కిరాతార్జునీయం
- పంచమ సర్గ (శ్లోకం - 1)
అథ
జయాయ ను మేరుమహీభృతో రభసయా ను దిగంతదిదృక్షయా | అభియయౌ స
హిమాచలముచ్ఛ్రితం సముదితం తు విలఙ్ఘయితుం నభః || 1 ||
ప్రతిపదార్థం
అథ:
అనంతరము (ఇంద్రుడి ఆజ్ఞను పొందిన తర్వాత), సః: ఆ అర్జునుడు, మేరుమహీభృతః:
మేరుపర్వతమును, జయాయ ను: జయించుట కొరకో అన్నట్లు, రభసయా: మిక్కిలి
వేగముతో కూడిన (తీవ్రమైన ఉత్కంఠతో కూడిన), దిగంతదిదృక్షయా ను: దిగంతములను (దిక్కుల అంచులను)
చూడవలెననే కోరికతోనో అన్నట్లు, నభః: ఆకాశమును, విలఙ్ఘయితుం తు:
దాటిపోవుట కొరకో అన్నట్లు, సముదితం: పైకి లేచినట్లుగా ఉన్నట్టి, ఉచ్ఛ్రితం: మిక్కిలి ఉన్నతమైన (ఎత్తైన), హిమాచలం:
హిమవత్పర్వతమును గూర్చి, అభియయౌ: వెళ్లెను,
తాత్పర్యం
దేవేంద్రుని
ఆదేశాన్ని పొందిన తర్వాత అర్జునుడు తపస్సు చేయడం కోసం హిమవత్పర్వతానికి
ప్రయాణమయ్యాడు. ఆ హిమాలయ పర్వతం ఎంత ఎత్తుగా ఉందంటే... అది మేరుపర్వతాన్ని సైతం
జయించడానికి పైకి లేచినట్లుగా ఉందో, లేదా అత్యంత వేగంతో దిక్కుల అంచులను చూడటానికి
సాగినట్లుగా ఉందో, లేక ఆకాశాన్ని సైతం దాటిపోవడానికి సిద్ధపడి పైకి
ఎగబాకినట్లుగా ఉందో అన్నట్లుగా ఉన్నతమై ప్రకాశిస్తోంది. అటువంటి హిమవత్పర్వతానికి
అర్జునుడు చేరుకున్నాడు.
విశేషాలు
మల్లినాథ
సూరి తన ‘ఘంటాపథ’ వ్యాఖ్యానంలో ఈ శ్లోకానికి అందించిన విశేషాలు:
- అవతారిక: ఈ ఐదవ సర్గ నుండి హిమవత్పర్వత వర్ణన
ప్రారంభమవుతోంది. ఇందులో మొదటి పదిహేను శ్లోకాలతో పర్వత వర్ణనను ‘కులకము’
(అనేక శ్లోకాలతో కూడిన ఒకే అన్వయము) గా కవి వర్ణించబోతున్నాడు.
- పద వివరణ: వ్యాఖ్యానంలో ‘ను’ అనే శబ్దం ఇక్కడ
‘వితర్కము’ (ఊహ/సందేహము) అనే అర్థంలో వాడబడింది. దీనికి ప్రమాణంగా
అమరకోశంలోని ‘ను పృచ్ఛాయాం వితర్కే చ’ అనే వాక్యాన్ని ఉదహరించారు. అలాగే
‘రభస’ అనగా వేగము అని అర్థం. దీనికి వైజయంతీ మరియు విశ్వప్రకాశ నిఘంటువుల
నుండి ‘రభసో వేగహర్షయోః’ అనే ప్రమాణాన్ని ఇచ్చారు. వేగము కలది కాబట్టి ‘రభసయా’
అనగా అత్యంత ఉత్కంఠతతో కూడినది అని భావము. ఇక్కడ ‘అర్సఆది’ గణమును బట్టి
‘అచ్’ ప్రత్యయము వచ్చినది. ‘సముదితం’ అనగా సముత్పతితమైనట్లు (ఆకాశంలోకి
ఎగబాకినట్లు) ఉన్నది అని అర్థము.
- అలంకార
విశేషం: ఈ శ్లోకంలో
ఉన్నతమైన హిమాలయ పర్వతాన్ని చూసి కవి విభిన్న ఫలాలను ఊహించడం చేత (ఔన్నత్య
గుణం నిమిత్తంగా) ‘ఉత్ప్రేక్షా అలంకారము’ చెప్పబడింది. ఇక్కడ ఉత్ప్రేక్షను
సూచించే ‘ఇవ’ వంటి వ్యంజక పదాలు స్పష్టంగా ప్రయోగించబడనందున, ఇది ‘ప్రతీయమాన ఉత్ప్రేక్ష’ (గమ్యమాన
ఉత్ప్రేక్ష) అవుతుందని వ్యాఖ్యాత సంక్షిప్తంగా వివరించారు.
- ఛందస్సు: ఈ శ్లోకం ‘ద్రుతవిలంబితం’ అనే వృత్తంలో
రాయబడింది. దీని లక్షణము ‘ద్రుతవిలంబితమాహ నభౌ భరౌ’. అనగా ప్రతి పాదంలోనూ
వరుసగా నభరణభ (న-భ-ర-భ) అనే గణాలు వస్తాయి.
కిరాతార్జునీయం
- పంచమ సర్గ (శ్లోకం - 2)
తపనమండలదీపితమేకతః
సతతనేశతమోవృతమన్యతః | హసితభిన్నతమిస్రచయం పురః శివమివానుగతం గజచర్మణా || 2 ||
ప్రతిపదార్థం
ఏకతః:
ఒక భాగమునందు, తపనమండలదీపితం: సూర్యమండలము చేత ప్రకాశింపచేయబడినట్టియు, అన్యతః: మరియొక భాగమునందు, సతతనేశతమోవృతం: ఎల్లప్పుడూ తొలగిపోని
(నిరంతరాయమైన) రాత్రి కాలపు చీకటిచేత ఆవరించబడినట్టియు, పురః: ముందు భాగమునందు, హసితభిన్నతమిస్రచయం: అట్టహాసము (నవ్వు) చేత
ఛేదించబడిన చీకటి సమూహము కలదియు, గజచర్మణా: ఏనుగు చర్మము చేత, అనుగతం: వెనుక భాగమునందు వ్యాపించబడిన, శివమివ: ఈశ్వర
(శివుని) వలె ఉన్నట్టి (ఆ హిమాలయ పర్వతాన్ని అర్జునుడు దర్శించెను),
తాత్పర్యం
ఆ
హిమవత్పర్వతం ఏకకాలంలో ఒక వైపు సూర్యకాంతితో దేదీప్యమానంగా ప్రకాశిస్తూ, మరొక వైపు కారుచీకట్లతో నిండి ఉంది. అది ఎలా ఉందంటే... ముందు వైపు
తెల్లని అట్టహాస కాంతులతో చీకట్లను పారద్రోలుతూ, వెనుక వైపున
నల్లని గజచర్మమును ధరించి ఉన్న సాక్షాత్తు శివుని వలె ప్రకాశిస్తోంది. సూర్యకాంతి
సైతం ఆ పర్వతంలోని ఒక చిన్న భాగానికే పరిమితమైపోవడం దాని అత్యున్నతమైన
వైశాల్యాన్ని, గొప్పతనాన్ని సూచిస్తోంది.
విశేషాలు
మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యాన విశేషాలు:
- పద వివరణ: వ్యాఖ్యానంలో ‘ ఏకతః’ మరియు ‘అన్యతః’ అనే
పదాలలోని ‘తసిః’ ప్రత్యయము సర్వవిభక్త్యర్థములలో (ఇక్కడ సప్తమీ విభక్తి
అర్థంలో) వచ్చినది. ‘సతత’ అనగా నిరోధించబడని (ఎల్లప్పుడూ ఉండే) అని, ‘నైశేన’ అనగా రాత్రికి సంబంధించిన చీకటి అని
అర్థము. ఒక వైపు పగలు, మరొక వైపు
రాత్రి ఏకకాలంలో సంభవించాయని భావము. ‘పురః’ అనగా ఎదుట/ముందు భాగము. ‘హసితము’
అనగా శివుని అట్టహాసము. ‘తమిస్రచయము’ అనగా చీకటి సమూహము. ‘అనుగతము’ అనగా
వెనుక భాగమున వ్యాపించినది. దీనికి ప్రమాణంగా అమరకోశంలోని
‘పశ్చాత్సాదృశ్యయోరను’ అనే వాక్యాన్ని ఉదహరించారు.
- అలంకార
విశేషం: సూర్యతేజస్సు
యొక్క ప్రసారము కూడా ఈ పర్వతము యొక్క ఒక చిన్న భాగమునందే ముగిసిపోతుంది అని
చెప్పడం ద్వారా హిమాలయ పర్వతం యొక్క వైశాల్య అతిశయాన్ని వర్ణించారు కాబట్టి
ఇది ‘మహత్త్వాతిశయోక్తి అలంకారము’. శివునితో పోల్చడం చేత ఉపమాలంకారం కూడా
వ్యక్తమవుతోంది.
కిరాతార్జునీయం
- పంచమ సర్గ (శ్లోకం - 3)
క్షితినిభఃసురలోకనివాసిభిః
కృతనైకేతమదృష్టపరస్పరైః | ప్రథయితుం విశ్రుతామభినిర్మితం ప్రతినిధిం
జగతామివ శంభునా || 3 ||
ప్రతిపదార్థం
అదృష్టపరస్పరైః:
ఒకరినొకరు చూసుకోలేనటువంటి, క్షితినిభఃసురలోకనివాసిభిః: భూలోకము, భువర్లోకము (అంతరిక్షము), స్వర్గలోకము నందు నివసించే వారిచేత, కృతనికేతం: నివాస స్థానముగా ఏర్పరచుకోబడినట్టియు, శంభునా: శివుని చేత, విశ్రుతాం: ప్రసిద్ధమైన, విభుతాం: తన యొక్క ఐశ్వర్యమును (సమర్థతను), ప్రథయితుం: చాటిచెప్పుట కొరకు, అభినిర్మితం: ప్రత్యేకముగా సృష్టించబడిన, జగతాం: ముల్లోకములకు, ప్రతినిధిమివ: ప్రతికృతి (నమూనా) వలె ఉన్నట్టి (ఆ
హిమాలయ పర్వతాన్ని అర్జునుడు దర్శించెను),
తాత్పర్యం
ఆ
హిమవత్పర్వతం భూలోక, అంతరిక్ష, స్వర్గలోక వాసులందరికీ నివాస స్థానమై ఉంది. అయితే
ఆ పర్వతం ఎంత విశాలమైనదంటే, ఒకే పర్వతంపై నివసిస్తున్నప్పటికీ ఆయా లోకాల
వాసులు ఒకరినొకరు చూసుకోలేనంత దూరంలో ఉన్నారు. సాక్షాత్తు పరమశివుడు తన అపారమైన
సృష్టి సామర్థ్యాన్ని లోకానికి చాటడం కోసం, ముల్లోకాలకు ఒక ప్రతిరూపంగా (నమూనాగా) ఆ
హిమాలయాన్ని నిర్మించాడా అన్నట్లుగా అది ఒప్పుచున్నది.
విశేషాలు
మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యాన విశేషాలు:
- వ్యాకరణ
విశేషం: ‘పరస్పరైః’
అనే పదం ‘కర్మవ్యతిహారే సర్వనామ్నో ద్వే భవతః’ అనే వార్తికము చేత
ద్విరుక్తిని (రెండుసార్లు రావడం) పొందింది. ‘సమాసవచ్చ బహులం...’ అనే నియమం
ప్రకారం పూర్వపదానికి ప్రథమా ఏకవచనం వచ్చి, ‘కస్కాది’
గణ సూత్రం ద్వారా విసర్గకు ‘సత్వము’ వచ్చి ‘పరస్పర’ అనే రూపం సిద్ధించింది.
దీనికి సమానమైన ప్రయోగాన్ని మహాకవి మాఘుని శిశుపాలవధలోని ‘అన్యోన్యేషాం
పుష్కరైరామృశంతః’ అనే శ్లోకం ద్వారా సమర్థించారు. ‘క్షితినిభఃసురలోక’ అనగా భూ, భువః, స్వర్లోక
వాసులు అని అర్థము.
- పద వివరణ: ‘కృతనికేతం’ అనగా అందరికీ ఆశ్రయ స్థానమైనది
అని అర్థము. ‘ప్రతినిధి’ అనగా ప్రతికృతి (బొమ్మ/నమూనా) అని అర్థము. దీనికి
ప్రమాణంగా ‘ప్రతికృతిశ్చర్యా పుంసి ప్రతినిధిరుపమోపమానం స్యాత్’ అనే అమరకోశ
వాక్యాన్ని ఉదహరించారు.
- అలంకార
విశేషం: ఈ శ్లోకంలో
హిమాలయ పర్వతాన్ని ముల్లోకాలకు ప్రతినిధిగా శంకరుడు నిర్మించాడు అని ఊహించడం
చేత ‘ఉత్ప్రేక్షా అలంకారము’ చెప్పబడింది. ఇది ముల్లోకాల చేత శ్లాఘించదగినది, కొలవడానికి వీలుకానిది అనే భావాన్ని
వ్యక్తపరుస్తోంది.
కిరాతార్జునీయం
- పంచమ సర్గ (శ్లోకం - 4)
భుజగరాజసితేన
నభఃశ్రితా కనకరాజివిరాజితసానునా | సముదితం నిచయేన తడిత్వతీం లఘయతా శరదమ్బుదసంహతిమ్ || 4 ||
ప్రతిపదార్థం
భుజగరాజసితేన:
సర్పరాజైన శేషుని వలె తెల్లనైనట్టియు, నభఃశ్రితా: ఆకాశమును తాకుచున్నట్టియు, కనకరాజివిరాజితసానునా: బంగారు రేఖల (చారల) చేత ప్రకాశించుచున్న శిఖర
భాగములు (చరియలు) కలదియు, తడిత్వతీం: మెరుపులతో కూడిన, శరదమ్బుదసంహతిమ్: శరత్కాలపు మేఘ సమూహమును, లఘయతా: చిన్నదిగా చేయుచున్నట్టి (దాని కంటే గొప్పదైనట్టి), నిచయేన: శిఖరముల (శిలా సమూహముల) చేత, సముదితం:
ఉన్నతమై ఒప్పుచున్నట్టి (ఆ హిమాలయ పర్వతాన్ని అర్జునుడు దర్శించెను),
తాత్పర్యం
ఆ
హిమవత్పర్వతం సర్పరాజైన ఆదిశేషుని వలె అత్యంత ధవళ వర్ణంతో నిండి, ఆకాశాన్ని తాకుతూ సమున్నతంగా ఉంది. దాని శిఖరాలపై ఉన్న బంగారు చారల
కాంతి ఎలా ఉందంటే... మెరుపులతో కూడిన శరత్కాలపు తెల్లని మేఘ సమూహాన్ని సైతం తన
ముందు అల్పమైనదిగా (చిన్నదిగా) చేస్తోంది. అటువంటి దివ్యమైన శిఖర సమూహాలతో ఆ
పర్వతం శోభిల్లుతోంది.
విశేషాలు
మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యాన విశేషాలు:
- పద వివరణ: వ్యాఖ్యానంలో ‘భుజగరాజసితేన’ అనగా శేషనాగు
వలె తెల్లనైన అని అర్థము. ‘నభః శ్రితా’ అనగా ఆకాశాన్ని తాకుతున్న అని భావము.
‘కనకరాజి’ అనగా బంగారు రేఖలు. ‘లఘయతా’ అనగా లఘువుగా (చిన్నదిగా) చేయుచున్న
అని అర్థము, అంటే ఆ మేఘ సమూహంతో సమానమైనదని భావము.
- అలంకార
విశేషం: శరత్కాలపు
మేఘ సమూహంతో హిమాలయ శిఖరాలను పోల్చడం ద్వారా ఇక్కడ ‘ఉపమాలంకారము’
చెప్పబడింది.
- సాహిత్య
విమర్శ (దోష పరిహారము): వ్యాఖ్యానంలో
మల్లినాథుడు ఒక ముఖ్యమైన చర్చ చేశారు. ఇక్కడ వాడబడిన ‘నిచయ’ అనే శబ్దానికి
సాధారణంగా ‘సమూహము’ అని అర్థం, కానీ అది
నేరుగా ‘శిఖరము’ అనే అర్థాన్ని ఇవ్వదు. అయినప్పటికీ, ఇది పర్వత వర్ణన ప్రకరణం కాబట్టి, ఇక్కడి ‘పాషాణ నిచయము’ (రాళ్ల సమూహము) అనేది
‘శృంగ’ లేదా ‘శిఖర’ వాచకం కావచ్చునని సమర్థించారు. దీనికి ప్రమాణంగా
అమరకోశంలోని ‘కూటో-స్త్రీ శిఖరం శృంగమ్’ అనే వాక్యాన్ని ఉదహరించారు. ‘కూట’
శబ్దానికి సమూహము అనే అర్థాంతరము ఉన్నట్లే, ఇక్కడ
లక్షణా వృత్తిని ఆశ్రయించి ‘నిచయ’ శబ్దానికి శిఖర సమూహము అని అర్థం
చెప్పుకోవాలి. కాబట్టి ఇక్కడ ‘అవాచ్యవచన దోషము’ (చెప్పకూడని పదాన్ని వాడటం
అనే దోషం) సంభవించదు అని మల్లినాథుడు స్పష్టం చేశారు.
