కిరాతార్జునీయం 12వ సర్గ 01- 54

 మల్లినాథసూరి వ్యాఖ్యానాన్ని అనుసరించి కిరాతార్జునీయములోని 12వ సర్గకు చెందిన శ్లోకాల ప్రతిపదార్థం, తాత్పర్యం మరియు విశేషాలు

1. మొదటి శ్లోకము:

అథ వాसवస్య వచనేన రుచిరవదనస్త్రిలోచనమ్ ।

క్లాంతిరహితమభిరాధయితుం విధివత్తపాంసి విదధే ధనంజయః ॥ 1

ప్రతిపదార్థం:

అథ = ఇంద్రుడు అంతర్ధానమయిన తరువాత, ధనంజయః = అర్జునుడు, వాसवస్య = ఇంద్రునియొక్క, వచనేన = ఉపదేశముచేత, రుచిరవదనః = ఇంద్రుని సాక్షాత్కారమువలన కలిగిన సంతోషముచేత ప్రసన్నమయిన ముఖము గలవాడై, త్రిలోచనమ్ = ముక్కంటి దేవుడైన శివుడిని, క్లాంతిరహితం = అలసట లేనివిధముగా, అభిరాధయితుం = ప్రసన్నము చేసుకొనుటకు, విధివత్ = శాస్త్రమును అనుసరించి, తపాంసి = తపస్సులను, విదధే = చేసెను.

తాత్పర్యం:

దేవేంద్రుడు అంతర్ధానమైన తరువాత, అతని సాక్షాత్కార సంతోషంతో ప్రసన్న ముఖుడైన అర్జునుడు, ఇంద్రుని ఉపదేశం ప్రకారం శివుని ప్రసన్నం చేసుకోవడం కోసం అలసట లేకుండా శాస్త్రోక్తంగా తపస్సు చేయడం ప్రారంభించాడు.

విశేషాలు:

మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానం ప్రకారం, 'అథ' అనే పదం ఇంద్రుడు వెళ్ళిపోయిన తరువాతి సమయాన్ని సూచిస్తుంది. 'విధివత్' అనే పదానికి శాస్త్రమునకు తగినట్లుగా అని అర్థం. ఈ సర్గలో 'ఉద్గతా' అనే వృత్తం ఉపయోగించబడింది, దీని లక్షణం: "సజమాదిమే సలఘుకౌ చ నసజగురుకైరథోగతా। అంగిగతభనజలా గయుతాః సజసా జగౌ చరణమేకతః పఠేత్" అని ఛందశ్శాస్త్ర నియమం.

2. రెండవ శ్లోకము:

అభిరశ్మిమాలి విమలస్య ధృతజయధృతేరనాశుషః ।

తస్య భువి బహుతిథాస్తిథయః ప్రతిజగ్మురేకచరణం నిషీదతః ॥ 2

ప్రతిపదార్థం:

అభిరశ్మిమాలి = సూర్యునికి అభిముఖముగా, భువి = భూమిపై, ఏకచరణం = ఒకే కాలితో, నిషీదతః = నిలబడి ఉన్నవాడును, విమలస్య = బాహ్య అంతఃశుద్ధి గలవాడును, ధృతజయధృతిః = జయించాలనే పట్టుదల గలవాడును, అనాశుషః = ఆహారము తీసుకోనివాడును అయిన, తస్య = ఆ అర్జునునికి, బహుతిథాః = అనేక సంఖ్య కలిగిన, తిథయః = రోజులు, ప్రతిజగ్ముః = గడచిపోయినాయి.

తాత్పర్యం:

బాహ్య, అంతఃశుద్ధి కలిగి, విజయం సాధించాలనే దృఢ సంకల్పంతో, ఆహారం ఏమీ తీసుకోకుండా, సూర్యుని వైపు మొహం పెట్టి, భూమిపై ఒకే కాలి మీద నిలబడి తపస్సు చేస్తున్న ఆ అర్జునునికి ఎన్నో రోజులు గడచిపోయాయి.

విశేషాలు:

మల్లినాథుడు ఇక్కడ 'అనాశ్వాన్' అనే పదానికి 'ఉపేయివాననాశ్వాననూచానశ్చ' అనే సూత్రం ప్రకారం నిపాతనముగా సాధించారు, దీనికి ఆహారము తీసుకోనివాడు అని అర్థం. 'బహుతిథాః' అనగా బహుసంఖ్య కలిగిన రోజులు అని అర్థం, ఇక్కడ 'బహుపూగగణసంఘస్య తిథుక్' అనే సూత్రం చేత తిథుక్ ఆగమం వచ్చింది. 'తిథి' శబ్దం ఇక్కడ పుంలింగంలో వాడబడింది, అమరకోశం ప్రకారం ఇది ద్విలింగకం.

3. మూడవ శ్లోకము:

వపురింద్రియోపతపనేషు సతతమసుఖేషు పాండవః ।

వ్యాప నగపతిరివ స్థిరతాం మహతాం హి ధైర్యమవిభావ్యవైభవమ్ ॥ 3

ప్రతిపదార్థం:

పాండవః = అర్జునుడు, సతతం = ఎల్లప్పుడూ, వపుః = శరీరమునకు, ఇంద్రియ = ఇంద్రియములకు, ఉపతపనేషు = సంతాపము కలిగించునవియు, అసుఖేషు = ఉపవాసాది దుఃఖములను కలిగించునవియు అయిన తపస్సులందు, నగపతిః ఇవ = పర్వతరాజైన హిమవంతుని వలె, స్థిరతాం = నిశ్చలత్వమును, వ్యాప = పొందెను, హి = ఏలయనగా, మహతాం = మహాత్ములయొక్క, ధైర్యం = ధైర్యము, అవిభావ్యవైభవం = గ్రహింప శక్యము కాని సామర్థ్యము కలది.

తాత్పర్యం:

శరీరానికి, ఇంద్రియాలకు నిరంతరం సంతాపాన్ని, ఉపవాసాది తీవ్ర దుఃఖాలను కలిగించే ఆ తపస్సులో అర్జునుడు పర్వతరాజు వలె నిశ్చలమైన స్థిరత్వాన్ని పొందాడు. మహాత్ముల ధైర్య సామర్థ్యాలు ఇతరులకు ఊహకందనివి కదా! దైహిక దుఃఖాలు వారిని ఏమీ చేయలేవు.

విశేషాలు:

మల్లినాథుని ప్రకారం 'ఉపతపన' అనే పదంలో కరణార్థంలో 'ల్యుట్' ప్రత్యయం వచ్చింది. 'వ్యాప' అనగా పొందెను అని అర్థం, దీనికి 'ఆప' అనే పాఠాంతరం కూడా ఉంది. 'అవిభావ్య వైభవం' అనగా దుర్బోధమైన సామర్థ్యం అని అర్థం. ఇక్కడ సాధారణ సత్యంతో విశేషాన్ని సమర్థించడం వలన అర్థాంతరన్యాస అలంకారం వ్యక్తమవుతోంది.

4. నాల్గవ శ్లోకము:

న పపాత సంనిహితపక్తిసురభిషు ఫలేషు మానసమ్ ।

తస్య శుచిని శిశిరే చ పయస్యమృతాయతే హి సుతపః సుకర్మణామ్ ॥ 4

ప్రతిపదార్థం:

సంనిహిత = సమీపములో ఉన్నట్టియు, పక్తిసురభిషు = పక్వానికి వచ్చి సువాసనలు వెదజల్లుచున్నట్టియు, ఫలేషు = పండ్లయందును, శుచిని = స్వచ్ఛమైనట్టియు, శిశిరే = చల్లనైనట్టియు, పయసి చ = నీటియందును, తస్య = ఆ అర్జునునియొక్క, మానసం = మనస్సు, న పపాత = లగ్నము కాలేదు, హి = ఏలయనగా, సుకర్మణాం = పుణ్యాత్ములయొక్క, సుతపః = శ్రేష్ఠమైన తపస్సే, అమృతాయతే = అమృతము వలె ఆచరించును.

తాత్పర్యం:

అర్జునుని సమీపంలోనే చక్కగా పండి సువాసనలు వెదజల్లుతున్న పండ్లు ఉన్నప్పటికీ, స్వచ్ఛమైన చల్లటి నీరు ఉన్నప్పటికీ అతని మనస్సు వాటిపైకి అస్సలు పోలేదు. అతడు దేనినీ ఆశించలేదు, కేవలం తపస్సు ద్వారానే ప్రాణాన్ని నిలుపుకున్నాడు. పుణ్యాత్ములకు వారి శ్రేష్ఠమైన తపస్సే అమృతం వలె తృప్తిని ఇస్తుంది కదా.

విశేషాలు:

మల్లినాథుడు 'అమృతాయతే' అనే పదానికి అమృతం వలె ఆచరించును అని వివరించారు. దీని రూపసిద్ధి కొరకు 'లోహితాదిడాజ్భ్యః క్యష్', 'వా క్యషః' అనే సూత్రాల ద్వారా ఆత్మనేపదం వచ్చిందని తెలిపారు. లోహితాది గణము ఆకృతి గణము. తపస్సు చేతనే తృప్తి చెందినవారికి ఇతర తర్పణాలతో పనిలేదు అనేది ఇక్కడి భావం.

5. ఐదవ శ్లోకము:

న విసిస్మియే న విషసాద ముహురలసతాం చాదదే ।

సత్త్వమురుధృతి రజస్తమసీ న హతః స్మ తస్య హతశక్తిపేలవే ॥ 5

ప్రతిపదార్థం:

సః = ఆ అర్జునుడు, న విసిస్మియే = నేను ఇంత గొప్ప తపస్సు చేస్తున్నానని గర్వపడలేదు, న విషసాద = ఫలము ఆలస్యమగుచున్నదని ఉత్సాహము కోల్పోలేదు, ముహుః = మాటిమాటికి, అలసతాం చ = తపస్సునందు మందకొడితనమును, న ఆదదే = పొందలేదు, కిం చ = ఇంకను, హతశక్తిపేలవే = నశించిన శక్తి కలిగి బలహీనములైన, రజస్తమసీ = రజో తమో గుణములు, ఉరుధృతి = గొప్ప ధైర్యముతో కూడిన, తస్య = ఆ అర్జునునియొక్క, సత్త్వము = సత్త్వగుణమును, న హతః స్మ = పాడుచేయలేకపోయినాయి.

తాత్పర్యం:

ఆ అర్జునుడు తాను ఇంతటి ఘోర తపస్సు చేస్తున్నానని అహంకరించలేదు, ఫలం ఆలస్యమవుతోందని నిరాశ పడలేదు, తపస్సులో అలసత్వాన్ని అస్సలు రానివ్వలేదు. నశించిన శక్తి గల రజో తమో గుణాలనేవి, మహాసారమైన అతని సత్త్వగుణాన్ని ఏమాత్రం ప్రభావితం చేయలేకపోయాయి.

విశేషాలు:

మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానంలో 'తపః క్షరతి విస్మయాత్' అనే స్మృతి వాక్యాన్ని ఉదహరిస్తూ, గర్వపడితే తపస్సు నశిస్తుందని అర్జునుడు గర్వపడలేదని చెప్పారు. 'విషాదః చేతసో భంగః' అనగా ఉత్సాహం భంగం కావడం విషాదం, అది అతనికి కలగలేదు. 'సదిరప్రతేః' సూత్రం చేత షత్వం వచ్చి 'విషసాద' అయినది. 'లట్ స్మే' సూత్రం ప్రకారం భూతార్థంలో లట్ ఉపయోగించబడింది.

6. ఆరవ శ్లోకము:

తపసా కృశం వపురువాహ స విజిగజగత్త్రయోదయమ్ ।

త్రాసజననమపి తత్త్వవిదాం కిమివాస్తి యన్న సుకరం మనస్విభిః ॥ 6

ప్రతిపదార్థం:

సః = ఆ అర్జునుడు, తపసా = తపస్సు చేత, కృశం = చిక్కిపోయినట్టియు, విజితజగత్త్రయోదయం = జయింపబడిన ముల్లోకముల ఐశ్వర్యము గలట్టియు, తత్త్వవిదాం అపి = లోకహితాన్ని తెలిసిన జ్ఞానులకు సైతము, త్రాసజననం = భయమును కలిగించునట్టియు, వపుః = శరీరమును, ఉవాహ = మోసెను, మనస్విభిః = ధీరులైనవారికి, యత్ = ఏది, న సుకరం = సాధ్యము కానిదో, తత్ = అది, కిమివ అస్తి = ఏమున్నది.

తాత్పర్యం:

తపస్సు వల్ల అర్జునుని శరీరం బాగా కృశించిపోయింది, అయినప్పటికీ అది ముల్లోకాల ఉత్కర్షను జయించే తేజస్సుతో ప్రకాశిస్తోంది. యథార్థాన్ని ఎరిగిన తత్వజ్ఞులకు కూడా భయాన్ని కలిగించే అంతటి ఉగ్రమైన శరీరాన్ని అతడు ధరించాడు. దృఢసంకల్పులైన మహాత్ములకు సాధ్యం కానిది ఈ లోకంలో ఏదీ లేదు కదా!

విశేషాలు:

మల్లినాథుడు ఇక్కడ 'ఇవ' అనే పదాన్ని వాక్యాలంకారంగా పేర్కొన్నారు. 'మనస్విభిః' అనే తృతీయా విభక్తి పాఠానికి బదులు 'మనస్వినామ్' అని పాఠాంతరం ఉంటే అది శేషషష్ఠి అవుతుందని, 'న లోక-' ఇత్యాది సూత్రం చేత కృద్యోగ షష్ఠి ఇక్కడ నిషేధించబడిందని వివరించారు. ధీరులకు అసాధ్యమైనది ఏదీ లేదనే సాధారణార్థంతో విశేషాన్ని సమర్థించారు.

7. ఏడవ శ్లోకము:

జ్వలతోऽనలాదనునిశీథమధికరుచిరమ్భసాం నిధేః ।

ధైర్యగుణమవజయన్విజయీ దదృశే సమున్నతతరః స శైలతః ॥ 7

ప్రతిపదార్థం:

విజయీ = విజయుడైన, సః = ఆ అర్జునుడు, అనునిశీథం = అర్ధరాత్రి సమయమున, జ్వలతః = రగులుచున్న, అనలాత్ = అగ్నికంటెను, అధికరుచిః = ఎక్కువ ప్రకాశము గలవాడుగాను, అంభసాం నిధేః = సముద్రముయొక్క, ధైర్యగుణము = గాంభీర్యమనే గుణమును, అవజయన్ = తిరస్కరించువాడుగాను, శైలతః = పర్వతముకంటెను, సమున్నతతరః = మిక్కిలి ఉన్నతుడుగాను, దదృశే = చూడబడెను.

తాత్పర్యం:

అర్జునుడు అర్ధరాత్రి వేళ మండుతున్న అగ్ని కంటే ఎక్కువ కాంతితో ప్రకాశిస్తూ, సముద్రపు గాంభీర్యాన్ని సైతం చిన్నబుచ్చుతూ, తాను నిలబడిన పర్వతం కంటే కూడా అత్యంత ఉన్నతుడిగా అందరికీ దర్శనమిచ్చాడు.

