భారవి
ప్రణీత మహాకావ్యం కిరాతార్జునీయం లోని ఆరవ సర్గ (షష్ఠః సర్గః) లోని శ్లోకాలకు, ప్రసిద్ధ
వ్యాఖ్యాత మల్లినాథసూరి ‘ఘంటాపథ’ వ్యాఖ్యానాన్ని అనుసరించి ప్రతిపదార్థ, తాత్పర్య, విశేషాలు 06 -06 -2026
శ్లోకము
1
రుచిరాకృతిః
కనకసానుమథో పరమః పుమానివ పతిం పతతామ్ । ధృతసత్పథస్త్రిపథగామభితః స తమారురోహ
పురుహూతసుతః ॥ 1 ॥
ప్రతిపదార్థం
అథో
= ఆ ఇంద్రకీల పర్వతాన్ని సమీపించిన తరువాత, రుచిరాకృతిః = మనోహరమైన ఆకృతి గలవాడును, ధృతసత్పథః = అవలంబించబడిన సన్మార్గము (మంచి మార్గము) గలవాడును, సః = ప్రసిద్ధుడైన, పురుహూతసుతః = ఇంద్రుని కుమారుడైన అర్జునుడు, పరమః పుమాన్ = ఉత్తమ పురుషుడైన విష్ణుమూర్తి, పతతామ్ = పక్షులకు, పతిమ్ = రాజైన గరుడుని ఎక్కినట్లుగా, త్రిపథగామ్ = గంగానదిని, అభితః = అభిముఖముగా కలిగిన, తమ్ = ఆ, కనకసానుమ్ = బంగారు శిఖరములు కలిగిన ఇంద్రకీల
పర్వతాన్ని, ఆరురోహ = ఎక్కెను,
తాత్పర్యం
ఆ
ఇంద్రకీల పర్వతాన్ని సమీపించిన తర్వాత, సుందరమైన రూపము, సన్మార్గవర్తనము
కలిగిన ఇంద్రపుత్రుడైన అర్జునుడు, పరమపురుషుడైన విష్ణుమూర్తి పక్షిరాజైన
గరుత్మంతుని అధిరోహించినట్లుగా... గంగానదికి అభిముఖముగా, సువర్ణమయ శిఖరాలతో శోభిస్తున్న ఆ ఇంద్రకీల పర్వతాన్ని అధిరోహించాడు.
విశేషాలు
(మల్లినాథసూరి వ్యాఖ్యానానుసారం)
- ఆకృతి-గుణ
సంబంధం: 'రుచిరాకృతిః' అనగా సౌమ్యమైన విగ్రహము (రూపము) కలవాడని
అర్థం. ఇక్కడ ఆకారానికి తగినట్లుగానే గుణాలు ఉంటాయని భావం. సాముద్రిక
శాస్త్రకారులు "ఎక్కడైతే ఉత్తమమైన ఆకృతి ఉంటుందో, అక్కడ సద్గుణాలు నివసిస్తాయి"
(యత్రాకృతిస్తత్ర గుణా వసంతి) అని చెప్పారు. ఈ నియమం ఇక్కడ ఉపమానమైన
విష్ణుమూర్తికి, ఉపమేయమైన
అర్జునునికి కూడా సమానంగా వర్తిస్తుంది.
- కనకసానుమ్: కనకము యొక్క వికారాలైన (బంగారుమయమైన)
శిఖరములు దేనికి కలవో అది కనకసానువు. గరుడునితో సమానమైన వర్ణసాదృశ్యాన్ని
(బంగారు రంగు పోలికను) చూపడం కోసమే పర్వతానికి ఈ విశేషణం ఉపయోగించబడింది.
వ్యాకరణరీత్యా ఇది 'సముదాయే
వికారషష్ఠ్యోశ్చ' అనే సూత్రం
చేత ఉత్తరపద లోప సమాసము కలిగిన బహువ్రీహి సమాసము.
- త్రిపథగామ్: మూడు మార్గములలో ప్రవహించేది కాబట్టి గంగకు
త్రిపథగ అని పేరు. 'అన్యేభ్యో
౽ పి దృశ్యతే' అనే సూత్రం
చేత ఇక్కడ 'డ' ప్రత్యయం
వచ్చి, ఉపపద సమాసము మరియు ఉత్తరపద సమాసము అయినవి.
- అభితః: 'అభితః' అనగా
అభిముఖముగా (ఎదురుగా) అని అర్థం. అమరకోశం ప్రకారం "సమీపము, ఉభయతః (రెండు వైపులా), శీఘ్రము, సాకల్యము, అభిముఖము అనే అర్థాలలో అభితః అనే పదం
వస్తుంది".
- ఛందస్సు: ఈ శ్లోకం ప్రమితాక్షర వృత్తంలో ఉన్నది. దీని లక్షణం:
"ప్రమితాక్షరా సజససైరుదితా" అనగా ప్రతి పాదంలోనూ వరుసగా స-జ-స-స
అనే గణాలు వస్తాయి.
శ్లోకము
2
తమనింద్య
వందినం ఇవేంద్రసుతం విహితాలినెక్క్వణజయధ్వనయః । పవనేరితాకులవిజిహ్మశిఖా
జగతీరుహో౽వచకరుః కుసుమైః ॥ 2 ॥
ప్రతిపదార్థం
విహితాలినెక్క్వణజయధ్వనయః
= చేయబడిన తుమ్మెదల ఝుంకార ధ్వనులనే జయజయ ధ్వనులు గలవియు, పవనేరితాకులవిజిహ్మశిఖాః = గాలి చేత కదల్చబడినవై వ్యాకులములును
వంకరలైనవియునగు కొమ్మల చివర్లు గలవియునైన, జగతీరుహః = చెట్లు, అనింద్యవందినః
ఇవ = నిందింపదగని (ఉత్తము లైన) స్తోత్రపాఠకుల వలె, తమ్ = ఆ, ఇంద్రసుతమ్ = ఇంద్రుని కుమారుడైన అర్జునుని, కుసుమైః = పుష్పములతో, అవచకరుః = అంతటా కురిపించెను (పూల వాన
కురిపించెను),
తాత్పర్యం
ఉత్తములైన
వం దిమాగధులు (స్తోత్రపాఠకులు) జయధ్వనులు చేస్తూ, చేతులు పైకెత్తి
రాజులను స్తుతించినట్లుగా... ఆ ఇంద్రకీల పర్వతం మీది వృక్షాలు, తుమ్మెదల రొద అనే నెపంతో జయధ్వనులు చేస్తూ, గాలికి కదులుతున్న తమ కొమ్మలనే చేతులు పైకెత్తి, ఇంద్రపుత్రుడైన అర్జునునిపై పూల వాన కురిపించి స్వాగతం పలికాయి.
విశేషాలు
(మల్లినాథసూరి వ్యాఖ్యానానుసారం)
- పద వివరణ: 'విహితాలినెక్క్వణజయధ్వనయః' అనగా తుమ్మెదల మధుర ధ్వనులనే జయధ్వనులుగా
చేసినవని అర్థం. 'పవనేరితా...' అనగా గాలి చేత ప్రేరేపించబడి, చలించుచున్న వంకరలైన శాఖాగ్రములు (కొమ్మల
చివర్లు) కలవని అర్థం. వైజయంతీ నిఘంటువు ప్రకారం "శిఖ అనగా జ్వాల, నెమలి సిగ, వృక్ష
శాఖాగ్రము, తలమీది జుట్టు" అని అర్థాలు ఉన్నాయి.
ఇక్కడ వృక్ష కొమ్మల చివర్లు అని అర్థం. 'జగతీరుహః' అనగా భూమి నుండి పుట్టినవి (వృక్షములు) అని
అర్థం, ఇక్కడ క్విప్ ప్రత్యయం వచ్చింది. 'అనింద్యాః' అనగా
దోషరహితులైన స్తోత్రపాఠకులు (బందీలు). 'అవచకరుః' అనగా అంతటా కురిపించారు అని అర్థం. 'ఋచ్ఛత్యూతామ్' అనే
వ్యాకరణ సూత్రం చేత ఇక్కడ గుణము వచ్చినది.
- కారక
విశేషం (ధాతు అర్థభేదం): ఇక్కడ 'కృ' (కిరతి)
ధాతువు వర్షించుట (కురిపించుట) అనే అర్థంలో వాడబడింది కాబట్టి 'కుసుమైః' (పుష్పములతో)
అనే పదానికి కరణత్వము (తృతీయ విభక్తి) వచ్చింది. ఒకవేళ విసరడం లేదా చల్లడం
అనే అర్థంలో వాడితే దానికి కర్మత్వము (ద్వితీయ విభక్తి) వచ్చేది. ఉదాహరణకు:
"కటాక్షాన్ వామా కిరతి" (సుందరి కటాక్షాలను విసురుతోంది) అనే చోట
కర్మత్వము కనిపిస్తుంది. ధాతువుల అర్థభేదాన్ని బట్టి కారకాలు మారడం సహజమే.
దీనికి మరొక ఉదాహరణ 'సింజ్' (తడపడం/కురిపించడం) ధాతువు. ద్రవ ద్రవ్యాన్ని
కార్చడం లేదా తడపడం అనే అర్థాలలో కర్మత్వము, కరణత్వము
రెండునూ కనిపిస్తాయి. ఉదాహరణకు: "మేఘో౽మృతం సించతి గౌః పయశ్చ"
(మేఘుడు అమృతాన్ని, ఆవు పాలను
కురుపిస్తున్నాయి) అనే చోట ద్వితీయ (కర్మ). "సించతీవామృతైర్వపుః"
(అమృతములతో శరీరాన్ని తడుపుతున్నట్లు ఉన్నది) అనే చోట తృతీయ (కరణ) వచ్చినది.
- అలంకారము: ఈ శ్లోకంలోని వాక్యంలో సమాసగతాలైన (సమాసాలలో
దాగి ఉన్న) ఉపమాలంకారాలు ఒకదానికొకటి ఉపకారకములుగా (సాధ్యసాధన భావంతో, అంగాంగిభావంతో) ఉండటం వలన ఇక్కడ అంగాంగిభావ సంకర అలంకారము సంభవించినది.
శ్లోకము
3
అవధూతపంకజపరాగకణాస్తనుజాహ్నవీసలిలవీచిభిదః
। పరిరేభిరే౽భిముఖమేత్య సుఖాః సుహృదః సఖాయమివ తం మరుతః ॥ 3 ॥
ప్రతిపదార్థం
అవధూతపంకజపరాగకణాః
= రాల్చబడిన (కదల్చబడిన) పద్మముల యొక్క పరాగ రేణువులు కలిగినవియు, తనుజాహ్నవీసలిలవీచిభిదః = గంగానది యొక్క సూక్ష్మమైన నీటి అలలను
భేదించుకొని (తాకుచు) వచ్చునవియు, సుఖాః = సుఖకరమైన స్పర్శ కలిగినవియునైన, మరుతః = వాయువులు (చల్లని గాలులు), సుహృదః =
స్నేహితులైనవారు, సఖాయమ్ ఇవ = తమ మిత్రుని వలె, తమ్ = ఆ అర్జునుని, అభిముఖమ్ ఏత్య =
ఎదురుగా వచ్చి, పరిరేభిరే = కౌగిలించుకొనెను,
తాత్పర్యం
దూరదేశం
నుండి తిరిగి వచ్చిన ప్రాణమిత్రుడిని చూసి స్నేహితులు ఎదురేగి ప్రేమతో గాఢంగా
కౌగిలించుకున్నట్లుగా... పద్మాల పరాగ రేణువులను మోసుకురావడం వల్ల సువాసనతో
నిండినవి, గంగానది తరంగాలను తాకుతూ రావడం వల్ల అత్యంత చల్లనైనవి, స్పర్శకు ఎంతో సుఖాన్నిచ్చేవి అయిన ఆ ఇంద్రకీల పర్వత వాయువులు
అర్జునుడికి ఎదురుగా వచ్చి అతడిని ఆలింగనం చేసుకున్నాయి.
విశేషాలు
(మల్లినాథసూరి వ్యాఖ్యానానుసారం)
- త్రివిధ
వాయు లక్షణాలు: మల్లినాథుడు
ఇక్కడ గాలుల యొక్క మూడు సహజ గుణాలను (సుగంధం, శీతలం, మృదుత్వం) వివరించారు. 'అవధూత పంకజపరాగకణాః' అనగా పద్మ పరాగాలను కదల్చడం ద్వారా
వాయువులకు ఉన్న సౌరభ్యము (సువాసన) చెప్పబడింది. 'తనుజాహ్నవీసలిలవీచిభిదః' అనగా గంగానది యొక్క చిన్న చిన్న తరంగాలను
(అలలను) చీల్చుకుంటూ రావడం ద్వారా వాయువుల యొక్క శైత్యము (చల్లదనం)
చెప్పబడింది. 'సుఖాః' అనగా సుఖాన్ని కలిగించేవని అర్థం; ఇది పచాద్యచ్ ప్రత్యయం వల్ల ఏర్పడింది. దీని
ద్వారా వాయువుల యొక్క సుఖస్పర్శ (మృదుత్వం) వ్యక్తమవుతోందని పూజ్యులైన పెద్దల
(మాన్యుల) ఉక్తి.
- మిత్ర
సాదృశ్యం: వాయువులు
అర్జునుడిని మిత్రుడిలా కౌగిలించుకున్నాయని చెప్పడం ద్వారా ఇక్కడ అందమైన
ఉపమాలంకారం ప్రదర్శితమైంది.
శ్లోకము
4
ఉదితోపలస్ఖలనసంవలితాః
స్ఫుటహంససారసవిరావయుజః । ముదమస్య మాంగలికైర్యకృతాం ధ్వనయః ప్రతేనురనువప్రమపామ్ ॥ 4 ॥
ప్రతిపదార్థం
ఉదితోపలస్ఖలనసంవలితాః
= పైకి లేచిన (ఎత్తైన) రాళ్లపై పడి తలపడటం చేత (ఢీకొనడం వల్ల) విరిగి ముక్కలైనవియు, స్ఫుటహంససారసవిరావయుజః = స్పష్టమైన హంసల మరియు సారస పక్షుల యొక్క
ధ్వనులతో కూడినవియునైన, అనువప్రమ్ = పర్వత తటముల (గట్ల) వెంబడి, అపామ్ = ప్రవహిస్తున్న నీటి యొక్క, ధ్వనయః =
శబ్దములు, మాంగలికైః = మంగళకరమైన ప్రయోజనము కలిగిన, తూర్యైః = మంగళ వాయిద్యముల చేత, కృతామ్ = చేయబడిన, ముదమ్ ఇవ =
సంతోషము వలె, అస్య = ఈ అర్జునునికి, ముదమ్ = ఆనందాన్ని, ప్రతేనుః =
విస్తరింపజేసెను (కలిగించెను),
తాత్పర్యం
ఎత్తైన
రాళ్లను తాకి విచ్ఛిన్నమవుతూ, హంసలు మరియు సారస పక్షుల స్పష్టమైన మధుర రొదలతో
కూడి, కొండగట్ల వెంబడి ప్రవహిస్తున్న గంగానది జలాల యొక్క గంభీర శబ్దములు...
మంగళకరమైన శుభకార్యాలలో మ్రోగే మంగళ వాయిద్యాల (సన్నాయి, తబలా వంటి తూర్య నాదాల) వలె అర్జునునికి అమితమైన ఆనందాన్ని
కలిగించాయి.
విశేషాలు
(మల్లినాథసూరి వ్యాఖ్యానానుసారం)
- పద వివరణ: 'ఉదితోపలేషు' అనగా పైకి
లేచిన (ఉన్నతమైన) పాషాణములలో (రాళ్లలో) 'స్ఖలనేన' అనగా ప్రతిఘాతము చేత (ఢీకొనడం వల్ల) 'సంవలితాః' అనగా
చూర్ణమైనవి (విచ్ఛిన్నమైనవి). అందువల్లనే ఇవి మంగళ వాయిద్యాల ఘుమఘుమాయమాన
శబ్దం వలె గంభీరంగా ధ్వనిస్తున్నాయని భావం. 'స్ఫుటహంస...' అనే పదం క్విప్ ప్రత్యయాంతం. 'అనువప్రమపామ్' అనే చోట 'అంతః పతంతీనామ్' (లోపలికి ప్రవహిస్తున్న నీటి యొక్క) అని శేషం
(అధ్యాహారం) ఊహించుకోవాలి.
- వ్యాకరణ
విశేషం: 'మాంగలికాః' అనగా మంగళమే ప్రయోజనముగా కలిగినవి అని
అర్థం. 'ప్రయోజనమ్' అనే సూత్రం
చేత ఇక్కడ 'ఠఞ్' ప్రత్యయం
వచ్చినది.
- అలంకారము: ఇక్కడ ఒకదాని కార్యం (నదీ జలాల ధ్వని)
మరొకదాని కారణం చేత (మంగళ వాయిద్యాల చేత) సంభవించడం అసంభవము కాబట్టి, వాయిద్యాల వల్ల కలిగే ఆనందం వంటి సదృశ్యమైన
ఆనందాన్ని నదీ శబ్దాలు కలిగించాయని బింబ-ప్రతిబింబ భావంతో ఆక్షేపించడం
జరిగింది. అందువల్ల ఇక్కడ నిదర్శనాలంకారము ఉపనిబద్ధమై ఉన్నది.
శ్లోకము
5
అవరుగ్ణతుంగసురదాస్తరౌ
నిచయే పురః సురసరిత్పయసామ్ । స దదర్శ వేతసవనాచరితాం ప్రణతిం బలీయసి సమృద్ధి కరీమ్
॥ 5 ॥
ప్రతిపదార్థం
సః =
ఆ అర్జునుడు, పురః = తన ఎదుట, అవరుగ్ణతుంగసురదారుతరౌ = విరిచివేయబడిన ఎత్తైన
దేవదారు వృక్షములు కలిగినట్టియు, బలీయసి = అత్యంత బలవత్తరమైనట్టియు, సురసరిత్పయసామ్ = గంగానది జలాల యొక్క, నిచయే =
ప్రవాహము నందు (వరద నందు), వేతసవనాచరితామ్ = బెత్తపు చెట్ల అడవి (పొదలు) చేత
ఆచరించబడినట్టియు, సమద్ధికరీమ్ = శ్రేయస్సును (రక్షణను)
కలిగించునట్టియునైన, ప్రణతిమ్ = వంగుటను (నమస్కరించుటను), దదర్శ = చూసెను,
తాత్పర్యం
అర్జునుడు
తన ఎదురుగా ప్రవహిస్తున్న గంగానది యొక్క మహా వేగవంతమైన వరద ఉధృతిని చూశాడు. ఆ
ప్రవాహ వేగానికి ఎదురు నిలిచిన ఎత్తైన, దృఢమైన దేవదారు వృక్షాలు సైతం విరిగి కూలిపోయాయి.
కానీ అక్కడే ఉన్న మెత్తని బెత్తపు పొదలు (వేతస వనము) ఆ ప్రవాహానికి లొంగి
వంగిపోవడం ద్వారా, వరద తగ్గాక మళ్లీ యథాతథంగా నిలబడి తమను తాము
రక్షించుకున్నాయి. బలవంతుడు ఎదురైనప్పుడు వంగి లొంగి ఉండటమే శ్రేయస్కరమనే
లోకరీతిని అర్జునుడు అక్కడ కళ్లారా చూశాడు.
విశేషాలు
(మల్లినాథసూరి వ్యాఖ్యానానుసారం)
- పద వివరణ: 'అవరుగ్ణ...' అనగా
విరిచివేయబడిన (భగ్నమైన) ఉన్నత దేవదారు వృక్షములు గలది అని అర్థం. 'బలీయసి' అనగా
మిక్కిలి బలవత్తరమైన అని అర్థం. మత్వంతమైన పదంపై ఈయసున్ ప్రత్యయం
వచ్చినప్పుడు మతుప్ లోపం జరుగుతుంది. 'సురసరిత్పయసాం
నిచయే' అనగా గంగానది జలాల ప్రవాహము (పూరము) నందు
అని అర్థం. 'వేతసవనేన' అనగా వానీర వనము (బెత్తపు చెట్ల సమూహము) చేత అని అర్థం. అమరకోశం ప్రకారం "వేతసము, రథాభ్రము, పుష్పవిదురము, శీతము, వానీరము, వంజులము" అనేవి బెత్తపు చెట్టుకు
పర్యాయపదాలు.
- నీతి/లోకదృష్టాంతం: 'సమృద్ధి కరీమ్' అనగా శ్రేయస్సును (శుభాన్ని) కలిగించేదని
అర్థం. లోకంలో సాధారణంగా కనిపించే 'ప్రణతిమ్' (వంగి ఉండటాన్ని) అర్జునుడు చూశాడు.
బలవంతుడైన శత్రువు లేదా విపత్తు వచ్చినప్పుడు అణకువతో వంగి ఉండటమే
ఆత్మరక్షణకు, శ్రేయస్సుకు
మార్గమనే సత్యానికి ఇది సర్వలోక ప్రసిద్ధమైన దృష్టాంతం (ఉదాహరణ) అని భావం.
భారవి
ప్రణీత మహాకావ్యం కిరాతార్జునీయం లోని ఆరవ సర్గ (షష్ఠః సర్గః) లోని 6, 7 మరియు 8 వ శ్లోకాలకు, ప్రసిద్ధ వ్యాఖ్యాత మల్లినాథసూరి ‘ఘంటాపథ’ వ్యాخ్యానాన్ని అనుసరించి మీరు కోరిన నియమాల ప్రకారం ప్రతిపదార్థ, తాత్పర్య, విశేషాలు ఇక్కడ పొందుపరచడమైనది.
శ్లోకము
6
ప్రబభూవ
నాలమవలోకయితుం పరితః సరోజరజసారుణితమ్ । సరిదుత్తరీయమివ సంహతిమత్స తరంగరంగి
కలహంసకులమ్ ॥ 6 ॥
ప్రతిపదార్థం
సః =
ఆ అర్జునుడు, పరితః = అంతటా, సరోజరజసా = పద్మముల యొక్క పరాగ రేణువుల చేత, అరుణితమ్ = ఎర్రబారినట్టియు (దోర యెరుపు రంగును పొందినట్టియు), సంహతిమత్ = దట్టముగా కూడియున్నట్టియు (సందు లేకుండ ఉన్నట్టియు), తరంగరంగి = అలలనెడి రంగస్థలము నందు విహరించునట్టియు (నదీ తరంగములతో
శోభిల్లునట్టియు), సరిదుత్తరీయమ్ ఇవ = నదీదేవత యొక్క పైట కొంగు వలె
(స్తనాంశుకము వలె) ప్రకాశించుచున్న, కలహంసకులమ్ = అంచల సమూహమును, అవలోకయితుమ్ = చూచుటకు, అలమ్ = సమర్థుడుగా, న ప్రబభూవ =
కాకపోయెను (అనగా ఆ సౌందర్యానికి ముగ్ధుడై కండ్లు తిప్పుకోలేకపోయెను),
తాత్పర్యం
పద్మ
పరాగ రేణువులు చల్లబడటం వల్ల దోర యెరుపు రంగును సంతరించుకున్నవి, సందు లేనంత దట్టముగా కూడియున్నవి, నదీ తరంగాలపై
విహరిస్తూ శోభిల్లుతున్నవి అయిన కలహంసల సమూహాన్ని అర్జునుడు చూశాడు. ఆ హంసల గుంపు
నదీదేవత ధరించిన ఎర్రటి పైటకొంగు వలె భాసిస్తోంది. ఆ అద్భుతమైన నదీ సౌందర్యానికి
అర్జునుడు ఎంతగానో పరవశించిపోయాడు, దాని నుండి తన చూపును తిప్పుకోవడానికి అతనికి
మనసు రాలేదు.
విశేషాలు
(మల్లినాథసూరి వ్యాఖ్యానానుసారం)
- పద వివరణ: 'సరోజరజసా' అనగా కమల
రేణువుల చేత 'అరుణితమ్' అనగా పాటల వర్ణమును (దోర యెరుపును)
పొందింపబడినది అని అర్థం. సాధారణంగా స్త్రీలు ధరించే ఉత్తరీయాలు కూడా కుంకుమ, పుష్ప రజస్సుల చేత ఎర్రగా ఉండుట లోకసహజం. 'సంహతిమత్' అనగా
నీరంధ్రము (సందు లేనిది, దట్టమైనది)
అని అర్థం. 'తరంగరంగి' అనగా వారి తరంగముల చేత శోభిల్లునది అని
అర్థం. 'సరిదుత్తరీయమ్ ఇవ' అనగా నది యొక్క స్తనాంశుకము వలె ఉన్నది అని
అర్థం. 'కలహంసకులమ్' అనగా కాదంబ
సమూహము (హంసల గుంపు). 'న ప్రబభూవ' అనగా ఆ హంసల సమూహాన్ని చూడటానికి సమర్థుడు
కాలేదు (న శశాక); అనగా ఆ
హంసల రూపసౌందర్యం మిక్కిలి ఉప్పొంగిపోవడం వల్ల (సౌందర్యోద్వేలం కావడం వల్ల)
అర్జునుడు అందులోనే లీనమైపోయి, చూపు
తిప్పుకోలేకపోయాడు.