కిరాతార్జునీయం
- పంచమ సర్గ (శ్లోకం - 5)
మణిమయూఖచయాంశుకభాసురాః
సురవధూపరిభుక్తలతాగృహాః | దధతముచ్చశిలాన్తరగోపురాః పుర ఇవోదితపుష్పవనా భువః
|| 5 ||
ప్రతిపదార్థం
మణిమయూఖచయాంశుకభాసురాః:
రత్నముల యొక్క కిరణ సమూహము లనెడి వస్త్రముల చేత ప్రకాశించునవియు, సురవధూపరిభుక్తలతాగృహాః: దేవతా స్త్రీల చేత అనుభవింపబడిన లతా గృహములు
(పొదరిండ్లు) కలవియు, ఉచ్చశిలాన్తరగోపురాః: ఎత్తైన శిలల మధ్య భాగము
లనెడి పురద్వారములు (గోపురములు) కలవియు, ఉదితపుష్పవనాః: వికసించిన పూల వనములు కలవియు, పుర ఇవ: నగరముల వలె, స్థితాః: ఉన్నట్టి, భువః:
ప్రదేశములను (భూములను), దధతము: ధరించి ఉన్నట్టి (ఆ హిమాలయ పర్వతాన్ని
అర్జునుడు దర్శించెను),
తాత్పర్యం
ఆ
హిమాలయ పర్వతంపై ఉన్న వివిధ ప్రదేశాలు విలాసవంతమైన నగరాల వలె విరాజిల్లుతున్నాయి.
ఆ పర్వత ప్రాంతాలలోని రత్న కాంతులు నగరాల్లోని విచిత్ర వస్త్రాల వలె
ప్రకాశిస్తున్నాయి; అక్కడి లతా గృహాలు (పొదరిండ్లు) దేవతా స్త్రీల
విలాస భవనాలుగా మారాయి; ఎత్తైన కొండల మధ్య ఖాళీలు నగరాల పెద్ద పెద్ద
సింహద్వారాల (గోపురాల) వలె కనిపిస్తున్నాయి; సమృద్ధిగా పూసిన పూలతోటలు పట్టణాల ఉద్యానవనాలను
తలపిస్తున్నాయి. ఇటువంటి దివ్య నగరాల వంటి ప్రదేశాలను తనపై కలిగి ఉన్న హిమవంతుడిని
అర్జునుడు చూశాడు.
విశేషాలు
మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యాన విశేషాలు:
- పద వివరణ: ‘మణిమయూఖచయ’ అనగా రత్నముల కిరణ సమూహములు, అవి ‘అంశుకాని ఇవ’ అనగా వస్త్రముల వలె
ప్రకాశిస్తున్నాయని అర్థము. ‘సురవధూపరిభుక్త’ అనగా దేవతా స్త్రీల చేత
విహరింపబడిన అని భావము. ‘ఉచ్చశిలాన్తరములు’ అనగా ఎత్తైన శిలల మధ్య భాగాలు, అవి ‘గోపురాణి ఇవ’ అనగా పట్టణ ద్వారముల వలె
ఉన్నవని అర్థము. ‘ఉదిత’ అనగా వృద్ధి పొందిన/బాగా వికసించిన పూల వనములు కలవని
భావము.
- అలంకార
విశేషం: పర్వత
ప్రాంత భూములను నగరాలతో (పురములతో) పోల్చడం చేత ఇక్కడ ‘ఉపమాలంకారము’
ప్రయుక్తమైనది. ఆ పర్వత భూములు సాక్షాత్తు నగరాల వలెనే సర్వసంపదలతో, విలాసాలతో ఒప్పుచున్నాయని వ్యాఖ్యాత
వివరించారు.
కిరాతార్జునీయం
- పంచమ సర్గ (శ్లోకం - 6)
అవిరతోజ్ఝితవారివిపాణ్డుభిః
విరహితైరచిరద్యుతితేజసా | ఉదితపక్షమివారతనిఃస్వనైః
పృథునితంబవిలమ్బిభిరమ్బుదైః || 6 ||
ప్రతిపదార్థం
అవిరతోజ్ఝితవారివిపాణ్డుభిః:
ఎడతెరిపి లేకుండా నీటిని పూర్తిగా విడిచిపెట్టడం చేత (వర్షించి వేయడం చేత)
తెల్లబారినట్టియు, అచిరద్యుతితేజసా: మెరుపు యొక్క కాంతితో, విరహితైః: శూన్యమైనట్టియు, ఆరతనిఃస్వనైః: ఉరుములు లేని (ప్రశాంతమైన ధ్వని
గల), పృథునితంబవిలమ్బిభిః: విశాలమైన పర్వత మధ్య భాగములలో (చరియలలో)
వ్రేలాడుచున్నట్టి, అమ్బుదైః: మేఘముల చేత, ఉదితపక్షమివ: మరల మొలిచిన రెక్కలు కలదో అన్నట్లు ఉన్నట్టి (ఆ
హిమవత్పర్వతాన్ని అర్జునుడు దర్శించెను),
తాత్పర్యం
పూర్వం
దేవేంద్రుడు పర్వతాల రెక్కలను నరికివేసిన సంగతి తెలిసిందే. అయితే ఆ హిమవత్పర్వత
విశాల చరియలపై వర్షించి ఖాళీ అయిపోయిన తెల్లటి మేఘాలు ఆవరించి ఉన్నాయి. ఆ మేఘాలలో
మెరుపుల కాంతి గానీ, ఉరుముల శబ్దాలు గానీ లేవు. అవి నిశ్శబ్దంగా, తెల్లగా పర్వతానికి ఇరువైపులా వ్రేలాడుతుంటే... పూర్వం ఇంద్రుడి చేత
తెగనరకబడిన రెక్కలు ఈ హిమవంతుడికి మళ్లీ మొలిచాయా అన్నట్లుగా ఆ పర్వతం
శోభిస్తోంది.
విశేషాలు
మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యాన విశేషాలు:
- పద వివరణ: ‘అవిరతోజ్ఝితవారి’ అనగా ఎడతెరిపి లేకుండా
నీటిని విడిచిపెట్టినవి, అనగా వర్షం
కురవడం ముగిసిన మేఘాలు అని అర్థము. నీరంతా వెడలిపోవడం వల్లే అవి ‘విపాండు’
(మిక్కిలి తెల్లనైనవిగా) మారాయి. అలా తెల్లగా ఉండటం వల్లే హిమాలయాల ధవళత్వంతో
అవి కలిసిపోయి రెక్కల వలె భ్రాంతిని కలిగిస్తున్నాయి. ‘అచిరద్యుతి’ అనగా
మెరుపు, దాని తేజస్సు లేనివి అని అర్థము.
‘ఆరతనిఃస్వనైః’ అనగా ప్రశాంతమైన (ఉరుములు లేని) గర్జనలు కలవి. ఒకవేళ మెరుపులు, ఉరుములు ఉంటే అవి మేఘాలని తెలిసిపోతుంది
కాబట్టి, అవి లేకపోవడం వల్లే పర్వతానికి రెక్కలు
వచ్చాయనే ఊహ స్థిరపడుతుందని వ్యాఖ్యాత వివరించారు. ‘పృథునితంబ’ అనగా పెద్ద
కటకములు (పర్వత చరియలు). దీనికి ప్రమాణంగా ‘కటకో-స్త్రీ నితంబో-ద్రేః’ అనే
అమరకోశ వాక్యాన్ని ఇచ్చారు.
- అలంకార
విశేషం: పూర్వం
రెక్కలు తెగిపోయిన హిమవత్పర్వతానికి, తెల్లని
మేఘాల కలయిక వల్ల తిరిగి రెక్కలు వచ్చాయేమోనని కవి ఊహించడం చేత ఇక్కడ
‘ఉత్ప్రేక్షా అలంకారము’ చెప్పబడింది.
కిరాతార్జునీయం
- పంచమ సర్గ (శ్లోకం - 7)
దధతమాకరిభిః
కరిభిః క్షతైః సమవతారసమైరసమైస్తటైః | వివిధకామహితా మహితామ్భసః స్ఫుటసరోజవనా జవనా నదీః || 7 ||
ప్రతిపదార్థం
ఆకరిభిః:
గనుల యందు పుట్టినట్టి, కరిభిః: ఏనుగుల చేత, క్షతైః: దంతములతో పొడవబడినట్టియు, సమవతారసమైః:
దిగడానికి అనుకూలమైన రేవుల యందు పల్లములు లేక సమానముగా ఉన్నట్టియు, అసమైః: సాటిలేని (అసమానమైన), తటైః: తీరములతో ఉపలక్షితమైనట్టియు, మహితామ్భసః: శ్రేష్ఠమైన (పూజింపదగిన) జలము కలవియు, వివిధకామహితాః: స్నానపానాది అనేక రకములైన కోరికల అనుభవములకు
అనుకూలమైనట్టియు, స్ఫుటసరోజవనాః: వికసించిన పద్మవనములు కలవియు, జవనాః: మిక్కిలి వేగము కలవియు నైన, నదీః: నదులను, దధతమ్: కలిగియున్నట్టి (ఆ హిమవత్పర్వతాన్ని అర్జునుడు చూశాడు),
తాత్పర్యం
ఆ
హిమవత్పర్వతం అనేక వేగవంతమైన నదులను కలిగి ఉంది. ఆ నదుల నీరు అత్యంత పవిత్రమైనది
మరియు మానవుల, దేవతల స్నానపానాది సకల అవసరాలకు ఎంతో హితకరమైనది. ఆ నదులలో పద్మాలు
చక్కగా వికసించి ఉన్నాయి. రత్నగనుల ప్రదేశాలలో పుట్టిన శ్రేష్ఠమైన ఏనుగులు ఆ నదీ
తీరాలను తమ దంతాలతో పొడవడం వల్ల అవి ఒరిపిడికి గురయ్యాయి. అయినప్పటికీ ఆ నదుల
రేవులు దిగడానికి ఎంతో సులభంగా, సమానంగా, సాటిలేని అందంతో ఒప్పారుతున్నాయి.
విశేషాలు
మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యాన విశేషాలు:
- పద వివరణ & వ్యాకరణం: ‘ఆకరః’ అనగా గని (ఖని). గనుల వంటి జన్మస్థానం
కలవి కాబట్టి ‘ఆకరిభిః’ అనగా శ్రేష్ఠమైన ఏనుగులు అని అర్థము. దీనికి
ప్రమాణంగా ‘ఖనిః స్త్రియామాకరః స్యాత్’ అనే అమరకోశ వాక్యాన్ని ఇచ్చారు.
‘క్షతైః’ అనగా ఏనుగుల దంతఘాతాల చేత కొట్టబడినవి. ‘సమవతారములు’ అనగా నదిలోకి
దిగే రేవులు (తీర్థములు), అక్కడ
‘సమైః’ అనగా ఎగుడుదిగుడులు లేనివి. ‘అసమైః’ అనగా సాటిలేనివి (అనుపమమైనవి).
‘వివిధకామహితాః’ అనగా స్నానము, అవగాహనము
మొదలైన వివిధ ఉపభోగాలకు అనుకూలమైనవి. ఇక్కడ ‘చతుర్థీ తదర్థ...’ అనే సూత్రం
చేత సమాసం జరిగింది. ‘స్ఫుట’ అనగా వికసించిన పద్మములు కలవి. ‘జవనాః’ అనగా
వేగము కలవి, దీనికి ‘జుచఙ్క్రమ్య...’ అనే సూత్రం చేత
‘యుచ్’ ప్రత్యయం వచ్చి జవన అనే రూపం ఏర్పడింది.
- అలంకార
విశేషం: ఈ శ్లోకంలో
‘కరిభిః-తటైః’, ‘సమైరసమైః’, ‘మహితామ్భసః-సరోజవనా జవనాః’ వంటి పదాల
ఆవృత్తి ద్వారా ‘యమక అలంకారము’ (వృత్త్యనుప్రాస భేదము) ప్రదర్శించబడింది. ఇది
శబ్దాలంకారం కావడం చేత స్వతహాగానే కావ్యానికి శోభను ఇస్తుంది. దీనికి తోడు
అర్థాలంకారం అదనపు ఆభరణంగా నిలిచింది.
- కావ్యశాస్త్ర
విమర్శ: మల్లినాథుడు
ఇక్కడ ఒక ముఖ్యమైన కావ్యశాస్త్ర నియమాన్ని ఉదహరించారు. యమకము, చిత్రకవిత్వము వంటి కఠినమైన శబ్దాలంకారాలను
ప్రయోగించేటప్పుడు కవి శబ్ద చమత్కారంపైనే ఎక్కువ దృష్టి పెడతాడు కాబట్టి, అక్కడ రసపోషణ అంతగా మృగ్యం కాదు
(కనిపించదు). దీనిని సమర్థిస్తూ ‘ఆయాసో యమకే చిత్రే రసవృద్ధిర్న మృగ్యతే’
(యమక, చిత్ర కవిత్వాలలో ప్రయాస ఎక్కువ కావున
రసవృద్ధిని వెతకకూడదు) అనే ప్రాచీన లాక్షణిక వచనాన్ని మల్లినాథుడు ఇక్కడ
పేర్కొన్నారు.
కిరాతార్జునీయం
- పంచమ సర్గ (శ్లోకం - 8)
నవవినిద్రజపాకుసుమత్విషాం
ద్యుతిమతాం నికరేణ మహాశ్మనామ్ | విహితసాంధ్యమయూఖమివ క్వచిన్ నిచితకాంచనభిత్తిషు
సానుషు || 8 ||
ప్రతిపదార్థం
క్వచిత్
= ఒకానొక ప్రదేశమునందు, నిచితకాంచనభిత్తిషు = కూర్చబడిన బంగారు గోడలు
కలిగిన, సానుషు = పర్వత శిఖరముల (చరియల) యందు, నవవినిద్రజపాకుసుమత్విషాం
= ఇప్పుడే వికసించిన దాసాని పూల కాంతి వంటి కాంతి కలిగినట్టియు, ద్యుతిమతాం = మిక్కిలి ప్రకాశవంతమైనట్టియు, మహాశ్మనాం = గొప్ప మణుల యొక్క (పద్మరాగమణుల యొక్క), నికరేణ = సమూహము చేత, విహితసాంధ్యమయూఖమివ = కల్పింపబడిన సాయంకాలపు ఎండ
(సంధ్యా కాంతి) కలదో అన్నట్లు ఉన్నట్టి (ఆ హిమవత్పర్వతాన్ని అర్జునుడు దర్శించెను),
తాత్పర్యం
ఆ
హిమవత్పర్వతములోని కొన్ని ప్రదేశాలలో బంగారు గోడల వంటి చరియలు ఉన్నాయి. ఆ
ప్రదేశాలలో ఇప్పుడే వికసించిన ఎర్రటి దాసాని పూల కాంతితో సమానమైన కాంతి గల
శ్రేష్ఠమైన పద్మరాగమణుల సమూహాలు ఉన్నాయి. ఆ బంగారు చరియలపై ఈ పద్మరాగమణుల ఎర్రటి
కిరణాలు ప్రసరించడం వల్ల, అక్కడ ఎల్లప్పుడూ సాయంకాలపు సంధ్యా రాగపు కాంతులు
వ్యాపించి ఉన్నాయా అన్నట్లుగా ఆ పర్వతం అత్యంత సుందరంగా శోభిల్లుతోంది.
విశేషాలు
మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యాన విశేషాలు:
- పద వివరణ: వ్యాఖ్యానంలో ‘నవవినిద్ర’ అనగా నూతనముగా
వికసించిన అని అర్థము. ‘జపాకుసుమము’ అనగా దాసాని పువ్వు (తామ్రపుష్పిక).
దీనికి ప్రమాణంగా ‘ఓడ్రపుష్పం జపాపుష్పం రూపికా తామ్రపుష్పికా’ అనే వాగ్భటుని
నిఘంటు వచనాన్ని ఉదహరించారు. ‘మహాశ్మనామ్’ అనగా గొప్ప రత్నములు అని అర్థము.
ఇక్కడ వాటి ఎరుపు రంగు విశేషణం యొక్క సామర్థ్యాన్ని బట్టి అవి ‘పద్మరాగ
ముత్యాలు/మణులు’ అని గ్రహించాలి. ‘నికరేణ’ అనగా సమూహము చేత (హేత్వర్థంలో
తృతీయా విభక్తి). ‘నిచితకాంచనభిత్తిషు’ అనగా సువర్ణమయమైన గోడలతో కూడిన శిఖర
భాగములు. ‘సాంధ్యాః’ అనగా సంధ్యాకాలమునందు పుట్టిన కిరణములు.
- అలంకార
విశేషం: బంగారు
చరియలపై పద్మరాగమణుల ఎర్రటి కాంతి ప్రసరము వలన, అక్కడ
నిరంతరము సాయంకాలపు సంధ్యా రాగము కల్పించబడినట్లుగా భాసింపజేయడం చేత ఇక్కడ
‘ఉత్ప్రేక్షా అలంకారము’ చెప్పబడింది.