విశేషాలు:

మల్లినాథుని ప్రకారం 'అనునిశీథం' అనగా అర్ధరాత్రి, ఇది విభక్త్యర్థంలో వచ్చిన అవ్యయీభావ సమాసం. అమరకోశం ప్రకారం 'అర్ధరాత్ర నిశీథౌ ద్వౌ'. ఇక్కడ అగ్ని, సముద్రం, పర్వతం మొదలైన వాటి కంటే అర్జునుని కాంతి, ధైర్యం, ఉన్నతులకు సంబంధం లేకపోయినా అతిశయంగా వర్ణించడం వల్ల అతిశయోక్తి అలంకారం ఉపయోగించబడింది.

8. ఎనిమిదవ శ్లోకము:

జపతః సదా జపముపాంశు వదనమభితో విసారిభిః ।

తస్య దశనకిరణైః శుశుభే పరివేషభీషణమివార్కమండలమ్ ॥ 8

ప్రతిపదార్థం:

సదా = ఎల్లప్పుడు, ఉపాంశు = రహస్యముగా, జపం = మంత్రమును, జపతః = పఠించుచున్న, తస్య = ఆ అర్జునునియొక్క, వదనం = ముఖము, అభితః = అంతటా, విసారిభిః = వ్యాపించుచున్న, దశనకిరణైః = దంతముల కాంతులనెడు కిరణములచేత, పరివేషభీషణం = కాంతివలయముచేత భయంకరమైన, అర్కమండలమివ = సూర్యమండలము వలె, శుశుభే = ప్రకాశించెను.

తాత్పర్యం:

ఎల్లప్పుడూ రహస్యంగా మంత్రాన్ని జపిస్తున్న అర్జునుని ముఖం నుండి వెలువడుతున్న దంత కాంతులు, ఆ ముఖం చుట్టూ వ్యాపించి, కాంతివలయం (పరివేషం) తో భయంకరంగా ప్రకాశించే సూర్యమండలం వలె శోభాయమానంగా కనిపించింది.

విశేషాలు:

మల్లినాథుడు 'ఉపాంశు' అనగా రహస్యంగా లేదా గూఢంగా అని అర్థం చెప్పారు. అమరకోశం ప్రకారం 'రహశ్చోపాంశు చాలింగే'. 'జప్యతే ఇతి జపః' అనగా జపించబడే మంత్రం. 'పరివేషస్తు పరిధిరుపసూర్యకమండలే' అనే అమరకోశ వాక్యం ప్రకారం సూర్యుని చుట్టూ ఏర్పడే కాంతివలయాన్ని పరివేషం అంటారు. ఇక్కడ ముఖాన్ని సూర్యమండలంతో పోల్చడం వల్ల ఉపమాలంకారం వ్యక్తమైనది.

9. తొమ్మిదవ శ్లోకము:

కవచం స బిభ్రదుపవీతపదనిహితసజ్యకార్ముకః ।

శైలపతిరివ మహేంద్రధనుఃపరివీతభీమగహనో విదిద్యుతే ॥ 9

ప్రతిపదార్థం:

కవచం = రక్షణ కవచమును, బిభ్రత్ = ధరించినవాడును, ఉపవీతపదే = యజ్ఞోపవీతము ధరించు చోటున, నిహిత = ఉంచబడిన, సజ్యకార్ముకః = ఎక్కుపెట్టిన విల్లు గలవాడును అయిన, సః = ఆ అర్జునుడు, మహేంద్రధనుః = ఇంద్రధనుస్సుచేత, పరివీత = చుట్టబడిన, భీమగహనః = భయంకరమైన అడవి కలిగిన, శైలపతిః ఇవ = హిమవత్పర్వతము వలె, విదిద్యుతే = ప్రకాశించెను.

తాత్పర్యం:

శరీరానికి కవచాన్ని ధరించి, యజ్ఞోపవీతం ఉండే స్థానంలో (భుజం మీదుగా) ఎక్కుపెట్టిన తన ధనస్సును ధరించిన అర్జునుడు, ఇంద్రధనుస్సుతో చుట్టబడిన భయంకరమైన అరణ్యంతో కూడిన హిమవత్పర్వతం వలె అద్భుతంగా ప్రకాశించాడు.

విశేషాలు:

మల్లినాథుని వివరణ ప్రకారం 'కవచం' అనగా రక్షణ చొక్కా (వర్మ). 'ఉపవీతపదే' అనగా యజ్ఞోపవీతం ఉండే స్థానంలో వింటినారిని ధరించడం. 'శైలపతిః' అనగా ఇక్కడ హిమవంతుడు. ఇంద్రధనుస్సుతో కూడిన పర్వతంతో అర్జునుడిని పోల్చడం వల్ల ఇక్కడ ఉపమాలంకారం చక్కగా కుదిరింది.

10. పదవ శ్లోకము:

ప్రవివేశ గామివ కృశస్య నియమసవనాయ గచ్ఛతః ।

తస్య పదవినమితో హిమవాన్గురుతాం నయంతి హి గుణా న సంహతిః ॥ 10

ప్రతిపదార్థం:

నియమసవనాయ = నియమపూర్వక స్నానము కొరకు, గచ్ఛతః = వెళ్ళుచున్నట్టియు, కృశస్య = తపస్సుచే చిక్కిపోయినట్టియు, తస్య = ఆ అర్జునునియొక్క, పదవినమితః = పాదముల నొక్కులచేత వంచబడిన, హిమవాన్ = హిమవత్పర్వతము, గాం = భూమిలోకి, ప్రవివేశ ఇవ = కుంగిపోవుచున్నట్లుండెను, హి = ఏలయనగా, గుణాః = అంతస్సారము మొదలైన గుణములే, గురుతాం = గొప్పతనమును (బరువును), నయంతి = కలిగిస్తాయి, సంహతిః న = బాహ్య శరీర పరిమాణము కాదు.

తాత్పర్యం:

తపస్సు వల్ల శరీరం కృశించిపోయిన అర్జునుడు నియమ స్నానం కోసం నడుచుకుంటూ వెళ్తుంటే, అతని పాదాల నొక్కుల వల్ల ఆ హిమవత్పర్వతం భూమిలోకి కుంగిపోతున్నట్లు అనిపించింది. లోకంలో అంతస్సారము వంటి గుణాలే మనుషులకు గౌరవాన్ని, బరువును తెస్తాయి కానీ బాహ్యంగా కనిపించే శరీర లావు (స్థూలత్వం) కాదు కదా! బంగారపు ముద్ద, దూది పింజ ఇందుకు నిదర్శనం.

విశేషాలు:

మల్లినాథుడు 'సవనం' అనే పదానికి విశ్వకోశాన్ని ఉదహరిస్తూ 'సవనం త్వధ్వరే స్నానె సోమనిర్దలనేऽపి చ' అని స్నానమనే అర్థాన్ని చెప్పారు. పర్వతం భూమిలోకి ప్రవేశిస్తోందా అన్నట్లు భావించడం వల్ల ఇక్కడ ఉత్ప్రేక్షాలంకారం ఉంది. అలాగే 'గుణాః గురుతాం నయంతి న సంహతిః' అనే చోట అంతర్గత సారమే బరువుకు కారణం కానీ బాహ్య స్థూలత్వం కాదు అనే సమర్థన ద్వారా అర్థాంతరన్యాస అలంకారం కూడా తోడైంది.

11. పదకొండవ శ్లోకము: పరికీర్ణముద్యతభుజస్య భువనవివరే దురాసదమ్ । జ్యోతిరుపరి శిరసో వితతం జగృహే నిజాన్మునిదివౌకసాం పథః ॥ 11 ప్రతిపదార్థం: ఉద్యతభుజస్య = పైకెత్తబడిన బాహువులు గల ఆ అర్జునునియొక్క, శిరసః ఉపరి = తల పైభాగమున, వితతం = విస్తరించినట్టియు, భువనవివరే = భూమ్యాకాశముల మధ్య ప్రదేశమంతటా, పరికీర్ణం = వ్యాపించినట్టియు, దురాసదం = ఎదిరింప శక్యము కానిట్టియునైన, జ్యోతిః = తేజస్సు, మునిదివౌకసాం = మునులయొక్కయు మరియు దేవతలయొక్కయు, నిజాన్ = తమకు నియమితములైన, పథః = మార్గములను, జగృహే = ఆక్రమించెను (నిరోధించెను). తాత్పర్యం: పైకెత్తిన బాహువులతో ఘోర తపస్సు చేస్తున్న అర్జునుడి శిరస్సు పైభాగం నుండి వెలువడిన, భూమ్యాకాశాల మధ్య అంతటా దట్టంగా వ్యాపించిన, ఎవరూ ఎదుర్కోలేని ఆ ఉగ్రమైన తేజస్సు మునుల, దేవతల యొక్క రాకపోకల మార్గాలన్నింటినీ పూర్తిగా నిరోధించి వేసింది. విశేషాలు: మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానం ప్రకారం 'శిరసో ఉపరి' అనే చోట 'షష్ఠ్యతసర్థప్రత్యయేన' అనే సూత్రం చేత షష్ఠీ విభక్తి వచ్చినది. 'జగృహే' అనగా మార్గములను ప్రతిబంధించెను (ఆక్రమించెను) అని అర్థం. 'భువనవివరే' అనగా ద్యావాపృథివుల (భూమ్యాకాశముల) అంతరాళము అని మల్లినాథుడు వివరించారు.

12. పండ్రెండవ శ్లోకము: రజనీషు రాజతనయస్య బహులసమయేऽపి ధామభిః । భిన్నతిమిరనికరం న జహే శశिरశ్మిసంగమయుజా నభః శ్రియా ॥ 12 ప్రతిపదార్థం: బహులసమయే అపి = కృష్ణపక్ష కాలమందును, రజనీషు = రాత్రులందు, రాజతనయస్య = రాజకుమారుడైన అర్జునునియొక్క, ధామభిః = తేజస్సులచేత, భిన్నతిమిరనికరం = ఛేదించబడిన చీకట్ల సమూహము గల, నభః = ఆకాశము, శశिरశ్మిసంగమయుజా = చంద్రకిరణముల కలయికతో కూడిన, శ్రియా = కాంతితో సమానమైన శోభను, న జహే = విడిచిపెట్టలేదు. తాత్పర్యం: చీకట్లు దట్టంగా ఉండే కృష్ణపక్ష రాత్రులలో కూడా, రాజకుమారుడైన అర్జునుని దేహేంద్రియ కాంతుల వల్ల ఆకాశంలోని చీకట్లన్నీ పటాపంచలైపోయాయి. ఆ సమయంలో ఆకాశం, చంద్రకిరణాల కలయికతో కూడిన వెన్నెల శోభను తలపిస్తూ ఆ కాంతిని ఏమాత్రం కోల్పోకుండా ప్రకాశించింది. విశేషాలు: మల్లినాథుడు ఇక్కడ 'బహులసమయే' అనగా కృష్ణపక్షము అని, 'ధామభిః' అనగా తేజస్సులచేత అని అర్థం చెప్పారు. 'న జహే' అనేది హా ధాతువు యొక్క కర్మణి లిట్ రూపం. ఇక్కడ అర్జునుడి తేజస్సు చంద్రకాంతితో సమానమైన శోభను కలిగించడం వల్ల 'నిదర్శనాలంకారం' ఉపయోగించబడింది.

13. పదమూడవ శ్లోకము: మహతా మయూఖనిచయేన శమితరుచి జిష్ణుజన్మనా । హ్రీతమివ నభసి వీతమలే న విరాజతే స్మ వపురంశుమాలినః ॥ 13 ప్రతిపదార్థం: జిష్ణుజన్మనా = అర్జునుని నుండి పుట్టినట్టియు, మహతా = గొప్పదైనట్టియు, మయూఖనిచయేన = కిరణముల సమూహముచేత, శమితరుచి = నశించిన కాంతి గలదై, హ్రీతమివ = పరాభవము వలన లజ్జపడినదో అన్నట్లున్న, అంశుమాలినః = సూర్యునియొక్క, వపుః = బింబము, వీతమలే = మేఘాది దోషములు లేని స్వచ్ఛమైన, నభసి = ఆకాశమందును, న విరాజతే స్మ = ప్రకాశించలేదు. తాత్పర్యం: అర్జునుని శరీరం నుండి వెలువడుతున్న అమితమైన కిరణాల తీవ్రతకు సూర్యుని కాంతి సైతం వెలవెలబోయింది. మేఘాలు, పొగమంచు లేని స్వచ్ఛమైన ఆకాశంలో ఉన్నప్పటికీ, అర్జునుని తేజస్సు చేత ఓడిపోయి లజ్జపడిన వాని వలె సూర్యబింబం ఏమాత్రం శోభించలేకపోయింది. విశేషాలు: మల్లినాథుని వివరణలో 'జిష్ణుజన్మనా' అనేది జన్మ శబ్దం ఉత్తరపదంగా గల వ్యధికరణ బహువ్రీహి సమాసం. 'వీతమలే' అనగా మేఘము, నీహారము (పొగమంచు) లేని నిర్మలమైన ఆకాశం. సూర్యుడు పరాభవం వల్ల లజ్జితుడైనట్లు ఊహించడం చేత ఇక్కడ 'ఉత్ప్రేక్షాలంకారం' ప్రదర్శించబడింది.

14. పద్నాల్గవ శ్లోకము: తముదీరితారుణజటాంశుమధిగుణశరాసనం జనాః । రుద్రమనుదితలలాటదృశం దదృశుర్మిమంథిషుమివాసురీః పురీః ॥ 14 ప్రతిపదార్థం: ఉదీరిత = పైకి లేచిన, అరుణ = ఎర్రనైన, జటాంశుం = జటలయొక్క కాంతి వలయము గలవాడును, అధిగుణశరాసనం = ఎక్కుపెట్టబడిన అల్లెతాడు గల ధనస్సు ధరించినవాడును అయిన, తం = ఆ అర్జునుడిని, జనాః = చూచుచున్న జనులు, అసురీః పురీః = రాక్షసుల పురములను (త్రిపురములను), మిమంథిషుం = నాశనము చేయగోరుచున్నట్టియు, అనుదితలలాటదృశం = ఫాలభాగమున నేత్రము ప్రాదుర్భవించని, రుద్రమివ = శివుడిని వలె, దదృశుః = చూచిరి. తాత్పర్యం: పైకి లేచి ఎర్రగా ప్రకాశిస్తున్న జటల కాంతితో, ఎక్కుపెట్టిన వింటితో ఉన్న అర్జునుడిని చూసి జనులు, త్రిపురాసుర సంహారానికి సిద్ధమై, ఇంకా నొసటి కన్ను తెరవని సాక్షాత్తు ఆ పరమశివుడేమో అన్నట్లుగా భావించారు. విశేషాలు: మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానం ప్రకారం 'మిమంథిషుం' అనగా మథింపవలెనని కోరిక గలవాడు, ఇది మథ్ ధాతువు యొక్క సన్నంత రూపం. ఇక్కడ నొసటికన్ను లేని శివుడితో అర్జునుడిని పోల్చడం జరిగింది. ఉపమానమైన శివుడి కంటే ఉపమేయుడైన అర్జునుడికి ఫాలనేత్రం లేకపోవడమనే న్యూనతను అన్వయవ్యతిరేక పద్ధతిలో చూపడం వల్ల ఉత్ప్రేక్ష, ఉపమల అంగాంగిభావ సంకరాలంకారం మరియు అలంకార ధ్వని వ్యక్తమవుతున్నాయి.