- అలంకారము: ఇక్కడ హంసల సమూహాన్ని నదీదేవత యొక్క
పైటకొంగుగా పోల్చడం వల్ల శ్లోకంలో అందమైన ఉపమాలంకారం వ్యక్తమవుతోంది.
శ్లోకము
7
దధతి
క్షతీః పరిణతద్విరదే ముదితాలియోషితి మదస్రుతిభిః । అధికాం స రోధసి బబంధ ధృతిం మహతే
రుజన్నపి గుణాయ మహాన్ ॥ 7 ॥
ప్రతిపదార్థం
పరిణతద్విరదే
= దంతములతో అడ్డముగా పొడుచుచున్న (కొమ్ము కాస్తున్న) ఏనుగులు కలిగినట్టియు, మదస్రుతిభిః = ఏనుగుల మదజల ప్రవాహముల చేత, ముదితాలియోషితి = సంతోషించిన ఆడుతుమ్మెదలు కలిగినట్టియు, క్షతీః = గాయములను (దంత ప్రహారముల వల్ల ఏర్పడిన పగుళ్లను), దధతి = ధరించుచున్నట్టి, రోధసి = నదీ తీరము నందు (ఒడ్డు నందు), సః = ఆ అర్జునుడు, అధికామ్ = మిక్కిలి ఎక్కువైన, ధృతిమ్ = ప్రీతిని (సంతోషమును), బబంధ = పెంచుకొనెను (మనస్సును నిశ్చలము చేసెను), (తథాహి = అది యుక్తమే కదా! ఎలాగనగా), మహాన్ =
గొప్పవాడైనవాడు (సమర్థుడైనవాడు), రుజన్ అపి = బాధించుచున్నప్పటికిని, మహతే = గొప్పదైన, గుణాయ = ఉత్కర్ష కొరకే (మేలు కొరకే) చాలినవాడగును,
తాత్పర్యం
మదపుటేనుగులు
తమ కొమ్ములతో అడ్డంగా పొడవడం వల్ల నదీతీరపు గట్లు గాయపడి (పగుళ్లు ఇచ్చి) ఉన్నాయి.
ఆ ఏనుగుల నుండి కారుతున్న మదజలాన్ని తాగి ఆడుతుమ్మెదలు ఎంతో సంతోషంగా రొద
చేస్తున్నాయి. అటువంటి నదీ తీరాన్ని చూసి అర్జునుడు అమితమైన ఆనందాన్ని, తృప్తిని పొందాడు. గొప్పవారు పెట్టే బాధ కూడా చివరకు ఒక పెద్ద మేలుకే
(ఉత్కర్షకే) దారితీస్తుంది కదా! ఏనుగుల దంతఘాతాల వల్ల నదీతీరం క్షోభపడినా, ఆ ఏనుగుల మదజలం వల్ల తీరమంతా సుగంధభరితమై తుమ్మెదలకు ఆనందాన్ని ఇస్తూ
శోభిల్లుతోంది. అందుకే అర్జునుడికి ఆ తీరం పట్ల ప్రీతి కలిగింది.
విశేషాలు
(మల్లినాథసూరి వ్యాఖ్యానానుసారం)
- పద వివరణ: 'క్షతీః' అనగా దంత
ఘాతాల వల్ల ఏర్పడిన క్షతములు (గాయములు) అని అర్థం. 'పరిణతద్విరదే' అనగా
తిర్యగ్దంత ప్రహారములు (దంతములతో వంకరగా/అడ్డముగా పొడవడం) చేయుచున్న గజములు
కలిగినట్టి అని అర్థం. హలాయుధ నిఘంటువు ప్రకారం "దంతములతో అడ్డముగా
పొడిచే ఏనుగును పరిణతము అంటారు". 'మదస్రుతిభిః' అనగా మదజల స్రవణముల చేత 'ముదితాలియోషితి' అనగా సంతోషించిన భ్రమర స్త్రీలు కలిగినట్టి
అని అర్థం. 'రోధసి' అనగా నదీ తీరము నందు అని అర్థం. 'ధృతిం బబంధ' అనగా
ప్రీతిని ఏర్పరచుకొనెను లేదా మనస్సును నిశ్చలము చేసెను అని అర్థం.
- అర్థాంతరన్యాస
సమర్థన: 'మహాన్
రుజన్నపి...' అనగా
గొప్పవాడు పీడిస్తున్నప్పటికిని అది గొప్ప గుణానికి (ఉత్కర్షకు)
కారణమవుతుంది. ఉత్తముల వల్ల కలిగే పీడ కూడా శుభకరమైనదే అని భావం. కాబట్టే, ఏనుగుల చేత పీడింపబడిన (గాయపరచబడిన) నదీతీరం
కూడా అర్జునునికి ప్రీతిపాత్రమైనదిగా మారడం యుక్తమే అని సమర్థించబడింది.
ఇక్కడ సామాన్య వాక్యము చేత విశేష వాక్యము సమర్థింపబడటం వల్ల అర్థాంతరన్యాస అలంకారము ఉన్నది.
శ్లోకము
8
అనుహేమవప్రమరుణైః
సమతాం గతమూర్మిభిః సహచరమ్ పృథుభిః । స రథాంగనామవనితామనుబధ్నతీంకరుణైరభిననంద రుతైః
॥ 8 ॥
ప్రతిపదార్థం
అనుహేమవప్రమ్
= బంగారు శిఖరము యొక్క సమీపము నందు, అరుణైః = (బంగారు కాంతి తగలడం వల్ల)
ఎర్రబారినట్టియు, పృథుభిః = పెద్దవియునైన, ఊర్మిభిః = అలలతో, సమతామ్ = సాదృశ్యమును (సమాన రూపమును), గతమ్ = పొందినట్టియు, సహచరమ్ = తనతో పాటు సంచరించే ప్రియుని (చక్రవాక
పక్షిని), కరుణైః = దీనములైన, రుతైః = కూజితముల చేత (అరుపుల చేత), అనుబధ్నతీమ్ = అన్వేషించుచున్నట్టి, రథాంగనామవనితామ్
= చక్రవాక పక్షి యొక్క ప్రియురాలిని (చక్రవాకిని), సః = ఆ
అర్జునుడు, అభిననంద = సంతోషముతో శ్లాఘించెను,
తాత్పర్యం
బంగారు
కొండ (ఇంద్రకీలం) కాంతి ప్రతిఫలించడం వల్ల గంగానది యొక్క పెద్ద పెద్ద అలలు ఎర్రటి
రంగును సంతరించుకున్నాయి. ఆ అలల రంగు, రూపం సరిగ్గా ఎర్రటి చక్రవాక పక్షి లాగే ఉన్నాయి.
దాంతో ఒక ఆడ చక్రవాక పక్షి (చక్రవాకి) ఆ నదీ తరంగాలను చూసి, తన ప్రియుడే అనుకొని భ్రమపడింది. ఆ అలల వెనుక వెళ్తూ, తన భర్త దొరకడం లేదనే విచారంతో దీనంగా అరుస్తూ అన్వేషించసాగింది. ఆ
చక్రవాకికి తన భర్తపై ఉన్న గాఢమైన ప్రేమను, అనురాగాన్ని చూసి అర్జునుడు మనసులోనే ఎంతో
అభినందించాడు.
విశేషాలు
(మల్లినాథసూరి వ్యాఖ్యానానుసారం)
- పద వివరణ: 'అనుహేమవప్రమ్' అనగా
కనకసానువు (బంగారు శిఖరం) యొక్క సమీపము నందు అని అర్థం; సమీపార్థంలో ఇక్కడ అవ్యయీభావ సమాసం
వచ్చింది. 'అరుణైః' అనగా
బంగారు కాంతి యొక్క కలయిక వల్ల ఎర్రబారినవని భావం. 'పృథుభిః ఊర్మిభిః సమతాం గతమ్' అనగా పెద్ద అలలతో సమానమైన రూపాన్ని
పొందినట్టి అని అర్థం; ఈ సాదృశ్యం
(పోలిక) వల్ల అల ఏదో, పక్షి ఏదో
గుర్తించడం కష్టంగా మారింది. ' సహచరమ్' అనగా తనతో పాటు ఉండే ప్రియుడు; 'సహ' అనే
శబ్దానికి పచాద్యచ్ ప్రత్యయాంతమైన 'చర' శబ్దంతో సమాసం జరిగింది. 'కరుణైః రుతైః' అనగా
దీనములైన కూజితములతో 'అనుబధ్నతీమ్' అనగా అన్వేషిస్తున్నట్టి 'రథాంగనామవనితామ్' అనగా చక్రవాకిని అర్జునుడు అభినందించాడు.
చక్రవాకి ప్రదర్శించిన ఆ ప్రకృష్ట మైన (అత్యున్నతమైన) ప్రేమానురాగాలను చూసి
ఎవరికి మాత్రం ఆనందం కలుగదు అని భావం.
- అలంకార
విశేషం: ఇక్కడ నదీ
తరంగాలు తమ సహజమైన శ్వేత (తెలుపు) వర్ణాన్ని విడిచిపెట్టి, బంగారు కొండ కాంతి వల్ల అరుణ (ఎరుపు)
వర్ణాన్ని స్వీకరించాయి. కాబట్టి ఇక్కడ "స్వగుణ
త్యాగాదన్యోత్కృష్టగుణాశ్రయాత్ తద్గుణః" అనే లక్షణం చేత తద్గుణాలంకారము ఉన్నది. ఆ తద్గుణమే మూలంగా (కారణంగా)
చక్రవాక పక్షికి తన కాంతుని పట్ల తరంగ భ్రాంతి (అలలను చూసి భర్త అనుకోవడమనే
భ్రమ) కలిగింది కాబట్టి ఇక్కడ భ్రాంతిమదలంకారము కూడా ఉన్నది. ఈ రెండు అలంకారాలు ఒకదానికొకటి
ఉపకారకములుగా (అంగాంగిభావంతో) కలవడం వల్ల ఇక్కడ తద్గుణ-భ్రాంతిమతోః అంగాంగిభావ సంకర
అలంకారము సిద్ధించినది.
శ్లోకము
9
సితవాజినే
నిజగదూ రుచయశ్చలవీచిరాగరచనాపటవః । మణిజాలమమ్భసి నిమగ్నమపి స్ఫురితం మనోగతమివాకృతయః
॥ 9 ॥
ప్రతిపదార్థం
చలవీచిరాగరచనాపటవః
= చలించుచున్న అలలకు రంగులను అద్దే (వర్ణాంతరమును కలిగించే) క్రియా నైపుణ్యము నందు
సమర్థములైన, రుచయః = కాంతులు (ప్రభలు), అమ్భసి = నీటి నందు, నిమగ్నమ్ అపి = మునిగియున్నప్పటికిని, స్ఫురితమ్ =
ప్రకాశించుచున్న, మణిజాలమ్ = రత్నముల సమూహమును, ఆకృతయః = ముఖ కవళికలు (భ్రూభంగాది బాహ్య
వికారములు), మనోగతమ్ ఇవ = మనస్సు నందు దాగియున్న (రోషాది) వికారములను వలె, సితవాజినే = తెల్లని గుర్రములు గల అర్జునునికి, నిజగదుః = తెలియజేసెను (ప్రకటించెను),
తాత్పర్యం
మనస్సులో
ఉన్న క్రోధాది భావాలను లేదా రహస్యాలను ఒకరి ముఖ కవళికలు, కనుబొమ్మల ముడి వంటి బాహ్య రూపాలు (ఆకృతులు) బయటపెట్టేసినట్లుగా...
గంగానది లోపల మునిగి ఉన్న మణుల యొక్క కాంతులు, చలించే అలలపై
రంగురంగుల వెలుగులను జిమ్ముతూ, ఆ నీటి అడుగున రత్నసమూహం దాగి ఉందనే సత్యాన్ని
అర్జునునికి స్పష్టంగా తెలియజేశాయి.
విశేషాలు
(మల్లినాథసూరి వ్యాఖ్యానానుసారం)
- పద వివరణ: 'చలవీచీనామ్' అనగా
కదలాడే అలలకు 'రాగః' అనగా రంజనము (వేరొక రంగును ఆపాదించడం), దాని యొక్క 'రచనా' అనగా క్రియ, అందులో 'పటవః' అనగా
సమర్థములైన రుచులు (కాంతులు) అని అర్థం. 'మణిజాలమ్' అనగా తమకు ఆశ్రయభూతమైన రత్న సమూహం నీటిలో
మునిగి ఉన్నప్పటికీ అని భావం. 'మనోగతం
స్ఫురితమ్' అనగా మనస్సు నందు కలిగిన రోషాది వికారములను 'ఆకృతయః' అనగా
కనుబొమ్మలు ముడివేయడం (భ్రూభంగం) వంటి బాహ్య వికారములు ఏ విధంగా
వ్యక్తపరుస్తాయో, ఆ విధంగా 'సితవాజినే' అనగా
అర్జునునికి తెలియజేశాయి (జ్ఞాపయామాసుః).
- భావార్థం & అలంకారం: నేర్పరులైన
వివేకులు ఒకరి ముఖ కవళికలను (ఆకృతిని) చూసి వారి మనోగతాన్ని గ్రహిస్తారనే
లోకరీతి ఇక్కడ ధ్వనిస్తోంది. మనోగత భావాలను ఆకృతులు వెల్లడించినట్లుగా, జలాంతర్భాగంలోని మణులను వాటి కాంతులు
వెల్లడించాయని చెప్పడం వల్ల ఇక్కడ బింబ-ప్రతిబింబ భావంతో కూడిన ఉపమాలంకారము ఉన్నది.
శ్లోకము
10
ఉపలాహతోద్ధతతరంగధృతం
జవినా విధూతవితతం మరుతా । స దదర్శ కేతకశిఖావిశదం సరితః ప్రహాసమివ ఫేనమపామ్ ॥ 10 ॥
ప్రతిపదార్థం
సః =
ఆ అర్జునుడు, ఉపలాహతోద్ధతతరంగధృతం = రాళ్ల చేత కొట్టబడి పైకి లేచిన అలల చేత
పైకెత్తబడినదియు, జవినా = వేగము కలిగిన, మరుతా = వాయువు చేత, విధూతవితతమ్ = కదల్చబడి నలుదెసలా వ్యాపింపజేయబడినదియు, కేతకశిఖావిశదమ్ = మొగలి పువ్వు యొక్క రేకు (చివర) వలె
తెల్లనైనట్టియునైన, అపామ్ = నీటి యొక్క, ఫేనమ్ = నురగను, సరితః = ఆ గంగానది యొక్క, ప్రహాసమ్ ఇవ = అట్టహాసము (నవ్వు) వలె ఉన్నదానినిగా, దదర్శ = చూసెను,
తాత్పర్యం
నదిలోని
రాళ్లను ఢీకొట్టడం వల్ల పైకి ఎగసిపడిన అలలు ఆ నీటి నురగను పైకి లేపాయి. వేగంగా
వీస్తున్న గాలి ఆ నురగను నలువైపులా విరజమ్మింది. మొగలిరేకు వలె ధవళ వర్ణంతో
(తెల్లగా) మెరిసిపోతున్న ఆ విశాలమైన నురగను చూస్తే, ఆ గంగానది
పెద్దగా నవ్వుతున్నట్లుగా (అట్టహాసం చేస్తున్నట్లుగా) అనిపించింది. అటువంటి
మనోహరమైన దృశ్యాన్ని అర్జునుడు వీక్షించాడు.
విశేషాలు
(మల్లినాథసూరి వ్యాఖ్యానానుసారం)
- పద వివరణ: 'ఉపలైః' అనగా రాళ్ల
చేత 'ఆహతాః' అనగా
కొట్టబడినవి, అందువల్లనే
'ఉద్ధతాః' అనగా పైకి
లేచినవి అయిన తరంగాల చేత ధరించబడినది (పైకెత్తబడినది) అని అర్థం. రాళ్లను
తాకడం వల్లే నురగ పైకి వెలువడిందని భావం. 'జవినా' అనగా వేగవత్తరమైన 'మరుతా' (వాయువు)
చేత 'విధుతమ్' (కదల్చబడినది)
మరియు 'వితతమ్' (వ్యాపింపజేయబడినది).
'కేతకస్య శిఖాగ్రమ్' అనగా మొగలి పువ్వు యొక్క అగ్రభాగం వలె 'విశదమ్' అనగా
స్వచ్ఛమైన/తెల్లనైన 'అపాం ఫేనమ్' అనగా నీటి నురగ (హిండీరము). అమరకోశం ప్రకారం
"హిండీరము, అబ్ధికఫము, ఫేనము" అనేవి నురగకు పర్యాయపదాలు.
- అలంకారము: తెల్లని ఆ నురగను నదీదేవత యొక్క అట్టహాసముగా
(బిగ్గరగా నవ్వే నవ్వుగా) సంభావించడం వల్ల ఇక్కడ ఉత్ప్రేక్షాలంకారము సుందరంగా ప్రయుక్తమైనది.
భారవి
ప్రణీత మహాకావ్యం కిరాతార్జునీయం లోని ఆరవ సర్గ (షష్ఠః సర్గః) లోని శ్లోకాలకు, ప్రసిద్ధ
వ్యాఖ్యాత మల్లినాథసూరి ‘ఘంటాపథ’ వ్యాఖ్యానాన్ని అనుసరించి ప్రతిపదార్థ, తాత్పర్య, విశేషాలు 07 -06 -2026
11వ శ్లోకం
బహు
బర్హిచంద్రకనిభం విదధే ధృతిమస్య దానపయసాం పటలమ్ । అవగాఢమీక్షితుమివేభపతిం
వికసద్విలోచనశతం సరితః ॥ 11 ॥
ప్రతిపదార్థం
బహు
= అనేకవిధాలైన, బర్హిచంద్రకనిభం = నెమలి పింఛము యొక్క కన్నులతో సమానమైనట్టి, దానపయసాం = మదజలముల యొక్క, పటలమ్ = సమూహము (ఇక్కడ జాతి ఏకవచనం
ప్రయోగించబడింది, కాబట్టి అనేక మదజల బిందువులు అని అర్థం), అవగాఢం = లోపలికి ప్రవేశించినట్టి, ఇభపతిం =
గజేంద్రుడిని, ఈక్షితుం ఇవ = చూచుటకో అన్నట్లు, వికసత్ = విచ్చుకొనుచున్న (ప్రకాశిస్తున్న), విలోచనశతం = వందలాది కన్నులు కలదిగా, సరితః = గంగానది
యొక్క రూపము, అస్య = ఈ అర్జునునికి, ధృతిం = సంతోషమును (ప్రీతిని), విదధే = చేకూర్చెను.
తాత్పర్యం
గంగానదిలో
ఒక దిగ్గజం స్నానం చేయడానికి లోపలికి ప్రవేశించింది. ఆ ఏనుగు దేహం నుండి స్ర
వించిన మదజల బిందువులు నది నీటిపై అనేక వలయాలుగా, గుండ్రని
చారలుగా విస్తరించాయి. అవి చూడటానికి నెమలి పింఛంపై ఉండే కన్నుల వలె
మెరిసిపోతున్నాయి. ఆ దృశ్యం ఎలా ఉందంటే, నది తన లోపలికి ప్రవేశించిన గజేంద్రుడిని
ఆసక్తితో చూడటం కోసం వందలాది కన్నులను విచ్చుకుని విప్పార్చి చూస్తున్నట్లుగా
ఉంది. మనోహరమైన ఆ దృశ్యం అర్జునునికి ఎంతో ఆనందాన్ని, ప్రీతిని కలిగించింది.
విశేషాలు
(మల్లినాథసూరి వ్యాఖ్యానానుసారం)
- పద
వివరణలు: ‘బర్హిచంద్రకనిభం’
అనగా మయూరము యొక్క మేచకముతో (నెమలికన్నుతో) సమానమైనది అని అర్థం. ‘సమౌ
చంద్రకమేచకౌ’ అనే అమరకోశ నిఘంటువు ప్రకారం చంద్రక మరియు మేచక శబ్దాలు
సమానార్థకాలు (నెమలి పింఛంపై ఉండే కన్ను వంటి చారను సూచిస్తాయి).
- వ్యాకరణ
విశేషం: ‘దానపయసాం
పటలమ్’ అనే చోట పటల శబ్దం సమూహాన్ని సూచిస్తుంది. ఇక్కడ జాతి ఏకవచనం
వాడబడింది. అనగా చాలా మదజల బిందువులు అని తాత్పర్యం. ‘అవగాఢం’ అనే పదం
లోపలికి ప్రవేశించిన అనే అర్థాన్ని ఇస్తుంది. ఇది గాహ్ ధాతువుకు కర్తరి
ప్రయోగంలో ‘క్త’ ప్రత్యయం చేరడం వల్ల ఏర్పడింది.
- అలంకారం: నది నీటిపై తేలుతున్న మదజల వలయాలు నది యొక్క
కన్నుల వలె ఉండి, అవి లోపల
ఉన్న ఏనుగును చూడటానికే అన్నట్లుగా వర్ణించబడటం వల్ల ఇక్కడ
‘ఉత్ప్రేక్షాలంకారం’ చక్కగా కుదిరింది. ‘విదధే’ అనగా చేకూర్చెను (చకార) అని
మల్లినాథుల వివరణ.
12వ శ్లోకం
ప్రతిబోధజృంభణవిభిన్నముఖీ
పులినే సరోరుహదృశా దదృశే । పతదచ్ఛమౌక్తికమణిప్రకరా గలదశ్రుబిందురివ శుక్తివధూః ॥ 12 ॥
ప్రతిపదార్థం
ప్రతిబోధ
= విచ్చుకొనుట చేత (మరియు నిద్ర మేల్కొనుట చేత), జృంభణ = వెడల్పు
అగుట చేత (మరియు ఆవలించుట చేత), విభిన్నముఖీ = విడిపోయిన పైభాగము (నోరు) కలదియు, పతత్ = జారిపడుచున్న, అచ్ఛ = స్వచ్ఛమైన, మౌక్తికమణి =
ముత్యాల యొక్క, ప్రకరా = సమూహము కలదియు అయి, గలదశ్రుబిందుః ఇవ = కారుచున్న కన్నీటి బిందువులు
కలది వలె, స్థితా = ఉన్నట్టి, శుక్తివధూః = ముత్యపుచిప్ప అనేడి నాయిక (స్త్రీ), పులినే = ఇసుక తిన్నెపై (శయ్యపై), సరోరుహదృశా =
పద్మముల వంటి కన్నులు కలిగిన అర్జునుని చేత, దదృశే = చూడబడెను.
తాత్పర్యం
నదీ
తీరంలోని ఇసుక తిన్నెపై ఒక ముత్యపుచిప్ప తెరుచుకుని ఉంది. సూర్యోదయ కిరణాల వల్ల
అది విచ్చుకోవడంతో, దాని ముఖభాగం తెరుచుకుని లోపల ఉన్న స్వచ్ఛమైన
ముత్యాలు బయటకు జారిపడుతున్నాయి. ఆ దృశ్యం ఎలా ఉందంటే, ఒక నాయిక (స్త్రీ) నిద్ర మేల్కొని, ఒళ్లు
విరుచుకుంటూ ఆవలించి నోరు తెరిచినప్పుడు, ఆమె కళ్ల నుండి కన్నీటి బిందువులు
రాలుతున్నట్లుగా ఉంది. పద్మ నేత్రుడైన అర్జునుడు ఇసుక తిన్నెపై పడకపై పవళించిన
నాయికలా ఉన్న ఆ ముత్యపుచిప్పను చూశాడు.
విశేషాలు
(మల్లినాథసూరి వ్యాఖ్యానానుసారం)
- క్లిష్ట
పదాల ద్వివిధ అర్థాలు (శ్లేష): ఈ శ్లోకంలో
వాడిన పదాలు ముత్యపుచిప్పకు మరియు స్త్రీకి (నాయికకు) ఒకేసారి వర్తిస్తాయి.