కిరాతార్జునీయం
- - పంచమ సర్గ (శ్లోకం - 9)
పృథుకదమ్బకదమ్బకరాజితం
గ్రథితమాలతమాలవనాకులమ్ | లఘుతుషారతుషారజలైశ్చ్యుతం ధృతసదానసదాననదన్తినమ్ || 9 ||
ప్రతిపదార్థం
పృథుకదమ్బకదమ్బకరాజితం
= పెద్దవైన కదంబ వృక్షముల యొక్క (కడప చెట్ల యొక్క) పుష్ప సమూహముల చేత
ప్రకాశింపచేయబడినట్టియు, గ్రథితమాలతమాలవనాకులమ్ = వరసలు తీరిన (దండలుగా
అల్లబడినట్లున్న) తమాల వృక్షముల (చీకటి చెట్ల) అడవుల చేత దట్టముగా నిండినట్టియు, లఘుతుషారతుషారజలైః = చిన్నవైన నీటి బిందువులతో కూడిన మంచు నీటిని, చ్యుతం = స్రవించుచున్నట్టి (కురిపించుచున్నట్టి), ధృతసదానసదాననదన్తినమ్ = మదజలముతో కూడినట్టియు అందమైన ముఖములు
కలిగినట్టియు ఏనుగులను ధరించినట్టి (ఆ హిమవత్పర్వతాన్ని అర్జునుడు చూశాడు),
తాత్పర్యం
ఆ
హిమాలయ పర్వతం పెద్దవైన కదంబ వృక్షాల పూల గుత్తులతో ఎంతో అందంగా శోభిస్తోంది.
అక్కడ వరుసలు తీరిన నల్లని తమాల వృక్షాల అడవులు దట్టంగా విస్తరించి ఉన్నాయి. ఆ
పర్వతం లఘువైన (చిన్న చిన్న) బిందువులతో కూడిన చల్లని మంచు నీటిని నిరంతరం
కురిపిస్తోంది. అంతేకాక, మదజలం స్రవిస్తూ, ఎంతో గంభీరమైన, అందమైన ముఖాలతో ఒప్పారే శ్రేష్ఠమైన గజరాజులను ఆ పర్వతం తనపై కలిగి
ఉంది.
విశేషాలు
మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యాన విశేషాలు:
- పద వివరణ & నిఘంటు ప్రమాణాలు: ‘పృథు’ అనగా విస్తారమైన లేదా పెద్దవైన అని
అర్థము. ‘కదంబక’ అనగా సమూహము, ‘కదంబ’ అనగా
కడప చెట్టు పూలు. దీనికి ప్రమాణంగా ‘కదంబమాహుః సిద్ధార్థే నీపే చ నికురుంబకే’
అనే విశ్వప్రకాశ నిఘంటు వాక్యాన్ని ఇచ్చారు (అనగా కదంబ శబ్దానికి తెల్ల ఆవాలు, నీప వృక్షము మరియు సమూహము అనే అర్థాలు
ఉన్నాయి). ‘గ్రథితమాల’ అనగా వరుసలుగా అల్లబడినట్లున్న అని అర్థము. ‘తమాల’
అనగా తాపింఛ వృక్షము. దీనికి ‘కాలస్కంధస్తమాలః స్యాత్తాపింఛో-పి’ అనే
అమరకోశాన్ని ఉదహరించారు. ‘లఘుతుషార’ అనగా చిన్నవైన నీటి తుంపరలు (శీకరములు).
‘తుషారజల’ అనగా మంచు నీరు. దీనికి ‘తుషారౌ హిమశీకరౌ’ అనే శాశ్వత నిఘంటు
ప్రమాణాన్ని ఇచ్చారు. ‘చ్యుతమ్’ అనే పదం ‘అన్యేభ్యో-పి దృశ్యతే’ అనే సూత్రం
చేత ‘క్విప్’ ప్రత్యయం రాగా ఏర్పడింది. ‘సదానాః’ అనగా మదజలముతో కూడిన అని, ‘సదాననాః’ అనగా శ్రేష్ఠమైన ముఖము కల ఏనుగులని
అర్థము.
- అలంకార
విశేషం: ఈ శ్లోకంలో
‘కదమ్బ-కదమ్బక’, ‘సదాన-సదానన’
వంటి పదాల ఆవృత్తి ద్వారా ‘యమక అలంకారము’ (శబ్దాలంకారము) మిక్కిలి సుందరంగా
ప్రదర్శించబడింది.
కిరాతార్జునీయం
- - పంచమ సర్గ (శ్లోకం - 10)
రహితరత్నచయాన్ని
శిలోచ్చయాన్ నపలతాభవనా న దరీభువః | విపులినామ్బురుహా న సరిద్వధూర్ అకుసుమాన్దధతం న
మహీరుహః || 10 ||
ప్రతిపదార్థం
రహితరత్నచయాన్
= విడిచిపెట్టబడిన (లేని) రత్నముల సమూహములు కలిగిన, శిలోచ్చయాన్ =
పర్వత శిఖరములను, న దధతం = ధరించియుండలేదు (అనగా అన్ని శిఖరములు రత్నములతో నిండి
ఉన్నవని అర్థము), అపలతాభవనాః = లతా గృహములు (పొదరిండ్లు) లేనట్టి, దరీభువః = గుహల ప్రదేశములను, న (దధతమ్) = ధరించియుండలేదు (అనగా అన్ని గుహల
వద్ద లతా గృహములు ఉన్నవని అర్థము), విపులినామ్బురుహాః = ఇసుక తిన్నెలు మరియు
పద్మములు లేనట్టి, సరిద్వధూః = నదులనెడి కన్యలను, న (దధతమ్) = కలిగియుండలేదు (అనగా నదులన్నీ ఇసుక తిన్నెలతో, పద్మాలతో శోభిల్లుతున్నవని అర్థము), అకుసుమాన్ =
పూలు లేనట్టి, మహీరుహః = వృక్షములను, న దధతం = కలిగియుండలేదు (అనగా వృక్షాలన్నీ పూలతో
నిండి ఉన్నవని అర్థము),
తాత్పర్యం
ఆ
హిమవత్పర్వతము నందు రత్నాలు లేని కొండ చరియ ఒక్కటీ లేదు; పొదరిండ్లు (లతా గృహాలు) లేని గుహా ప్రదేశం ఒక్కటీ లేదు; ఇసుక తిన్నెలు, తామర పూలు లేని నదీ ప్రవాహం ఒక్కటీ లేదు; అలాగే, పూలు పూయని వృక్షం అంటూ ఒక్కటీ లేదు.
సారాంశమేమిటంటే... ఆ పర్వతముపై ఉన్న సమస్త వస్తువులు, ప్రదేశాలు సర్వ సంపదలతో, నిండుదనంతో విరాజిల్లుతున్నాయి.
విశేషాలు
మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యాన విశేషాలు:
- పద వివరణ & నిఘంటు ప్రమాణాలు: ‘రహిత’ అనగా పరిత్యజించబడిన. ‘శిలోచ్చయాన్’
అనగా పర్వత శిఖరములను. ‘దరీభువః’ అనగా గుహా ప్రదేశములను; దీనికి ప్రమాణంగా ‘దరీ తు కందో వా స్త్రీ
దేవఖాతవిలే గుహా’ అనే అమరకోశ వాక్యాన్ని ఉదహరించారు (అనగా ప్రకృతి సిద్ధముగా
ఏర్పడిన గుహ అని అర్థము).
- ఇక్కడ
శ్లోకంలో వాడబడిన ‘న... న...’ (ద్వివిధ నకారములు) అనేవి ఒకదానినొకటి రద్దు
చేస్తూ నిశ్చయాత్మకమైన సానుకూల అర్థాన్ని (అన్నింటిలోనూ రత్నాలు, పూలు ఉన్నాయనే అర్థాన్ని) ఇస్తాయి. ఇక్కడ
‘మహావిభాషా’ సూత్రం అనుసరించి ‘నఞ్’ సమాసము జరగలేదు (పదాలు విడివిడిగానే
ఉన్నాయి).
సంస్కృత
వ్యాకరణంలో మరియు కావ్యశాస్త్రంలో దీనిని "ద్వౌ నఞౌ
ప్రకృతాత్థం గమయతః" (రెండు
ప్రతిషేధ/నకార పదాలు ఒకదానినొకటి రద్దు చేసుకుని బలమైన సానుకూల నిశ్చయార్థాన్ని
ఇస్తాయి) అనే న్యాయం అంటారు.
మల్లినాథ
సూరి తన వ్యాఖ్యానంలో పేర్కొన్న ఈ అంశానికి సంబంధించిన పూర్తి వివరణ కింద
ఇస్తున్నాను:
1. ద్వివిధ నకారముల నిశ్చయాత్మక అర్థం (Double Negation)
శ్లోకంలో
ప్రతి పాదంలోనూ రెండు ‘న’కారాలు (ఉదాహరణకు: న... న దధతమ్) వచ్చాయి.
- ఒక ‘న’కారం
— ‘లేదు’ (అభావం) అని చెబితే,
- రెండవ
‘న’కారం — ‘ఆ లేకపోవడం అనేది లేదు’ అని దాన్ని ఖండిస్తుంది.
దీనివల్ల
"రత్నాలు లేని కొండ చరియలు లేవు" అంటే "అన్ని కొండ
చరియలూ కచ్చితంగా రత్నాలతో నిండి ఉన్నాయి" అనే అత్యంత
బలమైన, నిశ్చయాత్మకమైన సానుకూల అర్థం (Positive Affirmation) వస్తుంది. కవి
భారవి కేవలం "అన్నింటిలో రత్నాలు ఉన్నాయి" అని సాదాసీదాగా చెప్పకుండా, ఈ శైలిని ఉపయోగించి హిమాలయ పర్వత వైభవాన్ని, సమృద్ధిని మరింత అద్భుతంగా చాటిచెప్పారు.
2. ‘మహావిభాషా’ సూత్రం — నఞ్ సమాస నిషేధం
సాధారణంగా
సంస్కృతంలో ‘న’ (నఞ్) అనే పదానికి పక్కన ఉన్న పదంతో సమాసం జరిగి ‘అరహిత’, ‘అకుసుమ’ వంటి రూపాలు ఏర్పడాలి. కానీ ఇక్కడ మల్లినాథుడు "మహావిభాషయా నాత్ర నఞ్సమాసః" అని స్పష్టం
చేశారు.
- మహావిభాషా
సూత్రం: పాణిని
అష్టాధ్యాయిలోని "వాసరూపో-స్త్రియామ్" మరియు "విభాషా" (2.1.11) వంటి అధికార సూత్రాలనే ‘మహావిభాషా’ అంటారు.
ఇది వ్యాకరణంలో ఒక ఐచ్ఛిక (Optional) నియమాన్ని
ఇస్తుంది.
- దీని
ప్రకారం, కవికి ఇష్టమైతే సమాసం చేయవచ్చు, లేదంటే పదాలను విడివిడిగానే ఉంచవచ్చు.
- ఇక్కడ
భారవి ఆ ఐచ్ఛిక నియమాన్ని (మహావిభాషను) ఆశ్రయించి ‘న’కారాన్ని విడిగా ఉంచారు.
పదాలు విడివిడిగా ఉండటం వల్లే ఆ రెండు నకారాలూ ఒకదానినొకటి రద్దు చేసుకునే
‘ద్వివిధ నకార న్యాయం’ ఇక్కడ చక్కగా కుదిరింది. ఒకవేళ సమాసం జరిగి ఉంటే ఈ
శబ్ద చమత్కారం, అర్థ
గాంభీర్యం సాధ్యపడేవి కావు.
- రూపక
కావ్యార్థ విశేషం: నదులను
‘సరిద్వధూః’ (నదులనెడి వధువులు/కన్యలు) అని పిలవడం ద్వారా ఒక విశేషార్థాన్ని
మల్లినాథుడు వివరించారు. నదులకు కన్యలతో పోలిక చెప్పడం వల్ల, వాటికి ఉన్న ‘పులినములు’ (ఇసుక తిన్నెలు)
వధువుల యొక్క జఘన ప్రదేశములతోను (నడుము భాగము), ‘అంబురుహములు’
(పద్మములు) వధువుల యొక్క ముఖములతోను పోల్చబడ్డాయని గమ్యమానమవుతోంది
(ధ్వనిస్తోంది).
కిరాతార్జునీయం
- - పంచమ సర్గ (శ్లోకం - 11)
వ్యథితసిన్ధుమనీరశనైః
శనైః అమరలోకవధూజఘనైర్ధనైః | ఫణభృతామభితో వితతం తతం దయితరమ్యలతాబకులైః కులైః || 11 ||
ప్రతిపదార్థం
అనీరశనైః
= శబ్దము చేయుచున్న మొలనూళ్లు (మేఖలలు) కలిగినట్టియు, ధనైః = దట్టమైనట్టియు (పీనములైనట్టియు), అమరలోకవధూజఘనైః
= దేవతా స్త్రీల యొక్క జఘన ప్రదేశముల (నడుము భాగముల) చేత, శనైః శనైః = మెల్లమెల్లగా, వ్యథితసిన్ధుం = క్షోభింపచేయబడిన (కదల్చబడిన) నదీ
జలములు కలిగినట్టియు, దయితరమ్యలతాబకులైః = తమకు ఇష్టమైనట్టి అందమైన
లతలు మరియు పొగడ వృక్షములు కలిగినట్టి, ఫణభృతాం = సర్పముల యొక్క, కులైః = సమూహముల చేత, అభితః = అంతటా, తతం =
వ్యాపించబడినట్టియు, వితతం = మిక్కిలి విస్తారమైనట్టి (ఆ
హిమవత్పర్వతాన్ని అర్జునుడు చూశాడు),
తాత్పర్యం
ఆ
హిమవత్పర్వతంపై ఉన్న నదులలో దేవతా స్త్రీలు స్నానాలు చేస్తున్నారు. వారి నిబిడమైన
(దట్టమైన) జఘన భాగముల కదలికల వల్ల మరియు వారి మొలనూళ్ల (మేఖలల) శబ్దాల వల్ల ఆ నదీ
జలాలు మెల్లమెల్లగా క్షోభకు (తరంగాలకు) గురవుతున్నాయి. ఈ దృశ్యం ఆ పర్వతం మరొక
స్వర్గలోకమా అన్నట్లు భ్రమింపజేస్తోంది. అంతేకాక, ఆ పర్వతమంతటా
సర్పాల సమూహాలు వ్యాపించి ఉన్నాయి. ఆ పాములకు అక్కడి సుందరమైన లతలు, సువాసనలు వెదజల్లే పొగడ (బకుల) వృక్షాలు ఎంతో ప్రియమైనవి. అటువంటి
సర్ప సమూహాలతో ఆ సువిశాల పర్వతం నిండి ఉంది.
విశేషాలు
మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యాన విశేషాలు:
- పద వివరణ & నిఘంటు ప్రమాణాలు: ‘అనీరశనైః’ అనగా నిశ్శబ్దంగా లేనివి, అంటే చక్కగా నాదం (శబ్దం) చేయుచున్న మేఖలలు
(మొలనూళ్లు) కలవి అని అర్థము. ‘ధనైః’ అనగా దట్టమైన లేదా పీనములైన అని భావము.
‘వ్యథితసిన్ధుమ్’ అనగా దేవతా స్త్రీల జఘన తాడనము చేత క్షోభించబడిన తరంగాలు గల
నదులు కలది. దీనిని బట్టి ‘ఇది మరొక స్వర్గలోకము’ అనే భావన స్ఫురిస్తోందని
వ్యాఖ్యాత పేర్కొన్నారు. ‘బకుల’ అనగా కేసర వృక్షము (పొగడ చెట్టు); దీనికి ప్రమాణంగా ‘విశారదో మద్యగంధో బకులః స
చ కేసరః’ అనే వైద్యక నిఘంటు వచనాన్ని ఉదహరించారు. ‘ఫణభృతామ్’ అనగా పడగలు
ధరించిన పాములు. ‘కులైః’ అనగా వాటి సమూహముల చేత ‘తతమ్’ (వ్యాప్తమైనది), ‘వితతమ్’ (విస్తరించబడినది) అని అర్థము.
- అలంకార
విశేషం & కావ్యశాస్త్ర
చర్చ: ఈ శ్లోకంలో ‘నీరశనైః-శనైః-శనైః’, ‘తతం-వితతం-తతం’, ‘బకులైః-కులైః’ వంటి శబ్దాల పునరావృత్తి
ద్వారా ‘యమక అలంకారము’ (వృత్త్యనుప్రాస భేదము) సాధించబడింది. మల్లినాథుడు
ఇక్కడ మరొకసారి పూర్వ శ్లోక నియమాన్ని గుర్తు చేస్తూ... ఇటువంటి కఠిన
శబ్దాలంకారాల ప్రయోగం ఉన్నచోట కవి శబ్ద చమత్కారంపైనే శ్రమపడతాడు కాబట్టి
‘ఆయాసో యమకే చిత్రే రసవృద్ధిర్న మృగ్యతే’ అనే న్యాయం ప్రకారం రసపోషణను అంతగా
ఆశించకూడదని వివరించారు.