15. పదిహేనవ శ్లోకము: మరుతాం పతిః స్విదహిమాంశురుత పృథుశిఖః శిఖీ తపః । తప్తుమసుకరముపక్రమతే న జనోऽయమిత్యవయయే స తాపసైః ॥ 15 ప్రతిపదార్థం: అయం = ఈ, జనాః = మనుష్యుడు, మరుతాం పతిః స్విత్ = దేవేంద్రుడా, ఉత = లేదా, అహిమాంశుః = సూర్యుడా, ఉత = లేదా, పృథుశిఖః = గొప్ప జ్వాలలు గల, శిఖీ = అగ్నిదేవుడా, అసుకరం = సామాన్యులకు శక్యము కాని, తపః = తపస్సును, తప్తుం = చేయుటకు, ఉపక్రమతే = పూనుకొనెను, అయం ప్రాకృతః న = ఇతడు సామాన్య మానవుడు కాడు, ఇతి = అని, సః = ఆ అర్జునుడు, తాపసైః = మునులచేత, అవయయే = నిశ్చయించబడెను. తాత్పర్యం: "ఇంతటి కఠోరమైన తపస్సును ప్రారంభించిన ఈ వ్యక్తి సామాన్య మానవుడు కానే కాడు; ఇతడు దేవేంద్రుడా, సూర్యుడా లేక తీవ్ర జ్వాలలతో రగులుతున్న అగ్నిదేవుడా?" అని అక్కడ ఉన్న తపస్వులు అర్జునుని చూసి తమలో తాము తర్కించుకుంటూ నిశ్చయానికి వచ్చారు. విశేషాలు: మల్లినాథుడు 'తాపసైః' అనే పదానికి 'అణ్ చ' అనే సూత్రం ప్రకారం మత్వర్థీయ అణ్ ప్రత్యయం వచ్చి తపస్వులు అనే అర్థం సిద్ధించిందని చెప్పారు. 'अवयये' అనగా అవగతః (తెలుసుకొనబడెను), ఇది అవ్ పూర్వక యా ధాతువు యొక్క కర్మణి లిట్. సామాన్య మానవత్వాన్ని నిరసించి దేవేంద్రత్వాదులను ఆరోపించడం వల్ల ఇక్కడ 'అపహ్నవాలంకారం' చోటుచేసుకుంది.

16. పదహారవ శ్లోకము: న దదాహ భూరుహవనాని హరితనయధామ దూరగమ్ । న నయతి పరిశోషమపః సుసహం బభూవ న చ సిద్ధతాపసైః ॥ 16 ప్రతిపదార్థం: దూరగం = అంతటా వ్యాపించిన, హరితనయధామ = ఇంద్రకుమారుడైన అర్జునునియొక్క తేజస్సు, భూరుహవనాని = వృక్ష సమూహములను (అడవులను), న దదాహ = దహించలేదు, అపః = జలములను, పరిశోషం = ఎండబెట్టుటను, న నయతి స్మ = చేయలేదు, తథాపి = అయినప్పటికిని, సిద్ధతాపసైః = సిద్ధులచేతను తపస్వులచేతను, సుసహం = భరింప శక్యమైనదిగా, న బభూవ = కాలేదు. తాత్పర్యం: అంతటా విస్తరించిన అర్జునుడి తపోతేజస్సు అగ్ని వలె అడవులను కాల్చివేయలేదు, సూర్యుని వలె జలాలను ఇంకింపచేయలేదు. అయినప్పటికీ, ఆ తేజస్సును భరించడం మాత్రం అక్కడి సిద్ధులకు, మునులకు సాధ్యపడలేదు; దానిని వారు అస్సలు తట్టుకోలేకపోయారు. విశేషాలు: మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానంలో 'హరితనయ' అనగా ఇంద్రుని కుమారుడు. దహించకపోవడం, శోషింపచేయకపోవడం వంటి శాంత లక్షణాలు ఉన్నప్పటికీ అది అసాధారణమైన దుస్సహ తేజస్సుగా మారడం వల్ల, ఇక్కడ విరోధాభాస అలంకారం వ్యక్తమయింది. దీని లక్షణం: "ఆభాసత్వే విరోధస్య విరోధాలంకృతిర్మతా".

17. పదిహేడవ శ్లోకము: వినయం గుణా ఇవ వివేకమపనయభిదం నయా ఇవ । న్యాయమవధయ ఇవాశరణాః శరణం యయుః శివమథో మహర్షయః ॥ 17 ప్రతిపదార్థం: అథో = అటుపిమ్మట, ఆశరణాః = దిక్కులేనివారైన, మహర్షయః = మహర్షులు, గుణాః = ఔదార్యాది సద్గుణములు, వినయం ఇవ = శిక్షణను (వినయమును) వలెను, నయాః = నీతులు, అపనయభిదం = దుర్నీతిని పోగొట్టు, వివేకం ఇవ = సదసద్వివేకమును వలెను, అవధయః = సమయములు (మర్యాదలు), న్యాయమివ = ప్రమాణశాస్త్రమును వలెను, శివం = మంగళస్వరూపుడైన శివుడిని, శరణం = రక్షకునిగా, యయుః = పొందిరి. తాత్పర్యం: అర్జునుడి తపో తీవ్రతకు తట్టుకోలేక దిక్కుతోచని మహర్షులందరూ కలిసి పరమశివుడిని శరణు వేడారు. సద్గుణాలు వినయాన్ని, రాజనీతులు వివేకాన్ని, లోక మర్యాదలు న్యాయశాస్త్రాన్ని ఆశ్రయించినట్లుగా ఆ మునులందరూ రక్షకుడైన ఆ శంకరుని సన్నిధికి చేరుకున్నారు. విశేషాలు: మల్లినాథుడు 'న్యాయం' అనగా నియమించే ప్రమాణము అని, 'అవధయః' అనగా సమయములు (నియమములు) అని వివరించారు. అమరకోశం ప్రకారం 'శరణం గృహరక్షిత్రోః' అనగా రక్షకుడు అని అర్థం. ఈ శ్లోకంలో మునుల శరణాగతిని విభిన్న లోక ధర్మాలతో పోల్చడం వల్ల 'ఉపమాలంకారం' ప్రదర్శించబడింది.

18. పద్దెనిమిదవ శ్లోకము: పరివీతమంశుభిరుదస్తదినకరమయూఖమండలైః । శంభుముపహతదృశః సహసా న చంతే నిశ్చాయితుమభిప్రసేహిరే ॥ 18 ప్రతిపదార్థం: ఉదస్త = తిరస్కరించబడిన (కప్పివేయబడిన), దినకరమయూఖమండలైః = సూర్యకిరణ సమూహములు గల, అంశుభిః = తేజస్సులచేత, పరివీతం = చుట్టబడిన, శంభుం = శివుడిని, ఉపహతదృశః = జిగేల్‌మనే ఆ కాంతికి కళ్ళు మిరుమిట్లు గొలిపిన, తే మహర్షయః = ఆ మహర్షులు, సహసా = శీఘ్రముగా, నిశ్చాయితుం = నిరూపించి చూచుటకు, న అభిప్రసేహిరే = సమర్థులు కాలేకపోయిరి. తాత్పర్యం: సూర్యకాంతిని సైతం మరుగుపరిచే అత్యంత తీవ్రమైన స్వయంప్రకాశ తేజస్సుతో ఆవరించి ఉన్న ఆ పరమశివుడిని, అక్కడికి వచ్చిన మహర్షులు తమ కళ్ళు మిరుమిట్లు గొలపడం వల్ల ఒక్కసారిగా తేరిపార చూసి, ఇతడే శివుడని నిశ్చయించుకోలేకపోయారు. విశేషాలు: మల్లినాథుని వివరణ ప్రకారం 'ఉదస్త' అనగా సూర్యతేజస్సును జయించిన అని అర్థం. 'నిశ్చాయితుం' అనే పదానికి చూడటానికి లేదా నిశితంగా గమనించడానికి అని అర్థం, ఇది 'చాయ్ పూజానిశామనయోః' అనే ధాతువు నుండి సాధ్యమైన రూపం. 'న అభిప్రసేహిరే' అనగా చూడలేకపోయిరి. దీనికి 'నిధాయితుం', 'నిరీక్షితుం' అనే పాఠాంతరాలు కూడా ఉన్నాయి.

19. పంతొమ్మిదవ శ్లోకము: అథ భూతభవ్యభవదీశమభిముఖయితుం కృతస్తవాః । తత్ర మహసి దదృశుః పురుషం కమనీయవిగ్రహమయుగ్మలోచనమ్ ॥ 19 ప్రతిపదార్థం: అథ = ఆ విధంగా కళ్ళు కనపడనందున, భూతభవ్యభవదీశం = భూత, భవిష్యత్, వర్తమా కాలములకు ప్రభువైన ఆ దేవుడిని, అభిముఖయితుం = తమ వైపు తిప్పుకొనుటకు (ప్రసన్నం చేసుకొనుటకు), కృతస్తవాః = స్తోత్రములు చేసినవారై, తత్ర = ఆ పూర్వోక్తమైన, మహసి = తేజస్సునందు, కమనీయవిగ్రహం = మనోహరమైన రూపము గలవాడును, అయుగ్మలోచనం = బేసి కన్నులు (మూడు కన్నులు) గలవాడును అయిన, పురుషం = పరమపురుషుడిని, దదృశుః = చూచిరి. తాత్పర్యం: తీవ్రమైన కాంతి వల్ల కళ్ళు కనపడకపోవడంతో, ఆ మునులు ముల్లోకాలకు, త్రికాలాలకు అధిపతియైన ఆ దేవుడిని ప్రసన్నం చేసుకోవడం కోసం భక్తితో స్తోత్రాలు చేయడం ప్రారంభించారు. ఆ స్తుతుల ప్రభావం వల్ల ఆ తేజోవలయం మధ్యలో, అత్యంత మనోహరమైన దివ్యమంగళ విగ్రహంతో, మూడు కన్నులతో శోభిల్లుతున్న ఆ పరమశివుడు వారికి సాక్షాత్కరించాడు. విశేషాలు: మల్లినాథుడు 'అయుగ్మలోచనం' అనగా మూడు కన్నులు గలవాడు అని అర్థం చెప్పారు. అమరకోశం ప్రకారం 'స్తవః స్తోత్రం స్తుతిర్నుతిః'. కేవలం భక్తిపూర్వక స్తోత్రాల వల్లే భగవంతుడు ప్రసన్నుడై ఆ దివ్యరూపాన్ని చూపించాడని ఇక్కడి వ్యాఖ్యాన తాత్పర్యం.

20. ఇరవయ్యవ శ్లోకము: కకుదే వృషస్య కృతబాహుమకృశపరిణాహశాలిని । స్పర్శసుఖమనుభవంతముమాకుచయుగ్మమండల ఇవార్ద్రచందనే ॥ 20 ప్రతిపదార్థం: అకృశ = గొప్పదైన, పరిణాహశాలిని = విశాలత్వముతో ఒప్పియున్న, వృషస్య = నందీశ్వరునియొక్క, కకుదే = కుంభవద్ద (భుజశిఖరమున), కృతబాహుం = ఉంచబడిన హస్తము గలవాడును, ఆర్ద్రచందనే = పచ్చి చందనము పూయబడిన, ఉమాకుచయుగ్మమండలే ఇవ = పార్వతీదేవియొక్క స్తనమండలమునందు వలె, స్పర్శసుఖం = స్పర్శ వలన కలుగు సుఖమును, అనుభవంతం = పొందుచున్నవాడును అయిన శివుడిని చూచిరి. తాత్పర్యం: మిక్కిలి విశాలమైన ఎత్తు గల తన వాహనమైన నందీశ్వరుని కుంభస్థలం (భుజం) పైన ఒక చేతిని ఉంచి, పచ్చి చందనం అలదిన పార్వతీదేవి వక్షఃస్థలాన్ని స్పృశిస్తే ఎలాంటి హాయి కలుగుతుందో, అటువంటి స్పర్శసుఖాన్ని ఆ వృషభాన్ని తాకడం ద్వారా పొందుతున్న ఆ పరమశివుడిని మునులు దర్శించారు. విశేషాలు: మల్లినాథుని ప్రకారం 'పరిణాహః విశాలతా' అని అమరకోశం. నందీశ్వరుని కుంభస్థలాన్ని తాకడం వల్ల కలిగే సుఖాన్ని పార్వతీదేవి చందన చర్చిత స్తనమండల స్పర్శతో పోల్చడం వల్ల ఇక్కడ 'ఉపమాలంకారం' ఎంతో రమణీయంగా కుదిరింది.

21. ఇరవై ఒకటవ శ్లోకము: స్థితమున్నతే తుహినశైలశిరసి భువనాతివర్తినా । సాద్రిజలధిజలవాహపథం సదిగశ్నువానమివ విశ్వమోజసా ॥ 21 ప్రతిపదార్థం: ఉన్నతే = ఎత్తైన, తుహినశైలశిరసి = హిమవత్పర్వత శిఖరమునందు, స్థితం = పర్వతము యొక్క ఒకానొక కోణములో నిలిచి ఉన్నవాడైనను, భువనాతివర్తినా = సర్వలోకములను మించియున్న, ఓజసా = తన తేజస్సుచేత, సాద్రిజలధిజలవాహపథం = పర్వతములు, సముద్రములు, ఆకాశమార్గములతో కూడినట్టియు, సదిక్ = దిక్కులతో కూడినట్టియునైన, విశ్వం = సమస్త బ్రహ్మాండమును, అశ్నువానమివ = వ్యాపించుచున్నాడా అన్నట్లు ఉన్న శివుడిని చూచిరి. తాత్పర్యం: ఆ పరమశివుడు ఎత్తైన హిమవత్పర్వత శిఖరంపై ఒకచోట మాత్రమే నిలిచి ఉన్నాడు. అయినప్పటికీ, లోకాతీతమైన అతని దివ్యతేజస్సు పర్వతాలు, సముద్రాలు, అంతరిక్షం మరియు సమస్త దిక్కులతో కూడిన ఈ విశ్వమంతటినీ ఏకకాలంలో ఆవరించి వేస్తున్నట్లుగా ఉంది. విశేషాలు: మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానం ప్రకారం 'అశ్నువానమివ' అనే చోట 'అశూఙ్ వ్యాప్తౌ' అనే ధాతువునకు శానచ్ ప్రత్యయం వచ్చి వ్యాపించుచున్నట్లు అని అర్థం సిద్ధించినది. పర్వతాలు, సముద్రాలు, ఆకాశంతో కూడిన విశ్వాన్ని (సాద్రిజలధిజలవాహపథం) మరియు దిక్కులతో కూడిన విశ్వాన్ని (సదిక్) శివుడు తన ఓజస్సుతో ఆక్రమించినట్లు వర్ణించుట చేత ఇక్కడ 'ఉత్ప్రేక్షాలంకారం' ప్రదర్శించబడింది.