‘ప్రతిబోధః’ అనగా చిప్ప విషయంలో విచ్చుకొనుట (స్ఫుటనం), స్త్రీ విషయంలో నిద్ర మేల్కొనుట
(నిద్రాపగమః). ‘జృంభణమ్’ అనగా చిప్పకు వెడల్పు కావడం (ఉచ్ఛూనతా), స్త్రీకి ఆవలించడం (జృంభా). ‘విభిన్నముఖీ’
అనగా చిప్పకు అగ్రభాగం విడిపోవడం (విశ్లిష్టాగ్రా), స్త్రీకి నోరు తెరవడం (వివృతాస్యా).
- పోలిక: ‘పతదచ్ఛమౌక్తికమణిప్రకరా’ అనగా జారిపడుతున్న
స్వచ్ఛమైన ముత్యాల సమూహం కలది. ఇది స్త్రీ పరంగా కారుతున్న కన్నీటి బిందువుల
వలె (గలదశ్రుబిందురివ) ఉన్నట్లు ఉత్ప్రేక్షించబడింది. ‘శుక్తివధూః’ అనగా
ముత్యపుచిప్ప వధూవు (స్త్రీ) వలె ఉన్నది. ‘పులినే’ (నది ఇసుక తిన్నెపై) అనేది
స్త్రీ పరంగా శయ్యపై (శయనీయ ఇవ) అనే భావాన్ని స్ఫురింపజేస్తుంది.
‘సరోరుహదృశా’ అనగా పద్మముల వంటి కన్నులు గల అర్జునుని చేత అది చూడబడింది.
- అలంకారాల
సమన్వయం: ఇక్కడ
ప్రకృతమైన ముత్యపుచిప్పకు, అప్రకృతమైన
నాయికకు మధ్య ప్రతిబోధాది శ్లేష పదాల వల్ల ఉపమా, రూపక అలంకారాలు రెండింటికీ సమాన అవకాశాలు
ఉండి, ఒకదానిని నిశ్చయించడానికి సాధక బాధకాలు
లేకపోవడం వల్ల ‘సందేహాలంకారం’ ఏర్పడింది. దానికి తోడుగా, ముత్యాలు రాలడాన్ని కన్నీళ్లు రాలడంగా
ఊహించడం వల్ల ఏర్పడిన ‘ఉత్ప్రేక్షాలంకారం’ కూడా ఉంది. ఈ అలంకారాలు
ఒకదానికొకటి అంగాంగిభావంతో (తోడ్పాటుతో) కలిసి ఉండటం వల్ల ఇక్కడ అలంకార సంకర
వైచిత్రి ప్రదర్శితమైందని మల్లినాథులు వ్యాఖ్యానించారు.
13వ శ్లోకం
శుచిరంప్సు
విద్రుమలతావిటపస్తనుసాంద్రఫేనలవసంవలితః । స్మరదాయినః స్మరయతి స్మ భృశం దయితాధరస్య
దశనాంశుభృతః ॥ 13 ॥
ప్రతిపదార్థం
అప్సు
= నీటియందు, శుచిః = స్వచ్ఛమైనట్టియు, తను = పలచనిదియు, సాంద్ర =
దట్టమైనదియునైన, ఫేన = నురగ యొక్క, లవ = శకలముతో (ముక్కతో), సంవలితః = కూడుకున్నట్టియు, విద్రుమలతా = పగడపు తీగ యొక్క, విటపః = చిగురు (పల్లవము), స్మరదాయినః = మన్మథ వికారమును (కామోద్దీపనమును)
కలిగించునట్టియు, దశనాంశుభృతః = పండ్ల యొక్క కాంతితో కూడినట్టియునైన, దయితాధరస్య = ప్రియురాలి యొక్క పెదవిని, భృశం =
మిక్కిలిగా, స్మరయతి స్మ = గుర్తుకు తెచ్చెను.
తాత్పర్యం
స్వచ్ఛమైన
నది నీటిలో పగడపు తీగ చిగురు ఒకటి కనిపిస్తోంది. దానిపై తెల్లటి, దట్టమైన నురగ ముక్క ఒకటి అంటుకుని ఉంది. ఎర్రటి పగడపు తీగపై తెల్లటి
నురగ కలిసి ఉన్న ఆ దృశ్యం అర్జునునికి ఎలా అనిపించిందంటే... తెల్లటి పండ్ల
కాంతులతో ప్రకాశిస్తూ, కామోద్దీపనము కలిగించే తన ప్రియురాలి దొండపండు
వంటి పెదవిని (అధరాన్ని) తలపించింది. ఆ అందమైన దృశ్యాన్ని చూడగానే అర్జునునికి తన
ప్రియురాలి అధరము మిక్కిలిగా గుర్తుకు వచ్చింది.
విశేషాలు
- పద
వివరణలు: ‘శుచిః’
అనగా స్వచ్ఛమైన అని అర్థం. ‘విటపః’ అనగా పల్లవము (చిగురు) అని అర్థం. దీనికి
ప్రమాణంగా ‘విటపః పల్లవే ఖింగే విస్తారే స్తంబశాఖయోః’ అనే విశ్వప్రకాశ
నిఘంటువును మల్లినాథులు ఉదహరించారు. నురగ శకలాన్ని ‘ఫేనలవ’ అన్నారు.
- వ్యాకరణ
విశేషం: ‘దయితాధరస్య’
అనే చోట షష్ఠీ విభక్తి వచ్చింది. ‘అధీగర్థదయేశాం కర్మణి’ అనే పాణిని సూత్రం
చేత ఇక్కడ కర్మకారకానికి బదులుగా షష్ఠీ విభక్తి ప్రయుక్తమైంది. ‘స్మరయతి స్మ’
అనే చోట ‘లట్ స్మే’ అనే సూత్రం ప్రకారం భూతార్థంలో లట్ (వర్తమాన కాల)
ప్రత్యయం వచ్చి, దాని పక్కన
‘స్మ’ చేరడం వల్ల అది భూతకాలార్థాన్ని ఇచ్చింది. అలాగే ‘మితాం హ్రస్వః’ అనే
వ్యాకరణ నియమం చేత ఇక్కడ హ్రస్వ రూపం వచ్చింది.
- అలంకారం: ఒక వస్తువును చూసి దానికి సమానమైన మరియొక
వస్తువును గుర్తుకు తెచ్చుకోవడాన్ని ‘స్మరణాలంకారం’ అంటారు. ఇక్కడ పగడపు
తీగను, నురగను చూసి ప్రియురాలి అధరాన్ని, దంతకాంతిని అర్జునుడు స్మరించుకున్నాడు
కాబట్టి ఇక్కడ ‘స్మరణాలంకారం’ ప్రదర్శించబడింది.
14వ శ్లోకం
ఉపలభ్య
చంచలతరంగధృతం మదగంధముత్థితవతాం పయసః । ప్రతిదంతినామివ స సంబుబుధే కరియాదసామభిముఖాన్కరిణః ॥ 14 ॥
ప్రతిపదార్థం
- సః = ఆ
అర్జునుడు (లేదా అతని దిగ్గజము), చంచల =
కదలాడుచున్న, తరంగ = అలల
చేత, ధృతం = ధరించబడిన (అనగా అలలలో సంక్రమించిన), మదగంధం = మదజలము యొక్క వాసనను, ఉపలభ్య = ఆఘ్రాణించి (కనుగొని), పయసః = నీటి నుండి, ఉత్థితవతాం = (కోపముతో) పైకి లేచినట్టియు, అభిముఖాన్ = ఎదురుగా వచ్చుచున్నట్టియునైన, కరియాదసాం = ఏనుగు ఆకారము కలిగిన
జలజంతువులను, ప్రతిదంతినాం
ఇవ = శత్రువులైన ప్రతినాయక ఏనుగుల వలె, కరిణః = తన
ఏనుగులను (లేదా గజములను), సంబుబుధే =
గ్రహించెను (అనగా ఆ జలజంతువులను ఎదుర్కొనుటకు తన ఏనుగులను సిద్ధం చేసెను లేదా
ఆ జలగజాలను శత్రుగజాలుగా తలంచెను).
తాత్పర్యం
నదిలోని
చంచలమైన అలల ద్వారా వ్యాపించిన శత్రు ఏనుగుల మదజల వాసనను అర్జునుని సేనలోని గజములు
ఆఘ్రాణించాయి. ఆ వాసన తగలగానే, కోపంతో నది నీటి నుండి పైకి లేచి తమకు అభిముఖంగా
(ఎదురుగా) వస్తున్న ఏనుగు ఆకారపు జలజంతువులను (మకరాలు లేదా జలహస్తులు వంటివాటిని)
చూసి, అవి తమతో పోరాడటానికి వస్తున్న శత్రువులైన ప్రతి-ఏనుగులే అని ఆ గజములు
భావించాయి. అర్జునుడు కూడా ఆ ఏనుగుల యొక్క ఉత్సాహాన్ని, ఎదురుగా వస్తున్న ఆ జలగజాలను గమనించాడు.
విశేషాలు
- పద
వివరణలు: ‘తరంగధృతం’
అనగా అలల్లో సంక్రమించిన (తత్సక్రాంతం) అని అర్థం. ‘ఉపలభ్య’ అనగా వాసన చూసి
(ఆఘ్రాయ) అని మల్లినాథుల వివరణ. ‘ఉత్థితవతాం’ అనగా నీటి నుండి పైకి లేచిన
అని అర్థం, దీనికి ‘రోషాత్’ (కోపము వలన) అనే పదాన్ని
సందర్భానుసారంగా చేర్చుకోవాలని చెప్పారు.
- సమాస
వైచిత్రి: ‘కరియాదసాం’
అనగా ఏనుగుల వంటి ఆకారము గల జలజంతువులు (కరి ఆకారాణాం యాదసాం). ఇది
‘శాకపార్థివాది’ సమాస విభాగం కిందకు వస్తుంది. ‘యాదస్’ అనగా జలజంతువు.
‘అభిముఖాన్’ అనగా ఎదురుగా వస్తున్న (అభియాతాన్) అని అర్థం. ‘సంబుబుధే’ అనగా
తెలిసికొనెను లేదా చూసెను (దదర్శ) అని తాత్పర్యం.
- అలంకారం: నిజానికి నదిలో ఎదురుగా
వస్తున్నవి ఏనుగుల వంటి ఆకారం కలిగిన జలజంతువులు మాత్రమే. కానీ మదగంధం వల్ల
కోపించి వస్తున్న ఆ జలజంతువులను, నిజమైన
శత్రు ఏనుగులుగా (ప్రతిదంతినామివ) సంభావించడం (ఊహించడం) జరిగింది. అందువల్ల
ఇక్కడ ‘ఉత్ప్రేక్షాలంకారం’ చక్కగా కుదిరిందని మల్లినాథులు వ్యాఖ్యానించారు.
.
15వ శ్లోకం
స
జగామ విస్మయముదీక్ష్య పురః సహసా సముత్పిపతిషోః ఫణినః | ప్రహితం దివి ప్రజవిభిః శ్వసితైః శరదభ్రవిభ్రమమపాం పటలమ్ ॥ 15 ॥
ప్రతిపదార్థం
సః =
ఆ అర్జునుడు, పురః = తన ఎదుట, సహసా = ఒక్కసారిగా, సముత్పిపతిషోః =
పైకి ఎగరవలెనని కోరుకుంటున్నట్టి, ఫణినః = నాగుపాము యొక్క, ప్రజవిభిః = మిక్కిలి వేగవంతమైన, శ్వసితైః = నిట్టూర్పుల (ఫూత్కారముల) చేత, దివి = ఆకాశమునందు, ప్రహితం = ప్రేరేపించబడినట్టియు
(నెట్టబడినట్టియు), శరదభ్ర = శరత్కాలపు మేఘము యొక్క, విభ్రమః ఇవ విభ్రమః = సౌందర్యము వంటి సౌందర్యము కలిగినట్టియు (అనగా
తెల్లగా ఆకాశమంతా వ్యాపించినట్టియు), అపాం = నీటి యొక్క, పటలమ్ =
సమూహమును, ఉదీక్ష్య = చూచి, విస్మయం = ఆశ్చర్యమును, జగామ = పొందెను.
తాత్పర్యం
అర్జునుని
ఎదుట నదిలో ఉన్న ఒక పెద్ద నాగుపాము ఒక్కసారిగా ఆకాశంలోకి ఎగరాలని ప్రయత్నించింది.
ఆ సమయంలో అది అత్యంత వేగంగా, బలంగా బుసలు కొడుతూ ఊపిరి వదిలింది. ఆ ఫూత్కారాల
(బుసల) వేగానికి నదిలోని నీరంతా పైకి లేచి ఆకాశంలోకి చిమ్మింది. అలా ఆకాశంలోకి
ఎగసిన నీటి బిందువుల సమూహం చూడటానికి శరత్కాలపు తెల్లటి మేఘమాలలా ఎంతో అందంగా
అగపడింది. ఎదురుగా జరిగిన ఈ విచిత్రమైన దృశ్యాన్ని చూసి అర్జునుడు అమితమైన
ఆశ్చర్యానికి లోనయ్యాడు.
విశేషాలు
(మల్లినాథసూరి వ్యాఖ్యానానుసారం)
- వ్యాకరణ
విశేషం: ‘సముత్పిపతిషోః’
అనగా పైకి ఎగరడానికి ఇష్టపడుతున్న (సముత్పతితుమిచ్ఛోః) అని అర్థం. ఇది ‘పత్’
ధాతువుకు సన్నంత రూపంపై ‘ఉ’ ప్రత్యయం రావడం వల్ల ఏర్పడింది.
‘తనిపతిదరిద్రాతిభ్యః సన ఇడ్వా వక్తవ్యః’ అనే వ్యాకరణ వార్తికం ప్రకారం ఇక్కడ
‘ఇట్’ ఆగమం వికల్పంగా రావడం వల్ల ఈ రూపం సిద్ధించింది. ‘ఫణినః’ అనగా సర్పము
యొక్క అని అర్థం. ‘ప్రజవిభిః’ అనగా అత్యంత వేగము కల (అతివేగవద్భిః) అని, ‘శ్వసితైః’ అనగా ఫూత్కారముల చేత అని
మల్లినాథుల వివరణ.
- పదార్థ
వివరణ: ‘శరదభ్రవిభ్రమమ్’ అనగా శరత్కాల
మేఘము యొక్క విలాసము లేదా సౌందర్యము వంటిది. అంటే అది తెల్లగా, ఆకాశమంతా వ్యాపించి ఉన్నదని భావము.
‘ప్రహితం’ అనగా పైకి నెట్టబడిన (ప్రేరితం) అని అర్థం.
- అలంకారం: ఇక్కడ సర్పము యొక్క శ్వాస వేగానికి నీటి
సమూహం పైకి లేవడం అనేది సహజ సిద్ధమైన సర్ప స్వభావాన్ని వర్ణిస్తోంది కాబట్టి
‘స్వభావోక్త్యలంకారం’. ఆ నీటి సమూహానికి శరత్కాల మేఘపు పోలికను (ఉపమను)
తీసుకురావడం జరిగింది. అందువల్ల ఉపమాలంకారంతో కూడిన స్వభావోక్తి ఇక్కడ ప్రదర్శించబడింది.
దీనినే మల్లినాథులు ‘ఉపమానుప్రాణితా స్వభావోక్తిరలంకారః’ అని పేర్కొన్నారు.
16వ శ్లోకం
స
తతార సైకతవతీరభితః శఫరీపరిస్ఫురితచారుదృశః । లలితాః సఖీరివ బృహజ్జఘనాః
సురనిమ్నగాముపయతీః సరితః ॥ 16 ॥
ప్రతిపదార్థం
సః =
ఆ అర్జునుడు, సైకతవతీః = ఇసుక తిన్నెలు కలిగినట్టియు (నాయికల పరంగా విశాలమైన
పిరుదులు కలిగినట్టియు), అభితః = అంతటా, శఫరీపరిస్ఫురిత
= శఫరి అనెడి చిన్న చేపల యొక్క చలనములే, చారు = అందమైన, దృ శః =
కన్నులుగా కలిగినట్టియు, సురనిమ్నగాం = దేవనదియైన గంగానదిని, ఉపయతీః = చేరుచున్నట్టియు (భజించుచున్నట్టియు), బృహజ్జఘనాః = విశాలమైన నితంబములు కలిగిన, లలితాః = సుకుమారలైన, సఖీః ఇవ = చెలికత్తెల వలె, స్థితాః = ఉన్నట్టి, సరితః = ఉపనదులను, తతార = దాటెను
(అతిక్రమించెను).
తాత్పర్యం
గంగానదిని
కలవడానికి నలువైపుల నుండి అనేక చిన్న చిన్న ఉపనదులు ప్రవహిస్తూ వస్తున్నాయి. ఆ
నదులకు ఇరువైపులా అందమైన ఇసుక తిన్నెలు ఉన్నాయి, వాటి నీటిలో
చిన్న చేపలు చంచలంగా ఈదుతూ మెరుస్తున్నాయి. ఆ దృశ్యం ఎలా ఉందంటే, విశాలమైన జఘన భాగం (పిరుదులు) కలిగి, చంచలమైన
కన్నులతో కూడిన సుకుమారలైన చెలికత్తెలు తమ నాయకురాలైన గంగానదిని సేవించడానికి
వస్తున్నట్లుగా ఉంది. అటువంటి నదులను అర్జునుడు దాటుకుంటూ ముందుకు సాగాడు.
విశేషాలు
(మల్లినాథసూరి వ్యాఖ్యానానుసారం)
- పద
వివరణలు: ‘సైకతవతీః’
అనగా పులినవతీః (ఇసుక తిన్నెలు గలవి) అని అర్థం. ‘శఫరీపరిస్ఫురితచారుదృశః’
అనగా చేపల యొక్క చలనములే అందమైన కన్నులుగా గలవి అని అర్థం. ‘సురనిమ్నగామ్’
అనగా గంగానదిని, ‘ఉపయతీః’
అనగా భజించుచున్న లేదా చేరుచున్న (భజంతీః) అని అర్థం.
- వ్యాకరణ
విశేషం: ‘ఉపయతీః’
అనే పదం ‘ఇణ్’ ధాతువుకు శతృ ప్రత్యయం చేర్చగా వచ్చిన రూపం. ఇది ఉగిత్ (ఉకార
ఇత్సంజ్ఞ) కావడం వల్ల ‘ఉగిదంచా’ అనే సూత్రంతో స్త్రీలింగంలో ‘ఙీప్’ ప్రత్యయం
వచ్చి ఉపయతీః అని రూపం సిద్ధించింది. ‘తతార’ అనగా అతిక్రమించెను (అతిచక్రమే).
- అలంకారం: ఉపనదులను గంగానదిని ఆశ్రయించే చెలికత్తెలుగా
(సఖీరివ) వర్ణించడం వల్ల, ఇసుక
తిన్నెలను విశాల జఘనాలుగా (బృహజ్జఘనాః) సంభావించడం వల్ల ఇక్కడ ‘ఉపమాలంకారం’
మరియు నదులపై స్త్రీత్వాన్ని ఆరోపించడం వల్ల ‘సమాసోక్త్యలంకారం’ మనోహరంగా
వ్యక్తమయ్యాయి.
17వ శ్లోకం
అధిరుహ్య
పుష్పభరణమ్రశిఖైః పరితః పరిష్కృతతలాం తరుభిః । మనసః ప్రసత్తిమివ మూర్త్ని గిరేః
శుచిమాససాద స వనాంతభువమ్ ॥ 17 ॥
ప్రతిపదార్థం
సః =
ఆ అర్జునుడు, అధిరుహ్య = (ఇంద్రకీల పర్వతాన్ని) అధిరోహించి, పుష్పభర = పూల భారము చేత, నమ్రశిఖైః = వంగిన అగ్రభాగాలు కలిగిన, తరుభిః = వృక్షముల చేత, పరితః = అంతటా, పరిష్కృతతలాం =
అలంకరించబడిన ఉపరితల స్వరూపము కలిగినట్టియు, శుచిం = అత్యంత స్వచ్ఛమైనట్టియు, (అందువల్లనే) మనసః = మనస్సు యొక్క, ప్రసత్తిం ఇవ =
నిర్మలత్వము (ప్రసన్నత) మూర్తీభవించినట్లుగా ఉన్నట్టియు, గిరేః = ఆ పర్వతము యొక్క, మూర్ధ్ని = శిఖరముపై నున్న, వనాంతభువమ్ = అరణ్య భూభాగాన్ని, ఆససాద = చేరెను.
తాత్పర్యం
అర్జునుడు
ఇంద్రకీల పర్వతాన్ని అధిరోహించాడు. ఆ పర్వత శిఖర భాగంపై ఒక అరణ్యం ఉంది. అక్కడి
వృక్షాలన్నీ పూల భారంతో కొమ్మల చివరలు వంగి, నలువైపులా ఆ భూభాగానికి గొప్ప అలంకారంగా
నిలిచాయి. ఆ వన ప్రదేశం ఎంత పవిత్రంగా, స్వచ్ఛంగా ఉందంటే, అది కేవలం ఒక
అరణ్యంలా కాక, మూర్తీభవించిన మనఃప్రసాదంలా (మనస్సు యొక్క స్వచ్ఛత రూపం
దాల్చినట్లుగా) అనిపించింది. అటువంటి ప్రశాంతమైన, నిర్మలమైన పర్వత
వన భాగాన్ని అర్జునుడు చేరుకున్నాడు.
విశేషాలు
(మల్లినాథసూరి వ్యాఖ్యానానుసారం)
- పద మరియు
వ్యాకరణ వివరణలు: ‘అధిరుహ్య’
(అధిరోహించి) అనే చోట అర్థబలాన్ని బట్టి ‘గిరిమ్’ (పర్వతాన్ని) అనే పదాన్ని
చేర్చుకోవాలి. ‘నమ్రశిఖైః’ అనగా వంగిన అగ్రభాగాలు కలవి (నతాగ్రైః).
‘పరిష్కృతతలామ్’ అనగా భూషించబడిన స్వరూపము కలది. ‘అధఃస్వరూపయోరస్త్రీ తలమ్’
అనే అమరకోశ నిఘంటువు ప్రకారం ఇక్కడ ‘తల’ శబ్దానికి స్వరూపము లేదా భూమి అని
అర్థం. ‘సంపర్యుపేభ్యః కరోతౌ భూషణే’ అనే వ్యాకరణ సూత్రం చేత ఇక్కడ ‘పరిష్కృత’
అనే చోట ‘సుట్’ ఆగమం వచ్చి ‘ష్’ కారంగా మారింది. ‘శుచిమ్’ అనగా పరిశుద్ధమైనది
(శుద్ధామ్).
- అంత శబ్ద
వివరణ: ‘వనాంతభువమ్’ లోని ‘అంత’ శబ్దం
ఇక్కడ అవసానాన్ని గాక స్వరూపాన్ని సూచిస్తుంది. ‘అంతోఽధ్యవసితే మృత్యౌ
స్వరూపే నిశ్చయేఽంతికే’ అనే వైజయంతీ నిఘంటువు ప్రమాణం ప్రకారం వనాంతము అనగా
వన స్వరూపము కలిగిన భూమి అని అర్థం.
- అలంకారం: పర్వత వనం యొక్క అత్యంత పవిత్రతను చూసి, అది మనస్సు యొక్క నిర్మలత్వమే (మనఃప్రసాదమే)
ఆకారం దాల్చిందా అన్నట్లు ఊహించడం జరిగింది. తద్ధేతువు వల్ల తద్భావనను
ఊహించడం చేత ఇక్కడ ‘ఉత్ప్రేక్షాలంకారం’ సిద్ధించింది.
18వ శ్లోకం
అనుసాను
పుష్పితలతావితతిః ఫలితోరుభూరుహవివిక్తవనః । ధృతిమాతతాన తనయస్య
హరేస్తపసేఽధివస్తుమచలామచలః ॥ 18 ॥
ప్రతిపదార్థం
అనుసాను
= ప్రతి శిఖరమునందును (పర్వతపు ప్రతీ చరియందును), పుష్పిత = పూలతో
కూడిన, లతావితతిః = తీగల సమూహములు కలదియు, ఫలిత = పండ్లతో
కూడిన, ఉరు = గొప్పవైన, భూరుహ = వృక్షములు కలిగినట్టియు, వివిక్తవనః = నిర్జనమును (పవిత్రమును) అయిన అరణ్యములు కలిగినట్టి, అచలః = ఆ ఇంద్రకీల పర్వతము, హరేః తనయస్య = ఇంద్రుని కుమారుడైన అర్జునునికి, తపసే = తపస్సు చేసికొనుట కొరకై, అధివస్తుం = అక్కడ నివసించుటకు (అధిష్టించుటకు), అచలాం = నిశ్చలమైన, ధృతిం = ఉత్సాహమును (ధైర్యమును), ఆతతాన = విస్తరింపజేసెను (కలిగించెను).