భారవి ప్రణీత కిరాతార్జునీయ మహాకావ్యంలోనిపంచమ సర్గ
కు
సంబంధించిన 12 వ శ్లోకం నుండి 19 వ శ్లోకం వరకు ప్రతిపదార్థం, తాత్పర్యం మరియు మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానానుసార విశేషాలు 02 -06 -2026
కిరాతార్జునీయం
- పంచమ సర్గ - 12 వ శ్లోకం
ససురచాపమనేకమణిప్రభైరపపయోవిశదం
హిమపాండుభిః |
అవిచలం
శిఖరైరుపబిభ్రతం ధ్వనితసూచితమంబుముచాం చయమ్ || ౧౨ ||
ప్రతిపదార్థం
అనేకమణిప్రభైః
= విచిత్రములైన అనేక మణుల యొక్క కాంతులు కలిగినట్టియు, హిమపాండుభిః = మంచు చేత తెల్లనైనట్టియు, శిఖరైః =
శిఖరముల చేత, ససురచాపం = ఇంద్రధనస్సుతో కూడినట్టియు, అపపయోవిశదం =
నీరు లేకపోవుట చేత తెల్లగా ప్రకాశించునట్టియు, అవిచలం =
దైవవశాత్తు కదలిక లేక స్థిరముగా ఉన్నట్టియు, ధ్వనితసూచితం = ఉరుముల ధ్వని చేత మాత్రమే
తెలియబడుచున్నట్టియు, అంబుముచాం = మేఘముల యొక్క, చయం = సమూహమును, ఉపబిభ్రతం = నిరంతరము ధరించుచున్న (ఆ
హిమవత్పర్వతమును అర్జునుడు చూచెను).
తాత్పర్యం
ఆ
హిమవత్పర్వత శిఖరాలు అనేక విధాలైన మణుల కాంతులతో, మంచు వల్ల
తెల్లని రంగుతో ప్రకాశిస్తున్నాయి. ఆ పర్వతం తన శిఖరాలపై ఇంద్రధనస్సుతో కూడి, జల రహితమై తెల్లగా మెరుస్తూ, కదలిక లేకుండా ఉన్న మేఘాల సమూహాన్ని ధరించి ఉంది.
ఆ మేఘాలు కదలకుండా స్థిరంగా ఉండటం వల్ల అవి పర్వత శిఖరాలా లేక మేఘాలా అనే సందేహం
కలుగుతోంది. కానీ, వాటి నుండి వచ్చే ఉరుముల ధ్వని మాత్రమే అవి మేఘాల
సమూహమని స్పష్టంగా తెలియజేస్తోంది.
విశేషాలు
మల్లినాథ
సూరి తన ఘంటాపథ వ్యాఖ్యానంలో ఈ శ్లోకానికి అందించిన విశేష వివరణల అనువాదం:
- పద వివరణ: 'అనేకమణిప్రభైః' అనగా విచిత్రములైన అనేక మణుల కాంతులు గలవి
అని అర్థం. మంచు చేత తెల్లనైన (హిమపాండుభిః) శిఖరముల ద్వారా ఇంద్రధనస్సుతో
కూడిన (ససురచాపం అనగా ఇంద్రధనస్సుతో సహితమైన) మేఘ సమూహం ఇక్కడ వర్ణించబడింది.
- మేఘ
స్థితి: 'అపపయోవిశదమ్' అనగా నీరు లేనిది, అందువల్లనే తెల్లనైనది అని అర్థం. 'అవిచలమ్' అనగా
దైవవశాత్తు కదలిక లేనిది (నిశ్చలమైనది) అని భావం.
- భ్రమ
నివారణ: మేఘాలు
కదలకుండా ఉండటం వల్ల మొదట అవి పర్వత శిఖరాలేమో అనే శంక (సందేహం) కలుగుతుంది.
కానీ, 'ధ్వనితసూచితమ్' అనగా గర్జన (ఉరుము) అనే ధ్వని ద్వారా అది
మేఘాల సమూహం (అంబుముచాం చయమ్) అని జ్ఞప్తికి తెరిలియబడుతోంది. ఇవి నిరంతరము
ధరించబడుతున్నాయి.
- అలంకారం: ఇక్కడ కల్పితమైన సాదృశ్యం (పోలిక) వల్ల
శిఖరానికి, మేఘానికి మధ్య సందేహం కలిగి, చివరకు ఉరుము ధ్వని ద్వారా అది మేఘమేననే
నిశ్చయంతో ముగుస్తుంది. అందువల్ల ఇక్కడ మేఘ
నిశ్చయాంత సందేహాలంకారం చక్కగా
కుదిరింది.
కిరాతార్జునీయం
- పంచమ సర్గ - 13 వ శ్లోకం
వికచవారిరుహం
దధతం సరః సకలహంసగణం శుచి మానసమ్ |
శివమగాత్మజయా
చ కృతేర్ష్యయా సకలహం సగణం శుచిమానసమ్ || ౧౩ ||
ప్రతిపదార్థం
వికచవారిరుహం
= నిత్యము వికసించిన పద్మములు కలిగినట్టియు, సకలహంసగణం = కలహంసల సమూహముతో కూడినట్టియు, శుచి = నత్యనిర్మలమైనట్టియు, మానసం సరః = మానససరోవరమును, దధతం = ధరించియున్నట్టియు, కించ = మరియు, కృతేర్ష్యయా =
ఒకానొక కారణము చేత కోపగించినట్టియు, అగాత్మజయా = పార్వతీదేవితో, సకలహం = కలహముతో (సవివాదముగా) ఉన్నట్టియు, సగణం = ప్రమథగణములతో కూడినట్టియు, శుచిమానసం =
అవిద్య లేని పరిశుద్ధమైన మనస్సు కలిగినట్టియు, శివం చ =
పరమశివుడిని, దధతం = కలిగియున్న (ఆ హిమవత్పర్వతమును అర్జునుడు చూచెను).
తాత్పర్యం
ఆ
హిమవత్పర్వతం నిరంతరం వికసించిన పద్మాలతో, కలహంసల సమూహాలతో ఎల్లప్పుడూ ఎంతో నిర్మలంగా ఉండే
మానస సరోవరాన్ని కలిగి ఉంది. అదే సమయంలో, ఏదో ఒక కారణం వల్ల తనపై కోపగించుకున్న
పార్వతీదేవితో ప్రణయ కలహంలో మునిగి తేలుతున్నవాడు, ప్రమథగణాలతో
కూడి ఉన్నవాడు మరియు అజ్ఞాన రహితమైన అత్యంత పవిత్రమైన మనస్సు కలవాడైన పరమశివునికి
ఆశ్రయమై అలరారుతోంది.
విశేషాలు
మల్లినాథ
సూరి తన ఘంటాపథ వ్యాఖ్యానంలో ఈ శ్లోకానికి అందించిన విశేష వివరణల అనువాదం:
- పద వివరణ
మరియు వృత్తి సామర్థ్యం: 'వికచవారిరుహమ్' అనగా నిత్యం వికసించిన పద్మములు కలది అని
అర్థం. ఇది సమాస వృత్తి యొక్క సామర్థ్యం వల్ల లభించిన అర్థం.
- హంసల
వివరణ: 'సకలహంసగణమ్' అనగా కలహంసల సమూహముతో కూడినది అని అర్థం.
అమరకోశం ప్రకారం 'కాదంబః
కలహంసైః' అనగా కాదంబములు, కలహంసలు ఒకటే. లేదా, సకలములు అనగా సమస్తమైన హంసల సమూహములు ఎక్కడ
ఉన్నాయో అది అని కూడా విగ్రహవాక్యం చెప్పుకోవచ్చు. 'శుచి' అనగా నిత్య
నిర్మలమైన 'మానసమ్' అనగా మానస
అనే పేరు గల సరోవరమును ధరించినది అని పర్వత పక్షంలో అర్థం.
- శివ పక్ష
వివరణ: 'కృతేర్ష్యయా' అనగా ఏదో ఒక నిమిత్తం వల్ల లేదా కారణం వల్ల
కుపితయైన (కోపగించిన) అని అర్థం. 'అగాత్మజయా' అనగా పర్వతరాజ పుత్రికయైన పార్వతితో, 'సకలహమ్' అనగా
వివాదముతో లేదా ప్రణయ కలహముతో కూడినవాడు అని భావం. 'సగణమ్' అనగా
ప్రమథగణములతో కూడినవాడు. వైజయంతీ కోశం ప్రకారం 'గణాః ప్రమథసంఖ్యౌఘాః' అనగా ప్రమథుల సమూహమే గణం. 'శుచిమానసమ్' అనగా
అవిద్య లేని లేదా అజ్ఞానం నుండి విముక్తమైన చిత్తం (మనస్సు) కలవాడైన 'శివమ్' అనగా
మంగళస్వరూపుడైన ఈశ్వరుడిని ధరించినది అని అర్థం.
- శ్లోక
వైశిష్ట్యం: ఈ విధమైన
వర్ణన ద్వారా ఈ హిమవత్పర్వతానికి, లోకంలోని
మిగిలిన అన్ని పర్వతాలకు ఉన్న విలక్షణత (అనగా ప్రత్యేకత) ఇక్కడ చెప్పబడింది.
ఈ శ్లోకంలో పదాల పునరావృత్తి ద్వారా 'యమకాలంకారం' మరియు శ్లేష చమత్కారం అద్భుతంగా
నిర్వహించబడ్డాయి.
కిరాతార్జునీయం
- పంచమ సర్గ - 14 వ శ్లోకం
గ్రహవిమానగణానభితో
దివం జ్వలయతౌషధిజేన కృశానునా |
ముహురనుస్మరయంతమనుక్షపం
త్రిపురదాహముమాపతిసేవినః || ౧౫ ||
ప్రతిపదార్థం
అనుక్షపం
= ప్రతిరాత్రియు, దివం అభిశః = ఆకాశమునకు అభిముఖముగా, గ్రహవిమానగణాన్
= చంద్రాది గ్రహములను మరియు దేవతల విమానముల సమూహములను, జ్వలయతా = ప్రకాశింపజేయుచున్నట్టియు, ఓషధిజేన =
లతావిశేషముల (మూలికల) వల్ల పుట్టినట్టియు, కృశానునా = అగ్ని చేత, ఉమాపతిసేవినః = పార్వతీవల్లభుడైన పరమశివుడిని సేవించు ప్రమథాదులకు, త్రిపురదాహం = మూడు పురముల యొక్క దహన వృత్తాంతమును, ముహుః = పదే పదే, అనుస్మరయంతం = గుర్తుకు తెచ్చుచున్న (ఆ
హిమవత్పర్వతమును అర్జునుడు చూచెను).
తాత్పర్యం
ఆ
హిమవత్పర్వతంపై రాత్రివేళల్లో స్వయంప్రకాశితాలైన దివ్యౌషధులు (మెరిసే మూలికలు)
వెదజల్లే అగ్నిజ్వాలలు ఆకాశం వైపునకు వ్యాపిస్తూ, అక్కడ సంచరించే
చంద్రాది గ్రహాలను, దేవతా విమానాలను అమితంగా ప్రకాశింపజేస్తున్నాయి.
ఆ పర్వతంపై నివసిస్తూ ఉమాపతియైన శివుడిని సేవించే ప్రమథగణాలకు ఆ దివ్యౌషధుల అగ్ని
కాంతులు, పూర్వం శివుడు ముల్లోకాలను (త్రిపురాలను) దహించిన నాటి మహాగ్ని
జ్వాలలను పదే పదే గుర్తుకు తెస్తున్నాయి.
విశేషాలు
మల్లినాథ
సూరి తన ఘంటాపథ వ్యాఖ్యానంలో ఈ శ్లోకానికి అందించిన విశేష వివరణల అనువాదం:
- వ్యాకరణ
మరియు పద వివరణ: 'దివమభితః' అనగా ఆకాశమునకు అభిముఖముగా అని అర్థం. 'అభితః పరితః' అనే సూత్రం
ప్రకారం ఇక్కడ ద్వితీయా విభక్తి వచ్చింది. 'గ్రహాః' అనగా చంద్రాదులు, 'విమానాని' అనగా దేవతల
వాహనములు. అమరకోశం ప్రకారం 'వ్యోమయానం
విమానోస్త్రీ' అనగా
ఆకాశంలో ప్రయాణించే వాహనమే విమానం. వాటి సమూహాలను ప్రకాశింపజేయుచున్న
(జ్వలయతా) అని అర్థం. 'మితాం
హ్రస్వః' అనే వ్యాకరణ సూత్రం చేత ఇక్కడ హ్రస్వ రూపం
వచ్చింది.
- అగ్ని
మరియు కాల వివరణ: 'ఓషధిజేన' అనగా ఒకానొక విశిష్టమైన తృణ జాతి (గడ్డి
లేదా లతా విశేషం) వల్ల పుట్టిన 'కృశానునా' అనగా అగ్ని చేత అని భావం. 'అనుక్షపమ్' అనగా ప్రతి
రాత్రి అని అర్థం. వీప్సార్థంలో (పదే పదే అనే అర్థంలో) ఇక్కడ అవ్యయీభావ సమాసం
జరిగింది.
- స్మరణ
హేతువు: 'ఉమాపతిసేవినః' అనగా శివుడిని సేవించే ప్రమథాదులను అని
అర్థం. 'గతిబుద్ధి' అనే సూత్రం
ప్రకారం ఇక్కడ ద్వికర్మకత్వం వచ్చింది. మూడు పురాల సమూహం 'త్రిపురమ్'. 'తద్ధితార్థ' అనే సూత్రం ద్వారా ఇక్కడ సమాసం జరిగింది. 'పాత్రాదిభ్యః ప్రతిషేధో వక్తవ్యః' అనే నియమం ప్రకారం దీనికి స్త్రీలింగ
ప్రతిషేధం (నిషేధం) జరిగింది. దాని యొక్క దహనమే 'త్రిపురదాహము'. దాన్ని పదే
పదే గుర్తుకు తెచ్చునట్లు చేయుచున్నది (ముహురనుస్మరయంతమ్).
- శంకానివృత్తి: ఇక్కడ 'అధీగర్థే' అనే వ్యాకరణ సూత్రం ప్రకారం 'దాహమ్' అనే పదం
వద్ద షష్ఠీ విభక్తి ఎందుకు రాకూడదు? అనే ప్రశ్న
రావచ్చు. దానికి సమాధానంగా — ఆ విభక్తి శేషార్థంలో విధింపబడినది, కానీ ఇక్కడ శేషత్వ వివక్ష లేకపోవడం వల్ల
షష్ఠీ విభక్తి రాలేదు (ద్వితీయే వచ్చినది).
- అలంకారం: కవి సమ్మతమైన సాదృశ్యం (పోలిక) వల్ల ఇక్కడ
పూర్వ వృత్తాంతం గుర్తుకు రావడం జరిగింది. అందువల్ల ఈ శ్లోకంలో స్మరణాలంకారం అత్యంత మనోహరంగా కుదిరింది.
కిరాతార్జునీయం
- పంచమ సర్గ - 15 వ శ్లోకం
వితతశీకరరాశిభిరుచ్ఛ్రితైరుపలరోధవివర్తిభిరమ్బుభిః
|
దధతమున్నతసానుసముద్ధతాం
ధృతసితవ్యజనామివ జాహ్నవీమ్ || ౧౫ ||
ప్రతిపదార్థం
ఉపలరోధవివర్తిభిః
= రాళ్ల యొక్క అడ్డంకుల చేత నలువైపులా తిరుగుచున్నట్టియు, ఉచ్ఛ్రితైః = పైకి ఎగసిపడుచున్నట్టియు, వితతశీకరరాశిభిః
= విస్తరించిన నీటి తుంపరల సమూహములు కలిగిన, అమ్బుభిః = జలముల ద్వారా, ధృతసితవ్యజనామివ = ధరింపబడిన తెల్లని చామరము కలదా అన్నట్లు ఉన్నట్టియు, ఉన్నతసానుసముద్ధతాం = ఎత్తైన పర్వత శిఖరములపై మిక్కిలి వేగముగా
ప్రవహించుచున్న, జాహ్నవీం = గంగానదిని, దధతమ్ = ధరించియున్న (ఆ హిమవత్పర్వతమును
అర్జునుడు చూచెను).
తాత్పర్యం
ఆ
హిమవత్పర్వతము ఎత్తైన తన శిఖరాలపై అమిత వేగంతో ప్రవహిస్తున్న గంగానదిని కలిగి
ఉంది. ఆ నదీ జలాలు దారిలో ఉన్న పెద్ద పెద్ద రాళ్లకు తగిలి నలువైపులా సుడి తిరుగుతూ, పైకి ఎగసిపడుతున్నాయి. అలా ఎగసిపడుతూ నలుదెసలా విస్తరిస్తున్న తెల్లని
నీటి తుంపరల సమూహం ఎలా ఉందంటే, ఆ పర్వత రాజే స్వయంగా తెల్లని చామరాలను ధరించాడా
అన్నట్లు భ్రమింపజేస్తోంది. అటువంటి దివ్యమైన గంగానదిని ఆ పర్వతం తనపై మోస్తూ
ప్రకాశిస్తోంది.