22. ఇరవై రెండవ శ్లోకము: అనుజానుమధ్యమవసక్తవితతవపుషా మహాహినా । లోకమఖిలమివ భూమిభృతా రవితేజసామవధినాధివేష్టితమ్ ॥ 22 ప్రతిపదార్థం: అనుజానుమధ్యం = మోకాళ్ళ మధ్య భాగమునందు, అవసక్త = తగులుకొనియున్నట్టియు, వితతవపుషా = పొడవైన శరీరము గలట్టియునైన, మహాహినా = ఒక పెద్ద సర్పముచేత (వాసుకి/శేషుడు అను ఉత్తరీయ వస్త్ర బంధనము చేత), అధివేష్టితం = చుట్టబడినవాడును, అందువలననే, రవితేజసాం = సూర్యకిరణములకు, అవధినా = సరిహద్దు అయినట్టియు, భూమిభృతా = లోకాలోక పర్వతముచేత, అభివేష్టితం = చుట్టబడిన, అఖిలం = సమస్తమైన, లోకమివ = భూమండలము వలె ఉన్న శివుడిని చూచిరి. తాత్పర్యం: యోగపట్టె వలె తన రెండు మోకాళ్ళ మధ్య భాగంలో చుట్టుకొని, పొడవైన దేహంతో అలరారుతున్న ఒక పెద్ద సర్పము చేత ఆవరించబడిన ఆ శివుడు ఎలా ఉన్నాడంటే—సూర్యకాంతి ప్రసరించని చీకటి అవధులు గల 'లోకాలోక పర్వతము' చేత చుట్టబడిన సమస్త భూప్రపంచం వలె అద్భుతంగా దర్శనమిచ్చాడు. విశేషాలు: మల్లినాథుడు ఇక్కడ 'అనుజానుమధ్యం' అనే పదానికి విభక్త్యర్థంలో వచ్చిన అవ్యయీభావ సమాసమని వివరించారు. 'భూమిభృతా' అనగా లోకాలోక పర్వతము; దీనికి సూర్యకాంతి ప్రసరించని అవతలి భాగం ఉంటుందని ఆగమప్రసిద్ధి. సర్పముతో చుట్టబడిన శివుడిని, లోకాలోక పర్వతముతో చుట్టబడిన లోకంతో పోల్చడం వల్ల ఇక్కడ 'ఉపమాలంకారం' శోభిల్లింది.

23. ఇరవై మూడవ శ్లోకము: పరిణాహినా తుహినరాశివిశదముపవీతసూత్రతామ్ । నీతమురగమనురంజయతా శితినా గలేన విలసన్మరీచినా ॥ 23 ప్రతిపదార్థం: తుహినరాశివిశదం = మంచుగడ్డల సమూహము వలె తెల్లనైనట్టియు, ఉపవీతసూత్రతాం = యజ్ఞోపవీతము యొక్క స్థితిని, నీతం = పొందింపబడినట్టియునైన, ఉరగం = సర్పమును (శేషుడిని), పరిణాహినా = విశాలమైనట్టియు, విలసన్మరీచినా = ప్రకాశించుచున్న కిరణములు గలట్టియు, శితినా = నల్లనైన (నీలవర్ణము గల), గలేన = తన కంఠముచేత, అనురంజయతా = తన నల్లని రంగుతో కూడిన కాంతిని దానిపై ప్రసరింపచేయుచున్న శివుడిని చూచిరి. తాత్పర్యం: హిమసమూహం వలె ధవళవర్ణంలో మెరిసిపోతూ, తన శరీరానికి యజ్ఞోపవీతంగా అమరియున్న ఆ సర్పముపై, శివుడు తన విశాలమైన నీలకంఠపు నల్లని కాంతి కిరణాలను ప్రసరింపచేస్తున్నాడు. ఆ నీలకాంతి సోకడం వల్ల ఆ తెల్లని పాము కూడా నల్లగా మారుతున్నట్లుగా అనిపిస్తోంది. విశేషాలు: మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానంలో 'శితినా' అనగా నీలవర్ణము గల అని, 'గలేన' అనగా కంఠము అని అర్థం. ఇక్కడ తెల్లని సర్పము తన సహజమైన శ్వేతవర్ణాన్ని దాచి, కంఠము యొక్క నీలవర్ణాన్ని గ్రహించి నీలమయంగా ప్రకాశిస్తోంది. ఈ విధంగా ఒక వస్తువు తన గుణాన్ని వదిలి పక్కన ఉన్న శ్రేష్ఠమైన వస్తువు యొక్క గుణాన్ని పొందడాన్ని వర్ణించినందున ఇక్కడ 'తద్గుణాలంకారం' ఉపయోగించబడింది. దీని లక్షణం: "స్వగుణత్యాగాదన్యోత్కృష్టగుణగ్రహస్తద్గుణః".

24. ఇరవై నాల్గవ శ్లోకము: స్నుతమాలతీసితకపాలకుముదముపరుద్ధమూర్ధజమ్ । శేషమివ సురసరిత్పయసాం శిరసా విసారి శశిధామ బిభ్రతమ్ ॥ 24 ప్రతిపదార్థం: స్నుతమాలతీ = స్రవించుచున్న మాలతీ (జాజి) పూవుల వలె, సిత = తెల్లనైన, కపాల = తల బుర్రలనెడు, కుముదం = కలువ పూవులతో తడిసినట్టియు, ఉపరుద్ధమూర్ధజం = ఆవరించబడిన తలవెంట్రుకలు గలట్టియు, శిరసా = తన తలచేత, విసారి = నలుదెసలా వ్యాపించుచున్న, శశిధామ = చంద్రుని కాంతిని, సురసరిత్పయసాం = ఆకాశగంగా జలముయొక్క, శేషమివ = ప్రవాహము పోగా మిగిలిన భాగమా అన్నట్లు, బిభ్రతమ్ = ధరించియున్న శివుడిని చూచిరి. తాత్పర్యం: తెల్లని మాలతీ కుసుమాల వలె తెల్లగా మెరుస్తున్న కపాలాలనే కలువ పూలతో నిండి, జటలతో కూడియున్న శివుని శిరస్సుపై చంద్రుని వెన్నెల నలుదిక్కులా ప్రసరిస్తోంది. ఆ చంద్రకాంతి ఎలా ఉందంటే, జటల నుండి జారిపోయిన గంగానది పోగా జటలలోనే చిక్కుకొని మిగిలిపోయిన గంగాజలపు తెల్లని నురుగా అన్నట్లుగా ఉంది. విశేషాలు: మల్లినాథుడు 'మాలతీ' అనగా జాతికుసుమము అని అమరకోశాన్ని ఉదహరించారు. 'ఉపరుద్ధమూర్ధజం' అనగా వ్యాప్తమైన శిరోజములు (జటలు) అని అర్థం. చంద్రుని తెల్లని ప్రకాశాన్ని గంగాజలపు శేషభాగంగా ఊహించడం చేత ఇక్కడ 'ఉత్ప్రేక్షాలంకారం' చక్కగా నిర్వహించబడింది. ఈ శ్లోకం మునుల దర్శన ఘట్టాన్ని పూర్తి చేస్తూ పూర్వ శ్లోకాలతో అన్వయించబడుతుంది.

25. ఇరవై ఐదవ శ్లోకము: మునయస్తతోऽభిముఖమేత్య నయనవినిమేషనోదితాః । పాండుతనయతపసా జనితం జగతామశర్మ భృశమాచచక్షిరే ॥ 25 ప్రతిపదార్థం: తతః = ఆ స్వామి సాక్షాత్కార దర్శనానంతరము, మునయః = ఆ మహర్షులు, అభిముఖమేత్య = శివుని సముఖమునకు వచ్చి, నయనవినిమేషనోదితాః = ఆ దేవుని కనుసైగల చేత ప్రేరేపించబడినవారై, పాండుతనయతపసా = పాండుకుమారుడైన అర్జునుని యొక్క ఘోర తపస్సు చేత, జనితం = కలిగినట్టియు, జగతాం = లోకములకు సంభవించినట్టియునైన, అశర్మ = గొప్ప దుఃఖమును (అసుఖమును), భృశం = వివరముగా, ఆచచక్షిరే = చెప్పిరి. తాత్పర్యం: ఆ పరమశివుని దివ్యమంగళ రూపాన్ని దర్శించుకున్న తరువాత మహర్షులందరూ ఆయన సముఖానికి వెళ్ళారు. అంతట శివుడు తన కనుసైగలతో మాట్లాడమని మునులను ప్రోత్సహించగా, వారు అర్జునుని కఠోర తపస్సు వల్ల ముల్లోకాలకు కలుగుతున్న తీవ్రమైన పీడను, దుఃఖాన్ని ఆయనకు విన్నవించుకున్నారు. విశేషాలు: మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానం ప్రకారం 'అశర్మ' అనగా అసుఖము లేదా దుఃఖము; అమరకోశం ప్రకారం 'శర్మశాతసుఖాని చ' అని సుఖానికి శర్మ అని పేరు, దానికి వ్యతిరేకం అశర్మ. 'ఆచచక్షిరే' అనగా చక్కగా వివరించి చెప్పిరి, ఇది చక్ష్ ధాతువు యొక్క లిట్ రూపం.

26. ఇరవై ఆరవ శ్లోకము: తరసైవ కోऽపి భువనైకపురుష పురుషస్తపస్యతి । జ్యోతిరమలవపుషోऽపి రవేరభిభూయ వృత్ర ఇవ భీమవిగ్రహః ॥ 26 ప్రతిపదార్థం: భువనైకపురుష = లోకములకు ఏకైక రక్షకుడవైన ఓ పరమశివా!, వృత్రః ఇవ = వృత్రాసురుని వలె, భీమవిగ్రహః = భయంకరమైన ఆకారము కలిగిన, కోऽపి = ఎవరో తెలియని, పురుషః = ఒక పురుషుడు, తరసైవ = తన బలాత్కారము చేతనే, అమలవపుషః అపి = నిర్మలమైన దేహము గల, రవేః అపి = సూర్యుని యొక్క కూడా, జ్యోతిః = కాంతిని, అభిభూయ = తిరస్కరించి (మరుగుపరచి), తపస్యతి = ఘోరముగా తపస్సు చేయుచున్నాడు. తాత్పర్యం: "ఓ జగత్ప్రభూ! పూర్వం వృత్రాసురుడు దేవతలను భయపెట్టినట్లుగా, అత్యంత భీకరమైన ఆకృతితో ఎవరో ఒక అపరిచిత పురుషుడు తన తపోబలంతో, స్వచ్ఛంగా ప్రకాశించే సూర్యుని కాంతిని సైతం కప్పివేస్తూ అత్యంత కఠోరమైన తపస్సు చేస్తున్నాడు." విశేషాలు: మల్లినాథుడు 'తరసా' అనే పదానికి విశ్వకోశాన్ని ఆధారంగా చేసుకుని బలాత్కారము లేదా మహాబలము అని అర్థం చెప్పారు. 'తపస్యతి' అనే పదం 'కర్మణో రోమంథతపోభ్యాం వర్తిచరోః' అనే సూత్రం ద్వారా క్యఙ్ ప్రత్యయం పొంది తపస్సు చేయుచున్నాడు అనే అర్థాన్ని ఇస్తుంది. ఆ పురుషుడిని వృత్రాసురుడితో పోల్చుట చేత ఇక్కడ 'ఉపమాలంకారం' వాడబడింది.

27. ఇరవై ఏడవ శ్లోకము: స ధనుర్మహేషుధి బిభర్తి కవచమసిముత్తమం జటాః । వల్కమజినమితి చిత్రమిదం మునితావిరోధి న చ నాస్య రాజతే ॥ 27 ప్రతిపదార్థం: సః = ఆ పురుషుడు, ధనుః = వింటిని, మహేషుధి = పెద్దవైన రెండు అమ్ముల పొదులను, కవచం = రక్షణ కవచమును, ఉత్తమం = శ్రేష్ఠమైన, అసిం = ఖడ్గమును, జటాః = జటలను, వల్కం = నారచీరలను, అజినం = జింక చర్మమును, బిభర్తి = ధరించియున్నాడు, ఇతి = ఈ విధముగా, మునితావిరోధి = ముని వృత్తికి పరస్పర విరుద్ధమైన ఆయుధ, తాపస వేషములను ధరించుట అను, ఇదం = ఈ చర్య, చిత్రమ్ = ఆశ్చర్యకరముగా ఉన్నది, తథాపి = అయినప్పటికిని, అస్య = ఇతనికి, న రాజతే చ న = ప్రకాశించుట లేదని లేదు, కింతు = చక్కగా ఒప్పియున్నది. తాత్పర్యం: "స్వామీ! అతడు ధనస్సు, అమ్ములపొదులు, కవచం, కత్తి వంటి వీర లక్షణాలతో పాటు జటలు, నారచీరలు, జింకచర్మం వంటి తాపస వేషాన్ని కూడా ధరించాడు. మునిత్వానికి, క్షాత్రత్వానికి పరస్పర విరుద్ధమైన ఈ వేషధారణ ఎంతో విచిత్రంగా ఉంది; అయినప్పటికీ అతని శరీరానికి ఆ విరుద్ధ వేషం అమితమైన శోభను ఇస్తోంది తప్ప ఏమాత్రం అసహ్యంగా లేదు." విశేషాలు: మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానం ప్రకారం 'న రాజతే ఇతి న' అనగా ప్రకాశించకపోలేదు, నిశ్చయముగా ప్రకాశిస్తున్నది అని అర్థం. వామనుని కావ్యాలంకార సూత్రం ప్రకారం 'సంభావ్యనిషేధనివర్తనే ద్వౌ ప్రతిషేధౌ' అని రెండు ప్రతిషేధాలు (నకారాలు) వాడితే అది గట్టి నిశ్చయార్థాన్ని (ప్రకాశిస్తున్నదనే భావాన్ని) ఇస్తుంది. తాపస, వీర వేషముల విరుద్ధ కలయికను వర్ణించినందున ఇక్కడ 'విరోధాలంకారం' స్ఫురిస్తోంది.

28. ఇరవై ఎనిమిదవ శ్లోకము: చలనేऽవనిశ్చలతి తస్య కరణనియమే సదిఙ్ముఖమ్ । స్తంభమనుభవతి శాంతమరుద్గ్రహతారకా గణయుతం నభస్తలమ్ ॥ 28 ప్రతిపదార్థం: తస్య = ఆ పురుషుడు, చలనే = కదలునప్పుడు, అవనిః = భూమి, చలతి = వణుకుచున్నది, తస్య = అతనియొక్క, కరణనియమే = సమాధి స్థితియందు ఇంద్రియములను నిగ్రహించినప్పుడు, శాంతమరుత్ = నిశ్చలమైన వాయువు కలిగినట్టియు, గ్రహతారకా గణయుతం = సూర్యాది గ్రహములు మరియు నక్షత్రముల సమూహముతో కూడినట్టియునైన, సదిఙ్ముఖం = దిక్కులతో కూడిన, నభస్తలమ్ = ఆకాశమండలము, స్తంభం = కదలిక లేని నిశ్చలత్వమును, అనుభవతి = పొందుచున్నది. తాత్పర్యం: "అంతేకాదు, అతడు అడుగు తీసి అడుగు వేస్తే చాలు ఈ భూమండలమంతా కంపిస్తోంది. అతడు సమాధిలో కూర్చుని ఇంద్రియాలను నిగ్రహిస్తే, గ్రహ నక్షత్రాలతో కూడిన ఆకాశం, సమస్త దిక్కులు, వీచే గాలి సైతం ఒక్కసారిగా స్తంభించిపోయి నిశ్చలంగా మారిపోతున్నాయి. దీనిని బట్టి అతని అసాధారణ శక్తి విశ్వాన్ని శాసిస్తున్నట్లు తెలుస్తోంది." విశేషాలు: మల్లినాథుడు 'కరణం' అనే పదానికి అమరకోశాన్ని ఉదహరిస్తూ 'కరణం సాధకతమం క్షేత్రగాత్రేంద్రియేష్వపి' అని ఇంద్రియ నిగ్రహము లేదా సమాధి అని అర్థం చెప్పారు. అతని కదలికల వల్ల లోకమంతా స్తంభించిపోవడాన్ని అత్యంత ప్రభావవంతంగా వర్ణించడం ఇక్కడి విశేషం.