తాత్పర్యం
ఆ
ఇంద్రకీల పర్వతంలోని ప్రతి చరియందు, ప్రతి శిఖరంపై పూల తీగలు అల్లుకుని ఉన్నాయి.
పండ్లతో బరువెక్కిన పెద్ద పెద్ద వృక్షాలతో ఆ అరణ్యమంతా నిండివుంది. జనం లేక ఎంతో
పవిత్రంగా, ప్రశాంతంగా ఉన్న ఆ పర్వత రాజం, ఇంద్రపుత్రుడైన అర్జునుడు అక్కడ నిశ్చింతగా
తపస్సు చేసుకోవడానికి అనువుగా, అతని మనస్సులో ఎనలేని నిశ్చలమైన ఉత్సాహాన్ని, ధైర్యాన్ని పుట్టించింది. ఆ వాతావరణం అర్జునుడికి తపస్సుపై మరింత
పట్టుదలను పెంచింది.
విశేషాలు
- వ్యాకరణ
మరియు నిఘంటు వివరణలు: ‘అనుసాను’
అనగా ప్రతి సానువు నందు (ప్రతిసాను). ఇది వీప్సార్థంలో (ఆవృత్తిని సూచించే
అర్థంలో) వచ్చిన ‘అవ్యయీభావ సమాసం’. ‘పుష్పిత’ అనగా పూలు పూసిన (సంజాతపుష్ప)
అని అర్థం. ‘వివిక్తవనః’ లోని వివిక్త శబ్దానికి నిర్జనమైన లేదా పవిత్రమైన
అని అర్థం. ‘వివిక్తౌ పూతవిజనౌ’ అని అమరకోశ నిఘంటువు చెప్తోంది. ‘అచలః’ అనగా
ఇంద్రకీల పర్వతము. ‘హరేః తనయస్య’ అనగా ఇంద్రుని కుమారుడైన అర్జునుని యొక్క
అని తాత్పర్యం. ‘అధివస్తుమ్’ అనగా అధిష్టించుటకు. ఇక్కడ నివాస క్రియకు, ఉత్సాహం కలగడానికి కర్త ఒక్కడే (అర్జునుడే)
కాబట్టి ‘తుమున్’ ప్రత్యయం వచ్చింది. ‘అచలామ్’ అనగా నిశ్చలమైన, ‘ధృతిమ్’ అనగా ఉత్సాహమును (ఉత్సాహమ్), ‘ఆతతాన’ అనగా విస్తరింపజేసెను (చకార).
- అలంకారం: పర్వతానికి విశేషణాలైన పుష్పితలతలు, ఫలిత వృక్షాలు, పవిత్ర వనభూములు అనే పదార్థాలు అర్జునుడికి
తపస్సు పట్ల నిశ్చలమైన ఉత్సాహం (ధృతి) కలగడానికి బలమైన కారణాలుగా మారాయి. ఇలా
ఒక కార్యానికి అనేక విశేషణ పదార్థాలు హేతువులుగా వర్ణించబడటం వల్ల ఇక్కడ
‘కావ్యలింగా లంకారం’ ప్రదర్శించబడింది.
19వ శ్లోకం
ప్రణిధాయ
తత్ర విదినాథ ధియం దధతః పురాతనమునేర్మునితామ్ । శ్రమమాదధావసుకరం న తపః
కిమివావసాదకరమాత్మవతామ్ ॥ 19 ॥
ప్రతిపదార్థం
అథ =
ఆ తరువాత, తత్ర = ఆ ఇంద్రకీల పర్వతమునందు, విధినా = యోగశాస్త్ర పద్ధతి ననుసరించి, ధియం = చిత్తవృత్తిని (ధ్యానమును), ప్రణిధాయ =
ధ్యేయవస్తువునందు లగ్నము చేసి, మునితాం = మునిభావమును (మౌనమును), దధతః = వహించినట్టియు, పురాతనమునేః = పురాతన మునియైన నరనారాయణులలో
నరుడైన (అర్జునునికి), అసుకరం = ఇతరులకు చేయ శక్యము కాని (దుష్కరమైన), తపః = తపస్సు, శ్రమం = అలసటను (ఖేదమును), న ఆదధౌ = కలిగింపలేదు, తథాహి = అది యుక్తమే కదా, ఆత్మవతాం = జితేంద్రియులైన మహాత్ములకు, అవసాదకరం =
వికారమును (అశాంతిని) కలిగించునది, కిం ఇవ = ఏమున్నది (ఏదీ లేదు), ఇవ శబ్దః = ఇక్కడ ‘ఇవ’ అనే శబ్దము, వాక్యాలంకారే =
వాక్యాలంకారము కొరకై వాడబడినది.
తాత్పర్యం
ఆ
ఇంద్రకీల పర్వతంపై అర్జునుడు యోగశాస్త్ర నియమాల ప్రకారం తన చిత్తాన్ని పరమాత్మపై
లగ్నం చేశాడు. మునివృత్తిని స్వీకరించి నిశ్చల ధ్యానంలో మునిగిపోయాడు. సాధారణ
మానవులకు సాధ్యం కాని అత్యంత కఠోరమైన ఆ తపస్సు అర్జునునికి ఎలాంటి అలసటను గానీ, బాధను గానీ కలిగించలేదు. ఎందుకంటే, మనోనిగ్రహం
కలిగిన ధీరులకు ఈ లోకంలో అశాంతిని లేదా అలసటను కలిగించగలిగే కష్టతరమైన పని అంటూ
ఏదీ ఉండదు కదా!
విశేషాలు
(మల్లినాథసూరి వ్యాఖ్యానానుసారం)
- పద మరియు
వ్యాకరణ వివరణలు: ‘విధినా’
అనగా యోగశాస్త్ర నియమాలను అనుసరించి అని అర్థం. ‘ప్రణిధాయ’ అనగా ధ్యేయ
వస్తువుపై చిత్తవృత్తిని నియమించడం. ఇక్కడ ‘నేర్గదానద్నద్యాతి...’ అనే పాణిని
సూత్రం చేత ‘ధా’ ధాతువుకు ముందున్న ‘ప్ర’ మరియు ‘ని’ ఉపసర్గల ప్రభావం వల్ల
‘న’ కారానికి ‘ణ’ కారం (ణత్వము) వచ్చింది. ‘మునితాం దధతః’ అనగా తపస్సు
చేయుచున్న అని అర్థం. ‘పురాతనమునేః’ అని అర్జునుడిని సంబోధించడం ద్వారా అతను
పూర్వజన్మలో ‘నర’ మహర్షి అనే విషయాన్ని గుర్తుచేశారు. ‘అసుకరమ్’ అనగా ఇతరులకు
సాధ్యం కాని దుష్కరమైన పని. ‘శ్రమమ్’ అనగా ఖేదము లేదా అలసట. ‘న ఆదధౌ’ అనగా కలిగింపలేదు
(న చకార).
- సూక్తి
విశ్లేషణ: ‘ఆత్మవతామ్’
అనగా మనస్వి గలవారికి లేదా జితేంద్రియులకు. ‘అవసాదకరమ్’ అనగా అశాంతిని జననము
చేయునది. వారికి ఏదీ అశాంతిని కలిగించలేదు. ఇక్కడి ‘ఇవ’ శబ్దానికి ప్రత్యేక
అర్థం లేదు, అది కేవలం వాక్యాలంకారంగా (వాక్య పూరణకు)
వాడబడింది.
- అలంకారం: అర్జునుని తపస్సు శ్రమను కలిగించలేదు అనే
విశేష విషయాన్ని, ‘మనోనిగ్రహం
గలవారికి ఏదీ అవసాదాన్ని కలిగించదు’ అనే సామాన్య సూక్తి చేత సమర్థించడం వల్ల
ఇక్కడ ‘అర్థాంతరన్యాసాలంకారం’ ప్రదర్శించబడింది.
20వ శ్లోకం
శమయన్ధృతేంద్రియశమైకసుఖః
శుచిభిర్గుణైరఘమయం స తమః । ప్రతివాసర్హం సుకృతిభిర్వవృధే విమలః కలాభిరివ శీతరుచిః
॥ 20 ॥
ప్రతిపదార్థం
ధృతేంద్రియశమైకసుఖః
= నిగ్రహింపబడిన ఇంద్రియముల యొక్క శాంతియే ఏకైక (ముఖ్యమైన) సుఖముగా కలిగినట్టియు
(చంద్రుని పరంగా: ఇంద్రియములకు అనగా ప్రాణులకు తాపనివారణను కలిగించే అద్వితీయమైన
ఆహ్లాదమును ధరించినట్టియు), శుచిభిః = పరిశుద్ధమైన, గుణైః = మైత్రి మొదలైన సద్గుణముల చేత (చంద్రుని పరంగా: కాంతి మొదలైన
గుణముల చేత), అఘమయం = పాపరూపమైన, తమః = అజ్ఞానమును (చంద్రుని పరంగా: చీకటిని), శమయన్ = నశింపజేయుచున్నట్టియు, విమలః = దోషరహితుడైన (పాపరహితుడైన), సః = ఆ అర్జునుడు, ప్రతివాసరం = రోజురోజుకూ, సుకృతిభిః = తాను చేయుచున్న తపోవిశేషముల చేత (పుణ్యముల చేత), కలాభిః = కలతో కూడిన, శీతరుచిః ఇవ = చంద్రుని వలె, వవృధే = వృద్ధి చెందెను.
తాత్పర్యం
ఇంద్రియ
నిగ్రహం వల్ల కలిగే శాంతిని మాత్రమే ఏకైక సుఖంగా భావించే ఆత్మారాముడైన అర్జునుడు, మైత్రి మొదలైన తన పరిశుద్ధ గుణాల చేత పాపరూపమైన అజ్ఞానాంధకారాన్ని
తొలగిస్తూ, రోజురోజుకూ తన తపఃప్రభావం (పుణ్యం) చేత వృద్ధి చెందాడు. అది ఎలా
ఉందంటే... జగత్తుకు తాపత్రయ నివారణను కలిగించే అమృత కిరణాలు కలిగి, తన నిర్మలమైన కాంతితో చీకట్లను పారద్రోలుతూ, ప్రతిరోజూ కళలతో వృద్ధి చెందే శుక్లపక్ష చంద్రుని వలె అర్జునుడు
ప్రకాశించాడు.
విశేషాలు
(మల్లినాథసూరి వ్యాఖ్యానానుసారం)
- ద్వివిధ
అర్థాల సమన్వయం (శ్లేష): ఈ
శ్లోకంలోని విశేషణాలు అర్జునునికి, చంద్రునికి
ఇద్దరికీ వర్తిస్తాయి.
- అర్జునుని
పరంగా: ‘ధృతేంద్రియశమైకసుఖః’
అనగా బాహ్య విషయాల నుండి ఇంద్రియాలను మళ్లించడం (విషయవ్యావృత్తి) ద్వారా
కలిగే ప్రశాంతతనే పరమ సుఖంగా భావించేవాడు (ఆత్మారాముడు). ‘శుచిభిః గుణైః’
అనగా యోగశాస్త్రంలో చెప్పబడిన మైత్రి, కరుణ
మొదలైన నిర్మల గుణాలు. ‘అఘమయం తమః’ అనగా పాపరూపమైన అజ్ఞాన చీకటి.
‘సుకృతిభిః’ అనగా తపస్సుల చేత (ఇక్కడ ‘సుకృత’ శబ్దానికి స్త్రీలింగంలో
‘క్తీన్’ ప్రత్యయం రావడం వల్ల రూపం సిద్ధించింది).
- చంద్రుని
పరంగా (శీతరుచి): ‘ధృత
ఇంద్రియాణాం శమః’ అనగా సమస్త ప్రాణుల ఇంద్రియాల తాపాన్ని నివారించి
అద్వితీయమైన ఆహ్లాదాన్ని (సుఖాన్ని) ఇచ్చేవాడు. ‘శుచిభిః గుణైః’ అనగా
తెల్లని కిరణ కాంతులు. ‘తమః’ అనగా రాత్రివేళ దట్టంగా అలముకునే చీకటి.
‘కలాభిః’ అనగా చంద్రుని పదహారు కళలు.
- అలంకారం: అర్జునుడిని వృద్ధి చెందుతున్న చంద్రునితో
పోల్చడం వల్ల ఇక్కడ ‘ఉపమాలంకారం’ శ్లేషానుప్రాణితమై వ్యక్తమైంది. ‘వవృధే’
అనగా వృద్ధి పొందెను అని మల్లినాథుల వివరణ.
21వ శ్లోకం
అధరీచకార
చ వివేకగుణాదగుణేషు తస్య ధియమస్తవతః । ప్రతిఘాతినీం విషయసంగరతిం నిరుపప్లవః
శమసుఖానుభవః ॥ 21 ॥
ప్రతిపదార్థం
చ =
ఇంకా, వివేకగుణాత్ = తత్వజ్ఞానము (సదసద్వివేకము) అనెడి గుణము వలన (హేతువు
వలన), అగుణేషు = దోషములైన కామక్రోధాదుల యందు, ధియం =
చిత్తవృత్తిని, అస్తవతః = నిరోధించినట్టి (తొలగించినట్టి), తస్య = ఆ అర్జునుని యొక్క, నిరుపప్లవః = ఎలాంటి ఆటంకములు లేని (నిర్బాధమైన), శమసుఖానుభవః = బ్రహ్మానంద సుఖానుభవము (శాంత్యానందానుభవము), ప్రతిఘాతినీం = యోగ విఘ్నమును కలిగించునట్టియు (ఆటంకములతో
కూడినట్టియు), విషయసంగరతిం = శబ్ద స్పర్శ రూప రసాది విషయ సుఖములందలి ఆసక్తిని, అధరీచకార = తక్కువగా చేసెను (అనగా లౌకిక సుఖాలపై అతనికి పూర్తిగా
నిరాసక్తతను కలిగించెను).
తాత్పర్యం
సదసద్వివేకము
(తత్వజ్ఞానము) అనే సద్గుణం వల్ల అర్జునుడు కామక్రోధాది దుర్గుణాల వైపు వెళ్లకుండా
తన చిత్తవృత్తిని పూర్తిగా నియంత్రించాడు. అలా ఇంద్రియాలను జయించడం వల్ల అతనికి
లభించిన నిర్మలమైన, నిరంతరాయమైన బ్రహ్మానంద సుఖానుభవం, యోగ సాధనకు ఆటంకం కలిగించే లౌకిక విషయ సుఖాల పట్ల (శబ్ద, స్పర్శాది భోగాల పట్ల) ఉండే ఆసక్తిని పూర్తిగా అణచివేసింది. ఉన్నతమైన
ఆనందం లభించినప్పుడు అల్పమైన సుఖాలు దానంతట అవే దూరం అవుతాయి కదా!
విశేషాలు
(మల్లినాథసూరి వ్యాఖ్యానానుసారం)
- వ్యాకరణ
మరియు పద వివరణలు: ‘చ’ అనే
అవ్యయం పూర్వ శ్లోకంలోని విషయానికి అదనపు విశేషాన్ని జోడించడానికి వాడబడింది.
‘వివేకః’ అనగా తత్త్వాన్ని నిర్ధారించడం (తత్త్వావధారణం). ‘వివేకగుణాత్’ అనే
చోట ‘విభాషా గుణేఽస్త్రియామ్’ అనే పాణిని సూత్రం ప్రకారం హేతువును
సూచించడానికి పంచమీ విభక్తి వచ్చింది. ‘అగుణేషు’ అనగా గుణములు కానివి, అంటే కామక్రోధాది దోషములు అని అర్థం. ఇక్కడ
విరోధార్థంలో ‘నఞ్’ సమాసం వచ్చింది. ‘అస్తవతః’ అనగా చిత్తవృత్తిని దోషాల
నుండి మళ్లించిన లేదా నివారించిన (నివారితవతః) అని అర్థం.
- భావ
విశ్లేషణ: ‘నిరుపప్లవః’
అనగా ఎటువంటి విఘ్నాలు లేని నిర్బాధమైన స్థితి. ‘శమసుఖానుభవః’ అనగా శాంతి
వల్ల కలిగే ఆనందానుభవం. ‘ప్రతిఘాతినీం’ అనగా ఆటంకాలతో కూడిన (సోపప్లవామ్).
‘విషయసంగరతిమ్’ అనగా శబ్ద, స్పర్శ, రూప, రస, గంధాది లౌకిక విషయాలను అనుభవించాలనే కోరిక
(ఉపభోగరుచి). ‘అధరీచకార’ అనగా విషయాలపై నిఃస్పృహను (కోరిక లేకపోవడాన్ని)
కలిగించెను అని తాత్పర్యం.
- తాత్త్విక
రహస్యం: మల్లినాథులు
ఇక్కడ ఒక ముఖ్యమైన భావాన్ని ప్రకటించారు: “ఉత్కృష్ట సుఖలాభస్య ప్రకృష్ట
వైరాగ్య హేతుత్వాత్” – అనగా అత్యున్నతమైన ఆత్మానందం లభించినప్పుడు, ప్రాకృతికమైన లేదా లౌకికమైన విషయ సుఖాలపై
తీవ్రమైన వైరాగ్యం కలగడం సహజం. పరమానంద ప్రాప్తి ముందు లౌకిక సుఖాలు అల్పంగా
భాసించడమే ఇక్కడి విశేషం.
22వ శ్లోకం
మనసా
జపైః ప్రణతిభిః ప్రయతః సముపేయివానధిపతిం స దివః । సహజేతరౌ జయశమౌ దధతీ బిభరాంబభూవ
యుగపన్మహసీ ॥ 22 ॥
ప్రతిపదార్థం
ప్రయతః
= అహింస మొదలైన నియమములందు ఆసక్తుడైనట్టియు, మనసా = మనస్సు చేత (ధ్యానము చేత), జపైః = వాక్కు చేత (విశిష్ట మంత్రముల అభ్యాసముల చేత), ప్రణతిభిః = కాయము చేత (నమస్కారముల చేత) – ఈ విధముగా త్రికరణ శుద్ధిగా, దివః అధిపతిం = స్వర్గాధిపతియైన ఇంద్రుడిని, సముపేయివాన్ = ఆశ్రయించినట్టి (సేవించినట్టి), సః = ఆ అర్జునుడు, సహజేతరౌ = సహజమైనట్టియు మరియు ఆగంతకమైనట్టియు
(స్వాభావిక, నూతనములైన), జయశమౌ = వీర, శాంత రసములను
(జయమును, శమమును), దధతీ = పోషించుచున్నట్టి, మహసీ = తేజస్సులను (శౌర్య, తపో తేజస్సులను), యుగపత్ = ఒకే
సమయంలో, బిభరాంబభూవ = వహించెను.
తాత్పర్యం
అహింసాది
వ్రతనిష్ఠుడైన అర్జునుడు మనస్సుతో ధ్యానం, వాక్కుతో మంత్రజపం, శరీరంతో
నమస్కారాలు చేస్తూ త్రికరణ శుద్ధిగా స్వర్గాధిపతియైన ఇంద్రుడిని ఉద్దేశించి తపస్సు
ప్రారంభించాడు. ఆ సమయంలో అతను ఒకేసారి రెండు పరస్పర విరుద్ధ తేజస్సులను వహించాడు.
ఒకటి—శత్రువులను జయించే సహజ సిద్ధమైన క్షత్రియ శౌర్య తేజస్సు (వీరరసం).
రెండు—తపస్సు వల్ల కొత్తగా వచ్చి చేరిన పరమ శాంత తేజస్సు (శాంతరసం). ఈ రెండు
తేజస్సులు అతనిలో ఏకకాలంలో ప్రకాశించాయి.
విశేషాలు
(మల్లినాథసూరి వ్యాఖ్యానానుసారం)
- పద మరియు
వ్యాకరణ వివరణలు: ‘ప్రయతః’
అనగా అహింస మొదలైన యమ-నియమాలలో నిరతుడైనవాడు. ‘మనసా జపైః ప్రణతిభిః’ అనగా
వరుసగా మనస్సు, వాక్కు, కాయము అనే కర్మల చేత ఇంద్రుడిని
‘సముపేయివాన్’ (ఉపసేదివాన్ - సేవించినవాడు) అని అర్థం. ‘సహజేతరౌ’ అనగా
నైసర్గిక (సహజమైన) మరియు ఆగంతక (బయట నుండి వచ్చిన) అని అర్థం. ‘జీయతే అనేన
ఇతి జయః’ – దీని చేత జయించబడును కాబట్టి జయము అనగా వీరరసము. ఇక్కడ ‘పరచ్’ అనే
సూత్రంతో ‘అచ్’ ప్రత్యయం
వచ్చింది. ‘శమ్యతే అనేన ఇతి శమః’ – దీని చేత శాంతింపబడును కాబట్టి శమము అనగా
శాంతరసము. ‘మహసీ’ అనగా ఆ రెండు తేజస్సులు. ‘బిభరాంబభూవ’ అనగా వహించెను
(వభార). ఇక్కడ ‘భీహ్రీభృహువామ్...’ అనే వ్యాకరణ నియమం చేత వికల్పంగా ‘ఆమ్’
ప్రత్యయం వచ్చి ఈ రూపం సిద్ధించింది.
- తాత్త్విక
రహస్యం: ఒకే సమయంలో
పరస్పర విరుద్ధాలైన వీర, శాంత రసాలు
ఒకే ఆశ్రయంలో (అర్జునునిలో) ప్రదర్శితమవ్వడం వల్ల, ఈ లోకంలో అర్జునునికి ఉన్న అద్భుతమైన, అసాధారణమైన మహిమ (లోకాద్భుత మహిమత్వము)
ఇక్కడ వ్యంగ్యంగా ధ్వనిస్తోందని మల్లినాథులు వ్యాఖ్యానించారు.
23వ శ్లోకం
శిరసా
హరిన్మణినిభః స వహన్కృతాజన్మనోఽభిషవణేన జటాః । ఉపమాం యయావరుణదీధితిభిః
పరిమృష్టమూర్ధని తమాలతరౌ ॥ 23 ॥
ప్రతిపదార్థం
హరిన్మణినిభః
= మరకత మణి వలె శ్యామల వర్ణము (నల్లని కాంతి) కలిగినట్టి, సః = ఆ అర్జునుడు, అభిషవణేన = త్రిషవణ స్నానముల చేత (నిరంతర జలక్రీడ
లేదా స్నానము చేత), కృతాజన్మనః = పుట్టించబడినట్టి (అనగా
ఎర్రబారినట్టి), జటాః = జటలను, శిరసా = తలపై, వహన్ =
ధరించినవాడై, అరుణదీధితిభిః = సూర్యుని ఎర్రని కిరణముల చేత (లేదా అనూరుడి కాంతి
చేత), పరిమృష్టమూర్ధని = వ్యాపించబడిన శిఖరము కలిగిన, తమాలతరౌ = తమాల వృక్షముతో, ఉపమాం = సాదృశ్యమును (పోలికను), యయౌ = పొందెను.
తాత్పర్యం
మరకత
మణి వలె నల్లని దేహకాంతి కలిగిన అర్జునుడు, నిరంతరం నదిలో స్నానాలు చేయడం వల్ల అతని జటలు
ఎర్రటి రంగులోకి (పిత వర్ణంలోకి) మారాయి. అట్టి ఎర్రని జటలను తన నల్లని శిరస్సుపై
ధరించిన అర్జునుడు ఎలా ప్రకాశించాడంటే... నల్లగా ఉండే ఒక తమాల వృక్షం యొక్క
అగ్రభాగంపై, ఉదయకాలపు సూర్యుని (అరుణుని) ఎర్రటి కిరణాలు పడి ప్రకాశిస్తున్నప్పుడు
ఆ చెట్టు ఎంత అందంగా ఉంటుందో, అర్జునుడు కూడా అంతటి సాదృశ్యాన్ని పొందాడు.
విశేషాలు
(మల్లినాథసూరి వ్యాఖ్యానానుసారం)
- పద
వివరణలు: ‘హరిన్మణినిభః’
అనగా మరకత మణితో సమానమైన శ్యామల దేహము కలవాడు. ‘అభిషవణేన’ అనగా స్నానము చేత.
‘కృతాజన్మనః’ అనగా స్నానాల వల్ల జటలు జనించి ఎర్రబారాయని (పిశంగీః) భావం.
‘అరుణదీధితిభిః’ అనగా సూర్యుని (లేదా అనూరుని) ఎర్రని కిరణాల చేత.
