోకం 70 దృశ్యతామయమనోకహాంతరే
తిగ్మహేతిపృతనభిరన్వితః | సాహివీచిరివ సింధురుద్ధతో భూపతిః సమయసేతువారితః || 70
- తెలుగు ప్రతిపదార్థం: తిగ్మహేతి= పదునైన తీక్ష్ణ ఆయుధములు ధరించిన, పృతనభిః= సేనలతో, అన్వితః= కూడినవాడును, సాహివీచిః= సర్పములతో కూడిన అలలు గల, సింధుః ఇవ=
సముద్రము వలె, ఉద్ధతః= గంభీరుడును, పరంతు= అయినప్పటికిని,
సమయసేతు= మర్యాద అనెడి ఆనకట్ట
(సేతువు) చేత, వారితః= నిరోధింపబడినవాడును అయిన, అయమ్ భూపతిః= ఈ మా మహారాజు, అనోకహాంతరే=
వృక్షముల చాటున, దృశ్యతామ్= చూడబడుగాక.
- తాత్పర్యం: "పదునైన ఆయుధాలు ధరించిన భయంకరమైన సైన్యంతో
కూడి, విషసర్పాల వంటి భీకర కెరటాలతో ఘోషించే
సముద్రుని వలె గంభీరంగా ఉన్న మా మహారాజును ఒకసారి చూడు! అంతటి
ఉద్ధతుడైనప్పటికీ ఆయన సజ్జన మర్యాద అనే ఆనకట్టకు కట్టుబడి శాంతంగా ఉన్నాడు.
అదిగో! ఆ చెట్ల చాటున నిలిచి ఉన్న మా ప్రభువును నీవు స్వయంగా దర్శించు"
అని సేనాపతి చేతితో చూపించాడు.
- విశేషాలు: మల్లినాథుని వాక్యములను అనుసరించి, 'తిగ్మహేతిః' అనగా తీక్ష్ణమైన ఆయుధములు కలవాడు. 'పృతనా' అనగా వాహిని లేదా సేన.
ఉద్ధతుడైన రాజును సమయసేతువుతో
(మర్యాదతో) వారించబడిన సముద్రునితో పోల్చినందున ఇక్కడ 'ఉపమాలంకారము' ప్రయుక్తమైనది. 'అనోకహః' అనగా వృక్షము; వృక్షముల అంతరాళమున మా ప్రభువు ఉన్నాడని సేనాపతి నిర్దేశించి చూపెను.
శ్లోకం 71 సజ్యం ధనుర్వహతి
యోఁహిపతిస్థవీయః స్థేయాంజయన్హరితురంగమకేతులక్ష్మీమ్ | అస్యానూకూలయ మతిం
మతిమన్ననేన సఖ్యా సుఖం సమభియాస్యసి చింతిలాని || 71
- తెలుగు ప్రతిపదార్థం: హే మతిమన్= ఓ బుద్ధిమంతుడైన అర్జునా, యః= ఏ మా స్వామి, అహిపతి= సర్పరాజైన శేషుని వలె, స్థవీయః= మిక్కిలి స్థూలమైనట్టి (బలిష్టమైనట్టి), ధనుః= ధనుస్సును, సజ్యమ్= నారితో కూడినదిగా, వహతి= ధరించి ఉన్నాడో,
కిం చ= మరియు, స్థేయాన్= మిక్కిలి స్థిరత్వము కలవాడై, హరితురంగమకేతు= ఇంద్రుని ధ్వజము యొక్క, లక్ష్మీమ్= శోభను, జయన్= జయించుచున్నాడో, అస్య= అటువంటి ప్రభావము గల సేనాపతి యొక్క, మతిమ్= మనస్సును, అనుకూలయ= అనుకూలముగా చేసుకొనుము
(మైత్రి చేయుము), అనేన సఖ్యా= ఈయనతో స్నేహము వలన, చింతితాని= నీవు కోరుకున్న మనోరథములను, సుఖమ్= సులభముగా, సమభియాస్యసి= పొందగలవు.
- తాత్పర్యం: "ఓ బుద్ధిశాలీ! సర్పరాజైన ఆదిశేషుని వలె
బలిష్టమైన మహాధనుస్సును సజ్యము చేసి (నారిని తొడిగి) చేతబట్టి, ఇంద్రధ్వజ శోభను సైతం తిరస్కరించేలా అచంచల పరాక్రమంతో నిలిచిన మా
మహారాజు మనసును నీవు సఖ్యతతో అనుకూలం చేసుకో. ఈయనతో ఏర్పడే స్నేహం వల్ల, నీవు మనసులో కోరుకున్న సమస్త కోరికలను (శత్రువిజయాది మనోరథాలను)
ఎటువంటి శ్రమ లేకుండా సులభంగా సాధించగలవు. కాబట్టి మైత్రిని అంగీకరించు".
- విశేషాలు: మల్లినాథసూరి వ్యాఖ్యానము ననుసరించి, 'స్థేయాన్' అనగా స్థిరతరుడు; 'స్థవీయః' అనగా స్థూలతరుడు, బలిష్టమైనది అని అర్థము. ఈ శ్లోకము నందు 'వసంతతిలకా' అను ఛందస్సు ఉపయోగించబడినది. బుద్ధిమత్తతకు
ఫలము ఇటువంటి ప్రబల మిత్రుని కూడగట్టుకోవడమే. ఈ చమూపతితో
సఖ్యము వల్ల అర్జునుడు తన చింతితములను (మనోరథములను) పొందగలడని కిరాత దూత
వచనములు ముగిసినవి.
ఇతి శ్రీమహామహోపాధ్యాయ కోలాచల
మల్లినాథసూరి విరచితాయాం కిరాతార్జునీయకావ్యవ్యాఖ్యాయాం ఘంటాపథసమాఖ్యాయాం త్రయోదశః
సర్గః సమాప్తః
No comments:
Post a Comment