విశేషాలు
మల్లినాథ
సూరి తన ఘంటాపథ వ్యాఖ్యానంలో ఈ శ్లోకానికి అందించిన విశేష వివరణల అనువాదం:
- పద వివరణ: 'వితతశీకరరాశిభిః' అనగా అంతటా విస్తరించిన నీటి తుంపరల
సమూహములు కలవి అని అర్థం. 'ఉచ్ఛ్రితైః' అనగా పైకి ఎగసిపడినట్టివి అని భావం. ఇవి
ఎందుకు సంభవిస్తున్నాయంటే — 'ఉపలరోధేన' అనగా రాళ్ల యొక్క అడ్డంకి చేత, 'వివర్తిభిః' అనగా
గుండ్రంగా తిరుగుచున్న, 'అమ్బుభిః' అనగా ఉదకముల (జలముల) అనే కారణము చేత అని
అర్థం.
- ఉత్ప్రేక్షా
వివరణ: 'ధృతసితవ్యజనామివ' అనగా గ్రహింపబడిన నిర్మలమైన తెల్లని
చామరములు కలదా అన్నట్లు ఉన్నది అని
అర్థం. ఇక్కడ గంగానది ప్రవాహాన్ని, దాని నుండి
లేచే తెల్లని నీటి తుంపరలను శ్వేత చామరములతో పోల్చడం ద్వారా ఉత్ప్రేక్షా
అలంకారం ఆవిష్కరించబడింది. 'ఉన్నతసానుషు' అనగా ఎత్తైన శిఖర ప్రదేశములలో, 'సముద్ధతాం' అనగా
వేగముగా ప్రవహించుచున్న 'జాహ్నవీమ్' అనగా గంగానదిని 'దధతమ్' అనగా
ధరించినది అని పర్వతాన్ని ఉద్దేశించి చెప్పబడింది.
- అలంకారం: ఇక్కడ గంగానది యొక్క ఎగసిపడే నీటి తుంపరల
సాదృశ్యం చేత తెల్లని చామరములను ధరించినట్లు కవి ఊహించడం వల్ల ఇక్కడ ఉత్ప్రేక్షాలంకారం అత్యంత రమణీయంగా సిద్ధించింది.
కిరాతార్జునీయం
- పంచమ సర్గ - 16 వ శ్లోకం
అనుచరేణ
ధనాధిపతేర్నగవిలోకనవిస్మితమానసః |
స
జగదే వచనం ప్రియమాదరాన్ముఖరతావసరే హి విరాజతే || ౧౬ ||
ప్రతిపదార్థం
అథో
= ఆ తరువాత, నగవిలోకనవిస్మితమానసః = ఆ హిమవత్పర్వతమును చూచుట చేత ఆశ్చర్యము నొందిన
మనస్సు కలిగిన, సః = ఆ అర్జునుడు, ధనాధిపతేః = కుబేరుని యొక్క, అనుచరేణ = సేవకుడైన యక్షుని చేత, ఆదరాత్ = ఆదరము (గౌరవము) వలన, ప్రియం = ఇష్టమైన, వచనం = మాటను, జగదే = పలకబడెను, హి = ఏలయనగా, ముఖరతా = వాచాలత్వము (మాట్లాడుట), అవసరే = తగిన సమయము నందు, విరాజతే = ప్రకాశించును గదా.
తాత్పర్యం
ఆ
హిమవత్పర్వత సౌందర్యాన్ని, వైభవాన్ని చూసి అర్జునుడు మనస్సులో అమితమైన
ఆశ్చర్యానికి లోనయ్యాడు. ఆ సమయంలో, కుబేరుని అనుచరుడైన ఆ యక్షుడు ఎంతో ఆదరంతో
అర్జునునికి వినసొంపైన ప్రియమైన మాటలను చెప్పడం ప్రారంభించాడు. ఎదుటివారు
అడగకపోయినా తానే ముందుగా మాట్లాడటం అనేది లోకంలో వాచాలత్వంగా భావించబడినప్పటికీ, వినేవారికి తెలుసుకోవాలనే ఆకాంక్ష (కుతూహలం) ఉన్న సమయం చూసి
మాట్లాడితే ఆ మాటలు ఎంతో శోభిస్తాయి.
విశేషాలు
మల్లినాథ
సూరి తన ఘంటాపథ వ్యాఖ్యానంలో ఈ శ్లోకానికి అందించిన విశేష వివరణల అనువాదం:
- పద మరియు
కోశ వివరణ: 'అథో' అనగా ఆ పర్వత దర్శనానంతరం అని అర్థం.
అమరకోశం ప్రకారం 'మంగళానంతరారంభప్రశ్నకార్త్స్న్యేష్వథో
అథ' అనగా మంగళము, ఆనంతర్యము
(తరువాత), ప్రారంభము మొదలైన అర్థాలలో 'అథో' లేదా 'అథ' అనే
అవ్యయాలు వాడబడతాయి. ఇక్కడ ఆనంతర్యార్థంలో వాడబడింది.
- వ్యాకరణ
విశేషాలు: 'ధనాధిపతేరనుచరేణ' అనగా కుబేరుని అనుచరుడైన యక్షుని చేత అని
భావం. 'నగవిలోకనేన' అనగా ఆ
పర్వతమును చూచుట చేత 'విస్మితమానసః' అనగా విస్మయము (ఆశ్చర్యము) చెందిన చిత్తము
కలవాడైన 'సః' అనగా ఆ
అర్జునుడు, 'ఆదరాత్' అనగా
గౌరవపూర్వకముగా 'ప్రియం
వచనం జగదే' అనగా ప్రియమైన వచనమును గదితః
(చెప్పబడినవాడు) అని అర్థం. ఇక్కడ 'గద్' ధాతువు గత్యర్థకము మరియు 'దుహాది' గణమునకు
చెందినది కావడం వల్ల ప్రధాన కర్మ నందు లిట్ లకారం వచ్చింది.
- లోకోక్తి
సమర్థన: అడగకుండానే
మాట్లాడటం అనే దోషాన్ని పరిహరిస్తూ (సమర్థిస్తూ) కవి 'ముఖరతా' అనే
పదాన్ని వాడారు. 'ముఖరతా' అనగా వాచాలత్వము, అనగా అడగకుండానే మాట్లాడటం అని అర్థం. ఇది 'అవసరే' అనగా
వినేవాడికి ఆకాంక్ష (తెలుసుకోవాలనే కోరిక) ఉన్న సమయంలో 'విరాజతే హి' అనగా
నిశ్చయముగా ప్రకాశిస్తుంది. ఎదుటివాడు అడగకపోయినా, అతనికి ఆ విషయంపై ఆకాంక్ష ఉందని
గ్రహించినప్పుడు చెప్పడం తప్పు కాదు, అది
శోభిస్తుంది అని భావం.
- అలంకారం: ఇక్కడ ఒక సామాన్యమైన లోకోక్తి (సమయం చూసి
మాట్లాడితే వాచాలత్వమైనా శోభిస్తుంది) చేత విశేషమైన సందర్భం సమర్థించబడింది.
కాబట్టి ఇక్కడ అర్థాంతరన్యాసాలంకారం చక్కగా కుదిరింది.
కిరాతార్జునీయం
- పంచమ సర్గ - 17 వ శ్లోకం
అలమేష
విలోకితః ప్రజానాం సహసా సంహతిమంహసాం విహన్తుమ్ |
ఘనవర్త్మ
సహస్రధేవ కుర్వన్హిమగౌరైరచలాధిపః శిరోభిః || ౧౭ ||
ప్రతిపదార్థం
హిమగౌరైః
= మంచు చేత తెల్లనైన, శిరోభిః = శిఖరముల చేత, ఘనవర్త్మ = ఆకాశ మార్గమును, సహస్రధా = వేయి విధములుగా, కుర్వన్ ఇవ = చీల్చుచున్నాడా అన్నట్లు ఉన్నట్టియు, ఎషః = ఈ, అచలాధిపః = పర్వతరాజైన హిమవంతుడు, విలోకితః = చూడబడినంత మాత్రము చేతనే, ప్రజానాం = జనుల
యొక్క, అంహసాం = పాపముల యొక్క, సంహతిం = సమూహమును, సహసా = వెంటనే, విహన్తుమ్ = నశింపజేయుటకు, అలమ్ = సమర్థుడు.
తాత్పర్యం
యక్షుడు
అర్జునునితో ఇలా అంటున్నాడు: "ఓ అర్జునా! మంచు చేత తెల్లగా ప్రకాశించే తన
ఎత్తైన శిఖరాలతో ఈ ఆకాశ మార్గాన్ని వేయి ముక్కలుగా చీల్చుచున్నాడా అన్నట్లు ఉన్న ఈ
పర్వతరాజైన హిమవంతుడు కేవలం దర్శనమాత్రం చేతనే మనుషుల యొక్క సమస్త పాపసమూహాలను
క్షణకాలంలో సంహరించడానికి సమర్థుడు. ఈ పుణ్యపర్వతాన్ని చూడటమే సర్వపాపహరణం."
విశేషాలు
మల్లినాథ
సూరి తన ఘంటాపథ వ్యాఖ్యానంలో ఈ శ్లోకానికి అందించిన విశేష వివరణల అనువాదం:
- పద వివరణ
మరియు ఉత్ప్రేక్ష: 'హిమేన
గౌరైః' అనగా మంచు చేత తెల్లనైన శోభ కలిగిన, 'శిరోభిః' అనగా
శిఖరముల చేత, 'ఘనవర్త్మ' అనగా ఆకాశమును, 'సహస్రధా కుర్వన్' అనగా వేయి విధములుగా విపాటయన్నివ
(చీల్చుచున్నాడా అన్నట్లు ఉన్నది) అని భావం. ఇక్కడ పర్వత శిఖరాలు ఆకాశాన్ని
చీల్చుతున్నట్లు కవి ఊహించడం వల్ల ఉత్ప్రేక్షాలంకారం ఆవిష్కరించబడింది.
- పర్వత
వైభవం: 'ఏషః అచలాధిపః' అనగా ఈ పర్వతరాజైన హిమవంతుడు, 'విలోకితః' అనగా కేవలం
దృష్టమాత్ర ఏవ (చూసినంత మాత్రము చేతనే), 'ప్రజానామ్' అనగా జనుల యొక్క, 'అంహసామ్' అనగా
పాపముల యొక్క, 'సంహతిమ్' అనగా సమూహమును, 'సహసా' అనగా
తత్క్షణమే, 'విహన్తుమ్ అలమ్' అనగా నశింపజేయుటకు సమర్థుడు అని అర్థం.
- వ్యాకరణ
విశేషం: 'పర్యాప్తివచనేష్వలమర్థేషు' అనే వ్యాకరణ సూత్రం చేత ఇక్కడ సమర్థత అనే
అర్థంలో 'విహన్తుమ్' అనే తుమున్
ప్రత్యయాంత పదం వచ్చింది.
- ఛందస్సు: ఈ శ్లోకం 'ఔపచ్ఛందసిక' వృత్తంలో (ఛందస్సులో) వ్రాయబడింది. దీనికి
ప్రమాణంగా 'పర్యం తేర్యో తథైవ శేషం చౌపచ్ఛందసికం
సుధీభిరుక్తమ్' అనే పెద్దల
స్మరణ (లక్షణం) ఇక్కడ పేర్కొనబడింది.
కిరాతార్జునీయం
- పంచమ సర్గ - 18వ శ్లోకం
ఇహ
దురధిగమైః కించిదేవాగమైః సతతమసుతరమ్ వర్ణయంత్యంతరమ్ । అముమతివిపినమ్ వేద
దిగ్వ్యాపినమ్ పురుషమివ పరమ్ పద్మయోనిః పరమ్ ॥ 18 ॥
ప్రతిపదార్థం
ఇహ =
ఈ పర్వతమునందు, దురధిగమైః = ఎక్కడానికి శక్యము కానివి (మరియు వేదాంత పక్షంలో
గ్రహించడానికి శక్యము కానివి) అయిన, ఆగమైః = వృక్షములచేత (వేదాంత పక్షంలో పురాణాది
శాస్త్రములచేత), అంతరమ్ = మధ్యభాగమును (వేదాంత పక్షంలో ఆత్మతత్వమును), అసుతరమ్ = దాటడానికి వీలుకానిదానినిగా, కించిదేవ =
కొంచెము మాత్రమే, సతతమ్ = ఎల్లప్పుడూ, వర్ణయంతి = వర్ణిస్తున్నారు, దిగ్వ్యాపినమ్ = దిక్కులన్నిటా వ్యాపించియున్నట్టియు, అతివిపినమ్ = దట్టమైన అడవులు కలిగినట్టి (వేదాంత పక్షంలో సంసార గహనము
కలిగినట్టి), అముమ్ = ఈ పర్వతమును, పరమ్ = కేవలము, పద్మయోనిః =
బ్రహ్మదేవుడు ఒక్కడే, పరమ్ పురుషమివ = పరమాత్ముని వలె, వేద = తెలుసుకొనగలుగుచున్నాడు.
తాత్పర్యం
ఈ
హిమాలయ పర్వతము ఎక్కడానికి వీలుకాని వృక్షాలతో నిండి, దాటడానికి సాధ్యం కాని మధ్యభాగాలను కలిగి ఉంది. జనులు దీని రూపాన్ని
కొద్దిగా మాత్రమే వర్ణించగలరు కానీ, పూర్తిగా తెలుసుకోలేరు. దిక్కులన్నిటా వ్యాపించి, దట్టమైన అడవులతో అలరారే ఈ పర్వతాన్ని కేవలం బ్రహ్మదేవుడు మాత్రమే
పూర్తిగా ఎరుగును. ఇది దేనివలె ఉందంటే — లౌకిక ప్రమాణాలకు దొరకని వేదశాస్త్రాల
ద్వారా, ఎల్లప్పుడూ కొద్దిగా మాత్రమే వర్ణించబడే తత్వము కలిగి, సంసార గహనంలో దాటశక్యము కాక, దిగంత వ్యాప్తమై ఉన్న ఆ పరమపురుషుని (పరమాత్మను)
కేవలము చతుర్ముఖుడైన బ్రహ్మ ఒక్కడే పూర్తిగా ఎరిగినట్లు, ఈ పర్వతాన్ని కూడా ఆ బ్రహ్మదేవుడే ఎరుగునని భావము.
విశేషాలు
(మల్లినాథసూరి వ్యాఖ్యానానుసారం)
మల్లినాథసూరి
ఈ శ్లోకానికి అందించిన సంపూర్ణ వ్యాఖ్యాన విశేషాల సులభ తెలుగు అనువాదం:
- పద వివరణ
మరియు వ్యుత్పత్తి: ‘ఇహ’ అనగా ఈ
పర్వతమునందు అని అర్థం. ‘అసుతరమ్’ అనగా సులభముగా దాటడానికి వీలుకానిది, అంటే దుస్తరమైనది అని అర్థం. ఇక్కడ ‘తృ’
ధాతువుపై ‘ఖల్’ ప్రత్యయం రావడం వల్ల ఈ రూపం ఏర్పడింది.
- ద్వంద్వార్థ
వివరణ (శ్లేష): ‘అంతరమ్’
అనే పదానికి పర్వత పక్షంలో మధ్యభాగమని, పురుష
(పరమాత్మ) పక్షంలో ఆత్మతత్వమని అర్థం. అలాగే ‘దురధిగమైః’ అనగా పర్వత పక్షంలో
దురారోహములైన (ఎక్కడానికి కష్టమైన), పరమాత్మ
పక్షంలో దుర్గ్రహములైన (గ్రహించడానికి కష్టమైన) అని అర్థం. ‘ఆగమైః’ అనగా
పర్వత పక్షంలో వృక్షములచేత అని, పరమాత్మ
పక్షంలో పురాణాదులైన శాస్త్రములచేత అని అర్థం. దీనికి ప్రమాణంగా రుద్రటుడు
‘పురాణే అపి ఆగమః వృక్షే’ (ఆగమ శబ్దం పురాణానికి, వృక్షానికి కూడా వర్తిస్తుంది) అని
పేర్కొన్నాడు.
- భావ
పరిపుష్టి: జనులు
ఎల్లప్పుడూ ఈ పర్వతాన్ని కొంచెమే వర్ణిస్తారు కానీ, ఎప్పుడూ ప్రత్యక్షంగా కూడా దీనిని పూర్తిగా
తెలుసుకోవడం సాధ్యం కాదు అనేది ఇక్కడి అంతరార్థం. ‘అతివిపినమ్’ అనగా అత్యంత
గహనమైనది, ‘దిగ్వ్యాపినమ్’ అనగా దిక్కులన్నిటా
విస్తరించినది అని అర్థం. ఈ రెండు విశేషణాలు పర్వతానికి, పరమాత్మకు సమానంగా వర్తిస్తాయి.
- మరికొన్ని
పద విశేషాలు: ‘అముమ్
గిరిమ్’ అనగా ఈ పర్వతమును. ‘పరమ్ పురుషమ్’ అనగా పరమాత్మను. ‘పరమ్’ అనే
ద్వితీయ పదానికి ‘కేవలము’ అని అర్థం. దీనికి విశ్వకోశం ‘పరమ్ అవ్యయమ్ ఇచ్చంతి
కేవలే’ అని ప్రమాణాన్ని ఇస్తోంది. ‘పద్మయోనిః’ అనగా బ్రహ్మదేవుడు మాత్రమే
దీనిని ఎరుగును, ఇతరులు
కాదు అని అర్థం. ఇక్కడ ‘వేద’ అనే క్రియాపదం ‘విదో లటో వా’ అనే వ్యాకరణ సూత్రం
ప్రకారం ‘ణల్’ ఆదేశం రావడం వల్ల ఏర్పడింది.