‘పరిమృష్టమూర్ధని’ అనగా వ్యాపించిన శిఖర భాగము కలది (వ్యాప్తశిరసి).
- అలంకార
విశేషం: ‘ఉపమాం యయౌ’
అనగా తమాల వృక్షం యొక్క సాదృశ్యాన్ని పొందెను. ఇక్కడ ‘ఉపమా’ శబ్దం నేరుగా
వాడబడటం వల్ల ఇది ‘ఆర్థీ ఉపమ’ అవుతుంది. తమాల వృక్షం ఉపమానంగా మారడానికి అది
ఆధారంగా ఉన్నందున ఇక్కడ వృక్ష శబ్దానికి సప్తమీ విభక్తి (తమాలతరౌ) వచ్చిందని
మల్లినాథులు వ్యాకరణ సమర్థన చేశారు.
24వ శ్లోకం
ధృతహేతిరప్యధృతజిహ్మమతిశ్చరితైర్మునీనధరయంఛుచిభిః
। రజయాంచకార విరజాః స మృగాన్కమివేషతే రమయితుం న గుణాః ॥ 24 ॥
ప్రతిపదార్థం
ధృతహేతిః
అపి = (ధనస్సు మొదలైన) ఆయుధములను ధరించినవాడైనప్పటికీ, అధృతజిహ్మమతిః = కుటిల బుద్ధిని వహింపనివాడును, శుచిభిః = పవిత్రమైన, చరితైః = ప్రవర్తనల చేత, మునీన్ = మునులను సైతము, అధరయన్ = తిరస్కరించుచున్నవాడును
(మించిపోవుచున్నవాడును), విరజాః = రజోగుణ రహితుడైన (పాపరహితుడైన), సః = ఆ అర్జునుడు, మృగాన్ = అడవి జంతువులను (లేళ్లను), రజయాంచకార = ఆనందింపజేసెను (తన వశం చేసుకొనెను), తథాహి = అది నిజమే కదా, గుణాః = దయ మొదలైన సద్గుణములు, కం ఇవ = ఎవరిని తానూ, రమయితుం = ఆనందింపజేయుటకు (వశీకరించుకొనుటకు), న ఈషతే = సమర్థములు కావు (అనగా అన్నింటినీ వశీకరించుకోగలవు).
తాత్పర్యం
అర్జునుడు
చేతిలో ఆయుధాలు ధరించి ఉన్నప్పటికీ, అతని మనస్సులో ఎలాంటి కపటం గానీ, క్రూరత్వం గానీ లేదు. అతని పవిత్రమైన నడవడిక చూసి అక్కడి మునులు సైతం
ఆశ్చర్యపోయారు. బాహ్యవేషం భయంకరంగా ఉన్నా, అంతఃకరణంలో రజోగుణం లేని పవిత్రుడైనందున, ఆ అడవిలోని క్రూర మృగాలు, లేళ్లు సైతం అతనిని చూసి భయపడకుండా అతని ప్రేమకు
వశమయ్యాయి. దయాది సద్గుణాలు ఎవరిని మాత్రం ఆనందింపజేయలేవు? అందరినీ వశీకరించుకోగలవు. ఎదుటివారికి నమ్మకం కలగడానికి పవిత్రమైన
గుణాలే కారణం కానీ, వేషభాషలు కావని భావం.
విశేషాలు
(మల్లినాథసూరి వ్యాఖ్యానానుసారం)
- పద మరియు
వ్యాకరణ వివరణలు: ‘ధృతహేతిః’
అనగా ధరించిన ఆయుధములు కలవాడు. ‘అధృతజిహ్మమతిః’ అనగా కుటిల బుద్ధి లేనివాడు.
‘అధరయన్’ అనగా తన పవిత్ర చరిత్ర చేత మునులను సైతం తిరస్కరించుచున్నవాడు
(మించిపోవుచున్నవాడు). వేషం వల్ల భయంకరంగా ఉన్నా కర్మల వల్ల కాదని భావం.
‘విరజాః’ అనగా రజోగుణము లేనివాడు. ‘రజయాంచకార’ అనగా సంతోషపెట్టెను (రమయామాస).
ఇక్కడ ‘రజేర్ణౌ మృగరమణే నలోపో వక్తవ్యః’ అనే ప్రత్యేక వ్యాకరణ వార్తికం చేత
‘రంజ్’ ధాతువులోని ‘న’ కారానికి లోపం జరిగి ‘రజయాంచకార’ అనే రూపం ఏర్పడింది.
- తాత్త్విక
సూక్తి: ‘గుణాః కమివ
రమయితుం న ఈషతే’ – దయాది గుణాలు ఎవరిని వశీకరించుకోలేవు? అందరినీ వశీకరించగలవు. ఎదుటివారిలో పరమ
విశ్వాసం కలగడానికి ‘శుద్ధి’ (ఆంతరంగిక పవిత్రత) మాత్రమే కారణం అవుతుంది కానీ, పై వేషము లేదా పరిచయాలు కావని మల్లినాథుల
చక్కని వివరణ.
- అలంకారం: అర్జునుడు మృగాలను రంజింపజేశాడు అనే
విశేషాన్ని ‘గుణాలు ఎవరిని రంజింపజేయవు’ అనే సామాన్య సూక్తితో సమర్థించడం
వల్ల ఇక్కడ ‘అర్థాంతరన్యాసాలంకారం’ సిద్ధించింది.
25వ శ్లోకం
అనుకూలపాదినమచండగతిం
కిరతా సుగంధిమభితః పవనమ్ । అవధీరితార్తవగుణం సుఖతాం నయతా రుచాం నిచయమంశుమతః ॥ 25 ॥
పీఠిక
అథాస్య
త్రిభిస్తపఃసిద్ధిమాహ - అనుకూలేత్యాదినా ॥ (ఇకపై రాబోయే
మూడు శ్లోకాల ద్వారా అర్జునుని యొక్క తపఃసిద్ధి ప్రభావం ఎలా ఉందో మల్లినాథులు
వివరిస్తున్నారు. ప్రకృతి అతనికి ఎలా అనుకూలించిందో ఇక్కడ చెప్పబడుతోంది).
ప్రతిపదార్థం
అభితః
= నలువైపులా, అనుకూలపాతినం = (అర్జునునికి) అనుకూలముగా వీచునట్టియు (ప్రతికక్షంగా
లేనట్టియు), అచండగతిం = తీవ్రత లేని మందగమనము కలిగినట్టియు, సుగంధిం = మంచి వాసన కలిగినట్టియునైన, పవనం = వాయువును, కిరతా = ప్రవర్తింపజేయుచున్నట్టియు (కురిపించుచున్నట్టియు), ఆ్తవగుణః = ఆయా ఋతువులకు సంబంధించిన తీక్ష్ణత్వాది స్వభావములు
(గుణములు), అవధీరితః = తిరస్కరించబడినట్టియు, అంశుమతః =
సూర్యుని యొక్క, రుచాం = కిరణముల యొక్క, నిచయం = సమూహమును, సుఖతాం =
సుఖకరమైన స్పర్శను పొందునట్లుగా, నయతా = మార్చుచున్నట్టియు (పొందించుచున్నట్టియు)
— (తరువాతి శ్లోకంలోని ‘తపోవనము’తో దీనికి అన్వయం).
తాత్పర్యం
అర్జునుని
తపస్సు పండుతున్న తరుణంలో, ఆ తపోవనంలో ప్రకృతి అంతా అతనికి అనుకూలంగా
మారింది. గాలి ఎదురు తిరగకుండా, ఎంతో హాయిగా, మందగమనంతో, సువాసనలు వెదజల్లుతూ నలువైపులా వీచసాగింది. సూర్యుడు కూడా తన
ఋతుధర్మానికి విరుద్ధంగా, తన కిరణాలలోని తీవ్రమైన వేడిని (తీక్ష్ణత్వాన్ని)
పక్కన పెట్టి, అర్జునునికి ఎంతో సుఖకరమైన, హాయినిచ్చే చల్లని స్పర్శను కలిగించేలా తన
కాంతిని మార్చుకున్నాడు.
విశేషాలు
(మల్లినాథసూరి వ్యాఖ్యానానుసారం)
- పద మరియు
సమాస వివరణలు: ‘అనుకూలపాతినం’
అనగా అనుకూలంగా వీచేది, ప్రతికూలంగా
లేనిది అని అర్థం. ‘అచండగతిమ్’ అనగా మందగామి (నెమ్మదిగా సాగేది). ‘సుగంధిమ్’
అనే చోట గంధ శబ్దానికి సమాసాంత ప్రత్యయం వచ్చింది. కవుల నిరంకుశత్వం వల్ల
లేదా ఆగంతక గుణాన్ని సూచించడానికి ఇక్కడ ఏకవచనంలో సమాసాంత రూపం
అంగీకరించబడింది. ‘ కిరతా ’ అనగా అంతటా ప్రవర్తింపజేయుచున్న (ప్రవర్తయతా) అని
అర్థం.
- ఋతు ధర్మ
వివరణ: ‘ఆ్తవః’ అనగా ఋతువుకు
సంబంధించినది (ఋతోరణ్ అనే సూత్రంతో అణ్ ప్రత్యయం వచ్చింది). ‘ఆ్తవగుణః’ అనగా
ఎండకాలపు తీక్ష్ణత్వం లేదా చలికాలపు తీవ్రత వంటి ఋతు స్వభావం. అది ఇక్కడ
‘అవధీరితః’ (తిరస్కరించబడింది) అనగా సూర్యుడు తన వేడిని తగ్గించుకున్నాడు.
‘అంశుమతః రుచాం నిచయమ్’ అనగా సూర్య
కిరణాల సమూహాన్ని ‘సుఖతామ్’ – సుఖకరమైన స్పర్శ కలిగేలా మార్చాడు. ఇక్కడ
‘నయతి’ ధాతువు ద్వికర్మకము కావడం వల్ల రెండు కర్మ పదాల అన్వయం కుదిరింది.
- గమనిక: ఈ శ్లోకం విశేషణ ప్రధానమైనది. దీని పూర్తి
అన్వయం తర్వాతి శ్లోకాలతో కలిసి పూర్తవుతుందని మల్లినాథులు సూచించారు.
26వ శ్లోకం
నవపల్లవాంజలిభృతః
ప్రచయే బృహతస్తరూన్గమయతావనతిమ్ । స్తృణతా తృణైః ప్రతినశం మృదుభిః శయనీయతాముపయతీం
వసుధామ్ ॥ 26 ॥
ప్రతిపదార్థం
ప్రచయే
= (అర్జునుడు పూజాద్రవ్యముల కొరకై) పూలను కోయుచున్న సమయమున, నవపల్లవాంజలిభృతః = నూతనములైన చిగురుటాకులను దోసిళ్లుగా (అంజలిగా)
ధరించినట్టి, బృహతః = మిక్కిలి ఎత్తైన, తరూన్ = వృక్షములను, అవనతిం = వంగునట్లుగా (నమ్రతను), గమయతా = పొందించుచున్నట్టియు, ప్రతినైశం = ప్రతీ రాత్రివేళయందును, శయనీయతాం = పడక
(శయన స్థానము) యొక్క స్థితిని, ఉపయతీం = పొందుచున్న, వసుధాం = భూదేవిని, మృదుభిః = మెత్తనైన, తృణైః = దర్భలు లేదా గడ్డిపోచల చేత, స్తృణతా =
కప్పుచున్నట్టియు (ఆచ్ఛాదన చేయుచున్నట్టియు) — (ఈ శ్లోక విశేషణాలు తర్వాతి 27వ శ్లోకంలోని ‘తపసా’ అనే కర్తకు అన్వయిస్తాయి).
తాత్పర్యం
అర్జునుడు
పూజ కొరకు పూలను కోయబోయినప్పుడు, అక్కడి పెద్ద పెద్ద ఎత్తైన వృక్షాలన్నీ తమ కొత్త
చిగుళ్లను దోసిళ్లుగా మార్చి, అతనికి అందుబాటులో ఉండేలా తమ కొమ్మలను కిందకు
వంచాయి. అలాగే, అర్జునుడు ప్రతీ రాత్రి పవళించే భూమిని, అతనికి ఏమాత్రం
కఠినంగా తగలకుండా ఉండేలా ప్రకృతి ఎంతో మెత్తనైన గడ్డిపోచలతో పరచి ఒక పరుపులా
సిద్ధం చేసింది.
విశేషాలు
(మల్లినాథసూరి వ్యాఖ్యానానుసారం)
- పద
వివరణలు: ‘ప్రచయే’
అనగా పుష్పములను కోయు ప్రసంగము నందు (పుష్పావచయప్రసంగే) అని అర్థం.
‘నవపల్లవాంజలిభృతః’ అనగా కొత్త చిగుళ్లే అంజలులుగా (దోసిళ్లుగా) ధరించినవి.
‘బృహతః’ అనగా ఎత్తైన వృక్షములు (ఉచ్చాన్ తరూన్). ‘శయనీయతామ్’ అనగా శయన
స్థానముగా మారిన (శయనస్థానభూతామ్) అని, ‘స్తృణతా’
అనగా ఆచ్ఛాదన చేయుచున్న (ఆచ్ఛాదయతా) అని మల్లినాథుల వివరణ.
- వ్యాకరణ
విశేషం: ‘గమయతా’
(వంచుచున్న) అనే ణ్యంత క్రియ ప్రయోగించబడినప్పుడు, పాణిని సూత్రమైన
‘గతిబుద్ధిప్రత్యవసానార్థశబ్దకర్మాకర్మకాణామణికర్తా స ణౌ’ అనే నియమం ప్రకారం
ఇక్కడ ‘తరూన్’ (వృక్షములు) అనే పదానికి కర్మత్వము (ద్వితీయా విభక్తి)
వచ్చింది. ‘ప్రతినైశమ్’ అనగా నిశి నిశి (ప్రతీ రాత్రి).
27వ శ్లోకం
పతితైరపేతజలదాన్నభసః
పృషతైరపాం శమయతా చ రజః । స దయాలునేవ పరిగాఢకృశః పరిచర్యయానుజగృహే తపసా ॥ 27 ॥
ప్రతిపదార్థం
అపేతజలదాత్
= మేఘములు లేనట్టి (నిర్మలమైన), నభసః = ఆకాశము నుండి, పతితైః = రాలినట్టి, అపాం = నీటి యొక్క, పృషతైః =
బిందువుల చేత, రజః చ = ధూళిని కూడా, శమయతా = అణచివేయుచున్నట్టి, తపసా = (మూర్తీభవించిన) తపస్సు అనెడి కర్త చేత, పరిగాఢకృశః = (కఠోర నియమముల వల్ల) మిక్కిలి క్షీణించిన దేహము కలిగిన, సః = ఆ అర్జునుడు, దయాలునా ఇవ = దయాస్వభావము కలిగిన సేవకుని చేత వలె, పరిచర్యయా = (పూర్వ శ్లోకాలలో చెప్పబడిన వాయు, సూర్య, వృక్షాదుల) ఉపచారముల చేత, అనుజగృహే = అనుగ్రహింపబడెను (సహకరింపబడెను).
తాత్పర్యం
ఘోర
తపస్సు వల్ల అర్జునుని శరీరం అత్యంత కృశించిపోయింది. అతని స్థితిని చూసి
జాలిపడినట్లుగా, ఆ తపోవనంలో మేఘాలు లేకపోయినా ఆకాశం నుండి చల్లని నీటి బిందువులు రాలి
నేలపై ఉన్న ధూళిని అణచివేశాయి. ఇక్కడ వర్ణించిన సూర్య, వాయు, వృక్ష, జల విశేషాలన్నీ చూస్తుంటే, మూర్తీభవించిన తపస్సే ఒక దయామయుడైన సేవకునిలా మారి, కృశించిపోయిన అర్జునుడికి అన్ని విధాలా పరిచర్యలు (శుశ్రూషలు) చేస్తూ
అనుగ్రహించిందా అన్నట్లుగా ఉంది.
విశేషాలు
(మల్లినాథసూరి వ్యాఖ్యానానుసారం)
- పద
వివరణలు: ‘అపేతజలదాత్’
అనగా మేఘములు లేని ఆకాశము (నిరభ్రాత్ నభసః). ‘పృషతైః’ అనగా జలబిందువుల చేత.
‘పరిగాఢకృశః’ అనగా మిక్కిలి క్షీణించినవాడు (అతిక్షీణః). ‘పరిచర్యయా’ అనగా
పైన చెప్పబడిన విధముగా జరిగిన ఉపచారముల చేత (శుశ్రూషయా). ‘అనుజగృహే’ అనగా
అనుగ్రహించబడెను. ఇక్కడ అనుగ్రహం అనగా తపస్సుకు ప్రకృతి శక్తులు తోడ్పడటమే
(సహకారిత్వమే). సమస్త భూతములు అతనికి అనుకూలంగా మారడం వల్ల అతని తపస్సు
పక్వానికి వస్తోందని (పచేలిమం తపోఽస్య) భావం.
- అలంకార
సమన్వయం: మేఘాలు
లేని ఆకాశం నుండి నీటి బిందువులు పడి ధూళిని అణచడాన్ని, ఒక దయాళువు చేసే పరిచర్యగా ఊహించడం వల్ల
ఇక్కడ ‘ఉత్ప్రేక్షాలంకారం’ (దయాలునేవేత్యుత్ప్రేక్షా) చెప్పబడింది.
- ముగింపు
వ్యాఖ్య: 25, 26, 27 అనే ఈ మూడు
శ్లోకాలు పరస్పరం ఒకే తాత్పర్యంతో ముడిపడి ఉన్నాయి (కులకము). ఈ మూడు శ్లోకాల
వాక్యాలు కలిసి ఒకే ప్రధాన భావాన్ని ఇస్తున్నందున, ఇక్కడ ‘ఉత్ప్రేక్ష’యే ప్రధాన అలంకారముగా
నిలిచింది అని మల్లినాథులు ముగించారు.
28వ శ్లోకం
మహతే
ఫలాయ తదవేక్ష్య శివం వికసన్నిమిత్తకుసుమం స పురః । న జగామ విస్మయవశం వశినాం న
నిహంతి ధైర్యమనుభావగుణః ॥ 28 ॥
ప్రతిపదార్థం
సః =
ఆ అర్జునుడు, పురః = తన ఎదుట, మహతే = గొప్పదైన, ఫలాయ =
(తపఃసిద్ధి అనెడి) ఫలము కొరకు, వికసత్ = వ్యక్తమగుచున్నట్టి, శివం = మంగళకరమైన (సుఖకరమైన), తన్నిమిత్తం ఏవ = ఆ ఫలప్రాప్తిని సూచించేటటువంటి, కుసుమం = పుష్పము వంటిదైన ఆ ప్రకృతి వైభవాన్ని (శుభ శకునములను), అవేక్ష్య = చూచి, విస్మయవశం = ఆశ్చర్యమునకు లోనుగాక, న జగామ = ఉండెను (ఆశ్చర్యపడలేదు), తథాహి = అది
యుక్తమే కదా, వశినాం = జితేంద్రియులైన ధీరులకు, అనుభావః ఏవ =
ప్రభావమే (ఆత్మ స్థైర్యమే), గుణః = గొప్ప గుణము, సః చ = అది, ధైర్యం = వారి మానసిక నిశ్చలత్వాన్ని, న నిహంతి = నశింపజేయదు (వికారమును పుట్టించదు).
తాత్పర్యం
తన
తపస్సు ఫలించబోతోందనే విషయానికి సూచనగా (మొక్కకు పువ్వు పూసినట్లుగా) తన ఎదుట
కనిపిస్తున్న ఆ మంగళకరమైన ప్రకృతి మార్పులను, శుభ శకునములను అర్జునుడు చూశాడు. కానీ అతను
ఏమాత్రం అహంకరించలేదు, ఆశ్చర్యపడలేదు. ఎందుకంటే, ఇంద్రియ నిగ్రహం కలిగిన మహాత్ములకు వారి ఆత్మ స్థైర్యమే ఒక గొప్ప
గుణము. అది వారి ధైర్యాన్ని ఏ పరిస్థితిలోనూ చెదరనీయదు.
విశేషాలు
(మల్లినాథసూరి వ్యాఖ్యానానుసారం)
- పద
వివరణలు: ‘మహతే ఫలాయ’
అనగా గొప్పదైన శ్రేయస్సు (శ్రేయసే) లేదా పంట వంటి సిద్ధి కొరకు. ‘శివమ్’ అనగా
సుఖకరమైనది. ‘వికసత్ తన్నిమిత్తం కుసుమమ్’ అనగా రాబోయే గొప్ప ఫలితాన్ని
ముందుగా సూచించే పువ్వు వంటి శుభ శకునాలు. వాటిని చూసి కూడా అతను
ఆశ్చర్యానికి లొంగలేదు. ‘వశినామ్’ అనగా ఇంద్రియ నిగ్రహం గలవారికి. ‘అనుభావః
ఏవ గుణః’ అనగా వారి సామర్థ్యమే గుణము. అది వారి ధైర్యాన్ని ‘న నిహంతి’ అనగా
ఆశ్చర్యం వంటి ఎలాంటి వికారాలను పుట్టించదు (విస్మయాదివికారం న జనయతి).
- తాత్త్విక
రహస్యం: ఒకవేళ ఆ
శుభ శకునాలను చూసి అర్జునుడు ఆశ్చర్యపడినా, పొంగిపోయినా
అతని తపస్సు క్షీణించిపోయేది. ఎందుకంటే “తపః క్షరతి విస్మయాత్” (ఆశ్చర్యపడటం
వల్ల, అహంకరించడం వల్ల తపస్సు నశిస్తుంది) అని
స్మృతి శాస్త్రాలు చెప్తున్నాయి. కాబట్టి అర్జునుడు వికారానికి లోనుకాకుండా
నిశ్చలంగా ఉన్నాడని మల్లినాథులు ఇక్కడ శాస్త్ర రహస్యాన్ని వివరించారు.
- అలంకారం: అర్జునుడు ఆశ్చర్యపడలేదు అనే విశేషాన్ని, జితేంద్రియుల ధైర్యం చెదరదు అనే సామాన్య
సూక్తితో సమర్థించారు కాబట్టి ఇక్కడ ‘అర్థాంతరన్యాసాలంకారం’ ప్రయుక్తమైంది.
29వ శ్లోకం
తదభూరివాసరకృతం
సుకృతైరుపలభ్య వైభవమనన్యభవమ్ । ఉపతస్థురాస్థితవిషాదధియః శతయజ్వనో వనచరా వసతిమ్ ॥ 29 ॥
ప్రతిపదార్థం
సుకృతైః
= (కఠోరమైన) తపోవిశేషముల చేత, అభూరి = కొద్దిపాటి (కతిపయ), వాసర = రోజులలోనే, కృతం = సాధించబడినట్టియు, అనన్యభవం = ఇతరులకు సాధ్యము కాని (మరెక్కడా సంభవించనట్టి), తత్ = పూర్వ శ్లోకాలలో చెప్పబడిన, వైభవం = ప్రకృతి
సిద్ధమైన ఆ వైభవాన్ని, ఉపలభ్య = (కన్నులారా చూసి) నిశ్చయించుకొని, ఆస్థితవిషాదధియః = అలముకున్న భయాందోళనలు (ఖేదము) కలిగిన బుద్ధి
గలవారైన, వనచరాః = ఆ అరణ్యవాసులు (కిరాతులు), శతయజ్వనః = నూరు
యజ్ఞములు చేసినవాడైన ఇంద్రుని యొక్క, వసతిం = నివాస స్థానమును (స్వర్గమును), ఉపతస్థుః = చేరిరి (ఆశ్రయించిరి).
తాత్పర్యం
అర్జునుడు
కేవలం కొద్ది రోజుల్లోనే తన కఠోర తపస్సు ద్వారా ఇతరులకు ఎవరికీ సాధ్యం కాని
అద్భుతమైన ప్రకృతి వైభవాన్ని, శక్తులను సాధించాడు. ఆ పర్వతారణ్యంలో జరుగుతున్న
ఈ ఆశ్చర్యకరమైన మార్పులను అక్కడ తిరిగే బోయవాళ్లు (వనచరులు) గమనించారు. ఇంతటి
తపోమహిమను చూసి వారు భయపడి, మనస్సులో ఆందోళన చెందుతూ, వెంటనే ఈ విషయాన్ని తెలపడం కోసం నూరు యజ్ఞాలు చేసిన దేవేంద్రుని
నివాసానికి (స్వర్గానికి) తరలివెళ్లారు.