29. ఇరవై తొమ్మిదవ శ్లోకము: స తదోజసా విజితసారమమరదితిజోపసంహితమ్ । విశ్వమిదమపిదధాతి పురా కిమివాస్తి యన్న తపసామదుష్కరమ్ ॥ 29 ప్రతిపదార్థం: సః = ఆ పురుషుడు, తదోజసా = తన తపోమహా తేజస్సుచేత, విజితసారం = జయించబడిన (నశించిన) సత్త్వబలము గలట్టియు, అమరదితిజోపసంహితం = దేవతలతో మరియు రాక్షసులతో కూడినట్టియునైన, ఇదం విశ్వం = ఈ జగత్తును, పురా = శీఘ్రముగానే, అపిదధాతి = కప్పివేయగలడు (హరింపగలడు), తథాహి = అదియునుగాక, తపసాం = తపస్సులకు, అదుష్కరం = సాధ్యము కానిది, యత్ = ఏది, కిమివ అస్తి = ఏమున్నది, ఏదియును లేదు. తాత్పర్యం: "కాబట్టి ఇతనిని ఉపేక్షించకూడదు. ఆ పురుషుడు తన తపోబలంతో దేవదానవుల శక్తినంతటినీ అణచివేసి, అతి త్వరలోనే ఈ విశ్వాన్ని పూర్తిగా తన వశం చేసుకోగలడు (లేక నశింపచేయగలడు). అయినా, లోకంలో కఠోరమైన తపస్సుకు సాధ్యం కానిదంటూ ఏముంటుంది? సమస్తమూ సాధ్యమే కదా!" విశేషాలు: మల్లినాథుని వివరణ ప్రకారం 'పురా' అనగా అతి త్వరలో లేదా శీఘ్రముగా అని అమరకోశం. 'అపిదధాతి' అనే లట్ ప్రయోగం 'యావత్పురానిపాతయోర్లట్' అనే సూత్రం ప్రకారం భవిష్యదర్థాన్ని (హరింపగలడు అని) సూచిస్తుంది. అర్జునుడి తపస్సు విశ్వాన్ని జయించగలదనే విశేషాంశాన్ని, తపస్సుకు సాధ్యంకానిది లేదు అనే సామాన్య సత్యంతో సమర్థించినందున ఇక్కడ 'అర్థాంతరన్యాసాలంకారం' వ్యక్తమయింది.

30. ముప్పదవ శ్లోకము: విజిగీషతే యది జగంతి యుగపదథ సంజిహీర్షతి । ప్రాప్తుమభవమభివాంఛతి వా వయమస్య నో విషహితుం క్షమా రుచః ॥ 30 ప్రతిపదార్థం: సః = ఆ పురుషుడు, జగంతి = లోకములను, యుగపత్ = ఏకకాలమున, విజిగీషతే యది = జయించాలనుకుంటున్నాడో ఏమో, అథ = లేదా, సంజిహీర్షతి = లయము చేయాలని (సంహరించాలని) కోరుకుంటున్నాడో ఏమో, వా = లేదా, అభవమ్య = మోక్షమును, ప్రాప్తుం = పొందుటకు, అభివాంఛతి వా = ఆశిస్తున్నాడో ఏమో మాకు తెలియదు, కింతు = కానీ, వయం = మేము మాత్రం, అస్య = ఇతనియొక్క, రుచః = తపోతేజస్సులను, విషహితుం = భరించుటకు, నో క్షమాః = సమర్థులము కాము. తాత్పర్యం: "ఆ ముని ఏకకాలంలో లోకాలన్నింటినీ జయించాలనుకుంటున్నాడా, లేదా ప్రళయం సృష్టించి విశ్వాన్ని అంతం చేయాలనుకుంటున్నాడా, లేక కేవలం మోక్షాన్ని పొందడానికి ఈ తపస్సు చేస్తున్నాడా అనేది మాకు అంతుచిక్కడం లేదు. అతని అసలు ఉద్దేశం ఏదైనప్పటికీ, అతని దేహం నుండి వెలువడుతున్న ఆ ప్రచండ తపోతేజస్సును తట్టుకోవడం మాత్రం మా ఎవ్వరి వల్లా కావడం లేదు." విశేషాలు: మల్లినాథుడు 'విజిగీషతే' అనే పదం జయించాలనే కోరికను (సన్ ప్రత్యయాంత ఆత్మనేపదం), 'సంజిహీర్షతి' అనగా సంహరించాలనే కోరికను సూచిస్తుందని తెలిపారు. 'అభవమ్య' అనగా మోక్షము. 'విషహితుం' అనే చోట 'తీషసహలుభరుషరిషః' అనే సూత్రం ప్రకారం వికల్పంగా ఇడాగమం వచ్చిందని వివరించారు. కొన్ని వ్యాఖ్యానాలలో 'రుచః' అనగా కోరికలను గ్రహించుట అని ఉన్నను, ఇక్కడ తేజస్సును భరించలేకపోవడమే సమంజసమని మల్లినాథుని భావం.

31. ముప్పై ఒకటవ శ్లోకము: కిముపేక్షసే కథయ నాథ తవ విదితం న కించన । త్రాతుమలమభయదార్హసి నస్త్వయి మా స్మ శాసతి భవత్పరాభవః ॥ 31 ప్రతిపదార్థం: నాథ = ఓ సర్వలోక రక్షకుడా!, కిమ్ = ఏ కారణము చేత, ఉపేక్షసే = మమ్ములను ఉపేక్షించుచున్నావు, కథయ = చెప్పుము, తవ = నీకు, విదితం న కించన = తెలియనిది ఏదియును, న = లేదు (సమస్తము తెలియును), అభయద = భయమును పోగొట్టువాడా!, నః = మమ్ములను, అలమ్ = సంపూర్ణముగా, త్రాతుమ్ = రక్షించుటకు, అర్హసి = తగుదువు, త్వయి = నీవు, శాసతి సతి = పాలకుడవై (రక్షకుడవై) ఉన్నప్పుడు, పరాభవః = మాకు పరాభవము, మా స్మ భవత్ = కలుగకూడదు కదా! తాత్పర్యం: "ఓ సర్వలోకనాథా! అభయప్రదాతా! మా పట్ల నీవు ఎందుకు ఈ ఉదాసీనత వహిస్తున్నావో దయచేసి మాకు చెప్పవా? నీకు తెలియని రహస్యం ఈ జగత్తులో ఏమైనా ఉందా? మమ్ములను ఈ తీవ్ర ఆపద నుండి రక్షించగల సమర్థుడవు నీవే. నీ వంటి పరమేశ్వరుడు మమ్ములను పాలిస్తూ, రక్షిస్తూ ఉన్నప్పుడు కూడా మాకు ఈ విధమైన పరాభవం సంభవించడం తగదు కదా!" విశేషాలు: మల్లినాథుని వివరణ ప్రకారం 'తవ న విదితం న కించన' అనగా నీకు తెలియనిది ఏదీ లేదు, అంతా తెలియును అని అర్థం; ఇక్కడ 'క్తస్య చ వర్తమానే' అనే సూత్రం చేత షష్ఠీ విభక్తి వచ్చినది. 'మా స్మ భవత్' అనే చోట 'స్మోత్తరే లఙ్ చ' అనే నియమం ప్రకారం భూతార్థ లఙ్ లకారం ఉపయోగించబడింది. రక్షణ కోరిన మునుల ఆర్తి ఇక్కడ వ్యక్తమవుతోంది.

32. ముప్పై రెండవ శ్లోకము: ఇతి గాం విధాయ విరతేషు మునిషు వచనం సమాదదే । భిన్నజలధిజలనాదగురు ధ్వనయందిశాం విరవమంధకాంతకః ॥ 32 ప్రతిపదార్థం: ఇతి = ఈ విధముగా, గామ్ = తమ మాటలను, విధాయ = పలికి, మునిషు = మునులు, విరతేషు సత్సు = మౌనము వహించగా, అంధకాంతకః = అంధకాసురుని సంహరించిన శివుడు, భిన్న = గట్టు తెంచుకొని ఉప్పొంగిన, జలధిజలనాదమివ = సముద్రోదకము యొక్క ఘోష వలె, గురు = గంభీరమైనట్టియు, దిశామ్ = దిక్కుల యొక్క, వివరం = అంతరాళమును, ధ్వనయన్ = ప్రతిధ్వనింపచేయుచున్నట్టియునైన, వచనమ్ = మాటను, సమాదదే = ప్రారంభించెను (పలికెను). తాత్పర్యం: మహర్షులందరూ ఈ విధంగా తమ బాధలను విన్నవించుకొని మౌనం వహించిన పిమ్మట, అంధకాసుర సంహారియైన ఆ పరమశివుడు గట్టు తెంచుకొని ఉప్పొంగిన మహాసముద్ర ఘోష వలె అత్యంత గంభీరమైన స్వరంతో, సమస్త దిగంతాలు ప్రతిధ్వనించేలా మునులకు ఈ విధంగా బదులివ్వడం ప్రారంభించాడు. విశేషాలు: మల్లినాథుడు 'గామ్' అనే పదానికి వాక్కు (మాట) అని అర్థం చెప్పారు. 'అంధకాంతకః' అనగా శివుడు. 'భిన్నజలధిజలనాదగురు' అనగా ఉద్వేగంతో కూడిన సముద్ర ధ్వని వలె గంభీరంగా అని తాత్పర్యం. శివుని గంభీర స్వర సంభావనను సముద్ర ఘోషతో పోల్చడం వల్ల ఇక్కడ 'ఉపమాలంకారం' ధ్వనిస్తోంది.

33. ముప్పై మూడవ శ్లోకము: బదరాతపోవననివాసనిరతమవగాత మాన్యథా । ధాతురుదయనిధనే జగతాం నరమంశమాదిపురుషస్య గాం గతమ్ ॥ 33 ప్రతిపదార్థం: జగతామ్ = లోకముల యొక్క, ఉదయనిధనే = సృష్టి మరియు సంహారములను చేయునట్టి, ధాతుః = బ్రహ్మదేవుని యొక్క ప్రార్థన చేత, గామ్ = భూమిని, గతం = పొందినట్టియు (అవతరించినట్టియు), ఆదిపురుషస్య = ఆదిదేవుడైన విష్ణుమూర్తి యొక్క, అంశమ్ = అంశ స్వరూపుడైనట్టియు, బదరాతపోవన = బదరికాశ్రమ తపోవనమందు, నివాసనిరతమ్ = నిరంతరము నివసించునట్టియునైన, నరమ్ = నరునిగా (నరనారాయణులలోని నరునిగా), ఏనమ్ = ఈ అర్జునుడిని, విద్మః = ఎరుగుదుము, అన్యథా = ఇతడిని కేవల మానవునిగా, మా అవగాత = తలచవద్దు. తాత్పర్యం: "ఓ మునులారా! లోక సృష్టిస్థితిలయకారకుడైన బ్రహ్మదేవుని ప్రార్థన మన్నించి, భూలోక రక్షణార్థం అవతరించిన ఆ ఆదివిష్ణువు యొక్క సనాతన అంశే ఈ పురుషుడు. ఈయన బదరికాశ్రమంలో నిరంతరం తపస్సు చేసుకునే 'నరుడు' అనే మహర్షి. కాబట్టి, ఈయనను ఒక సామాన్య మానవుడిగా భావించి మీరు పొరపడకండి." విశేషాలు: మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానంలో 'ధాతుః' అనే పదంలో 'తృన్' ప్రత్యయం రావడం వల్ల 'న లోక-' ఇత్యాది సూత్రం చేత కర్మయందు షష్ఠీ విభక్తి నిషేధించబడిందని చెప్పారు. 'మా అవగాత' అనగా అన్యథా గ్రహించవద్దు (పొరపడవద్దు), ఇక్కడ 'ఇణో గా లుఙి' సూత్రం చేత గాదేశం వచ్చినది. అర్జునుడు సాక్షాత్తు నరనారాయణులలోని నరుడే అని శివుడు మునుల భయాన్ని పోగొడుతున్నాడు.

34. ముప్పై నాల్గవ శ్లోకము: ద్విషతః పరాసిసిషురేష సకలభువనాభితాపినః । క్రాంతకులిశకరవీర్యబలాన్మదుపాసనం విహితవాన్మహత్తపః ॥ 34 ప్రతిపదార్థం: ఏషః = ఈ నరరూపుడైన అర్జునుడు, సకలభువన = సమస్త లోకములను, అభితాపినః = పీడించుచున్నట్టియు, క్రాంత = తిరస్కరించబడిన (జయించబడిన), కులిశకర = వజ్రాయుధము చేతబూనిన ఇంద్రుని యొక్క, వీర్యబలాన్ = పరాక్రమము మరియు సైన్యబలము గలట్టియునైన, ద్విషతః = శత్రువులను (రాక్షసులను), పరాసిసిషుః = నిరసింపవలెనని (సంహరింపవలెనని) కోరుచున్నవాడై, మదుపాసనమ్ = నన్ను ప్రసన్నము చేసుకొనుట కొరకైన, మహత్ = శ్రేష్ఠమైన, తపః = తపస్సును, వివిహతవాన్ = చేయుచున్నాడు. తాత్పర్యం: "సమస్త లోకాలను ముప్పతిప్పలు పెడుతూ, సాక్షాత్తు వజ్రపాణియైన దేవేంద్రుని పరాక్రమాన్ని, సైన్యబలాన్ని కూడా ఎదిరించగల శత్రువులను రూపుమాపాలనే దృఢ సంకల్పంతోనే ఈ అర్జునుడు నన్ను ఆరాధిస్తూ, నన్ను ప్రసన్నం చేసుకోవడం కోసం ఈ ఘోర కఠోర తపస్సుకు పూనుకున్నాడు." విశేషాలు: మల్లినాథుడు 'పరాసిసిషుః' అనగా పారద్రోలవలెనని లేదా సంహరించవలెనని కోరిక గలవాడు అని అర్థం చెప్పారు, ఇది అస్ ధాతువు యొక్క సన్నంత రూపం. 'మదుపాసనమ్' అనగా నా ఆరాధన; ల్యుట్ ప్రత్యయాంత రూపం. శత్రుసంహారార్థమే అర్జునుడు శివారాధన చేస్తున్నాడని మునులకు శివుడు స్పష్టం చేస్తున్నాడు.