- అలంకారము: ఈ శ్లోకంలో ఉపమాలంకారము మరియు యమకాలంకారముల
యొక్క సంసృష్టి (కలయిక) ఉంది.
- ఛందస్సు: ఇది ‘క్షమా’ అనే వృత్తము. దీని లక్షణము —
‘తురగ రస యతి నౌ భరౌ గః క్షమా’. అనగా నజ, భజ, రజ అనే గణాలు ఉండి, చివరిలో ఒక గురువు వస్తుంది. గుర్రములు (7), రసములు (6) సంఖ్యల
వద్ద, అనగా 7వ మరియు 13వ అక్షరాల వద్ద యతి స్థానము ఉంటుంది.
కిరాతార్జునీయం
- పంచమ సర్గ - 19వ శ్లోకం
రుచిరపల్లవపుష్పలతాగృహైః
ఉపలసజ్జలజైర్జలరాశిభిః । నయతి సంతతముత్సుకతామయమ్ ధృతిమతీరుపకాంతమపి స్ట్రియః ॥ 19 ॥
ప్రతిపదార్థం
అయమ్
= ఈ పర్వతము, రుచిరపల్లవపుష్పలతాగృహైః = అందమైన చిగుళ్ళు మరియు పువ్వులతో కూడిన
పొదరిండ్ల చేతను, ఉపలసజ్జలజైః = ప్రకాశిస్తున్న తామరపూలు కలిగిన, జలరాశిభిః = జలాశయముల (సరస్సుల) చేతను, ఉపకాంతమ్ =
ప్రియుని సమీపంలో ఉన్నట్టియు, ధృతిమతీరపి = ధైర్యము (లేదా నిబ్బరము)
కలిగినట్టియు, స్ట్రియః = స్త్రీలను, సంతతమ్ = ఎల్లప్పుడూ, ఉత్సుకతామ్ = ఉత్కంఠను (కామోద్దీపనమును), నయతి = పొందించుచున్నాడు.
తాత్పర్యం
ఈ
హిమాలయ పర్వతము తనపై ఉన్న అందమైన చిగురాకులు, పువ్వులతో వికసించిన పొదరిండ్ల చేతను, లక్ష్మీప్రదంగా ప్రకాశించే పద్మాలతో నిండిన స్వచ్ఛమైన సరస్సుల చేతను
విహారానికి వచ్చే స్త్రీలను అమితంగా ఆకర్షిస్తోంది. తమ ప్రియుల చెంతనే ఉన్నప్పటికీ, ఎంతో నిబ్బరం గల స్త్రీలలో సైతం ఈ పర్వత సౌందర్యం ఎల్లప్పుడూ అత్యంత
ఉత్కంఠను, మన్మథ వికారమును కలిగిస్తోంది. ప్రియుడు పక్కనే ఉన్నా సరే, అక్కడి ప్రకృతి ప్రేరణ వల్ల ఆ స్త్రీలు తమ ధైర్యాన్ని వీడి, మరింత సురత కాంక్షను పొందుతున్నారని భావము.
విశేషాలు
(మల్లినాథసూరి వ్యాఖ్యానానుసారం)
మల్లినాథసూరి
ఈ శ్లోకానికి అందించిన సంపూర్ణ వ్యాఖ్యాన విశేషాల సులభ తెలుగు అనువాదం:
- పద వివరణ
మరియు సమాసములు: ‘అయమ్
గిరిః’ అనగా ఈ పర్వతము అని అర్థం. ‘రుచిరపల్లవపుష్పలతాగృహైః’ అనగా అందమైన
చిగుళ్ళు మరియు పుష్పములు ఏ లతలకు కలవో అవి రుచిరపల్లవపుష్పలతలు, అటువంటి లతలతో కూడిన గృహములు (పొదరిండ్లు)
అని అర్థం. ‘ఉపలసజ్జలజైః’ అనగా చక్కగా శోభిస్తున్న కమలములు కలిగిన అని అర్థం.
‘జలరాశిభిః’ అనగా సరస్సుల చేత అని అర్థం; ఇవి
స్త్రీలలో ఉత్సుకతను కలిగించడానికి కారకాలుగా (కరణములుగా) పనిచేస్తున్నాయి.
- భావ వివరణ
మరియు ప్రత్యామ్నాయ అర్థాలు: ‘ఉపకాంతమ్’
అనగా కాంతుని (ప్రియుని) సమీపంలో ఉన్నప్పుడు అని అర్థం. ‘ధృతిమతీః’ అనగా
ధైర్యము లేదా నిబ్బరము కలిగిన స్త్రీలని అర్థం. దీనిని మల్లినాథుడు రెండు
విధాలుగా వ్యాఖ్యానించాడు:
- మొదటి
వివరణ (మానవతీ పక్షం): ప్రియుడు
పక్కనే ఉన్నప్పటికీ, ప్రణయ
కలహాల వల్ల అలక పూని, ప్రియుడిని
లెక్కచేయకుండా గంభీరంగా ఉండే మానవతుల (అలిగిన స్త్రీల) యొక్క మానగ్రంథిని
(అలక అనే ముడిని) ఈ పర్వత వాతావరణం సడలిస్తుంది. అంటే వారి అలకను పోగొట్టి
ఉత్కంఠను కలిగిస్తుంది.
- రెండవ
వివరణ (తృప్తిపడిన స్త్రీల పక్షం): ‘ఉపకాంతమ్’
అనగా సురత క్రీడ ముగిసిన తర్వాత ప్రియుని చెంతన ఉన్నట్టి, ‘ధృతిమతీః’ అనగా అప్పటికే తృప్తి చెందిన
(సురత తృప్తి పొందిన) స్త్రీలను సైతం, అక్కడి
ప్రకృతి ఉద్దీపనల వల్ల తిరిగి మరొక్కసారి రమించాలనే అమితమైన ఉత్కంఠ వైపునకు
ఈ పర్వతం నడిపిస్తుంది.
- అలంకారము: ఈ శ్లోకంలో వర్ణించబడిన ప్రకృతి దృశ్యాలు
స్త్రీలలో మదనాగ్నిని రగిల్చే ఉద్దీపన కారణాలుగా ఉన్నాయి కాబట్టి, ఇక్కడ ‘ఉద్దీపకత్వాతిశయోక్తి’ (ఉద్దీపన
ప్రాధాన్యతను పెంచి చెప్పే అతిశయోక్తి) అలంకారం వ్యక్తమవుతోంది.
- ఛందస్సు: మల్లినాథుడు ‘వృత్తముక్తమ్’ అని
పేర్కొన్నాడు, అనగా ఈ
సర్గలో అంతకుముందు నడుస్తున్న వృత్తమే ఇక్కడా కొనసాగుతోందని అర్థం. కాబట్టి 18వ శ్లోకం లాగే ఈ 19వ శ్లోకం కూడా ‘క్షమా’ వృత్తంలోనే
వ్రాయబడింది. (దీని గణ విభజన: నజ, భజ, రజ మరియు ఒక గురువు; యతి స్థానాలు 7 మరియు 13 వ
అక్షరాలు).
భారవి ప్రణీత కిరాతార్జునీయ మహాకావ్యంలోనిపంచమ
సర్గ
కు
సంబంధించిన 20 వ శ్లోకం నుండి 30 వ శ్లోకం వరకు ప్రతిపదార్థం, తాత్పర్యం మరియు మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానానుసార విశేషాలు 03 -06 -2026
కిరాతార్జునీయం
- పంచమ సర్గ (20వ శ్లోకం)
సులభైః
సదా నయవతాయవతా నిధిగుహ్యకాధిపరమైః పరమైః । అమునా ధనైః క్షితిభృతాతిభృతా సమతీత్య
భాతి జగతీ జగతీ ॥ 20
ప్రతిపదార్థం
నయవతా
= నీతిమంతుడును, అయవతా చ = భాగ్యవంతుడును అయిన కుబేరుని చేత, సదా = ఎల్లప్పుడూ, సులభైః = సులభముగా లభించునవియు (ఇతరులకు
లభించనివి అని భావము), నిధీనాం = మహాపద్మము మొదలైన నిధులకు, గుహ్యకానాం చ = యక్షులకు, అధిపం = అధిపతియైన కుబేరుని, రమైః = సంతోషపెట్టునవియు, పరమైః = శ్రేష్ఠమైనవియు అయిన, ధనైః = సంపదలతో, అమునా = ఈ, క్షితిభృతా = హిమవత్పర్వతము చేత, అతిభృతా = నిండుగా భరింపబడినదై, జగతీ = భూమి, జగతీ = స్వర్గ
పాతాళ లోకములను రెండింటిని, సమతీత్య = అతిక్రమించి, భాతి = ప్రకాశించుచున్నది.
తాత్పర్యం
నీతిమంతుడు, అదృష్టవంతుడు అయిన కుబేరునికి సైతం ఎల్లప్పుడూ సులభంగా లభించేవి, మహాపద్మాది నవనిధులకు అధిపతియైన ఆ కుబేరుడికే ఆనందాన్ని కలిగించేవి, ఎంతో శ్రేష్ఠమైనవి అయిన ధనసంపదలతో ఈ హిమాలయ పర్వతం సమృద్ధిగా నిండి
ఉంది. అటువంటి హిమవత్పర్వతం కలిగి ఉండటం వల్ల, ఈ భూలోకం
మిగిలిన స్వర్గ పాతాళ లోకాలను కూడా అధిగమించి ఎంతో వైభవంగా ప్రకాశిస్తోంది.
మనుష్యులకు సైతం సాధ్యం కాని అసాధారణ సంపదలు ఈ హిమాలయంలో లభిస్తాయనేది ఇక్కడి
అంతరార్థం.
విశేషాలు
మల్లినాథ
సూరి తన వ్యాఖ్యానంలో పేర్కొన్న విశేషాల వివరణ:
- పద వివరణ
మరియు నిఘంటువుల ప్రమాణాలు: వ్యాఖ్యాత
మల్లినాథుడు "అయః" అనే పదానికి శుభాన్ని కలిగించే విధి లేదా
భాగ్యము అని అమరకోశ ప్రమాణాన్ని పేర్కొన్నారు. అలాగే "నిధులు" అనే
పదానికి వివరణ ఇస్తూ... పద్మము, మహాపద్మము, శంఖము, మకరము, కచ్ఛపము, ముకుందము, కుందము, నీలము, ఖర్వము అనేవి తొమ్మిది రకాల నిధులని అమరకోశ
నిఘంటువు ఆధారంగా స్పష్టం చేశారు.
- వ్యాకరణ
విశేషాలు: "గుహ్యకాధిపరమైః"
అనే పదంలో కుబేరుడిని రమింపచేసేవి (సంతోషపెట్టేవి) అనే అర్థాన్ని
సాధించడానికి "కర్మణి అణ్" అనే సూత్రం ప్రకారం 'అణ్' ప్రత్యయం
వచ్చినట్లు వ్యాకరణ విశేషాన్ని చూపించారు.
- అలంకార
ప్రస్తావన: ఈ శ్లోకంలో
రెండు అలంకారాలు ఉన్నాయి. మొదటగా, భూమి
మిగిలిన లోకాలను అతిక్రమించి ప్రకాశించడానికి "ధనాలతో నిండుగా
ఉండటం" అనే పదార్థం విశేషణ రూపంలో కారణం కాబట్టి ఇక్కడ "కావ్యలింగ
అలంకారం" ఉన్నది. రెండవది, ఒకే రకమైన
అక్షర సముదాయం అర్థభేదంతో పక్కపక్కనే ఆవృత్తి కావడం వల్ల (ఉదాహరణకు:
నయవతా-అయవతా, పరమైః-పరమైః, క్షితిభృతా-అతిభృతా, జగతీ-జగతీ) ఇక్కడ "యమక అలంకారం"
ఉన్నది. ఈ రెండింటి కలయిక వల్ల దీనిని "కావ్యలింగ యమక సంసృష్టి" గా
పేర్కొన్నారు.
- ఛందస్సు: ఈ శ్లోకం "ప్రమితాక్షర" వృత్తంలో
వ్రాయబడినది. "ప్రమితాక్షరా సజససైరుదితా" అనే లక్షణాన్ని బట్టి, ఈ ఛందస్సులోని ప్రతి పాదంలోనూ వరుసగా
స-జ-స-స అనే గణాలు వస్తాయి.
కిరాతార్జునీయం
- పంచమ సర్గ (21వ శ్లోకం)
అఖిలమిదమముష్య
గౌరీగురోస్త్రిభువనమపి నైతి మన్యే తులామ్ । అధివసతి సదా యదేనం జనైరవిదితవిభవొ
భవానీపతిః ॥ 21
ప్రతిపదార్థం
అముష్య
= ఈ, గౌరీగురోః = పార్వతీదేవికి తండ్రియైన హిమవత్పర్వతము యొక్క, ఇదం = ఈ, అఖిలం = సమస్తమైన వైభవముతో కూడిన రూపమునకు, త్రిభువనమపి = మూడు లోకములు కూడ, తులాం = సామ్యమును (సమానత్వమును), న ఏతి = పొందవు, (ఇతి) = అని, మన్యే = నేను తలచుచున్నాను, యత్ = ఏ కారణము వలననగా, జనైః = ప్రాకృత జనుల చేత, అవిదితవిభవః = తెలియబడని మహిమ కలిగినట్టి, భవానీపతిః = పార్వతీవల్లభుడైన పరమశివుడు, సదా = ఎల్లప్పుడును, ఏనం = ఈ పర్వతమును, అధివసతి =
నివాసస్థానముగా చేసుకొని ఉన్నాడో.
తాత్పర్యం
పార్వతీదేవికి
తండ్రియైన ఈ హిమవత్పర్వతం యొక్క సమస్త వైభవానికి స్వర్గ, మర్త్య, పాతాళాలనే మూడు లోకాలు కూడా సాటిరావు అని నేను
భావిస్తున్నాను. ఎందుకంటే, సామాన్య జనులకు అగమ్యమైన, ఊహకందని అపరిమిత మహిమలు కలిగిన ఆ భవానీపతి (పరమశివుడు) ఎల్లప్పుడూ ఈ
పర్వతాన్నే తన నివాసస్థానంగా చేసుకొని ఇక్కడే నివసిస్తున్నాడు. అందువల్ల ఈ పర్వతం
సర్వశ్రేష్ఠమైన ధర్మక్షేత్రమని భావం.
విశేషాలు
మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యాన వాక్యాల ఆధారంగా సరళ తెలుగు అనువాదం:
- వ్యాకరణ
విశేషాలు (సమాసం): "త్రిభువనమ్"
అనే పదంలో 'త్రయాణాం భువనానాం సమాహారః' (మూడు లోకముల సముదాయము) అనే విగ్రహవాక్యం
ద్వారా 'తద్ధితార్థ...' అనే సూత్రంతో ద్విగు సమాసము వచ్చినది. 'పాత్రాదిత్వాత్...' అనే నియమం వల్ల దీనికి స్త్రీలింగ ప్రత్యయం
నిషేధింపబడి నపుంసక లింగ రూపం సిద్ధించింది.
- ద్వితీయా
విభక్తి నియమం: "అధివసతి"
అనే క్రియాపదాన్ని ప్రయోగించడం వల్ల, 'ఉపాన్వధ్యాఙ్వసః' అనే వ్యాకరణ సూత్రం ప్రకారం 'ఏనమ్' (పర్వతమును)
అనే పదానికి కర్మసంజ్ఞ వచ్చి ద్వితీయా విభక్తి వచ్చినది. అనగా శివుడు ఈ
పర్వతమునందు వసించుచున్నాడు అని అర్థం.
- ఛందస్సు: ఈ శ్లోకం "ప్రభా" అనే వృత్తంలో
ఉన్నది. దీని లక్షణం 'స్వరశరవిరతిర్నౌ
సరౌ ప్రభా'. అనగా ఈ ఛందస్సులోని ప్రతి పాదంలోనూ వరుసగా
న-న-స-ర అనే గణాలు వస్తాయి. ఇక్కడ 'స్వర' (7) మరియు 'శర' (5) అక్షరాల వద్ద యతి విరామం (విరతి) ఉంటుంది.
కిరాతార్జునీయం
- పంచమ సర్గ (22వ శ్లోకం)
వీతజన్మజరసం
పరం శుచి బ్రహ్మణః పదముపైతుమిచ్ఛతామ్ । ఆగమాదివ తమోపహాదితః సంభవంతి మతయో భవచ్ఛిదః
॥ 22
ప్రతిపదార్థం
వీతజన్మజరసం
= తొలగిపోయిన పుట్టుక, ముసలితనము కలిగినట్టియు, పరం = శ్రేష్ఠమైనట్టియు, శుచి = నిర్మలమైన (నిష్కళంకమైన), బ్రహ్మణః = పరమాత్మకు సంబంధించిన, పదం = స్థానమును
(తాదాత్మ్య రూప ముక్తిని), ఉపైతుం = పొందుటకు, ఇచ్ఛతాం =
కోరుకునే ముముక్షువులకు (మోక్షాపేక్షులకు), తమోపహాత్ = అజ్ఞానమును నశింపజేయు, ఆగమాత్ ఇవ = వేదశాస్త్రము నుండి వలెనే, ఇతః = (పాపములను
హరించే) ఈ హిమవత్పర్వతము నుండి, భవం = సంసార బంధమును, ఛిదః = ఖండించేటటువంటి, మతయః = తత్త్వజ్ఞానములు (బుద్ధులు), సంభవంతి = ఉద్భవిస్తున్నాయి.