విశేషాలు
(మల్లినాథసూరి వ్యాఖ్యానానుసారం)
- పద మరియు
వ్యాకరణ వివరణలు: ‘సుకృతైః’
అనగా పుణ్యరూపమైన తపస్సుల చేత. ‘అభూరివాసరకృతామ్’ అనగా కొద్ది రోజులలోనే
చేయబడినది (కతిపయైరేవ వాసరైః కృతమ్). ‘అనన్యభవమ్’ అనగా ఇతరులకు అసంభవమైనది
(అన్యస్య అసంభావి). ఇక్కడ ‘అనన్యభవ’ అనే పదం ‘పచాద్యచ్’ ప్రత్యయం అంతమందు గల
పదంతో ‘నఞ్’ సమాసం కావడం వల్ల ఏర్పడింది. ‘ఉపలభ్య’ అనగా నిశ్చయించుకొని.
‘ఆస్థితవిషాదధియః’ అనగా పొందిన ఖేదము (ఆందోళన) గల బుద్ధి కలవారు. ‘వనచరాః’
అనే చోట ‘తత్పురుషే కృతి బహులమ్’ అనే సూత్రం చేత బహుల గ్రహణం వల్ల విభక్తి
లోపం (లుక్) జరగకుండా వనచరాః అని రూపం నిలిచింది.
- ఇంద్రుని
ప్రస్తావన: ‘శతయజ్వనః’
అనగా నూరు యజ్ఞములను శాస్త్రోక్తంగా చేసినవాడైన ఇంద్రుడు (శతక్రతుః). ఇక్కడ
‘యజ్’ (యజ్ఞం చేయుట) అనే ధాతువు పక్కన ఉండటం వల్ల ‘శత’ శబ్దానికి నూరు
యజ్ఞములు అనే సంఖ్యా విశేషార్థం లభించింది. ‘యజ్వా తు విధినేష్టవాన్’ అని
అమరకోశం. దీనికి ‘సుయజోఽఙ్వనిప్’ అనే సూత్రంతో ‘ఙ్వనిప్’ ప్రత్యయం వచ్చింది.
‘వసతిమ్ ఉపతస్థుః’ అనగా ఇంద్రుని నివాస స్థానాన్ని చేరుకున్నారు (ప్రాపుః)
అని మల్లినాథుల వివరణ.
30వ శ్లోకం
విదితాః
ప్రవిశ్య విహితానతయః శిథిలీకృతేఽధికృతకృత్యవిధౌ । అనపేతకాలమభిరామకథాః
కథయాంబభూవురితి గోత్రభిదే ॥ 30 ॥
ప్రతిపదార్థం
విదితాః
= (ఇంద్రుని ద్వారపాలకుల చేత) గుర్తించబడినవారై (అనగా లోపలికి వెళ్లుటకు అనుమతిని
పొందినవారైన ఆ వనచరులు), ప్రవిశ్య = ఇంద్రసభలోనికి ప్రవేశించి, విహితానతయః = (దేవేంద్రునికి) నమస్కారములు చేసినవారై, అధికృతకృత్యవిధౌ = తాము నియమించబడిన పర్వత రక్షణ సంబంధమైన కర్తవ్య
అనుష్ఠానమందు, శిథిలీకృతే (సతి) = సడలింపు చేయబడినదగుచుండగా (అనగా అర్జునుని
తపోమహిమను చూసి భయపడి ఆ పనిని తాత్కాలికంగా పక్కనబెట్టి), అనపేతకాలం = కాలమును అతిక్రమించకుండా (అనగా ఏమాత్రం ఆలస్యం చేయకుండా
తగిన సమయమునందే), గోత్రభిదే = పర్వతముల రెక్కలను కత్తిరించిన దేవేంద్రునికి, ఇతి = వక్ష్యమాణ ప్రకారముగా (ఇకపై చెప్పబోవు విధముగా), అభిరామకథాః = వినుటకు ఇంపుగా ఉన్నట్టి (శ్రావ్యములైన) మాటలను, కథయాంబభూవుః = విన్నవించిరి (చెప్పిరి).
తాత్పర్యం
ఇంద్రుని
అనుమతితో సభలోనికి ప్రవేశించిన ఆ వనచరులు (బోయవాళ్లు) దేవేంద్రునికి భక్తితో
ప్రణామం చేశారు. తమకు అప్పగించబడిన ఇంద్రకీల పర్వత రక్షణ విధులను అర్జునుని
తపోమహిమ వల్ల తాత్కాలికంగా విడిచిపెట్టి వచ్చినందున, వారు ఏమాత్రం
ఆలస్యం చేయకుండా సరైన సమయంలోనే దేవేంద్రునికి ఆశ్చర్యకరమైన, వినసొంపైన ఆ వృత్తాంతాన్ని ఇకపై చెప్పబోయే విధంగా విన్నవించడం
ప్రారంభించారు.
విశేషాలు
(మల్లినాథసూరి వ్యాఖ్యానానుసారం)
- అన్వయ
క్రమము: పూర్వ
శ్లోకం నుండి ‘వనచరాః’ (అడవిలో తిరిగే బోయవాళ్లు) అనే పదాన్ని ఇక్కడికి
అనువర్తించుకోవాలి (తీసుకోవాలి).
- పద
వివరణలు: ‘విదితాః’
అనగా ఇంద్రుని సేవకులకు ముందే తెలిసినవారై, అనుమతి
పొంది లోపలికి ప్రవేశించినవారు (జ్ఞాతాః అనుమతప్రవేశాః సన్తః) అని అర్థం.
‘అధికృతకృత్యస్య’ అనగా తమకు అప్పగించబడిన పర్వత రక్షణ (శైలరక్షణాత్మకస్య) అనే
విధిని ‘శిథిలీకృతే సతి’ అనగా తాత్కాలికంగా పక్కనబెట్టి అని భావం.
- వ్యాకరణ
విశేషం: ‘అనపేతకాలమ్’
అనగా సమయాన్ని వృథా చేయకుండా, సరైన
కాలంలోనే (అనతిక్రాంతకాలం యథా తథా). ‘గోత్రభిదే’ అనగా గోత్రములను
(పర్వతములను) భేదించినవాడైన ఇంద్రునికి (శక్రాయ). ‘అభిరామకథాః’ అనగా
వినడానికి ఎంతో యోగ్యమైన, శ్రావ్యమైన
మాటలు (శ్రావ్యవాచః). ఇక్కడ ‘కథా’ అనే రూపం సిద్ధించడానికి
‘చిన్తిపూజికథికుమ్బిచర్చశ్చ’ అనే పాణిని సూత్రం చేత ‘అప్’ ప్రత్యయం వచ్చి
కథయాంబభూవుః (చెప్పిరి) అని రూపం ఏర్పడింది.
తపస్సు
చేయని బోయ వాళ్లు స్వర్గము లోనికి ఎలా ప్రవేశిస్తారు?
శాస్త్రాల
ప్రకారం పుణ్యకర్మలు, యజ్ఞాలు లేదా ఘోరమైన తపస్సు చేసిన వారికే స్వర్గ
ప్రవేశం సాధ్యమవుతుంది. మరి ఎలాంటి తపస్సు చేయని ఈ సాధారణ బోయవాళ్లు (వనచరులు)
దేవేంద్రుని సభలోకి, స్వర్గంలోకి ఎలా ప్రవేశించగలిగారు అనే సందేహం
కలగడం సహజం.
మల్లినాథసూరి
వ్యాఖ్యానాన్ని మరియు కావ్య సందర్భాన్ని బట్టి దీనికి మూడు ముఖ్యమైన కారణాలు
ఉన్నాయి:
- దేవేంద్రుని
చేత నియమించబడిన సేవకులు (అధికృతులు): ఈ
బోయవాళ్లు కేవలం అడవిలో తిరిగే సాధారణ కిరాతులు మాత్రమే కారు. దేవేంద్రుడు
అర్జునుని తపస్సును పరీక్షించడానికి మరియు ఇంద్రకీల పర్వతంపై ఏం జరుగుతుందో
గమనించడానికి వీరిని ప్రత్యేకంగా ‘పర్వత రక్షకులుగా’ నియమించాడు (దీనినే
మల్లినాథులు ‘శైలరక్షణాత్మక కర్మ’ అన్నారు). ఇంద్రుని చేత నియమించబడిన
రాజసేవకులు లేదా చారులు (వేగులవారు) కాబట్టి, వీరికి
దేవేంద్రుని వద్దకు వెళ్లే ప్రత్యేక అధికారం ఉంది.
- ద్వారపాలకుల
ముందస్తు అనుమతి (విదితాః): 30వ శ్లోకంలో
మల్లినాథులు ‘విదితాః =
జ్ఞాతాః అనుమతప్రవేశాః సన్తః’ అని
స్పష్టంగా వ్యాఖ్యానించారు. అంటే, స్వర్గ
ద్వారం వద్ద ఉండే రక్షకులకు (ద్వారపాలకులకు) ఈ బోయవాళ్లు ఎవరో ముందే తెలుసు.
వీరు ఇంద్రుని సేవకులేనని గుర్తించి, ద్వారపాలకులు
వారికి స్వర్గంలోనికి ప్రవేశించడానికి ముందే అనుమతిని ఇచ్చారు.
- అత్యవసరమైన
వార్తను చేరవేయడం: అర్జునుని
కఠోర తపస్సు వల్ల ఇంద్రకీల పర్వతంపై ప్రకృతి అంతా తలకిందులైంది. పర్వత రక్షణ
బాధ్యతను కూడా పక్కనబెట్టేంతటి భయాందోళన వారికి కలిగింది. ఆ అసాధారణమైన
వార్తను రాజుగారైన ఇంద్రునికి వెంటనే చేరవేయడం సేవకులుగా వీరి కనీస ధర్మం.
అందుకే అత్యవసర పరిస్థితి కారణంగా
వారు నేరుగా స్వర్గానికి వెళ్లి ఇంద్రుని సభలో ప్రవేశించారు.
కాబట్టి, వీరు తమ వ్యక్తిగత పుణ్యఫలం వల్ల కాకుండా, దేవేంద్రుని సేవకులు ) కావడం వల్లనే, ద్వారపాలకుల అనుమతితో స్వర్గంలోనికి ప్రవేశించగలిగారు.
భారవి
ప్రణీత మహాకావ్యం కిరాతార్జునీయం లోని ఆరవ సర్గ (షష్ఠః సర్గః) లోని శ్లోకాలకు, ప్రసిద్ధ వ్యాఖ్యాత మల్లినాథసూరి ‘ఘంటాపథ’ వ్యాఖ్యానాన్ని అనుసరించి ప్రతిపదార్థ, తాత్పర్య, విశేషాలు 08 -06 -2026
శ్లోకం
31
శుచివల్కవీతతనురన్యతమస్తిమిరచ్ఛిదామివ
గిరౌ భవతః । మహతే జయాయ మఘవన్ననఘః పురుషస్తపస్యతి తపఞ్జగతీమ్ ॥ 31 ॥
ప్రతిపదార్థం
మఘవన్
= ఓ ఇంద్రుడా!, భవతః = మీయొక్క, గిరౌ = ఇంద్రకీల పర్వతమునందు, శుచివల్కవీతతనుః = పరిశుద్ధమైన నారచీరలచేత కప్పబడిన శరీరము కలవాడును, తిమిరచ్ఛిదామ్ = చీకట్లను పోగొట్టే సూర్యాదులలో, అన్యతమః ఇవ = ఒకానొక సూర్యుడో అన్నట్లు ఉన్నవాడును, అనఘః = పాపరహితుడైన (పుణ్యాత్ముడైన), పురుషః = ఒక
పురుషుడు (అర్జునుడు), జగతీమ్ = భూమిని, తపన్ = తన
తేజస్సుతో తపింపజేస్తూ, మహతే = గొప్పదైన, జయాయ = విజయం
కొరకు, తపస్యతి = తపస్సు
చేయుచున్నాడు.
తాత్పర్యం
ఓ
దేవేంద్రా! నీ ఇంద్రకీల పర్వతంపై పరిశుద్ధమైన నారబట్టలు ధరించిన ఒక పుణ్యపురుషుడు
(అర్జునుడు) తపస్సు చేస్తున్నాడు. చీకట్లను చీల్చే సూర్యచంద్రాగ్నులలో మరొక
సూర్యుడో అన్నట్లు ప్రకాశిస్తున్న అతడు, భూమినంతటినీ తన తపఃప్రభావంతో తపింపజేస్తూ, గొప్ప విజయాన్ని సాధించడం కోసం ఘోర తపస్సులో మునిగి ఉన్నాడు.
విశేషాలు
మల్లినాథసూరి
వ్యాఖ్యానానుసారం: ఈ శ్లోకంలో 'శుచివల్కవీతతనుః' అనగా
పరిశుద్ధమైన వల్కలము (నారచీర) చేత ఆచ్ఛాదించబడిన శరీరం కలవాడని అర్థం. చీకట్లను
ఛేదించే సూర్యాదులలో ఒకరిగా ఆ పురుషుడు ఇక్కడ ఉన్నాడనే ఉత్ప్రేక్షా అలంకారం
ఉపయోగించబడింది. ఓ మఘవన్ (ఇంద్రుడా), మీ పర్వతమైన ఇంద్రకీలమునందు లోకాన్ని తపింపజేస్తూ, గొప్ప విజయాన్ని ఆశించి అతడు తపస్సు చేస్తున్నాడు. ఇక్కడ 'తపస్యతి' అనే పదం 'కర్మణో రోమంథ-' అనే వ్యాకరణ
సూత్రం ద్వారా క్యఙ్ ప్రత్యయం చేరి, లట్ లకార రూపంగా సిద్ధిస్తుంది.
శ్లోకం
32
స
విభర్తి భీషణభుజంగభుజః పృథు విద్విషాం భయవిధాయి ధనుః । అమలేన తస్య
ధృతసచ్చరితాశ్చరితేన చాతిశయితా మునయః ॥ 32 ॥
ప్రతిపదార్థం
భీషణభుజంగభుజః
= భయంకరమైన సర్పాల వంటి బాహువులు కలిగిన, సః = ఆ పురుషుడు, విద్విషాం =
శత్రువులకు, భయవిధాయి = భయాన్ని కలిగించేటటువంటి, పృథు = పెద్దదైన, ధనుః = ధనస్సును, విభర్తి = ధరించియున్నాడు, అమలేన = నిర్మలమైన, తస్య = ఆ పురుషునియొక్క, చరితేన చ = తపోనైష్ఠిక ప్రవర్తన చేత, ధృతసచ్చరితాః =
ఉత్తమమైన నడవడికను (ధర్మాన్ని) ధరించిన, మునయః = మునులు కూడా, అతిశయితాః = మించిపోబడ్డారు (వెనుకబడిపోయారు).
తాత్పర్యం
భయంకరమైన
సర్పాల వంటి బలిష్టమైన బాహువులు గల ఆ పురుషుడు, శత్రువుల
గుండెల్లో నిద్రపోయేలా చేసే ఒక పెద్ద ధనస్సును ధరించి ఉన్నాడు. అతని అత్యంత
నిర్మలమైన, కఠోరమైన తపోనియమం ముందు, ఎల్లప్పుడూ సదాచారాన్ని పాటించే గొప్ప గొప్ప
మునులు సైతం వెలవెలబోతున్నారు (అతని తపస్సు మునుల తపస్సును మించిపోయింది).
విశేషాలు
మల్లినాథసూరి
వ్యాఖ్యానానుసారం: భయపెట్టేవి కనుక 'భీషణములు' అని అర్థం, ఇక్కడ నంద్యాది సూత్రం ద్వారా 'ల్యు' ప్రత్యయం వచ్చింది. భయంకరమైన సర్పాల వంటి
బాహువులు కలిగిన ఆ పురుషుడు శత్రువులకు భయం కలిగించే పెద్ద ధనస్సును ధరిస్తున్నాడు; కాబట్టి అతడు జయాన్నే కోరుకుంటున్నాడని స్పష్టమౌతోంది. నిర్మలమైన ఆ
పురుషుని చరిత్ర చేత (తపస్సు చేత), పవిత్రమైన సచ్చరిత్రలను ధరించిన మునులు సైతం
అతిక్రమించబడ్డారు, అనగా ఆ మునుల కంటే ఇతడే గొప్పవాడిగా
ప్రకాశిస్తున్నాడు.
శ్లోకం
33
మరుతః
శివా నవతృణా జగతీ విమలం నభో రజసి వృష్టిరపామ్ । గుణసంపదానుగుణతాం గమితః కురుతేऽస్య భక్తిమివ
భూతగణః ॥ 33 ॥
ప్రతిపదార్థం
మరుతః
= వాయువులు, శివాః = మంగళకరములై (సుఖాన్ని ఇస్తూ వీచుచున్నవి), జగతీ = భూమి, నవతృణా = పచ్చని లేత గడ్డితో అలరారుచున్నది, నభః = ఆకాశము, విమలమ్ = మంచు మొదలైనవి లేక నిర్మలముగా ఉన్నది, రజసి = ధూళి రేగినప్పుడు, అపామ్ = నీటియొక్క, వృష్టిః =
వర్షము (కురుస్తున్నది), అసౌ = ఈ విధంగా, గుణసంపదా = అతని
సత్త్వగుణ సంపద చేత, అనుగుణతామ్ = అనుకూలతను, గమితః = పొందింపబడినదై, భూతగణః = పృథివ్యాది పంచభూతముల సమూహము, అస్య = ఈ పురుషునికి, భక్తిమ్ ఇవ = సేవను చేయుచున్నట్లుగా ఉన్నది.
తాత్పర్యం
అక్కడ
గాలి సుఖకరంగా వీస్తోంది. భూమి తాజా పచ్చికతో నిండి శయన, ఆసనాలకు అనుకూలంగా మారింది. ఆకాశం మబ్బులు, మంచు లేకుండా స్వచ్ఛంగా ఉంది. ధూళి లేచినప్పుడల్లా దాన్ని అణచడానికి
అన్నట్లు నీటి జల్లులు కురుస్తున్నాయి. ఆ పురుషుని ఆత్మగుణ సంపదకు లొంగిపోయి, పంచభూతాలన్నీ అతనికి అనుకూలంగా మారి భక్తితో సేవ చేస్తున్నాయా
అన్నట్లు ఆ వాతావరణం కనిపిస్తోంది.
విశేషాలు
మల్లినాథసూరి
వ్యాఖ్యానానుసారం: ఇక్కడి నుండి మునుల తపఃసిద్ధి వర్ణించబడుతోంది. మరుత్తులు అనగా
వాయువులు శివములు, అంటే సుఖకరములుగా ఉన్నవి. జగతి అనగా పృథ్వి
నవతృణములతో కూడి, పడకకు లేదా కూర్చోవడానికి అనుకూలంగా ఉంది. నభస్సు అనగా ఆకాశము హిమము
(మంచు) మొదలైనవి లేక విమలముగా ఉన్నది. ధూళి అణగారడానికి నీటి వృష్టి కురుస్తోంది ('భవతి' అనేది ఇక్కడ అధ్యాహార్యం, అనగా జరుగుతోంది అని అర్థం). మరేమి చెప్పాలి? ఆ పురుషుని భూతహితాది గుణసంపద చేత అనుకూలతను పొందించబడిన, అనగా వశీకరించబడిన పృథివ్యాది పంచభూతముల సమూహము అతనికి భక్తిని, సేవను చేస్తున్నదా అన్నట్లు ఇక్కడ ఉత్ప్రేక్షించబడింది.
శ్లోకం
34
ఇతరేతరానభిభవేన
మృగాస్తముపాసతే గురుమివాంతసదః । వినమంతి చాస్య తరవః ప్రచయే పరవాన్స తేన భవతేవ నగః
॥ 34 ॥
ప్రతిపదార్థం
మృగాః
= జంతువులు, ఇతరేతరానభిభవేన = ఒకదానిని ఒకటి హింసించుకొనని శాంత స్వభావముతో, అంతసదః = దగ్గరగా నివసించే శిష్యులు, గురుమ్ ఇవ =
గురువును లాగా, తం = ఆ పురుషుని, ఉపాసతే = సేవిస్తున్నాయి, ప్రచయే = పూలు కోయు సమయమున, అస్య = ఈతని కొరకు, తరవః చ =
వృక్షములు కూడా, వినమంతి = వంగుతున్నాయి, సః = ఆ, నగః = ఇంద్రకీల పర్వతము, తేన = ఆ పురుషుని చేత, భవతా ఇవ = మీ చేత వలెనే, పరవాన్ = ఆధీనము చేయబడినదై ఉన్నది.
తాత్పర్యం
ఆ
వనములోని క్రూర మృగాలు సైతం తమ సహజ వైరాన్ని మరిచి, ఒకదానికొకటి ఏ
విధమైన కీడు తలపెట్టకుండా, గురువుగారి చెంత కూర్చున్న వినయశీలురైన శిష్యుల
వలె ఆ పురుషుని చుట్టూ చేరి సేవిస్తున్నాయి. అతడు పూలు
కోయబోతే చాలు, అక్కడి చెట్లు తమంతట తామే వంగి చేతికి అందుతున్నాయి. ఓ దేవేంద్రా!
సాత్విక గుణ సంపన్నుడవైన నీ ఆధీనంలో ఆ ఇంద్రకీల పర్వతం ఎంత ప్రశాంతంగా ఉంటుందో, ఇప్పుడు ఆ పురుషుని ప్రభావం వల్ల కూడా అంతే పరవశమై, అతనికి లోబడి ఉన్నట్లు కనిపిస్తోంది.
విశేషాలు
మల్లినాథసూరి
వ్యాఖ్యానానుసారం: జంతువులు ఆ పురుషుని సేవిస్తున్న తీరును ఇక్కడ వివరించారు. 'అంతసదః' అనగా అంతికే (సమీపమున) నివసించే శిష్యులు అని
అర్థం; దీనికి వ్యాకరణరీత్యా 'సత్సుద్విష-' అనే సూత్రం
ద్వారా క్విప్ ప్రత్యయం వస్తుంది. ఆ మృగాలు ఒకదానిపై ఒకటి అద్రోహముతో (హింస
లేకుండా) గురువును వలె ఆ పురుషుని ఉపాసిస్తున్నాయి. 'ప్రచయే' అనగా పుష్పములను కోసేటప్పుడు, ఆ వృక్షములు అతనికి వంగుతూ చేతితో కోయడానికి వీలుగా మారుతున్నాయి; ఇక్కడ 'అస్య' అనే పదం సంబంధ సామాన్యంలో షష్ఠీ విభక్తిగా
వచ్చింది. మరేమి చెప్పాలి? ఆ ఇంద్రకీల పర్వతం మీ చేత వలెనే ఆ పురుషుని చేత
కూడా పరాధీనమై (అతని వశమై) ఉన్నది. అనగా, సాత్విక గుణ సంపన్నుడవైన మీ గొప్పతనం ఎటువంటిదో, అతని అతిశయం (ప్రభావం) కూడా అటువంటిదే అని భావం.
శ్లోకం
35
ఉరు
సత్త్వమాహ విపరిశ్రమతా పరమం వపుః ప్రథయతీవ జయమ్ । శమినో౽పి తస్య నవసంగమనే
విశ్రుతానుషంగి భయమేతి జనః ॥ 35 ॥
ప్రతిపదార్థం
విపరిశ్రమతా
= కఠోరమైన ఆయాసము ఉన్నప్పటికీ అలసట లేకపోవడం అనేది, ఉరు = గొప్పదైన, సత్త్వమ్ = అంతఃసారమును (మనోబలమును), ఆహ =
తెలియజేస్తోంది, పరమమ్ = ఉత్తమమైన, వపుః = శరీరాకృతి, జయమ్ = విజయమును, ప్రథయతి ఇవ = ప్రకటిస్తున్నట్లు ఉన్నది, శమినః అపి =
శాంత స్వభావము కలవాడైనప్పటికీ, తస్య = ఆ పురుషునియొక్క, నవసంగమనే = మొదటిసారి చూసినప్పుడు, జనః = సాధారణ
జనులు, విశ్రుతానుషంగి = ప్రసిద్ధమైన ప్రభావముతో కూడిన, భయమ్ = భయమును, ఏతి = పొందుతున్నారు.
తాత్పర్యం
కఠినమైన
తపస్సు చేస్తున్నా అతని ముఖంలో ఏమాత్రం అలసట లేదు. ఆ శ్రమరాహిత్యమే అతని అపారమైన
అంతఃసారాన్ని, మనోబలాన్ని చాటుతోంది. అతని దివ్యమైన శరీరాకృతిని చూడగానే, ఇతడు నిశ్చయంగా విజయాన్ని సాధించగలడనే నమ్మకం కలుగుతోంది. అతడు పరమ
శాంతమూర్తి అయినప్పటికీ, అతడిని మొదటిసారి చూసేవారికి అతనిలో దాగున్న
అసాధారణ తపోప్రభావం వల్ల తెలియకుండానే ఒక విధమైన భయ భక్తులు కలుగుతున్నాయి.