35. ముప్పై ఐదవ శ్లోకము: అయమచ్యుతశ్చ వచనేన సరసిరుహజన్మనః ప్రజాః । పాతుమసురనిధనేన విభూ భువమభ్యుపేత్య మనుజేషు తిష్ఠతః ॥ 35 ప్రతిపదార్థం: విభూ = సర్వసమర్థులైన, అయం = ఈ నరుడు (అర్జునుడు), అచ్యుతః చ = విష్ణుమూర్తి (శ్రీకృష్ణుడు) యు, సరసిరుహజన్మనః = పద్మమున జన్మించిన బ్రహ్మదేవుని యొక్క, వచనేన = ప్రార్థన చేత, అసురనిధనేన = రాక్షసులను సంహరించుట ద్వారా, ప్రజాః = లోకములను (ప్రజలను), పాతుమ్ = రక్షించుట కొరకు, భువమ్ = భూలోకమును, అభ్యుపేత్య = పొంది (అవతరించి), మనుజేషు = మనుష్యుల మధ్య, తిష్ఠతః = నివసించుచున్నారు. తాత్పర్యం: "మహాప్రభావులైన ఈ అర్జునుడు, మరియు శ్రీకృష్ణుడు ఇద్దరూ బ్రహ్మదేవుని వేడుకోలు మేరకు రాక్షస సంహారం గావించి సృష్టిని రక్షించడం కోసమే భూలోకంలో మానవ రూపాలు ధరించి, మనుష్యుల మధ్య సంచరిస్తున్నారు. వీరు సాక్షాత్తు లోకరక్షకులైన నరనారాయణులే!" విశేషాలు: మల్లినాథుని వివరణ ప్రకారం 'సరసిరుహజన్మనః' అనగా బ్రహ్మదేవుడు. 'విభూ' అనగా ప్రభువులు లేదా సమర్థులు. కృష్ణార్జునులు కేవలం మానవులు కారని, సాక్షాత్తు నరనారాయణులని, లోకకల్యాణం కోసమే ఈ అవతారాలు ఎత్తారని ఇక్కడి వ్యాఖ్యాన సారాంశం.

36. ముప్పై ఆరవ శ్లోకము: సురకృత్యమేతదవగమ్య నిపుణమితి మూకదానవః । హంతుమభిపతితి పాండుసుతం త్వరయా తదత్ర సహ గమ్యతాం మయా ॥ 36 ప్రతిపదార్థం: మూకదానవః = మూకాసురుడనే రాక్షసుడు, ఏతత్ = ఈ పాండవుడు చేయుచున్న కార్యము, సురకృత్యమ్ ఇతి = దేవతల కొరకైన కార్యము అని, నిపుణమ్ = నిశ్చితముగా, అవగమ్య = తెలుసుకొని, పాండుసుతమ్ = పాండుకుమారుడైన అర్జునుడిని, హంతుమ్ = చంపుటకు, త్వరయా = వేగముగా, అభిపతతి = దండెత్తి వచ్చుచున్నాడు, తత్ = ఆ కారణము చేత, అత్ర = ఆ అర్జునుని ఆశ్రమ విషయమున, మయా సహ = నాతో పాటు, గమ్యతామ్ = రావలసినది. తాత్పర్యం: "అర్జునుడు చేస్తున్న ఈ తపస్సు దేవతల హితం కొరకేనని, దీని వల్ల రాక్షస వంశానికి ముప్పు వాటిల్లుతుందని మూకాసురుడనే రాక్షసుడు గ్రహించాడు. అందుకే వాడు ఆ అర్జునుడిని ఇప్పుడే అంతం చేయడానికి అత్యంత వేగంగా అడవికి దూసుకువస్తున్నాడు. కాబట్టి, మీరందరూ ఆలస్యం చేయకుండా నాతో పాటు ఆ ఆశ్రమానికి తరలిరండి." విశేషాలు: మల్లినాథుడు 'సురకృత్యమ్' అనే పదానికి దేవతల కొరకైన కార్యం (దేవకార్యం) అని అర్థం చెప్పారు, దీనికి 'సురకార్యమ్' అనే పాఠాంతరం కూడా ఉంది. 'గమ్యతామ్' అనేది భావార్థక లేదా కర్మణి ప్రయోగం; నాతో కలిసి నడవండి అని అర్థం.

37. ముప్పై ఏడవ శ్లోకము: వివరేऽపి నైనమనిగూఢమభిభవితుమేష పారయన్ । పాపనిరతిరవిశంకితయా విజయం వ్యవస్యతి వరాహమాయయా ॥ 37 ప్రతిపదార్థం: పాపనిరతిః = పాపకార్యములందు మిక్కిలి ప్రీతి గల, ఏషః = ఈ మూకాసురుడు, వివరే అపి = రహస్య ప్రదేశమందు (ఏకాంతమందు) కూడా, అనిగూఢమ్ = ప్రకాశముగా (స్పష్టముగా), ఏనమ్ = ఈ అర్జునుడిని, అభిభవితుమ్ = ఎదిరించి జయించుటకు, న పారయన్ = సమర్థుడు కాక, అవిశంకితయా = తన నిజరూపమును దాచుట వలన భయము లేనిదైన, వరాహమాయయా = మాయా వరాహ (అడవి పంది) వేషము చేత, విజయం = జయము కొరకు (అర్జునునిపై దాడి చేయుటకు), వ్యవస్యతి = ప్రయత్నించుచున్నాడు. తాత్పర్యం: "పాపబుద్ధి కలిగిన ఆ మూకాసురుడు ఏకాంతంలో ఉన్నప్పటికీ, తేజోమయుడైన ఆ అర్జునుడిని నేరుగా ఎదుర్కొని జయించలేనని తెలుసుకున్నాడు. అందుకే వాడు ఎటువంటి అనుమానం రాకుండా ఉండటం కోసం, ఒక మాయా వరాహం (అడవి పంది) రూపాన్ని ధరించి, కపటోపాయంతో అర్జునునిపై విజయం సాధించాలని చూస్తున్నాడు." విశేషాలు: మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానం ప్రకారం 'వివరే' అనగా రంధ్రము లేదా రహస్య ఏకాంత ప్రదేశము. 'అనిగూఢమ్' అనగా స్పష్టంగా, నేరుగా; ఇక్కడ నఞ్ సమాసం వాడబడింది. రాక్షసుడు మాయా వరాహ రూపంలో అర్జునుడిని కపటంగా చంపడానికి సిద్ధమయ్యాడని శివుడు వివరిస్తున్నాడు.

38. ముప్పై ఎనిమిదవ శ్లోకము: నిహతే విడంబితకిరాతనృపతివపుషా రిపౌ మయా । ముక్తనిశితవిశిఖః ప్రసభం మృగయావివాదమయమాచరిష్యతి ॥ 38 ప్రతిపదార్థం: విడంబిత = అనుకరించబడిన (ధరించబడిన), కిరాతనృపతివపుషా = కిరాత (బోయ) రాజు యొక్క దేహము గల, మయా = నాచేత, రిపౌ = శత్రువైన ఆ వరాహము, నిహతే సతి = చంపబడగా, ముక్తనిశితవిశిఖః = విడవబడిన పదునైన బాణములు గలవాడై, అయమ్ = ఈ అర్జునుడు, ప్రసభమ్ = బలాత్కారముగా, మృగయావివాదమ్ = వేట విషయమైన కలహమును, ఆచరిష్యతి = చేయగలడు. తాత్పర్యం: "నేను కూడా ఒక బోయరాజు (కిరాత రాజు) వేషాన్ని ధరించి ఆ మాయా వరాహాన్ని సంహరిస్తాను. నేను ఆ పందిని కొట్టిన తరుణంలోనే, అర్జునుడు కూడా దానిపై పదునైన బాణాలు వేస్తాడు. ఆ తర్వాత, 'నేనే ముందు కొట్టాను, ఈ మృగం నాదే' అని నాపై బలాత్కారంగా వేట వివాదానికి, యుద్ధానికి దిగుతాడు." విశేషాలు: మల్లినాథుడు 'విడంబిత' అనగా అనుకరించబడిన అని, 'రిపౌ' అనగా ఇక్కడ శత్రువైన మాయా వరాహము అని వివరించారు. 'మృగయావివాదమ్' అనగా వేట కలహము; నేను కొట్టిన మృగాన్ని తానే కొట్టినట్లుగా భావించి అర్జునుడు గొడవకు దిగుతాడని పరమశివుడు ముందే లీలాపూర్వకంగా చెప్తున్నాడు.

39. ముప్పై తొమ్మిదవ శ్లోకము: తపసా నిపీడితకృశస్య విరహితసహాయసంపదః । సత్త్వవిహితమతులం భుజయోర్బలమస్య పశ్యత మృధేऽధికుప్యతః ॥ 39 ప్రతిపదార్థం: తపసా = తపస్సు చేత, నిపీడిత = మిక్కిలి పీడించబడి, కృశస్య = చిక్కిపోయినట్టియు, విరహితసహాయసంపదః = ఎటువంటి సహాయ సంపదలు లేని ఏకాకియైనట్టియు, మృధే = యుద్ధమందు, అధికుప్యతః = మిక్కిలి కోపగించుకొనునట్టియునైన, అస్య = ఈ అర్జునుని యొక్క, సత్త్వవిహితమ్ = తన స్వభావసిద్ధమైన (పరాక్రమము చేత ఏర్పడిన), అతులం = సాటిలేని, భుజయోః = బాహువుల యొక్క, బలమ్ = శక్తిని, పశ్యత = మీరందరూ చూడండి. తాత్పర్యం: "తపస్సు వల్ల శరీరం బాగా చిక్కిపోయి, ఎటువంటి సైన్యంగానీ, మిత్రులుగానీ లేక ఒంటరిగా ఉన్నప్పటికీ, రణరంగంలో కోపంతో ఊగిపోయే ఆ అర్జునుని బాహుబలం ఎంతటిదో మీరు చూడబోతున్నారు. అతని స్వభావసిద్ధమైన, సాటిలేని ఆ అద్భుత పరాక్రమాన్ని మీ కళ్ళతో మీరే వీక్షించండి." విశేషాలు: మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానం ప్రకారం 'నిపీడితకృశస్య' అనేది పూర్వకాల సమాసపద్ధతిలో సాధ్యమైన రూపం. 'మృధే' అనగా రణరంగము; అమరకోశం ప్రకారం 'మృధమాస్కందనం సంఖ్యమ్'. 'సత్త్వమ్' అనగా స్వభావము లేదా పరాక్రమము అని వైజయంతీ కోశాన్ని ఉదహరిస్తూ వివరించారు.

40. నలభైయవ శ్లోకము: ఇతి తాన్ముదారమనునీయ విషమహరిచందనాలినా । ఘర్మజనితపులకేన లసద్గజమౌక్తికావలిగుణేన వక్షసా ॥ 40 ప్రతిపదార్థం: శివః = పరమశివుడు, ఇతి = ఈ విధముగా, తాన్ = ఆ మునులను, ఉదారమ్ = యుక్తియుక్తముగా (మనోజ్ఞముగా), అనునీయ = అనునయించి (ఓదార్చి), విషమ = విచిత్రముగా (అడ్డదిడ్డముగా) అలదబడిన, హరిచందనాలినా = గోపీచందన రేఖలు కలిగినట్టియు, ఘర్మ = చెమట చేత, జనిత = కలిగిన, పులకేన = రోమాంచము (గగుర్పాటు) గలట్టియు, లసత్ = ప్రకాశించుచున్న, గజమౌక్తికావలి = గజముత్యాల హారములే, గుణేన = దారములుగా కలిగినట్టియునైన, వక్షసా = వక్షఃస్థలముతో ఉపలక్షితుడై (బోయరాజుగా మారెను). తాత్పర్యం: పరమశివుడు ఆ మునులకు ఈ విధంగా యుక్తియుక్తంగా నచ్చజెప్పి ఓదార్చాడు. ఆ వెంటనే ఆయన తన వక్షఃస్థలంపై విచిత్రమైన చందన రేఖలను అలదుకొని, అడవి వేటగాడి వలె శ్వేద బిందువులతో కూడిన గగుర్పాటును, ప్రకాశించే గజముత్యాల హారాలను ధరించి కిరాత రూపంలోనికి మారిపోయాడు. (ఈ శ్లోకం తర్వాతి శ్లోకాలతో కలిపి అన్వయించబడుతుంది). విశేషాలు: మల్లినాథుడు 'ఘర్మః' అనగా ఎండ లేదా చెమట అని వివరించారు. గజముత్యాల ఉత్పత్తిని సమర్థిస్తూ అగస్త్య వచనాన్ని ఉదహరించారు: "జీమూతకరిమత్స్యాహివంశశంఖవరాహజాః। శుక్త్యుద్భవాశ్చ విజ్ఞేయా అష్టౌ మౌక్తికయోనయః" అనగా మేఘము, ఏనుగు, చేప, పాము, వెదురు, శంఖము, పంది, ముత్యపుచిప్ప అనే ఎనిమిది ముత్యాల పుట్టుకకు కారణాలు. శివుడు కిరాత వేషాన్ని అద్భుతంగా ఆశ్రయించాడని ఇక్కడి తాత్పర్యం.

 

41. నలభై ఒకటవ శ్లోకము: వదనేన పుష్పితలతాంతనియమితవిలంబిమౌలినా । బిభ్రదరుణనయనేన రుచం శిఖిపిచ్ఛలాంఛితకపోలభిత్తినా ॥ 41 ప్రతిపదార్థం: పుష్పిత = పూచిన, లతాంత = లతల అగ్రభాగములచేత (పూలతీగలతో), నియమిత = ముడివేయబడినట్టియు, విలంబి = కిందకు వ్రేలాడుచున్నట్టియునైన, మౌలినా = ముడివేసిన జుట్టు కలిగినట్టియు, అరుణనయనేన = ఎర్రనైన నేత్రములు కలిగినట్టియు, శిఖిపిచ్ఛ = నెమలి ఈకలచేత, లాంఛిత = అలంకరించబడిన (గుర్తు పెట్టబడిన), కపోలభిత్తినా = బుగ్గలు కలిగినట్టియునైన, వదనేన = ముఖముచేత, రుచమ్ = కాంతిని (శోభను), బిభ్రత్ = ధరించినవాడై (శివుడు ప్రకాశించెను). తాత్పర్యం: ఆ పరమశివుడు పూలతీగలతో చక్కగా ముడివేయబడి కిందికి వేలాడుతున్న జుట్టుతో, ఎర్రనైన కన్నులతో, నెమలి పింఛాలతో అలంకరించబడిన చెక్కిళ్ళతో కూడిన తన ముఖమండలంతో కిరాత వేషంలో ఎంతో మనోహరమైన శోభను ధరించాడు. (ఈ శ్లోకం తర్వాతి శ్లోకంతో అన్వయించబడుతుంది). విశేషాలు: మల్లినాథుడు 'మౌలిః' అనే పదానికి అమరకోశాన్ని ఉదహరిస్తూ 'చూడా కిరీటం కేశాశ్చ సంయతా మౌలయస్త్రయః' అని జుట్టు ముడి అనే అర్థాన్ని చెప్పారు. 'శిఖిపిచ్ఛలాంఛిత' అనగా నెమలి ఈకల గుర్తులు గల అని అర్థం. బోయరాజు వేషంలో శివుని ముఖ సౌందర్యాన్ని ఇక్కడ కవి చక్కగా వర్ణించారు.