తాత్పర్యం
జనన
మరణాలు, ముసలితనం లేనిది, అత్యున్నతమైనది, పరిశుద్ధమైనది
అయిన ఆ పరబ్రహ్మ పదాన్ని (మోక్షాన్ని) పొందాలని ఆశించే ముముక్షువులకు, అజ్ఞానమనే చీకట్లను తొలగించే వేదశాస్త్రాల వల్ల ఏ విధంగా తత్త్వజ్ఞానం
కలుగుతుందో, అదే విధంగా ఈ హిమాలయ పర్వతం వల్ల కూడా సంసార బంధాలను తెంచివేసే జ్ఞాన
బుద్ధులు లభిస్తున్నాయి. కాబట్టి ఈ హిమాలయం కేవలం భోగభూమి మాత్రమే కాదు, మోక్షాన్ని ప్రసాదించే పరమ పవిత్ర ముక్తి క్షేత్రం కూడా అని తాత్పర్యం.
విశేషాలు
మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యాన వాక్యాల ఆధారంగా సరళ తెలుగు అనువాదం:
- పాఠాంతర
ఖండన మరియు వ్యాకరణ చర్చ: "వీతజన్మజరసమ్"
అనే పద సాధనలో మల్లినాథుడు సుదీర్ఘమైన వ్యాకరణ చర్చ చేశారు. 'జరాయా జరసన్యతరస్యామ్' అనే సూత్రం ప్రకారం ఇక్కడ 'జరస్' ఆదేశం
వస్తుంది. ఇక్కడ తదంతవిధి సమ్మతం కావడం వల్ల, పరత్వాన్ని
బట్టి 'టాఙసిఙసామినాత్స్యాః' అనే సూత్రం ద్వారా వచ్చే 'స్యాదేశం' బాధించబడుతుంది.
దీనికి మల్లినాథుడు ప్రమాణ శ్లోకాలను ఉదహరిస్తూ... "టా, ఙసి, ఙస్
ప్రత్యయాలకు వచ్చే ఇనాత్స్యాః అనే సూత్రపు స్యాదేశాన్ని బాధించి, పరత్వం వల్ల జరసాదేశం వస్తుందని స్వయంగా
భాష్యకారుడే (పతంజలి) సెలవిచ్చారు" అని పేర్కొన్నారు. సూత్రకారుని
(పాణిని) మతంలో జ్ఞాపకం వల్ల పరబాధనం జరిగినా, అది టా, ఙసి ప్రత్యయాలలోనే గాని ఙస్ ప్రత్యయంలో
సంభవించదు. కానీ ఉభయ మతాలలోనూ ఙస్ ప్రత్యయం కంటే ముందే బాధించడం తుల్యమే
కాబట్టి, స్యాదేశాన్ని బాధించి పరత్వం వల్ల జరసాదేశమే
వస్తుంది. 'టాఙస్యుః...' అనే
సూత్రంలో ఈకార, దీర్ఘాల
వైయర్థ్యాన్ని చూపిస్తూ, సూత్రంలోని
వ్యర్థాక్షరాలను వదిలిపెట్టి శేషాన్ని జ్ఞాపకంగా స్వీకరిస్తూ ఫణి (పతంజలి)
స్వతంత్రంగా జరసాదేశాన్ని పూర్వ బాధగా నిరూపించారు. దీనియొక్క సమర్థన ప్రపంచం
అంతా భాష్య, కైయట వ్యాఖ్యానాలలో స్పష్టంగా ఉంది. కాబట్టి, ఈ వ్యాకరణ రహస్యం తెలియక కొందరు ఇక్కడ
"జరసః" అని పాఠాంతరాన్ని కల్పించడం కేవలం వారి అజ్ఞాన విజృంభణమే
అని మల్లినాథుడు గట్టిగా ఖండించారు.
- పద వివరణ: 'పద్యతే ఇతి పదమ్' అనగా చేరదగిన స్థానము లేదా తాదాత్మ్య
లక్షణము కలిగిన మోక్షము అని అర్థం. 'తమోపహాత్' అనగా తమస్సును (అజ్ఞానాన్ని లేదా అవిద్యను)
పోగొట్టేది అని అర్థం. 'అపే
క్లేశతమసోః' అనే సూత్రం చేత ఇక్కడ 'డ' ప్రత్యయం
వచ్చినది.
- భవచ్ఛిదః
పద సాధన: సంసారాన్ని
ఛేదించేవి అనే అర్థంలో 'భవచ్ఛిదః' అనే పదానికి 'సత్సూద్విష...' అనే సూత్రం ద్వారా 'క్విప్' ప్రత్యయం
వచ్చినది. క్షేత్ర విశేషం కూడా తత్త్వజ్ఞానోదయానికి కారణం అవుతుందని ఇక్కడి
ఆశయం.
- ఛందస్సు: ఈ శ్లోకం "రథోద్ధతా" వృత్తంలో
వ్రాయబడింది. దీని లక్షణం 'రాన్నరావిహ
రథోద్ధతా లగౌ'. అనగా ఈ
ఛందస్సులోని ప్రతి పాదంలోనూ వరుసగా ర-న-ర అనే గణాలతో పాటు చివర ఒక లఘువు, ఒక గురువు వస్తాయి.
కిరాతార్జునీయం
- పంచమ సర్గ (23వ శ్లోకం)
దివ్యస్త్రీణాం
సచరణలాక్షారాగా రాగాయాతే నిపతితపుష్పాపీడాః । పీడాభాజః కుసుమచితాః సాశంసం
శంసంత్యస్మిన్సురతవిశేషం శయ్యాః ॥ 23
ప్రతిపదార్థం
అస్మిన్
= ఈ హిమవత్పర్వతమునందు, శయ్యాః = (దివ్యస్త్రీలు శయనించిన) శయ్యలు
(పాన్పులు), సచరణలాక్షారాగాః = ధేనుక, పురుషాయితాది బంధముల సమయమున స్త్రీల పాదతలములు
క్రింది వైపున స్పర్శించడం వల్ల వారి పాదముల యొక్క లాక్షారసపు (పారాణి) రంగుతో
కూడుకున్నవై, రాగాయాతే = రాగోద్రేకం కలిగినప్పుడు, నిపతితపుష్పాపీడాః
= వ్యానతకరణం (అధోముఖ బంధం) వంటి సమయములలో స్త్రీలు క్రిందికి ముఖము చేసి ఉండటం
వల్ల జారిపడిన పూలదండలు (శిరోభూషణములు) కలిగినవై, పీడాభాజః =
భ్రమర, ప్రేంఖోలితాది బంధములలో నలువైపులా నడుము తిప్పడం వల్ల కలిగిన
విమర్దమును (నలిగిపోవుటను లేదా వంపులను) పొందినవై, కుసుమచితాః = ఇభ, మార్జారాది కరణములలో (బంధములలో) స్తనములు, బాహువులు మొదలైన అవయవములు శయ్యాసలముపై ఆనునప్పుడు కోమలత్వము కొరకు
పరచిన పూలతో వ్యాప్తమైనవై, దివ్యస్త్రీణాం = దేవతాస్త్రీలకు సంబంధించిన, సాశంసం = కోరికతో (తృష్ణతో) కూడిన, సురతవిశేషం =
రతివిశేషములను (ఇక్కడ జాతి ఏకవచనం వల్ల రతివిశేషములను అని అర్థం), శంసంతి = సూచించుచున్నవి (వివరించుచున్నవి).
తాత్పర్యం
ఈ
హిమాలయ పర్వతంపై ఉన్న దేవతాస్త్రీల శయ్యలు, ఆ స్త్రీలు తమ ప్రియులతో సాగించిన వివిధ రకాల
విచిత్ర రతిబంధ విశేషాలను స్పష్టంగా సూచిస్తున్నాయి. ధేనుక, పురుషాయితాది బంధాల వల్ల ఆ శయ్యలపై స్త్రీల పాదాల పారాణి గుర్తులు
అంటుకున్నాయి; వ్యానత బంధం వల్ల అధోముఖంగా ఉన్న వారి తలల నుండి పూలదండలు జారిపడి
ఉన్నాయి; భ్రమర, ప్రేంఖోలితాది బంధాలలో నడుము తిప్పడం వల్ల ఆ
శయ్యలు బాగా నలిగిపోయి ఉన్నాయి; అలాగే ఇభ, మార్జారాది బంధాల సమయంలో సుకుమారమైన శరీర అవయవాలు
నొచ్చుకోకుండా ఉండటం కోసం పరచిన పూల సమూహాలు ఆ పాన్పులపై చెల్లాచెదురుగా ఉన్నాయి.
ఇవన్నీ ఆ దివ్యస్త్రీల యొక్క అత్యంత అనురాగపూరితమైన శృంగార క్రీడా విశేషాలను
చాటిచెబుతున్నాయి.
విశేషాలు
మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యాన వాక్యాల ఆధారంగా సరళ తెలుగు అనువాదం:
- పద సాధన
మరియు నిఘంటువుల ప్రమాణాలు: 'శేరతే ఆసు
ఇతి శయ్యాః' (దీనియందు శయనింతురు కావున శయ్యలు) అనే
వ్యుత్పత్తిని బట్టి, 'సంజ్ఞాయాం
సమజనిషద...' అనే వ్యాకరణ సూత్రం చేత 'క్యప్' ప్రత్యయం
వచ్చి 'శయ్యా' అనే పదం
సాధింపబడింది. "ఆపీడః" అనే పదానికి పూలదండ లేదా శిరోభూషణము అనే
అర్థాన్ని స్థిరపరచడానికి 'శిఖా
స్వాపీడశేఖరౌ' అనే అమరకోశ
ప్రమాణాన్ని మల్లినాథుడు ఉదహరించారు.
- సురత బంధాల
వివరణలు: మల్లినాథ
సూరి ఈ శ్లోకంలోని భావాన్ని మరింత స్పష్టం చేయడానికి రతిరహస్యం మరియు ఇతర
కామశాస్త్ర గ్రంథాల నుండి వివిధ రతిబంధాల లక్షణ శ్లోకాలను ఏ ఒక్కదానిని
విడవకుండా ఇక్కడ వివరించారు:
- ధేనుక
బంధం: స్త్రీ తన రెండు హస్తాలను నేలపై
ఉంచి, తల క్రిందికి వంచి, పశువు (ఆవు) వలె నిలబడగా, నాయకుడు వెనుక నుండి నడుముపైకి చేరి
మెల్లగా రమించడాన్ని ధేనుక బంధం అంటారు.
- పురుషాయితం: స్త్రీ తన ఇష్టప్రకారం
నాయకునిపై చేరి పురుషుని వలె విరుద్ధ క్రీడను ఆచరించడాన్ని పురుషాయితం
అంటారు.
- వ్యానత
రతం: స్త్రీ అధోముఖంగా (బోర్లా
పడుకొని) నాలుగు కాళ్ల జంతువు ఆకృతిని పొంది వంగి ఉండగా, ప్రియుడు వృషభం వలె ఆమె కటిపైకి చేరి
రమించడాన్ని వ్యానత రతం అంటారు.
- భ్రామర
బంధం: నాయకుడు కటిపై అధిరోహించి, జఘన భాగం పైకి లేవగా, స్త్రీ తన కాళ్లను ముడుచుకొని చక్రం వలె
తిరగడాన్ని భ్రామర బంధం అంటారు.
- ప్రేంఖోలితం
(లేదా ఊరుమూలితం): రతిసమయంలో
నడుమును అన్ని వైపులా గుండ్రంగా తిప్పడాన్ని ప్రేంఖోలితం అంటారు.
- కరిరతం
(ఇభ కరణం): నేలపై
స్తనద్వయం, ముఖం, మస్తకం
ఆనించి, నడుము భాగం పైకి లేపి, బోర్లా పడుకున్న స్త్రీని నాయకుడు తన
హస్తాలతో అంగమును ఆకర్షించి ఆక్రమించడాన్ని హస్తిరతం (కరిరతం) అంటారు.
- మార్జార
కరణం: చేతులు, కాళ్లు చాచి, ముఖం, వక్షఃస్థలం శయ్యను తాకుతుండగా, శరీరాన్ని పైకి లేపిన స్త్రీ యొక్క
స్థితిని మార్జార (పిల్లి) కరణం అని ఇతర గ్రంథాలలో చెప్పారు.
- అలంకారం: ఈ శ్లోకంలో శయ్యలపై ఉన్న లాక్షారసం, జారిన పూలు, నలిగిపోవడం
మొదలైన పదార్థాలు విశేషణ రూపంలో రతివిశేషాలను సూచించడానికి కారణాలుగా
చెప్పబడ్డాయి కాబట్టి ఇక్కడ "కావ్యలింగ అలంకారం" ఉన్నది. ఇది
శ్లోకంలోని అనుప్రాస-యమక శబ్దసౌందర్యంతో కలసి ఉండటం వల్ల "కావ్యలింగ యమక
సంసృష్టి" ఏర్పడింది.
- ఛందస్సు: ఈ శ్లోకం "జలధరమాలా" వృత్తంలో
ఉన్నది. దీని లక్షణం 'మ్భౌ స్మౌ
చేత్స్యాజ్జలధరమాలా ఖ్యాతా'. అనగా ఈ
ఛందస్సులోని ప్రతి పాదంలోనూ వరుసగా మ-భ-స-మ అనే గణాలు వస్తాయి. దీనినే కొందరు
"కాంతోత్పీడా" వృత్తం అని కూడా అంటారు.
కిరాతార్జునీయం
- పంచమ సర్గ (24వ శ్లోకం)
గుణసంపదా
సమధిగమ్య పరం మహిమానమత్ర మహితే జగతామ్ । నయశాలిని శ్రియ ఇవాధిపతౌ విరమంతి న
జ్వలితుమౌషధయః ॥ 24
ప్రతిపదార్థం
జగతాం
= లోకముల చేత, మహితే = పూజింపబడుచున్నట్టియు, నయశాలిని = నీతిమంతుడైన, అధిపతౌ = రాజునందు, శ్రియః ఇవ = లక్ష్మీదేవి యొక్క సంపదలు వలె, అత్ర = ఈ హిమవత్పర్వతమునందు, ఔషధయః = కాంతిని వెదజల్లే తృణజ్యోతులు (రాత్రివేళ
ప్రకాశించే వనమూలికలు), గుణసంపదా = (పర్వత పక్షమున) క్షేత్రము యొక్క
మృత్తికాది గుణసమృద్ధి చేతను, (రాజ పక్షమున) సంధి విగ్రహాది షడ్గుణ సంపత్తి
చేతను, పరం = అత్యున్నతమైన, మహిమానం = (ఉభయ పక్షములలోనూ) ప్రకాశించే
సామర్థ్యమును (తేజస్సును లేదా గొప్పతనమును), సమధిగమ్య = పొంది, జ్వలితుం =
ప్రకాశించుటకు, న విరమంతి = విరామము లేకుండా (ఎల్లప్పుడూ) వెలుగుతూనే ఉన్నాయి.
తాత్పర్యం
లోక
పూజితుడు, నీతిశాస్త్ర కోవిదుడైన ఒక ఉత్తమ రాజును ఆశ్రయించి ఉన్న లక్ష్మీసంపదలు
అతని షడ్గుణ సంపత్తి వల్ల నిరంతరం ఎలా వర్ధిల్లుతాయో, అలాగే సర్వలోక పూజ్యమైన ఈ హిమాలయ పర్వతాన్ని ఆశ్రయించి ఉన్న
దివ్యౌషధులు (రాత్రివేళల్లో స్వయంప్రకాశం కలిగిన వనమూలికలు) ఆ క్షేత్ర మహత్తు వల్ల
అత్యున్నతమైన ప్రకాశ సామర్థ్యాన్ని పొంది ఎల్లప్పుడూ వెలుగుతూనే ఉన్నాయి. సామాన్య
లోకంలో ఇవి రాత్రి సమయాల్లో మాత్రమే ప్రకాశిస్తాయి, కానీ
హిమవత్పర్వతంపై మాత్రం ఇవి విరామం లేకుండా అహోరాత్రాలు నిరంతరం జ్వలిస్తూనే
ఉంటాయనేది ఇక్కడి అంతరార్థం.
విశేషాలు
మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యాన వాక్యాల ఆధారంగా సరళ తెలుగు అనువాదం:
- పాఠాంతర
ప్రస్తావన: శ్లోకంలోని
మొదటి పాదంలో "జగతామ్" అనే పదానికి బదులుగా కొందరు
"జగతః" అని ఏకవచనాంత పాఠాన్ని కూడా స్వీకరించారు.