విశేషాలు
మల్లినాథసూరి
వ్యాఖ్యానానుసారం: ఆ పురుషుని( అర్జునుని) యొక్క గొప్ప మనోబలాన్ని ఇక్కడ
వివరిస్తున్నారు. 'విపరిశ్రమతా' అనగా తీవ్రమైన
ఆయాసము కలిగించే పనిలో కూడా శ్రమ అనేది లేకపోవడం; ఇది అతని యొక్క
గొప్పదైన సత్త్వమును (అంతఃసారమును) తెలియజేస్తోంది. ఎందుకంటే, దుర్బలుడైన వానికి శ్రమను జయించడం అసాధ్యం కదా! అతని ఉత్తమమైన వపుస్సు
(శరీరము) తన ఆకారము చేతనే జయశీలత్వాన్ని (విష్ణుత్వాన్ని) ప్రకటిస్తున్నట్లు ఉంది.
శమము (శాంతము) కలవాడైనప్పటికీ, పూర్వమెన్నడూ చూడని ఆ పురుషుని నూతనంగా
దర్శించినప్పుడు, జనులు అతని విభుత్వము యొక్క (ప్రభావము యొక్క) వ్యాపకత్వము వల్ల
భయాన్ని పొందుతున్నారు. ఈ భయం హింసాత్మకమైనది కాదు, శాంతము నుండి
ఉద్భవించిన ప్రభావము వల్ల కలిగిన భయము అని భావం.
శ్లోకం
36
ఋషివంశజః
స యది దైత్యకులే యది వాన్వయే మహతి భూమిభృతామ్ । చరతస్తపస్తవ వనేషు సహా న వయం
నిరూపయితుమస్య గతిమ్ ॥ 36 ॥
ప్రతిపదార్థం
సః =
ఆ పురుషుడు, ఋషివంశజః యది = ఋషుల వంశంలో పుట్టినవాడో, దైత్యకులే యది వా = లేదా రాక్షస వంశంలో పుట్టినవాడో, భూమిభృతామ్ = రాజులయొక్క, మహతి = గొప్పదైన, అన్వయే యది వా =
వంశంలో పుట్టినవాడో, తవ = మీయొక్క, వనేషు =
వనములందు, తపః = తపస్సును, చరతః = ఆచరిస్తున్న, అస్య = ఈతనియొక్క, గతిమ్ = యథార్థ స్వరూపమును, నిరూపయితుమ్ = నిర్ణయించడానికి, వయమ్ = మేము, సహాః =
సమర్థులము, న = కాము.
తాత్పర్యం
దేవేంద్రా!
నీ తపోవనంలో అంతటి కఠోర దీక్షతో తపస్సు చేస్తున్న ఆ పురుషుడు అసలు ఎవరు? అతడు ఏదైనా మహర్షి వంశంలో జన్మించాడా? లేక దైత్య
వంశానికి చెందినవాడా? లేదా ప్రసిద్ధుడైన ఒకానొక రాజవంశీయుడా? అతని నడవడిక గాని, పూర్వాపరాలు గాని ఏ కోశానా ఊహించడానికి అందడం
లేదు. ఆ పురుషుని యథార్థ స్వరూపాన్ని, ప్రభావాన్ని సరిగ్గా అంచనా వేయడానికి మా బుద్ధి
సత్తువ ఏమాత్రం సరిపోవడం లేదు.
విశేషాలు
మల్లినాథసూరి
వ్యాఖ్యానానుసారం: ఇటువంటి లక్షణాలు కలిగిన ఆ పురుషుడు ఎవరు అనే ప్రశ్నకు వనచరులు
సమాధానం చెబుతున్నారు. ఆ పురుషుడు ఋషి వంశమున పుట్టినవాడా (ఇక్కడ కాకువు లేదా
సందేహం అధ్యాహార్యం)? లేదా దైత్య కులమున జన్మించినవాడా? లేదా రాజుల యొక్క గొప్ప వంశమున జన్మించినవాడా? మీ వనములలో తపస్సు ఆచరిస్తున్న ఆ పురుషుని యొక్క గతిని (స్వరూపాన్ని)
నిరూపించడానికి (తెలుసుకోవడానికి) మేము సమర్థులము కాము. ఇక్కడ 'సహంతే' అనే వ్యుత్పత్తితో 'పచాద్యచ్' సూత్రం ద్వారా 'సహాః' (సమర్థులు) అనే రూపం ఏర్పడింది. మేము సమర్థులము కాము అనే వాక్యం చివర 'స్మః' (అయి ఉన్నాము) అనేది అధ్యాహార్యంగా గ్రహించాలి.
శ్లోకం
37
విగణయ్య
కారణమనేకగుణం నిజయాథవా కథితమల్పతయా । అసదప్యదః సహితుమర్హసి నః క్వ వనేచరాః క్వ
నిపుణా మతయః ॥ 37 ॥
ప్రతిపదార్థం
అనేకగుణమ్
= ఎన్నో ప్రయోజనములు (ఫలములు) కల, కారణమ్ = ఆ తపస్సు అనే కారణాన్ని, విగణయ్య = ఆలోచించి, అథవా = లేదా, నిజయా = మాకు
సహజమైన, అల్పతయా = అల్పబుద్ధి చేత (అజ్ఞానం చేత), కథితమ్ = చెప్పబడిన, నః = మాయొక్క, అదః = ఈ వచనము, అసత్ అపి = దోషయుక్తమైనదైనప్పటికీ (సాధువు కానిదైనప్పటికీ), సహితుమ్ = క్షమించడానికి, అర్హసి = నీవు యోగ్యుడవు, వనేచరాః = అడవిలో తిరిగే బోయవాళ్లము, క్వ = ఎక్కడ?, నిపుణాః = సూక్ష్మగ్రాహులైన, మతయః = వివేక బుద్ధులు, క్వ = ఎక్కడ?
తాత్పర్యం
దేవేంద్రా!
ఎన్నో గొప్ప ప్రయోజనాలను సాధించబోయే ఆ పురుషుని తపఃప్రభావాన్ని మా బుద్ధి మేర
ఆలోచించి గాని, లేదా అడవి మనుషులమైన మాకు సహజంగా ఉండే అజ్ఞానంతో గాని మేము ఈ విషయాలను
నీకు విన్నవించాము. మా మాటలలో ఏవైనా తప్పులు ఉంటే, నీవు దయా
హృదయంతో మమ్మల్ని క్షమించాలి. ఎక్కడో అడవులలో తిరిగే అమాయక బోయవాళ్లము మేము ఎక్కడ? సమస్తాన్ని గ్రహించగల నిపుణులైన పండితుల వివేక బుద్ధులు ఎక్కడ? ఈ రెండింటికీ అసలు పొంతనే లేదు కదా!
విశేషాలు
మల్లినాథసూరి
వ్యాఖ్యానానుసారం: అడగకుండానే మాట్లాడటం అనే అపరాధాన్ని వనచరులు ఇక్కడ
పరిహరించుకుంటున్నారు. 'అనేకగుణమ్' అనగా బహుఫలములను ఇచ్చేది, ఇంద్రపదవి మొదలైన అనేక ఫలములను సాధించడానికి యోగ్యమైన తపస్సు అనే
కారణాన్ని 'విగణయ్య' అనగా విచారించి (ఆలోచించి) అని అర్థం. లేదా 'నిజయా' అనగా మాకు నైసర్గికంగా ఉండే అల్పత్వము చేత, అజ్ఞానము చేత చెప్పబడిన మా యొక్క ఈ వచనము అసత్ (అసాధువు) అయినప్పటికీ
నీవు సహించడానికి (ఓర్చుకోవడానికి) అర్హుడవు. ఇక్కడ 'సహితుమ్' అనే పదానికి 'తీషసహ-' అనే వ్యాకరణ సూత్రం ద్వారా వికల్పంగా ఇడాగమము వస్తుంది. మేము
సముచితంగా ఎందుకు చెప్పలేకపోయామంటే — వనేచరులు ఎక్కడ, నిపుణులైన వివేక బుద్ధులు ఎక్కడ? ఈ రెండింటికీ పొందిక కుదరదు; అనగా అజ్ఞానము చేత చేసిన పని అపరాధం కాదు అని భావం. ఇక్కడ
అర్థాంతరన్యాస అలంకారం ఉపయోగించబడింది.
శ్లోకం
38
అధిగమ్య
గుహ్యకగణాదితి తన్మనసః ప్రియం ప్రియసుతస్య తపః । నిజుగోప హర్షముదితం మఘవా
నయవర్త్మగాః ప్రభవతాం హి ధియః ॥ 38 ॥
ప్రతిపదార్థం
మఘవా
= ఇంద్రుడు, గుహ్యకగణాత్ = ఆ యక్ష సమూహము (వనచరుల) ద్వారా, తన్మనసః = తన మనస్సుకు, ప్రియమ్ = ఇష్టమైనట్టియు, ప్రియసుతస్య = తన ప్రియపుత్రుడైన అర్జునునియొక్క, తపః = తపస్సును గురించి, అధిగమ్య = తెలుసుకొని, ఉదితమ్ = ఆ తపస్సు దేవకార్యసిద్ధి కొరకైనందున ఉదయించిన, హర్షమ్ = సంతోషాన్ని, నిజుగోప = దాచుకున్నాడు, ప్రభవతామ్ = సమర్థులైన ప్రభువులయొక్క, ధియః = బుద్ధులు, నయవర్త్మగాః హి = నీతి మార్గమును అనుసరించి నడుచుకుంటాయి కదా!
తాత్పర్యం
వనచరుల
ద్వారా తన ప్రియపుత్రుడైన అర్జునుడు చేస్తున్న కఠోర తపస్సు గురించి ఇంద్రుడు
తెలుసుకున్నాడు. ఆ తపస్సు దేవతల కార్యాన్ని (శత్రు సంహారాన్ని) నెరవేర్చడానికి
ఉద్దేశించినదే అని గ్రహించి, తన మనస్సుకు ఎంతో ఆనందం కలిగినప్పటికీ, ఇంద్రుడు ఆ పుట్టిన సంతోషాన్ని పైకి కనబడకుండా గుప్తంగా ఉంచుకున్నాడు.
ఎందుకంటే, అధికారంలో ఉన్న ప్రభువుల ఆలోచనలు ఎల్లప్పుడూ నీతి మార్గాన్ని
అనుసరించే సాగుతాయి. ముందే హర్షాన్ని ప్రకటిస్తే రహస్యం భిన్నమై, కార్యహాని జరుగుతుందని ఆయన భావన.
విశేషాలు
మల్లినాథసూరి
వ్యాఖ్యానానుసారం: ఇంద్రుడు గుహ్యకగణము (వనచరుల సమూహము) నుండి తన మనస్సుకు
ప్రియమైన, తన ప్రియకుమారుడైన అర్జునుని తపస్సును 'అధిగమ్య' అనగా జ్ఞాత్వా (తెలుసుకొని) అని అర్థం. ఇక్కడ రహస్యంగా ఉంచడం అనే
కాంక్ష ఉన్నందున, సమాన కర్తృకత్వం వల్లే 'క్త్వా' ప్రత్యయ నిర్దేశం జరిగింది. ఆ తపస్సు
దేవకార్యార్థం కావడం వల్ల ఉదయించిన హర్షాన్ని అతడు నిజుగోప (దాచుకున్నాడు). అది
ఎలాగంటే, ప్రభువులైన వారి ధియః (బుద్ధులు) నయవర్త్మగాః అంటే నీతిమార్గమును
అనుసరించేవి కదా! అలా కాకుండా ముందే మంత్రభేదము (రహస్యము బయటపడటం) జరిగితే కార్యం
నశిస్తుంది అని భావం.
శ్లోకం
39
ప్రణిధాయ
చిత్తమథ భక్తతయా విదితే౽ప్యపూర్వ ఇవ తత్ర హరిః । ఉపలబ్ధుమస్య నియమస్థిరతాం
సురసుందరీరితి వచోऽభిదధే ॥ 39 ॥
ప్రతిపదార్థం
అథ =
ఆ తర్వాత, హరిః = ఇంద్రుడు, చిత్తమ్ = తన మనస్సును, ప్రణిధాయ = ఏకాగ్రం చేసి (విషయాంతరములను వదిలి ఆత్మనందు నిలిపి), తత్ర = ఆ అర్జునుని విషయమున, భక్తతయా = (అర్జునునికి తనపై గల) భక్తిభావము చేత, విదితే అపి = అంతా తెలిసినవాడైనప్పటికీ, అపూర్వః ఇవ =
ఏమీ తెలియనివాని వలె నటించి, అస్య = ఈ అర్జునునియొక్క, నియమస్థిరతామ్ = నియమ నిష్ఠల యొక్క దృఢత్వాన్ని, ఉపలబ్ధుమ్ = పరీక్షించడానికి (తెలుసుకోవడానికి), సురసుందరీః = అప్సరసలతో, ఇతి = ఈ క్రింది విధంగా, వచః = మాటలను, అభిదధే = పలికెను.
తాత్పర్యం
ఆ
తర్వాత ఇంద్రుడు బాహ్య విషయాల వైపు మనస్సు పోకుండా ఏకాగ్రత వహించాడు. తన కొరకే
అర్జునుడు భక్తితో తపస్సు చేస్తున్నాడనే యథార్థం అంతా ఇంద్రునికి ముందే
తెలిసినప్పటికీ, ఏమీ తెలియనివాని వలె భావించాడు. లోకానికి అతని పట్టుదల చూపించడానికి, అర్జునుని తపోనియమం ఎంతవరకు స్థిరంగా ఉందో పరీక్షించదలచి, అప్సరసలను పిలిచి ఇకపై చెప్పబోయే విధంగా మాట్లాడటం ప్రారంభించాడు.
విశేషాలు
మల్లినాథసూరి
వ్యాఖ్యానానుసారం: ఇంద్రుడు తన చిత్తాన్ని 'ప్రణిధాయ' అనగా విషయాంతరములను పరిహరించి ఆత్మనందు
వ్యవస్థాపించి (నిలిపి) అని అర్థం. అక్కడ ఆ అర్జునుని యందు భక్తి కలిగి ఉండటం చేత
అంతా విదితమైనప్పటికీ (తెలిసినప్పటికీ); ఇక్కడ తృతీయా విభక్తి ఉపలక్షణార్థంలో వచ్చింది. 'అపూర్వః ఇవ' అనగా అవిదితుని వలె (తెలియనివాని వలె) ఉన్నాడు.
ఇక్కడ 'పూర్వాదిభ్యో నవభ్యో వా' అనే వ్యాకరణ సూత్రం ద్వారా వికల్పం రావడం వల్ల 'స్మిన్' ఆదేశం జరగలేదు. ఆ అర్జునుని యొక్క
నియమస్థిరత్వాన్ని, అనగా తపోదార్ధ్యాన్ని 'ఉపలబ్ధుమ్' అంటే పరీక్షించడానికి అని అర్థం; ఇది లోకప్రతీతి కొరకు (లోకానికి తెలియజేయడానికి) అని భావం. ఆ
దేవేంద్రుడు సురసుందరీలను (అప్సరసలను) ఉద్దేశించి వక్ష్యమాణ ప్రకారంగా (ముందు
చెప్పబోయే విధంగా) వచనములను పలికాడు.
శ్లోకం
40
సుకుమారమేకమణు
మర్మభిదామతిదూరగం యుతమమోఘతయా । అవిపక్షమస్త్రమపరం కతమద్విజయాయ యూయమివ చిత్తభువః ॥ 40 ॥
ప్రతిపదార్థం
మర్మభిదామ్
= మర్మస్థానములను ఛేదించు అస్త్రముల మధ్య,; యూయమివ = మీ వలెనే,; సుకుమారమ్ =
కోమలమైనట్టియు,; ఏకమ్ = అద్వితీయమైనట్టియు,; అణు = సూక్ష్మమైనట్టియు,; అతిదూరగమ్ = అత్యంత దూరమున ఉన్న లక్ష్యమును భేదించునట్టియు,; అమోఘతయా = వ్యర్థము కాని స్వభావముతో,; యుతమ్ = కూడినట్టియు,; అవిపక్షమ్ = ప్రతిక్రియ లేనిది అయిన,; అపరం = వేరొక,; కతమత్ = ఏ అస్త్రము,; చిత్తభువః = మన్మథునియొక్క,; విజయాయ = విజయం కొరకు,;
తాత్పర్యం
మన్మథుని
విజయానికి మీకంటే (అప్సరసలకంటే) గొప్ప అస్త్రం మరొకటి ఏముంది? మర్మస్థానాలను భేదించే ఇతర అస్త్రాలన్నీ కఠినంగా, అనేకంగా, స్థూలంగా, సమీప లక్ష్యాలను మాత్రమే భేదించేవిగా, ఒక్కోసారి వ్యర్థమయ్యేవిగా మరియు విరుగుడు (ప్రతిక్రియ) కలిగినవిగా
ఉంటాయి. కానీ మీరో, పరమ సుకుమారులు, అద్వితీయులు, అలక్ష్యంగా హృదయంలో ప్రవేశించే సూక్ష్మరూపులు, ఎంత దూరంలో ఉన్నవారినైనా ఆకర్షించేవారు, ఎన్నడూ విఫలం
కానివారు మరియు ఎదురులేనివారు. కాబట్టి మన్మథునికి విజయం చేకూర్చడానికి మీకంటే
ఉత్తమమైన అస్త్రం వేరొకటి లేదు.
విశేషాలు
మల్లినాథసూరి
వ్యాఖ్యానానుసారం: 'మర్మభిదామ్' అనగా మర్మస్థానములను ఛేదించే అస్త్రముల మధ్య అని
అర్థం. ఇక్కడ 'యతశ్చ నిర్ధారణమ్' అనే వ్యాకరణ సూత్రం చేత షష్ఠీ విభక్తి వచ్చినది. 'అపరమ్' అనగా వేరొకటి, 'కతమత్' అనగా ఏది? ఇక్కడ 'వా బహూనాం జాతిపరిప్రశ్నే డతమచ్' అనే సూత్రం ద్వారా డతమచ్ ప్రత్యయం వచ్చినది. మీ వలెనే సుకుమారమైనది, అనగా కోమలమైనది మరియు కఠినము కానిది అని భావం (ఇతర అస్త్రములు
కఠినముగా ఉంటాయి). అలాగే 'ఏకమ్' అనగా ఒక్కటే అయినది, అనేకము కానిది (ఇతరములు అనేకములుగా ఉంటాయి). అలాగే 'అణు' అనగా సూక్ష్మమైనది, స్థూలము కానిది; గుర్తించలేనంతగా
లక్ష్యమును ప్రవేశించునది అని భావం (ఇతరములు కనిపించేలా ప్రవేశిస్తాయి). అలాగే 'అతిదూరగమ్' అనగా దూరమున ఉన్న లక్ష్యమును భేదించునది (ఇతరములు
సమీప లక్ష్యములను మాత్రమే భేదిస్తాయి). అలాగే 'అమోఘతయా' అనగా ఎన్నడూ వ్యర్థము కాని గుణముతో కూడినది; ఇది ఎన్నడూ లక్ష్యము తప్పదు అని భావం (ఇతరములు ఒక్కోసారి లక్ష్యమును
తప్పుతాయి). అలాగే 'అవిపక్షమ్' అనగా ఎటువంటి ప్రతిక్రియ (విరుగుడు) లేనిది (ఇతర
అస్త్రములకు ప్రతీకారము ఉంటుంది). 'చిత్తభువః' అనగా మన్మథుని యొక్క; ఇక్కడ కర్తరి షష్ఠీ విభక్తి వచ్చినది. 'విజయాయ' అనగా విజయం కొరకు; ఇటువంటి విశేషణములతో కూడిన అస్త్రము మరొకటి
ఉన్నదా అని అధ్యాహార్యం, అనగా ఏదీ లేదు అని అర్థం. ఇక్కడ ఉపమాలంకారం
ఉన్నది. సాభిప్రాయ విశేషణములు ఉండటం వల్ల పరికరాలంకారం కూడా ఉన్నది. ఈ రెండింటి
అంగాంగిభావం వల్ల సంకర అలంకారం ఏర్పడినది.
శ్లోకం
41
భవవీతయే
హతబృహత్తమసామవబోధవారి రజసః శమనమ్ । పరిపీయమానమివ వో౽సకలైరవసాదమేతి నయనాంజలిభిః ॥ 41 ॥
ప్రతిపదార్థం
భవవీతయే
= సంసార విముక్తి కొరకు,; హతబృహత్తమసామ్ = పోగొట్టబడిన గొప్ప అజ్ఞానము కల
యోగులయొక్క,; రజసః = రజోగుణమును,; శమనమ్ = అణచివేయునట్టియు,; అవబోధవారి = తత్త్వజ్ఞానమనే జలము,; వః = మీయొక్క,; అసకలైః = అసంపూర్ణములైన,; నయనాంజలిభిః = కన్నులనే దోసిళ్ల చేత,; పరిపీయమానమ్ ఇవ = త్రాగబడుచున్నదా అన్నట్లు,; అవసాదమ్ = క్షయమును,; ఏతి = పొందుచున్నది,;
తాత్పర్యం
ముక్తులైన
యోగులను సైతం బంధించగల మీకు సామర్థ్యం లేదా అని సందేహించనవసరం లేదు. సంసార
నివృత్తి కొరకు కఠోర దీక్షతో మహామోహాన్ని నశింపజేసుకున్న యోగుల రజోగుణాన్ని
(పాపాలను/ధూళిని) శాంతింపజేసే తత్త్వజ్ఞానమనే పవిత్ర జలం, మీ కన్నులనే దోసిళ్ల ద్వారా నిరంతరం తాగబడుతూ క్రమంగా నశించిపోతున్నదా
అన్నట్లుంది. అనగా మీ దివ్య సౌందర్యాన్ని చూడగానే యోగుల తత్త్వజ్ఞానం సైతం
హరించిపోతుంది, కాబట్టి మీ సామర్థ్యం అమోఘమైనది.
విశేషాలు
మల్లినాథసూరి
వ్యాఖ్యానానుసారం: 'భవవీతయే' అనగా సంసార నివృత్తి కొరకు, 'హతబృహత్తమసామ్' అనగా నిరసించబడిన (పోగొట్టబడిన) మహామోహము కల
యోగులకు సంబంధించిన రజోగుణము అని అర్థం. ఇక్కడ రజోగుణము మరియు రజస్సు (ధూళి) అనే
విషయాల మధ్య శ్లిష్ట రూపక అలంకారం ఉన్నది. ఆ రజోగుణమును శమనము చేయునది
(నివారించునది) అయిన 'అవబోధః' అనగా తత్త్వజ్ఞానమే వారి వారి (జలము). అది 'వః' అనగా మీ యొక్క 'అసకలైః' అంటే అసంమగ్రములైన (నిరంతరము చూసే), 'నయనాంజలిభిః' అనగా కన్నులనే దోసిళ్ల చేత పరిపీయమానము ఇవ
(త్రాగబడుచున్నదా అన్నట్లు) అని ఉత్ప్రేక్షించబడినది. అది 'అవసాదమ్' అనగా క్షయమును (నాశనమును) పొందుతున్నది.
జీవన్ముక్తులను సైతం బంధించగల మీకడ అసామర్థ్యం (సామర్థ్య లోపం) ఎలా ఉంటుంది అని
భావం. ఇక్కడ ఉత్ప్రేక్షా మరియు రూపక అలంకారముల సంకరము జరిగినది.
శ్లోకం
42
బహుధా
గతాం జగతి భూతసృజా కమనీయతాం సమభిహృత్య పురా । ఉపపాదితా విదధతా భవతీః
సురసద్మయానసుముఖీ జనతా ॥ 42 ॥
ప్రతిపదార్థం
పురా
= పూర్వము, భూతసృజా = జగత్సృష్టికర్తయైన బ్రహ్మదేవుని చేత, జగతి = లోకమునందు, బహుధా గతాం = చంద్రుడు, పద్మము మొదలైన వివిధ వస్తువులలో ముక్కలు ముక్కలుగా విడిపోయి ఉన్న, కమనీయతామ్ = సౌందర్యమును (లావణ్యమును), సమభిహృత్య =
ఒకచోటికి చేర్చి (సంగ్రహించి), భవతీః = మిమ్మల్ని (అప్సరసలను), విదధతా = సృష్టిస్తూ, జనతా = మానవ సమూహము, సురసద్మయానసుముఖీ = స్వర్గలోక ప్రయాణమునందు మిక్కిలి ఆసక్తి కలదిగా, ఉపపాదితా = చేయబడినది.