42. నలభై రెండవ శ్లోకము: బృహదుద్వహల్లలదనాది ధనురుపహితైకమార్గణమ్ । మేఘనిచయ ఇవ సంవవృతే రుచిరః కిరాతపృతనాపతిః శివః ॥ 42 ప్రతిపదార్థం: జలదనాది = మేఘము వలె గంభీరముగా ధ్వనించునట్టియు, ఉపహితైకమార్గణమ్ = సంధించబడిన ఒక బాణము కలిగినట్టియునైన, బృహత్ = పెద్దదైన, ధనుః = వింటిని, ఉద్వహన్ = ధరించినవాడై, రుచిరః = మనోజ్ఞుడైన, కిరాతపృతనాపతిః = కిరాత (బోయ) సైన్యమునకు అధిపతియైన, శివః = పరమశివుడు, మేఘనిచయః ఇవ = దట్టమైన మేఘసమూహము వలె, సంవవృతే = ఒప్పారెను (స్థితుడాయెను). తాత్పర్యం: మేఘం వలె గంభీరంగా ధ్వనించే, ఒక పదునైన బాణం సంధించి ఉన్న పెద్ద ధనస్సును చేతబూని, ఆ సుందర కిరాత సేనాధిపతియైన పరమశివుడు నీలమేఘ సమూహం వలె భీకరంగా, శోభాయమానంగా నిలిచాడు. విశేషాలు: మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానం ప్రకారం 'జలదనాది' అనే చోట 'కర్తర్యుపమానే' అనే సూత్రం చేత ణిని ప్రత్యయం వచ్చి మేఘము వలె ధ్వనించునది అనే అర్థం సిద్ధించింది. శివుడిని మేఘసమూహంతో పోల్చినందున ఇక్కడ 'ఉపమాలంకారం' కలదు. అలాగే ఈ మూడు శ్లోకాల (40, 41, 42) విశేష రూప వర్ణనలో వస్తువును ఉన్నదున్నట్లుగా మనోహరంగా వర్ణించినందున 'స్వభావోక్త్యలంకారం' కూడా వ్యక్తమయింది, దీని లక్షణం: "స్వభావోక్తిరసౌ చారు యథావద్వస్తువర్ణనమ్".

43. నలభై మూడవ శ్లోకము: అనుకూలమస్య చ విచింత్య గణపతిభిరాత్తవిగ్రహైః । శూలపరశుశరచాపభృతైర్మహతీ వనేచరచమూర్వినిర్మే ॥ 43 ప్రతిపదార్థం: అస్య = ఈ శివుని యొక్క, అనుకూలమ్ = ఇష్టమును (అనుకూలమైన కార్యమును), విచింత్య = ఆలోచించి (నిశ్చయించి), ఆత్తవిగ్రహైః = ధరించబడిన కిరాత దేహములు గలట్టియు, శూలపరశుశరచాపభృతైః = శూలములు, గండ్రగొడ్డళ్ళు, బాణములు మరియు ధనస్సులను ధరించినట్టియునైన, గణపతిభిః = ప్రమథ గణనాయకులచేత, మహతీ = పెద్దదైన, వనేచరచమూః = కిరాత సైన్యము, వినిర్మమే = నిర్మించబడెను (ఏర్పరచబడెను). తాత్పర్యం: తమ ప్రభువైన శివుని సంకల్పాన్ని, ఇష్టాన్ని తెలుసుకొని ప్రమథగణ నాయకులందరూ కిరాత (బోయ) రూపాలను ధరించారు. వారు శూలాలు, గండ్రగొడ్డళ్ళు, విల్లంబులు చేతబూని ఒక మహా కిరాత సైన్యంగా రూపాంతరం చెందారు. విశేషాలు: మల్లినాథుడు 'ఆత్తవిగ్రహైః' అనగా స్వీకరించబడిన కిరాత దేహములు గలవారై అని అర్థం చెప్పారు. 'శూలపరశుశరచాపభృతైః' అనే చోట 'ప్రహరణార్థేభ్యః పరే నిష్ఠాసప్తమ్యౌ' అనే నియమం ప్రకారం నిష్ఠా ప్రత్యయాంతమైన 'భృత' శబ్దానికి పరనిపాతం జరిగింది. 'వినిర్మమే' అనేది మాఙ్ ధాతువు యొక్క కర్మణి లిట్ రూపం.

44. నలభై నాల్గవ శ్లోకము: విరచయ్య కాననవిభాగమనుగిరమథేశ్వరాజ్ఞయా । భీమనినాదపిహితోరుభువః పరితోऽపదిశ్య మృగయాం ప్రతస్థిరే ॥ 44 ప్రతిపదార్థం: అథ = అటుపిమ్మట, ఈశ్వరాజ్ఞయా = పరమశివుని ఆజ్ఞచేత, అనుగిరమ్ = పర్వత ప్రాంతమందంతటా, కాననవిభాగమ్ = అడవి యొక్క భాగములను (ఎవరికి కేటాయించిన సరిహద్దులను వారికి), విరచయ్య = ఏర్పరచుకొని, భీమనినాద = భయంకరమైన అరుపుల చేత, పిహిత = కప్పివేయబడిన, ఉరుభువః = విశాలమైన భూమి గలవారై, మృగయామ్ = వేటను, అపదిశ్య = నెపముగా పెట్టుకొని (వ్యాజీకరించి), పరితః = అంతటా, ప్రతస్థిరే = బయలుదేరిరి. తాత్పర్యం: ఆ తర్వాత పరమేశ్వరుని ఆజ్ఞ ప్రకారం ఆ సైన్యమంతా పర్వతారణ్య ప్రాంతాలను తమలో తాము విభాగాలుగా పంచుకున్నారు. తమ భీకర సింహనాదాలతో ఆ విశాల భూమండలాన్నంతా ముంచెత్తుతూ, వేట నెపంతో వారు నలుదిక్కులా ముందుకు సాగారు. విశేషాలు: మల్లినాథుని వివరణలో 'అనుగిరమ్' అనగా పర్వతము నందు, ఇది విభక్త్యర్థంలో వచ్చిన అవ్యయీభావ సమాసం; 'గిరేశ్చ సేనకస్య' సూత్రం చేత సమాసాంత రూపం సిద్ధించింది. 'కాననవిభాగమ్' అనగా ఎవరికి ఏ అడవి ప్రాంతం కేటాయించాలో ఆ దేశవిభాగం చేయడం. 'అపదిశ్య' అనగా నెపముగా పెట్టుకొని లేదా వ్యాజము చేసి అని అర్థం.

45. నలభై ఐదవ శ్లోకము: క్షుభితాభినిఃసృతవిభిన్నశకునిమృగయూథనిఃస్వనైః । పూర్ణపృథువనగుహావివరః సహసా భయాదివ రరాస భూధరః ॥ 45 ప్రతిపదార్థం: క్షుభిత = భయపడినట్టియు, అభినిఃసృత = తమ స్థానముల నుండి బయటకు పరుగెత్తినట్టియు, విభిన్న = గుంపులు విడిపోయినట్టియునైన, శకుని = పక్షుల యొక్కయు, మృగ = జంతువుల యొక్కయు, యూథ = సమూహముల యొక్క, నిఃస్వనైః = అరుపుల చేత, పూర్ణ = నింపబడిన, పృథు = పెద్దవైన, వనగుహావివరః = అడవి గుహల అంతర్భాగములు గల, భూధరః = ఆ హిమవత్పర్వతము, సహసా = ఒక్కసారిగా, భయాదివ = భయము వలననో అన్నట్లు, రరాస = పెద్దగా ధ్వనిమయమాయెను (నరము సలిపెను). తాత్పర్యం: బోయల కోలాహలానికి భయపడి, తమ నివాస స్థానాల నుండి గుంపులు గుంపులుగా విడిపోయి చెల్లాచెదురుగా పరుగెడుతున్న పక్షుల, జంతువుల భీకర అరుపులతో ఆ అడవిలోని పెద్ద పెద్ద గుహలన్నీ నిండిపోయాయి. ఆ ధ్వనుల ప్రతిధ్వని వల్ల, ఆ హిమవత్పర్వతం కూడా భయపడి ఒక్కసారిగా పెద్దగా కేకలు వేస్తోందా అన్నట్లుగా భీకర ధ్వనితో నిండిపోయింది. విశేషాలు: మల్లినాథుడు 'శకుని' అనగా పక్షి అని, 'రరాస' అనగా పెద్దగా ధ్వనించెను లేదా రోదించెను అని అర్థం చెప్పారు. పర్వత గుహల ప్రతిధ్వనిని, భయం వల్ల పర్వతం వేసిన కేకగా ఊహించినందున ఇక్కడ 'ఉత్ప్రేక్షాలంకారం' ఎంతో అద్భుతంగా వ్యక్తమయింది.

 

46. నలభై ఆరవ శ్లోకము: న విరోధినీ రుషమియాయ పథి మృగవిహంగసంహతిః । ఘ్నంతి సహజమపి భూరిభియః సమమాగతాః సపది వైరమాపదః ॥ 46 ప్రతిపదార్థం: పథి = పారిపోవు మార్గమునందు, విరోధినీ = పుట్టుకతోనే ఒకదానికొకటి పగ కలిగినట్టి, మృగవిహంగసంహతిః = జంతువుల మరియు పక్షుల సమూహములు (సింహవ్యాఘ్రాదులు, కాకోలూకాదులు), రుషమ్ = ఒకదానిపై నొకటి కోపమును, న ఇయాయ = పొందలేదు, తథాహి = అదియునుగాక, భూరిభియః = పెద్దదైన భయమును కలిగించునట్టి, ఆపదః = ఆపదలు, సమమ్ = ఏకకాలమున (సాధారణముగా), ఆగతాః = సంభవించినప్పుడు, సపది = శీఘ్రముగానే, సహజమపి = సహజసిద్ధమైన, వైరమ్ = శత్రుత్వమును కూడా, ఘ్నంతి = రూపుమాపుతాయి. తాత్పర్యం: బోయల దాడికి భయపడి పారిపోతున్న మార్గంలో, పుట్టుకతోనే పరస్పర శత్రుత్వం కలిగిన జంతువులు, పక్షులు (సింహం-జింక, కాకి-గుడ్లగూబ వంటివి) ఒకదానిపై ఒకటి అస్సలు కోపగించుకోలేదు; కలిసికట్టుగా పరుగెత్తాయి. లోకంలో అందరికీ ఒకేసారి పెద్ద ఆపద వచ్చినప్పుడు, అది వారి మధ్య ఉన్న పాత పగలను, పుట్టుకతో వచ్చిన శత్రుత్వాన్ని సైతం ఒక్క క్షణంలో తుడిచిపెట్టేస్తుంది కదా! విశేషాలు: మల్లినాథుడు 'మృగవిహంగసంహతిః' అనే చోట పరస్పర విరోధము గల సింహవ్యాఘ్రాదులు, కాకోలూకాదులు అని వివరించారు. ఒకే ఆపద వచ్చినప్పుడు పాత శత్రుత్వాలు నశిస్తాయనే సామాన్య సత్యంతో, జంతువుల శాంత స్వభావాన్ని సమర్థించినందున ఇక్కడ 'అర్థాంతరన్యాసాలంకారం' వ్యక్తమయింది. దీని లక్షణం: "ఆభాసత్వే విరోధస్య విరోధాలంకృతిర్మతా" అని మల్లినాథుడు పేర్కొన్నారు.

47. నలభై ఏడవ శ్లోకము: చమరీగణైర్గణబలస్య బలవతి భయేऽప్యుపస్థితే । వంశవితతిషు విషక్తపృథుప్రియబాలవాలధిభిరాదదే ధృతిః ॥ 47 ప్రతిపదార్థం: గణబలస్య = శివుని ప్రమథ గణ సైన్యము వలన, బలవతి = ప్రబలమైన, భయే = భయము, ఉపస్థితేऽపి = సంభవించినప్పటికిని, వంశవితతిషు = వెదురు పొదలలో, విషక్త = చిక్కుకున్నట్టియు, పృథు = దట్టమైనట్టియు, ప్రియబాల = తమకు ప్రాణసమానమైన వెంట్రుకలు గల, వాలధిభిః = తోకలు గల, చమరీగణైః = చమరీ మృగముల సమూహములచేత, ధృతిః = నిశ్చలత్వము (ధైర్యము), ఆదదే = అవలంబించబడెను. తాత్పర్యం: శివసైన్యం ముంచుకురావడంతో చమరీ మృగాలకు తీవ్రమైన భయం పట్టుకుంది. అవి పరుగెత్తే క్రమంలో వాటి ప్రాణసమానమైన అందమైన తోక వెంట్రుకలు వెదురు పొదల్లో చిక్కుకున్నాయి. ఆ వెంట్రుకలు తెగిపోతాయనే భయంతో, ప్రాణాలు పోయినా సరే కానీ తోక వెంట్రుకలు పాడవకూడదనే పట్టుదలతో, అవి పరుగెత్తడం మాని అక్కడే నిశ్చలంగా నిలబడి ధైర్యాన్ని ప్రదర్శించాయి. విశేషాలు: మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానం ప్రకారం 'వాలధిః' అనగా తోక; అమరకోశం ప్రకారం 'పుచ్ఛోऽస్త్రీ లూమలాంగూలే వాలహస్తశ్చ వాలధిః'. 'గణబలస్య' అనే చోట భయహేతువును సూచించినందున పంచమీ విభక్తి రావలసి ఉన్నా, ఇక్కడ కేవలం సంబంధ మాత్ర వివక్షలోనే షష్ఠి ఉపయోగించబడింది. ప్రాణభయం కంటే తమ వాలధుల రక్షణే ముఖ్యమనుకున్న చమరీ మృగాల అద్భుత స్వభావం ఇక్కడ వర్ణించబడింది.

48. నలభై ఎనిమిదవ శ్లోకము: హరసైనికాః ప్రతిభయేऽపి గజమదసుగంధికేసరైః । స్వస్థమభిదదృశిరే సహసా ప్రతిబోధజృంభితముఖైర్మృగాధిపైః ॥ 48 ప్రతిపదార్థం: ప్రతిభయే = భయంకరమైన ఆపద (బోయల కోలాహలము), ప్రాప్తేऽపి = సంభవించినప్పటికిని, గజమద = ఏనుగుల మదజలము చేత, సుగంధి = సువాసనలు వెదజల్లుచున్న, కేసరైః = జూలు గలట్టియు, ప్రతిబోధ = నిద్ర మేల్కొనుట వలన, జృంభిత = ఆవలించుటకై తెరువబడిన, ముఖైః = నోళ్ళు గలట్టియునైన, మృగాధిపైః = సింహములచేత, హరసైనికాః = శివుని సైనికులు, సహసా = ఒక్కసారిగా, స్వస్థమ్ = ఎటువంటి భయము లేనివారై, అభిదదృశిరే = చూడబడిరి. తాత్పర్యం: బోయల కోలాహల ధ్వని వినపడగానే, అప్పటివరకు నిద్రిస్తున్న సింహాలు ఒక్కసారిగా మేల్కొన్నాయి. అనేక ఏనుగులను సంహరించడం వల్ల వాటి జూలు (కేసరాలు) గజమద వాసనతో ఘుమఘుమలాడుతున్నాయి. ఆ సింహాలు మేల్కొని పెద్దగా నోరు తెరిచి ఆవలిస్తూ, తమ ముందుకు వస్తున్న శివసైనికులను ఎంతో ప్రశాంతంగా, నిశ్శంఖంగా చూశాయి తప్ప ఏమాత్రం భయపడలేదు. సైనికులు కూడా వాటిని చూసి ధైర్యంగా ముందుకు సాగారు. విశేషాలు: మల్లినాథుడు 'ప్రతిభయే' అనగా భయంకరమైనది అని అమరకోశాన్ని ఉదహరించారు. 'కేసరి' అనగా జూలు గల సింహం; మృగరాజైన సింహాలు ఎంతటి సైన్యాన్ని చూసినా లొంగవనే వాటి సహజ గంభీర స్వభావం ఇక్కడ మనోహరంగా వర్ణించబడింది.