తాత్పర్యం
పూర్వం
బ్రహ్మదేవుడు లోకంలోని చంద్రుడు, పద్మము మొదలైన వివిధ ఉపమాన ద్రవ్యాలలో వెదజల్లబడి
ఉన్న పరమ రమణీయమైన సౌందర్యాన్నంతటినీ ఒకచోటికి చేర్చి, మిమ్మల్ని (అప్సరసలను) సృష్టించాడు. అటువంటి మిమ్మల్ని పొందాలనే
కోరికతోనే, ఈ మానవ లోకంలోని జనులందరూ స్వర్గలోకానికి వెళ్ళడానికి అమితమైన
ఆసక్తిని ప్రదర్శిస్తున్నారు. ఎవరి అనుగ్రహం వల్ల స్వర్గానికి సైతం సమస్త లోకాలలో
ఇంతటి శ్లాఘ్యత (కీర్తి) లభించిందో, అటువంటి అద్భుత సౌందర్యవతులైన మీకు సాధ్యం కానిది
ఏముంటుంది?
విశేషాలు
మల్లినాథసూరి
వ్యాఖ్యానానుసారం: ఈ శ్లోకంలో బ్రహ్మదేవుడు అప్సరసలను సృష్టించిన విధానాన్ని, వారి ప్రభావాన్ని వివరించారు. 'పురా' అనగా పూర్వము, లోకంలో బహుధా
(నానాముఖములుగా) విప్రకీర్ణమై (వెదజల్లబడి) ఉన్న కమనీయతను, అనగా చంద్రుడు మొదలైన ఉపమాన ద్రవ్యములలో ఉన్న లావణ్యాన్ని 'సమభిహృత్య' అంటే సంగ్రహించి (కూడగట్టి) అని అర్థం. భవతీః
(మిమ్మల్ని) 'విదధతా' అనగా సృష్టిస్తున్న బ్రహ్మదేవుని చేత 'జనతా' అంటే జనసమూహము; ఇక్కడ 'గ్రామజన' అనే సూత్రం ద్వారా తల్ ప్రత్యయం వచ్చినది. ఆ
జనసమూహము 'సురసద్మయానసుముఖీ' అనగా స్వర్గలోక యాత్రయందు ప్రవణత (ఆసక్తి) కలదిగా
ఉపపాదించబడింది (చేయబడింది). స్వర్గానికి సైతం ఏ అప్సరసల ప్రసాదం (అనుగ్రహం) వల్ల
సర్వలోక శ్లాఘ్యత్వం కలిగిందో, అట్టి మీకు అసామర్థ్యం ఎట్లుంటుంది అని భావం.
ఇక్కడ అప్సరసలకు, లోకంలో విడివిడిగా ఉన్న లావణ్య సంగ్రహణానికి నిజానికి సంబంధం
లేకపోయినప్పటికీ, ఉన్నట్లుగా వర్ణించడం వల్ల అతిశయోక్తి అలంకారం ఉపయోగించబడింది.
శ్లోకం
43
తదుపేత్య
విఘ్నయత తస్య తపః కృతిభిః కలాసు సహితాః సచివైః । హృతవీతరాగమనసాం నను వః సుఖసంగినం
ప్రతి సుఖావజితిః ॥ 43 ॥
ప్రతిపదార్థం
తత్
= ఆ కారణము చేత (మీరు సమర్థులైనందున), కలాసు = గీత, వాద్య, నృత్యాది కళలయందు, కృతిభిః = నేర్పరులైన, సచివైః = (గంధర్వులనే) సహాయకులతో, సహితాః =
కూడినవారై, ఉపేత్య = (ఆ పర్వతానికి) వెళ్ళి, తస్య = ఆ పురుషునియొక్క, తపః = తపస్సును, విఘ్నయత = విఘ్నములతో కూడినదానిగా చేయండి
(భంగపరచండి), నను = ఓ అప్సరసలారా!, హృతవీతరాగమనసామ్ = రాగద్వేషములు లేని ముముక్షువుల
మనస్సులనే వశీకరించుకున్న, వః = మీయొక్క, సుఖసంగినం ప్రతి
= సుఖములను కోరే సాధారణ పురుషుని విషయమున, అవజితిః = విజయము పొందుట అనేది, సుఖా = సులభ సాధ్యమైనదే కదా!
తాత్పర్యం
మీరు
అంతటి అమోఘ సామర్థ్యం కలవారు కాబట్టి, సంగీత నాట్యాది లలితకళలలో నిపుణులైన గంధర్వులను
సహాయకులుగా తీసుకొని, ఆ ఇంద్రకీల పర్వతానికి వెళ్ళండి. అక్కడ తపస్సు
చేసుకుంటున్న ఆ పురుషుని తపస్సును భంగపరచండి. ఓ అప్సరసలారా! కోరికలన్నీ వదిలేసి, కేవలం మోక్షాన్ని మాత్రమే కోరుకునే పరమ యోగుల మనస్సులనే మీ సౌందర్యంతో
హరించి, వశం చేసుకోగల మీకు, ఇంద్రియ సుఖాలపై ఆసక్తి కలిగిన ఒక సాధారణ
పురుషుడిని జయించడం ఎంత సులభం? అది మీకు ఏమాత్రం కష్టసాధ్యం కాదు కదా!
విశేషాలు
మల్లినాథసూరి
వ్యాఖ్యానానుసారం: ఇంద్రుడు అప్సరసలకు కార్య నిర్దేశం చేస్తున్నాడు. 'తత్' అనగా మీరు సమర్థులైనందున, కళలయందు (గీత వాద్యాదులందు) కృతిభులు (కుశలురు)
అయిన సచివులతో, అనగా గంధర్వులతో కూడి 'ఉపేత్య' (వెళ్ళి) ఆ పురుషుని తపస్సును 'విఘ్నయత' అనగా విఘ్నము కలదానిగా చేయండి (నాశనము చేయండి)
అని అర్థం. 'విఘ్నవత్' అనే మత్వంత శబ్దం నుండి 'తత్కరోతి' అనే సూత్రం ద్వారా ణిచ్ ప్రత్యయం వచ్చి, లకార రూపం ఏర్పడింది. ణిచ్ ప్రత్యయం పరమైనప్పుడు ఇష్టవద్భావం వల్ల
మతుప్ ప్రత్యయానికి లోపం జరుగుతుంది. ఇక్కడ మీ సామర్థ్యంపై ఎటువంటి శంక
పెట్టుకోవద్దు అని ఇంద్రుడు అర్థాంతరన్యాసం ద్వారా సమర్థిస్తున్నాడు. 'నను' అనేది ఇక్కడ సంబోధనార్థకం. హృతములు (వశీకృతములు) అయిన వీతరాగుల
(నిస్పృహులైన ముముక్షువుల) మనస్సులు ఎవరి చేతో, అట్టి మీ యొక్క
(అప్సరసల యొక్క) విజయము, సుఖసంగి అయిన (సుఖాభిలాషియైన) పురుషుని పట్ల 'సుఖా' అనగా సుఖసాధ్యమైనదే కానీ దుష్కరం కాదు. దీని
ద్వారా ఆ తపస్సు చేస్తున్న పురుషుడు సుఖార్థియే కానీ ముముక్షువు (మోక్షగామి) కాదని
స్పష్టమవుతోంది. ఇక్కడ అర్థాంతరన్యాస అలంకారం ఉన్నది.
శ్లోకం
44
అవిమృష్యమేతదభిలష్యతి
స ద్విషతాం వధేన విషయాభిరతిమ్ । భవవీతయే న హి తథా స విధిః క్వ శరాసనం క్వ చ
విముక్తిపథః ॥ 44 ॥
ప్రతిపదార్థం
సః =
ఆ పురుషుడు, ద్విషతామ్ = శత్రువులయొక్క, వధేన = సంహారము ద్వారా, విషయాభిరతిమ్ = విషయ సుఖములందలి ఆసక్తిని, అభిలష్యతి = కోరుకుంటున్నాడు, ఏతత్ = ఈ విషయము (అతడు విషయసక్తుడనే విషయం), అవిమృష్యమ్ = సందేహింపదగినది కాదు (నిశ్చయమైనది), తథా = ఆ పురుషుడు ఆచరిస్తున్న, సః విధిః = ఆ తపశ్చర్య విధానము, భవవీతయే = సంసార ముక్తి కొరకు, న హి = కాదు కదా!, శరాసనమ్ =
ధనస్సు, క్వ = ఎక్కడ?, విముక్తేః పన్థాః చ = మోక్ష మార్గము, క్వ = ఎక్కడ?
తాత్పర్యం
ఓ
అప్సరసలారా! ఆ పురుషుడు శత్రుసంహారం చేసి, ఆ ద్వారా రాజ్యభోగాలను, విషయ సుఖాలను అనుభవించాలనే కోరికతోనే ఈ తపస్సు చేస్తున్నాడు. ఈ విషయము
ముమ్మాటికీ నిశ్చయము, ఇందులో ఎటువంటి సందేహానికి తావు లేదు. ఎందుకంటే, అతడు అనుసరిస్తున్న ఈ ఘోర వీర విధానం సంసార బంధాల నుండి విముక్తి
పొందడానికి చేసేది కాదు. అసలు శత్రువులను హంసించే ధనస్సు ఎక్కడ? ప్రశాంతమైన మోక్ష మార్గం ఎక్కడ? ఈ రెండూ పరస్పర విరుద్ధమైనవి. హింసాత్మకమైన
మార్గం ద్వారా మోక్షం సిద్ధించదు కదా! కాబట్టి అతడు భోగాభిలాషియే.
విశేషాలు
మల్లినాథసూరి
వ్యాఖ్యానానుసారం: ఆ పురుషుడు సుఖసంగి (భోగాసక్తుడు) అనడానికి గల లింగాన్ని
(గుర్తును) ఇంద్రుడు వివరిస్తున్నాడు. ఓ అప్సరసలారా, ఆ పురుషుడు
ద్విషతుల (శత్రువుల) వధ ద్వారా విషయాభిరతిని (విషయ సుఖమును) అభిలషిస్తున్నాడు
(వాంఛిస్తున్నాడు); ఇక్కడ 'వా భ్రాశ-' అనే సూత్రం ద్వారా శ్యన్ ప్రత్యయం వచ్చినది. అతడు
విషయాసక్తుడనే ఈ విషయము 'అవిమృష్యమ్' అనగా అవిచార్యము, అసందిగ్ధము; మీ చేత సందేహించదగినది కాదు అని అర్థం. ఇక్కడ 'ఋదుపధాచ్చాకుపిచృతేః' అనే సూత్రం ద్వారా క్యప్ ప్రత్యయం వచ్చినది. ఏ
కారణం చేతనగా — 'స బిభర్తి భీషణభుజంగభుజః' (32వ శ్లోకం) ఇత్యాది శ్లోకంలో చెప్పబడిన అతని
అనుష్ఠాన ప్రకారము (విధానము) భవవీతి కొరకు (సంసార ముక్తి కొరకు) ఎంతమాత్రము కాదు.
అది ఎందుకంటే — శరాసనము (ధనస్సు) ఎక్కడ, విముక్తి పథము (మోక్ష మార్గము) ఎక్కడ? ఈ రెండూ పరస్పరం విరుద్ధమైనవి. హింస ద్వారా సాధ్యమయ్యేది ముక్తి కాదు
కదా అనేది ఇక్కడి భావం. ఇక్కడ కూడా అర్థాంతరన్యాస అలంకారం ఉపయోగించబడింది.
శ్లోకం
45
పృథుధామ్ని
తత్ర పరిబోధి చ మా భవతీభిరన్యమునివద్వికృతిః । స్వయశాంసి విక్రమవతామవతాం న
వధూష్వధాని విమృషంతి ధియః ॥ 45 ॥
ప్రతిపదార్థం
భవతీభిః
= మీ చేత,; పృథుధామ్ని = గొప్ప తేజస్సు కలిగిన,; తత్ర = ఆ
పురుషుని విషయమున,; అన్యమునివత్ = ఇతర మునుల విషయంలో వలె,; వికృతిః = (శాపము ఇవ్వడం వంటి) కోప వికారము,; మా పరిబోధి = ఊహింపబడకూడదు (శంకింపబడకూడదు),; తథా హి = అది ఏలాగనగా,; స్వయశాంసి = తమ కీర్తిని,; అవతామ్ = రక్షించుకునేటటువంటి,; విక్రమవతామ్ = పరాక్రమవంతులయొక్క,; ధియః = బుద్ధులు,; వధూషు = స్త్రీల విషయమున,; అఘాని = హింసను లేదా వ్యసనములను,; న విమృషంతి = ఆలోచించవు.
తాత్పర్యం
ఓ
అప్సరసలారా! ఆ పురుషుడు మహా తేజస్వి అయినప్పటికీ, అతని వల్ల మీకు
శాప భయం కలుగుతుందని ఏమాత్రం శంకించకండి. సాధారణ మునులైతే తమ తపస్సుకు భంగం
కలిగితే వెంటనే కోపించి శాపాలు ఇస్తారు గానీ, ఇతడు పరాక్రమవంతుడైన వీరుడు. తమ కీర్తిని ప్రాణం
కంటే మిన్నగా కాపాడుకునే శూరుల బుద్ధులు అబలలైన స్త్రీలను హింసించడానికి లేదా
వారికి కీడు తలపెట్టడానికి ఎన్నడూ అంగీకరించవు. స్త్రీలపై చేతులు ఎత్తడం శూరుల
కీర్తికి భంగకరం కాబట్టి, అతని వల్ల మీకు ఎలాంటి ప్రమాదమూ ఉండదు.
విశేషాలు
మల్లినాథసూరి
వ్యాఖ్యానానుసారం: ఆ పురుషుని నుండి మీకు శాప భయం కూడా పొసగదని ఇంద్రుడు ఇక్కడ
వివరిస్తున్నాడు. 'పృథుధామ్ని' అనగా మహా తేజస్సు కలిగిన ఆ పురుషుని విషయమున, 'అన్యమునివత్' అనగా ఇతర మునుల యందు వలె; ఇక్కడ 'తత్ర తస్యేవ' అనే వ్యాకరణ
సూత్రం ద్వారా వతి ప్రత్యయం వచ్చినది. 'వికృతిః' అనగా కోప వికారము మీ చేత 'మా పరిబోధి' అనగా విజ్ఞాయే (తెలుసుకోబడకూడదు), అనగా శంకించబడకూడదు అని అర్థం. ఇది బుధ్ ధాతువు యొక్క కర్మణి లుఙ్
లకార రూపం. 'మాఙ్' అనే అవ్యయంతో యోగం (కలయిక) ఉండటం వల్ల ఆశీరర్థంలో
అడాగమము రాలేదు. అది ఏలాగంటే — 'స్వయశాంసి' అవతామ్ అనగా తమ కీర్తిని రక్షించుకునేటటువంటి, అనగా యశోధనులైన పరాక్రమవంతుల యొక్క ధియః (బుద్ధులు) వధూషు (స్త్రీల
విషయమున) 'అఘాని' అనగా వ్యసనములను లేదా దుఃఖములను ఆలోచించవు.
"దుఃఖైనోవ్యసనేష్వఘమ్" అని వైజయంతీ కోశ నిఘంటువు. ఇక్కడ అర్థాంతరన్యాస
అలంకారం ఉన్నది. స్త్రీలను హింసించడం అనేది శూరుల యొక్క కీర్తికి హానికరం కాబట్టి, అతడు మిమ్మల్ని ఏ రకంగానూ హింసించడు అని భావం.
శ్లోకం
46
ఆశంసితాపచితిచారు
పురః సురాణా-మాదేశమిత్యభిముఖం సమవాప్య భర్తుః । లేభే పరాం ద్యుతిమమర్త్యవధూసమూహః
సంభావనా హ్యధికృతస్య తనోతి తేజః ॥ 46 ॥
ప్రతిపదార్థం
అమర్త్యవధూసమూహః
= అప్సరసల సమూహము,; సురాణామ్ = దేవతలయొక్క,; పురః = ఎదుట,; ఆశంసితాపచితిచారు = తాము ఆశించిన గౌరవము
(సమ్మానము) లభించుట చేత మనోజ్ఞముగా,; భర్తుః = తమ ప్రభువైన ఇంద్రునియొక్క,; అభిముఖమ్ = సమక్షమున,; ఇతి = ఈ విధమైన,; ఆదేశమ్ = ఆజ్ఞను,; సమవాప్య = పొంది,; పరామ్ = గొప్పదైన,; ద్యుతిమ్ =
కాంతిని (ఉత్సాహాన్ని),; లేభే = పొందెను,; హి = అది
ఏలాగనగా,; అధికారే = ఒకానొక కార్యమునందు,; అధికృతస్య = నియోగింపబడిన వానికి,; సంభావనా = ప్రభువు చేసిన సత్కారము (ఆదరము),; తేజః = సామర్థ్యమును లేదా కాంతిని,; తనోతి = వృద్ధి
చేస్తుంది కదా!
తాత్పర్యం
దేవతలందరి
సమక్షంలో తమ ప్రభువైన ఇంద్రుని నుండి ఈ విధమైన ఆజ్ఞను అప్సరసల సమూహం
స్వీకరించింది. సభలో దేవతలందరి ముందూ తమకు లభించిన ఈ గౌరవానికి వారు ఎంతో
సంతోషించారు. ఆ ఆజ్ఞను పొందిన తరుణంలో వారి ముఖాలు మునుపెన్నడూ లేని విధంగా ఒక
అద్భుతమైన కాంతితో, ఉత్సాహంతో ప్రకాశించాయి. అది సహజమే కదా! ఒక
ముఖ్యమైన బాధ్యతను అప్పగించేటప్పుడు, యజమాని చూపించే నమ్మకం, చేసే ఆదర సత్కారాలు ఆ పని చేసేవారి ఉత్సాహాన్ని, సామర్థ్యాన్ని వేయి రెట్లు వృద్ధి చేస్తాయి.
విశేషాలు
మల్లినాథసూరి
వ్యాఖ్యానానుసారం: 'అమర్త్యవధూసమూహః' అనగా అప్సరసల
సమూహము, దేవతల ఎదుట 'ఆశంసితాపచితిచారు' అనగా తాము
అపేక్షించిన సంభావనల చేత (గౌరవము చేత) అందముగా అని అర్థం.
"క్షయార్చయోరపచితిః" అని అమరకోశం. 'అభిముఖమ్' అనగా సమక్షమున, 'భర్తుః' అనగా తమ స్వామియైన ఇంద్రుని యొక్క పూర్వోక్తమైన
ఆదేశాన్ని (నియోగాన్ని) పొంది పరమ ద్యుతిని (గొప్ప కాంతిని) పొందారు. అది ఎలాగంటే
— 'అధికృతస్య' అనగా ఏదైనా ఒక అధికారము నందు నియోగింపబడిన వానికి, స్వామి చేత చేయబడిన 'సంభావనా' అనగా పూజ లేదా ఆదరము అతని యొక్క తేజస్సును
(కాంతిని) విస్తరింపజేస్తుంది (వృద్ధి చేస్తుంది) కదా!
శ్లోకం
47
ప్రణతిమథ
విధాయ ప్రస్థితాః సద్మనస్తాః స్తనభరనమితాంగీరంగనాః ప్రీతిభాజః ।
అచలనలినలక్ష్మీహారి నాలం బభూవ స్తిమితమమరభర్తుర్ద్రష్టుమక్ష్ణాం సహస్రమ్ ॥ 47 ॥
ప్రతిపదార్థం
అథ =
ఆ తర్వాత,; ప్రణతిమ్ = నమస్కారమును,; విధాయ = చేసి,; సద్మనః =
ఇంద్రసభ నుండి (భవనము నుండి),; ప్రస్థితాః = బలుదేరినట్టియు,; స్తనభరనమితాంగీః = పయోధరముల బరువు చేత వంగిన శరీర అవయవములు కలట్టియు,; ప్రీతిభాజః = ప్రభువు ఆదరణ చేత సంతోషము పొందినట్టియు,; తాః అంగనాః = ఆ అప్సరసలను,; అచలనలినలక్ష్మీహారి = కదలిక లేని (స్థిరమైన)
పద్మముల సౌందర్యమును హరించునట్టియు,; స్తిమితమ్ = ఆశ్చర్యము చేత నిశ్చలమైనట్టియు,; అమరభర్తుః = దేవేంద్రునియొక్క,; అక్ష్ణాం సహస్రమ్ = వేయి కన్నుల సమూహము,; ద్రష్టుమ్ = పూర్తిగా చూచుటకు,; న అలమ్ బభూవ = సమర్థము కాలేకపోయింది.
తాత్పర్యం
ఆ
తర్వాత, తమ ప్రభువైన ఇంద్రునికి భక్తితో ప్రణామం చేసి, ఆ ఇంద్రసభ నుండి అప్సరసలు బయలుదేరారు. యజమాని చూపిన ఆదరాభిమానాలకు
మనసులోనే ఎంతో పొంగిపోతూ, తమ పయోధరముల బరువు చేత కొద్దిగా వంగిన సుకుమార
శరీరాలతో నడచి వెళ్తున్న ఆ సుందరీమణుల అద్భుత సౌందర్యం, కదలిక లేని పద్మవన శోభను సైతం హరింపజేసేలా ఉంది. వారు అలా వెళ్తుంటే, ఆశ్చర్యంతో రెప్పవాల్చకుండా నిశ్చలంగా చూస్తున్న దేవేంద్రుని వేయి
కన్నులు సైతం, ఆ అపార సౌందర్య సాగరాన్ని పూర్తిగా వీక్షించడానికి చాలకపోయాయి
(సమర్థము కాలేకపోయాయి).
విశేషాలు
మల్లినాథసూరి
వ్యాఖ్యానానుసారం: 'అథ' అనగా ఆ తర్వాత, ప్రణతిని
(నమస్కారాన్ని) ఆచరించి 'సద్మనః' అంటే ఇంద్రభవనము నుండి 'ప్రస్థితాః' అనగా బయలుదేరినవారై అని అర్థం. 'స్తనభరనమితాంగీః' అనగా స్తనభారము చేత నమితములైన (వంగిన) అంగములు
కలిగినవారు; ఇక్కడ 'అంగగాత్రకంఠేభ్యో వక్తవ్యమ్' అనే వ్యాకరణ నియమం ద్వారా 'డీష్' ప్రత్యయం వచ్చినది. 'ప్రీతిభాజః' అనగా స్వామి చేసిన సంభావన చేత (గౌరవము చేత)
మిక్కిలి సంతుష్టులైన ఆ అంగనలు (స్త్రీలు) 'అచలనలినా నామ్' అనగా కదలిక లేని
స్థిర కమలముల యొక్క లక్ష్మిని (సౌందర్యాన్ని) హరిస్తున్నట్లుగా ఉన్నారు; అనగా పద్మముల వలె మనోహరంగా ఉన్నారని భావం. ఏ కారణం చేతనగా — 'స్తిమితమ్' అనగా ఆశ్చర్యము చేత నిశ్చలమైనదై, 'అమరభర్తుః' అనగా దేవేంద్రుని యొక్క 'అక్ష్ణాం సహస్రమ్' (వేయి కన్నులు అనే కర్త) ఆ అప్సరసలను చూడటానికి
సమర్థము కాలేకపోయింది. ఆ స్త్రీల యొక్క సౌందర్య సముద్రం ఉప్పొంగి ప్రవహిస్తూ ఉండటం
వల్ల, ఇంద్రుని వేయి కన్నులు కూడా దాన్ని పూర్తిగా చూసి తరించలేకపోయాయి అని
ఇక్కడి ఆంతర్యం. ఇక్కడ ఉపమాలంకారం ఉపయోగించబడింది.
ఇతి
శ్రీమహామహోపాధ్యాయ కోలాచల మల్లినాథసూరి విరచితాయాం కిరాతార్జునీయ కావ్యవ్యాఖ్యాయాం
ఘంటాపథసమాఖ్యాయాం షష్ఠః సర్గః సమాప్తః. (మహామహోపాధ్యాయ
కోలాచల మల్లినాథసూరి ప్రణీత ‘ఘంటాపథ’ వ్యాఖ్యానానుసారము కిరాతార్జునీయ
మహాకావ్యమునందలి ఆరవ సర్గ సంపూర్ణము.)
No comments:
Post a Comment