49. నలభై తొమ్మిదవ శ్లోకము: బిభరాంబభూవురపవృత్తజఠరశఫరీకులాకులాః । పంకవిషమితతటాః సరితః కరిరుగ్ణచందనరసారుణం పయః ॥ 49 ప్రతిపదార్థం: అపవృత్తజఠర = భయము చేత బోర్లాపడిన (తిరగబడిన) కడుపులు గల, శఫరీకుల = శఫరి (చేపల) సమూహముల చేత, ఆకులాః = కలత చెందినట్టియు, పంక = బురద చేత, విషమిత = దుర్గమములుగా మారిన, తటాః = గట్లు గలట్టియునైన, సరితః = అడవి నదులు, కరి = పరుగెత్తుచున్న ఏనుగుల చేత, రుగ్ణ = విరిచి ముక్కలు చేయబడిన, చందన = చందన వృక్షముల యొక్క, రస = రసము చేత, అరుణం = ఎర్రబడిన, పయః = జలమును, బిభరాంబభూవుః = ధరించాయి (నదులు ఎర్రటి నీటితో నిండాయి). తాత్పర్యం: సైన్యానికి భయపడి ఏనుగులు అడవిలో అడ్డదిడ్డంగా పరుగెడుతూ దారిలో ఉన్న చందన వృక్షాలను విరిచి అవతల పారేశాయి. ఆ చందన రసం నదీ జలాలలో కలవడం వల్ల నదిలోని నీరంతా ఎర్రగా మారిపోయింది. ఆ అలజడికి నదులలోని చేపలు భయంతో కడుపులు బోర్లాపడేలా కొట్టుకుంటూ కలత చెందాయి, గట్లు కూడా బురదమయమై దుర్గమంగా మారాయి. విశేషాలు: మల్లినాథుని వివరణ ప్రకారం 'రుగ్ణ' అనే పదం భగ్నమైన అనే అర్థంలో 'ఓదితశ్చ' సూత్రం చేత నిష్ఠా నత్వ రూపాన్ని పొందింది. 'బిభరాంబభూవుః' అనే రూపం భృ ధాతువునకు 'భీహ్రీభృహువాం శ్రువచ్చ' సూత్రం ద్వారా ఆమ్ ప్రత్యయం మరియు లిట్ అనుప్రయోగం జరిగి సిద్ధించింది.

50. యాభైయవ శ్లోకము: మహిషక్షతాగరుతమాలనలదసురభిః సదాగతిః । వ్యస్తశుకనిభశిలాకుసుమః ప్రణుదన్వవౌ వనసదాం పరిశ్రమమ్ ॥ 50 ప్రతిపదార్థం: మహిష = అడవి దున్నపోతుల చేత, క్షత = తొక్కబడిన (నలిగిన), అగురు = అగురు చెట్లు, తమాల = తమాల వృక్షములు, నలద = వట్టివేళ్ళు మొదలైన వాటి చేత, సురభిః = సువాసన కలిగినట్టియు, వ్యస్త = చల్లాచెదురుగా విసిరబడినట్టియు, శుకనిభ = రామచిలుక రంగులో (పచ్చగా) ఉన్న, శిలాకుసుమః = శిలాపుష్పములు (శైలేయములను) కలిగినట్టియునైన, సదాగతిః = వాయువు, వనసదామ్ = అడవిలో సంచరించు బోయల యొక్క, పరిశ్రమమ్ = అలసటను, ప్రణుదన్ = పోగొట్టుచు, వవౌ = మెల్లగా వీచెను. తాత్పర్యం: భయంతో పరుగెడుతున్న అడవి దున్నపోతుల కాళ్ళ కింద పడి నలిగిపోయిన అగురు, తమాల వృక్షాల ఆకులు, వట్టివేళ్ళ వల్ల ఆ అడవిలోని గాలి అంతా అమిత సువాసనలతో నిండిపోయింది. పచ్చని రామచిలుక రంగులో ఉండి, పర్వతాలపై రాలిన శిలాపుష్పాలను తాకుతూ రావడం వల్ల ఆ గాలి ఎంతో చల్లగా మారింది. అటువంటి సుగంధ శీతల మందమారుతం వేటాడుతున్న బోయల అలసటను పోగొడుతూ హాయిగా వీచింది. విశేషాలు: మల్లినాథుడు 'శిలాకుసుమమ్' అనే పదానికి అమరకోశాన్ని ఆధారంగా చేసుకుని 'శైలేయము' (ఒక రకమైన సుగంధ ద్రవ్యం) అని అర్థం చెప్పారు: 'కాలానుసార్యవృద్ధాశ్మపుష్పశీతశివాని తు। శైలేయమ్'. 'సదాగతిః' అనగా వాయువు. 'వనసదామ్' అనగా వనేచరులు లేదా బోయలు. గాలి యొక్క సుగంధ, శీతల, మంద గుణాలు ఇక్కడ అద్భుతంగా వర్ణించబడ్డాయి.

51. యాభై ఒకటవ శ్లోకము: మథితాంభసో రయవికీర్ణమృదితకదలీగవేధుకాః । క్లాంతజలరుహలతాః సరసీర్విదధే నిదాఘ ఇవ సత్త్వసంప్లవః ॥ 51 ప్రతిపదార్థం: సత్త్వసంప్లవః = జంతువుల యొక్క (ప్రాణుల యొక్క) మహా కలకలము (ఉప్పెన వలె పరుగెత్తుట), సరిసః = అడవిలోని సరస్సులను, మథితాంభసః = కలత చెందిన జలములు గలవిగాను, రయ = పరుగు వేగము చేత, వికీర్ణ = చెల్లాచెదురు చేయబడినట్టియు, మృదిత = తొక్కబడినట్టియునైన, కదలీగవేధుకాః = అరటి చెట్లు మరియు గవేధುಕ తృణధాన్యములు గలవిగాను, క్లాంత = వాడిపోయిన, జలరుహలతాః = తామరతీగలు గలవిగాను, నిదాఘ ఇవ = గ్రీష్మ కాలము వలె, విదధే = చేసెను. తాత్పర్యం: భయంతో ఉప్పెన వలె పరుగెడుతున్న జంతువుల సమూహం ఆ అడవిలోని సరస్సులను ముంచెత్తింది. వాటి పరుగు వేగానికి సరస్సులలోని నీరంతా బురదమయమైపోయింది; ఒడ్డున ఉన్న అరటి చెట్లు, అడవి గడ్డి పరకలు తొక్కబడి విరిగిపోయాయి; నీటిలోని తామరతీగలు నలిగిపోయి వాడిపోయాయి. జంతువుల ఆ సంక్షోభం, సరస్సులను కడు ఎండలు కాసే గ్రీష్మ కాలం వలె మార్చివేసింది. విశేషాలు: మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానంలో 'సరసీః' అనగా సరస్సులు; అమరకోశం ప్రకారం 'కాసారః సరసీ సరః'. 'గవేధుకా' అనగా ఒక రకమైన అడవి తృణధాన్యము (గడ్డి). 'మృదిత' అనే రూపంలో 'క్నితి చ' సూత్రం చేత గుణ ప్రతిషేధం జరిగింది. జంతువుల సంక్షోభాన్ని గ్రీష్మ కాలంతో పోల్చినందున ఇక్కడ 'ఉపమాలంకారం' కలదు.

52. యాభై రెండవ శ్లోకము: ఇతి చాలయన్నచలసానువనగహనజానుమాపతిః । ప్రాప ముదితహరిణీదశనక్షతవీరుధం వసతిమైంద్రసూనవీమ్ ॥ 52 ప్రతిపదార్థం: ఉమాపతిః = పార్వతీనాథుడైన శివుడు, ఇతి = ఈ విధముగా, అచలసాను = పర్వత శిఖరములందును, వనగహన = దట్టమైన అడవులందును, జాన్ = పుట్టినట్టి ప్రాణులను, చాలయన్ = కదిలించుచు (వేటాడుచు), ముదిత = సంతోషించిన, హరిణీ = లేళ్ళ యొక్క, దశన = దంతముల చేత, క్షత = కొరకబడిన, వీరుధమ్ = లతలు (తీగలు) కలిగినట్టియు, ఐంద్రసూనవీమ్ = ఇంద్రకుమారుడైన అర్జునుని యొక్క, వసతిమ్ = ఆశ్రమమును, ప్రాప = చేరుకొనెను. తాత్పర్యం: ఈ విధంగా ఉమాపతియైన ఆ పరమశివుడు పర్వత ప్రాంతాలలో, దట్టమైన అడవులలో ఉన్న జంతువులను వేటాడుతూ, వాటిని కలవరపరుస్తూ ముందుకు సాగాడు. చివరకు ఆయన, సంతోషంతో లేళ్ళు మేయడం వల్ల కొరకబడిన తీగలతో శోభిల్లుతున్న ఇంద్రనందనుడైన అర్జునుని పవిత్ర తపోవన ఆశ్రమానికి చేరుకున్నాడు. విశేషాలు: మల్లినాథుడు 'ఐంద్రసూనవీమ్' అనగా ఇంద్రకుమారుడైన అర్జునునికి సంబంధించిన అని, 'వసతిమ్' అనగా ఆశ్రమము అని అర్థం చెప్పారు. 'వసతి' శబ్దం 'వహివశ్యర్తిభ్యశ్చ' అనే ఔణాదిక సూత్రం చేత అతి ప్రత్యయం పొంది సిద్ధించింది. శివుడు అర్జునుడి ఆశ్రమానికి చేరుకోవడంతో కథా ఘట్టం తదుపరి స్థాయికి చేరింది.

53. యాభై మూడవ శ్లోకము: స తమాసాసాద ఘననీలమభిముఖముపస్థితం మునేః । పోత్రనికషణవిభిన్నభువం దనుజం దధానమథ సౌకరం వపుః ॥ 53 ప్రతిపదార్థం: అథ = అటుపిమ్మట, సః = ఆ శివుడు, మునేః = మునియైన అర్జునుని యొక్క, అభిముఖమ్ = ముఖాముఖిగా (ఎదురుగా), ఉపస్థితమ్ = వచ్చినట్టియు, ఘననీలం = దట్టమైన నీలమేఘము వలె నల్లనైనట్టియు, పోత్ర = తన కోరల యొక్క, నికషణ = ఘర్షణ చేత (తవ్వుట చేత), విభిన్నభువమ్ = బద్దలు చేయబడిన భూమి గలట్టియు, సౌకరం వపుః = అడవి పంది యొక్క దేహమును, దధానమ్ = ధరించియున్నట్టియునైన, తం దనుజం = ఆ మూకాసురుడనే రాక్షసుడిని, ఆసాసాద = కనుగొనెను (సమీపించెను). తాత్పర్యం: ఆశ్రమానికి చేరుకున్న పరమశివుడు, అక్కడ ముని వేషంలో ఉన్న అర్జునుడిని చంపడానికి సరిగ్గా అతనికి ఎదురుగా నిలబడి ఉన్న మూకాసురుడిని చూశాడు. వాడు దట్టమైన నీలమేఘం వలె నల్లటి భీకరమైన అడవి పంది (వరాహ) రూపాన్ని ధరించి, తన పదునైన కోరలతో భూమిని చీల్చివేస్తూ కోపంతో ఊగిపోతున్నాడు. విశేషాలు: మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానం ప్రకారం 'పోత్రమ్' అనగా పంది ముఖాగ్రము లేదా కోర; అమరకోశం ప్రకారం 'ముఖాగ్రే క్రోడహలయోః పోత్రమ్'. 'సౌకరం వపుః' అనగా సూకరము (పంది) యొక్క దేహము. రాక్షసుడి నల్లని భీకర రూపాన్ని మేఘంతో పోల్చడం వల్ల ఇక్కడ 'ఉపమాలంకారం' కలదు.

54. యాభై నాల్గవ శ్లోకము (సర్గ ముగింపు శ్లోకము): కచ్ఛాంతే సురసరితో నిధాయ సేనామన్వీతః కతిపయైః కిరాతవర్యైః । ప్రచ్ఛన్నస్తరుగహనైః సగుల్మజాలైర్లక్ష్మీవాననుపదమస్య సంప్రతస్థే ॥ 54 ప్రతిపదార్థం: లక్ష్మీవాన్ = శోభాసంపన్నుడైన, సః = ఆ పరమశివుడు, సురసరితః = ఆకాశగంగా నది యొక్క, కచ్ఛాంతే = నదీతీర ప్రాంతమందు, సేనామ్ = తన మహా కిరాత సైన్యమును, నిధాయ = నిలిపివేసి (ఉంచి), కతిపయైః = కొద్దిమందియైన, కిరాతవర్యైః = శ్రేష్ఠులైన బోయలతో, అన్వీతః = కూడినవాడై, సగుల్మజాలైః = పొదలతో కూడిన, తరుగహనైః = దట్టమైన చెట్ల చాటున, ప్రచ్ఛన్నః = దాగియున్నవాడై, అస్య = ఆ వраహము యొక్క, అనుపదమ్ = అడుగుజాడలను అనుసరిస్తూ, సంప్రతస్థే = ముందుకు సాగెను. తాత్పర్యం: మహా వైభవశాలియైన ఆ పరమశివుడు తన పెద్ద కిరాత సైన్యాన్నంతటినీ ఆకాశగంగా నదీతీరంలోనే ఆపివేశాడు. కేవలం కొద్దిమంది నమ్మకస్థులైన బోయలను మాత్రమే వెంటబెట్టుకొని, ఆశ్రమంలోని దట్టమైన చెట్ల చాటున, తీగపొదల వెనుక రహస్యంగా దాగున్నాడు. ఆపై, ఆ మాయా వరాహం వేసే ప్రతి అడుగునూ నిశితంగా గమనిస్తూ, దాని అడుగుజాడల వెంబడి విల్లంబులు చేతబూని లీలాపూర్వకంగా ముందుకు కదిలాడు. విశేషాలు: మల్లినాథుడు 'కచ్ఛాంతః' అనే పదానికి నదీతీర ప్రాంతము అని అమరకోశాన్ని ఉదహరించారు: 'జలప్రాయమనూపం స్యాత్పుంసి కచ్ఛస్తథావిధః'. 'సంప్రతస్థే' అనే రూపం 'సమవప్రవిభ్యః స్థః' సూత్రం చేత ఆత్మనేపదంగా మారింది. ఈ సర్గ ముగింపు శ్లోకంలో ఛందస్సు మారింది; ఇది 'ప్రహర్షిణీ' వృత్తంలో వ్రాయబడింది.

ఇంతటితో శ్రీమహామహోపాధ్యాయ కోలాచల మల్లినాథసూరి విరచితమైన కిరాతార్జునీయ కావ్య వ్యాఖ్యానమగు 'ఘంటాపథం' నందలి పన్నెండవ సర్గ సంపూర్ణముగా ముగిసింది.