- వ్యాకరణ
విశేషాలు: "జగతాం
మహితే" అనే చోట 'జగద్భిః
పూజితే' (లోకముల చేత పూజింపబడుచున్న) అనే అర్థాన్ని
సాధించడానికి, 'మతిబుద్ధిపూజార్థేభ్యశ్చ' అనే సూత్రం ప్రకారం వర్తమానార్థంలో 'క్త' ప్రత్యయం
వచ్చినది. ఆపై 'క్తస్య చ
వర్తమానే' అనే వ్యాకరణ నియమం చేత ఇక్కడ తృతీయా
విభక్తికి బదులుగా షష్ఠీ విభక్తి వచ్చినది.
- పద వివరణ
మరియు శ్లేష: 'ఔషధయః' అనగా మల్లినాథుడు 'తృణజ్యోతీంషి' (రాత్రిపూట
దీపాల్లా వెలిగే గడ్డిజాతి మొక్కలు) అని అర్థం చెప్పారు. ఈ శ్లోకంలో రాజుకు
మరియు హిమాలయానికి ఉపమానోపమేయ భావం చక్కగా కుదిరింది. 'గుణసంపదా' అనే
పదానికి హిమాలయ పక్షంలో మట్టి, నీరు
మొదలైన క్షేత్ర గుణాల సమృద్ధి అని అర్థం కాగా, రాజ
పక్షంలో సంధి, విగ్రహం, యానం, ఆసనం, ద్వైదీభావం, సమాశ్రయం
అనే ఆరు గుణాల సంపద అని అర్థం. అలాగే 'మహిమానమ్' అనగా రెండింటిలోనూ ప్రకాశించే సామర్థ్యము
లేదా వైభవము అని అర్థం.
కిరాతార్జునీయం
- పంచమ సర్గ (25వ శ్లోకం)
కురరీగణః
కృతరవస్తరవః కుసుమానతాః సకమలం కమలమ్ । ఇహ సింధవశ్చ వరణావరణాః కరిణాం ముదే
సనలదానలదాః ॥ 25
ప్రతిపదార్థం
ఇహ =
ఈ హిమవత్పర్వతమునందు, కృతరవః = మధుర ధ్వనులు చేయుచున్న, కురరీగణః = డెగ లేదా కౌజు పిట్టల సమూహమును, కుసుమానతాః = పూల బరువు చేత వంగి ఉన్న, తరవః =
వృక్షములును, సకమలం = పద్మములతో కూడిన, కమలం = జలమును (లేదా ఆకాశ గంగ వంటి ఉదకమును), వరణావరణాః = వరణ (విల్వ లేదా ఉలిమిడి) వృక్షములే ఆవరణముగా (గట్టుగా
లేదా రక్షణగా) కలిగినట్టియు, సనలదానలదాః = ఉశీరము (వట్టివేళ్లు) తో కూడినవై
ఉండటం వల్ల (ఏనుగుల మదజనిత) తాపమును నశింపజేయునట్టియు, సింధవః చ = నదులును, కరిణాం = గజములకు (ఏనుగులకు), ముదే = సంతోషము కొరకు, భవంతి = అవుచున్నాయి.
తాత్పర్యం
ఈ
హిమాలయ పర్వతంపై మధురంగా ధ్వనిస్తున్న కురరీ పక్షుల సమూహాలు, పూల భారంతో వంగి ఉన్న వృక్షాలు, తామరపూలతో శోభిస్తున్న జలాశయాలు, గట్లపై వరణ వృక్షాలు దట్టంగా పెరిగి ఉండి, లోపల సుగంధభరితమైన వట్టివేళ్లతో కూడి ఏనుగుల శరీర తాపాన్ని హరించే
నదులు... ఇవన్నీ ఇక్కడి ఏనుగులకు అత్యంత ఆనందాన్ని కలిగిస్తున్నాయి. ఇక్కడి ప్రకృతి సంపద ఏనుగులకు ఏ రకమైన విరోధం లేదా
కొరత లేకుండా సర్వసమృద్ధిగా ఉన్నదని భావం.
విశేషాలు
మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యాన వాక్యాల ఆధారంగా సరళ తెలుగు అనువాదం:
- పద వివరణ
మరియు నిఘంటువుల ప్రమాణాలు: వ్యాఖ్యాత
మల్లినాథుడు ఈ శ్లోకంలోని అనేక పదాలకు నిఘంటువుల ఆధారంగా అర్థాలను
నిరూపించారు:
- "కురరీగణః" అనగా 'ఉత్క్రోశసంఘః' (కౌజు పిట్టల సమూహం) అని అర్థం చెబుతూ, 'ఉత్క్రోశకురరౌ సమౌ' అనే అమరకోశ ప్రమాణాన్ని ఇచ్చారు.
- "కమలమ్" అనే పదానికి జలము
మరియు పద్మము అనే రెండు అర్థాలు ఉన్నాయి. దీనికి 'కమలం జలపద్మయోః' అనే విశ్వప్రకాశ నిఘంటువును ప్రమాణంగా
చూపారు. 'సకమలం కమలమ్' అనగా
పద్మములతో కూడిన జలము అని అర్థం. లేదా 'కే' అనగా జలమునందు, 'అలమ్' అనగా
అత్యంత సమృద్ధిగా పద్మములు ఉన్నవని, 'కే
జలే శిరసి చ' అనే
అమరకోశం ఆధారంగా కూడా అర్థం చెప్పారు.
- "వరణావరణాః" లోని మొదటి 'వరణ' పదానికి
వృక్ష విశేషము (ఉలిమిడి చెట్టు) అని అర్థం. 'వరణో
వరుణః సేతుస్తిక్తశాకః కుమారకః' అనే
అమరకోశాన్ని ఇక్కడ ఉదహరించారు. వరణ వృక్షాలే ఆవరణము (అడ్డుగోడ లేదా గట్టు)
గా కలిగిన నదులు అని దీని భావం.
- "సనలదానలదాః" లోని 'నలద' పదానికి
వట్టివేరు అని అర్థం. దీనికి 'మూలేఽస్యోశీరమస్త్రియామ్।
అభయం నలదం సేవ్యమ్' అనే
అమరకోశ శ్లోకాన్ని చూపించారు. 'అనలమ్' అనగా సంతాపమును, 'ద్యంతి' అనగా
ఖండించి శమింపజేయునవి కాబట్టి నదులు 'అనలదాః' అయ్యాయి. వట్టివేళ్ల సుగంధంతో ఉండి, ఏనుగుల తాపాన్ని పోగొట్టే నదులు అని అర్థం.
- శ్లోక
సౌందర్యం: ఈ శ్లోకంలో
ప్రతి పాదంలోనూ పదాలు ఆవృత్తి కావడం వల్ల (ఉదాహరణకు: కమలం-కమలమ్, వరణ-వరణాః, నలద-నలదాః)
శబ్దాలంకారమైన "యమక అలంకారం" ఎంతో మనోహరంగా కూర్చబడింది.
హిమాలయాలలో ఏనుగులకు కావలసినవన్నీ అనుకూలంగా ఉన్నాయే తప్ప, ఎక్కడా వాటికి విరుద్ధమైన వాతావరణం లేదని
మల్లినాథుడు తన వ్యాఖ్యాన ముగింపులో స్పష్టం చేశారు.
కిరాతార్జునీయం
- పంచమ సర్గ (26వ శ్లోకం)
సాదృశ్యం
గతమపనిద్రచూతగంధ-రామోదం మదజలసేకజం దధానః । ఏతస్మిన్మదయతి కోకిలానకాలే లీనాలిః
సురకరిణాం కపోలకాషః ॥ 26
ప్రతిపదార్థం
ఏతస్మిన్
= ఈ హిమవత్పర్వతమునందు, అపనిద్రచూతగంధైః = వికసించిన మామిడి పూల
సువాసనలతో, సాదృశ్యం గతం = పోలికను పొందినట్టియు, మదజలసేకజం =
మదజలము ప్రవహించడం వల్ల పుట్టినట్టియు, ఆమోదం = పరిమళమును (సువాసనను), దధానః = ధరించి ఉన్నట్టియు, అత ఏవ = ఆ కారణము వలనే, లీనాలిః = (ఆ సువాసనకు ఆకర్షితములై) లీనమైన (లాక్కున వాలిన) తుమ్మెదలు
కలిగినట్టియు, సురకరిణాం = దేవతా గజముల (ఐరావతాది దిగ్గజముల) యొక్క, కపోలకాషః = గండస్థలములను రాపిడి చేసిన చోటు (వృక్ష స్కంధాది భాగము), అకాలే = వసంతకాలము కాని ఇతర కాలములందు సైతము, కోకిలాన్ = కోయిలలను, మదయతి = మదోన్మత్తములనుగా చేయుచున్నది.
తాత్పర్యం
ఈ
హిమాలయ పర్వతంపై ఐరావతాది దివ్యగజాలు తమ గండస్థలాలను (కణతలను) అక్కడ ఉండే చెట్ల
కాండాలకు రుద్దుతాయి. అలా రుద్దినప్పుడు ఆ చెట్లపై అంటిన మదజలం వల్ల ఒక అద్భుతమైన
సువాసన వెదజల్లుతుంది. ఆ పరిమళం ఎలా ఉందంటే, బాగా వికసించిన మామిడి పూల సువాసనలా ఉంటుంది. ఆ
వాసనకు ఆకర్షితమై తుమ్మెదలన్నీ అక్కడ వాలుతున్నాయి. వసంతకాలంలో మాత్రమే మదించే
కోయిలలు, ఈ హిమాలయంలో మాత్రం ఆ మామిడి పూల వంటి మదజల సువాసనల వల్ల వసంతకాలం
కాని ఇతర కాలాల్లో కూడా పరవశించి మదోన్మత్తమౌతున్నాయి.
విశేషాలు
మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యాన వాక్యాల ఆధారంగా సరళ తెలుగు అనువాదం:
- వ్యాకరణ
విశేషాలు: "కపోలకాషః"
అనే పదంలో కాషః అనగా 'కష్యతే
అనేన ఇతి కాషః' (దేనిచేత
రాపిడి చేయబడుతుందో అది) అని వ్యుత్పత్తి. అనగా ఏనుగులు కణతలను రాపిడి చేసే
వృక్ష స్కంధాది భాగము అని అర్థం. "మదయతి" అనే రూప సాధనలో 'మితాం హ్రస్వః' అనే వ్యాకరణ సూత్రం ప్రకారం దీర్ఘానికి
హ్రస్వము వచ్చినది.
- అలంకార
ప్రస్తావన: ఈ శ్లోకంలో
మల్లినాథుడు ప్రధానంగా మూడు అలంకారాల కలయికను వివరించారు. మొదటగా, కోయిలలు మదించడానికి వసంతకాలం అనే కారణం
ఉండాలి. కానీ ఇక్కడ వసంతకాలం లేకపోయినప్పటికీ (కారణం లేకపోయినా), మదించడం అనే కార్యం జరిగిందని చెప్పడం వల్ల
"విభావనా అలంకారం" ఉన్నది. దీని లక్షణం 'కారణేన వినా కార్యస్యోత్పత్తిః
స్యాద్విభావనా'. రెండవది, ఆ మదజల పరిమళం మామిడి పూల వాసనతో సమానంగా
ఉన్నదని చెప్పడం వల్ల "ఉపమా అలంకారం" మరియు ఆ ఆమోదాన్ని ధరించడం
కోయిలల మదానికి హేతువు కాబట్టి "కావ్యలింగ అలంకారం" అంగాంగిభావంతో
సంకీర్ణమై ఉన్నాయి. మూడవది, ఏనుగుల
మదగంధాన్ని చూసి కోయిలలు నిజమైన మామిడి పూల గంధమే అని భ్రమపడ్డాయి కాబట్టి
ఇక్కడ "భ్రాంతిమదలంకారం" వ్యంగ్యంగా ఉన్నది.
- ఛందస్సు: ఈ శ్లోకం "ప్రహర్షిణీ" వృత్తంలో
ఉన్నది. దీని లక్షణం 'నౌ జౌ
గస్త్రిదశయతిః ప్రహర్షిణీయమ్'. అనగా ఈ
ఛందస్సులోని ప్రతి పాదంలోనూ వరుసగా న-జ-భ అనే గణాలతో పాటు చివర ఒక గురువు
వస్తుంది. ఇక్కడ 'త్రిదశ' (13) అక్షరాల వద్ద యతి స్థానం ఉంటుంది.
కిరాతార్జునీయం
- పంచమ సర్గ (27వ శ్లోకం)
సనాకవనితం
నితంబరుచిరం చిరం సునినదైర్నదైర్వృతమముమ్ । మతా ఫణవతోఽవతో రసపరా పరాస్తవసుధా
సుధాధివసతి ॥ 27
ప్రతిపదార్థం
సనాకవనితం
= అప్సరసలతో (దేవతాస్త్రీలతో) కూడినట్టియు, నితంబరుచిరం = (పర్వత పక్షమున) మేఖలల చేత (కటకముల
చేత) మనోహరమైనట్టియు, సునినదైః = మంచి శబ్దములు చేయుచున్న, నదైః = నదీ ప్రవాహముల చేత, చిరం = ఎల్లకాలము, వృతం =
ఆవరింపబడినట్టియు, అముమ్ = ఈ పర్వతమును, అధోలోక రక్షకుడైన, ఫణవతః = నాగేంద్రునికి (నాగరాజునకు), మతా = ఇష్టమైనట్టియు, రసపరా = అమృతాస్వాదనమునందు ఆసక్తి కలిగినట్టియు, పరాస్తవసుధా = (ఈ పర్వత వైభవమును చూసి) భూలోకమును విడిచిపెట్టినట్టియు, సుధా = అమృతము, చిరం = శాశ్వతముగా, అధివసతి =
నివాసము ఏర్పరచుకొని ఉన్నది.
తాత్పర్యం
దేవతాస్త్రీలైన
అప్సరసలతో విరాజిల్లుతున్నది, నితంబాల వంటి సుందరమైన పర్వత మేఖలలతో
శోభిల్లుతున్నది, మనోహరమైన నాదాలు చేసే నదీ ప్రవాహాలతో నిరంతరం ఆవరించబడి ఉన్నది అయిన ఈ
హిమాలయ పర్వతాన్ని పాతాళలోక రక్షకుడైన నాగరాజు సైతం ఎంతో ఇష్టపడతాడు.
అమృతాస్వాదనపై అత్యంత ప్రీతి కలిగిన అమృతం (సుధ), ఈ హిమాలయ
వైభవాన్ని చూసి సాక్షాత్తు భూలోకాన్నే విడిచిపెట్టి ఇక్కడే శాశ్వతంగా నివాసం
ఉంటోంది. అందువల్ల ఈ భూమండలంలో మరెక్కడా లేని అమృతం ఈ హిమాలయంలోనే ఉన్నదని, ఇది మేరుపర్వతానికి ఏ మాత్రం తీసిపోని ప్రతిభట పర్వతమని తాత్పర్యం.
విశేషాలు
మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యాన వాక్యాల ఆధారంగా సరళ తెలుగు అనువాదం:
- పద వివరణ
మరియు వ్యాకరణ విశేషాలు: 'అముమ్' అనగా అముష్మిన్ గిరౌ (ఈ పర్వతమునందు) అని
అర్థం. ఇక్కడ "అధివసతి" అనే క్రియా పద ప్రయోగం వల్ల, 'ఉపాన్వధ్యాఙ్వసః' అనే వ్యాకరణ సూత్రం చేత కర్మసంజ్ఞ వచ్చి
ద్వితీయా విభక్తి (అముమ్) వచ్చినది.
- నాగరాజు
ప్రస్తావన: "ఫణవతః
మతా" అనగా అధోలోకాన్ని రక్షించే నాగరాజునకు ఇష్టమైనది అని అర్థం. 'మతిబుద్ధిపూజార్థేభ్యశ్చ' అనే సూత్రం ప్రకారం వర్తమానార్థంలో వచ్చిన 'క్త' ప్రత్యయ
యోగం వల్ల, ఇక్కడ 'ఫణవతః' అనే పదానికి షష్ఠీ విభక్తి వచ్చినది.
- అలంకారం: ఈ శ్లోకంలో ప్రకృతమైన (ప్రస్తుత) హిమాలయ
విశేషణాల సామర్థ్యం వల్ల, అప్రకృతమైన
(ప్రస్తుతం ప్రస్తావనలో లేని) మేరుపర్వతం యొక్క ప్రతీతి కలుగుతోంది. కాబట్టి
ఇక్కడ "సమాసోక్తి అలంకారం" ఉన్నది. దీనితో పాటు 'సనాకవనితం-నితంబ', 'నదైః-నదైః', 'ఫణవతో-అవతో', 'రసపరా-పరాస్త' వంటి పదాల
ఆవృత్తి వల్ల కలిగిన "యమక అలంకారం" సంసృష్టిగా (కలసి) ఉన్నది.
- ఛందస్సు: ఈ శ్లోకం "జలోద్ధతగతి" వృత్తంలో
వ్రాయబడింది. దీని లక్షణం 'రసైర్జసజసా
జలోద్ధతగతిః'. అనగా ఈ
ఛందస్సులోని ప్రతి పాదంలోనూ వరుసగా జ-స-జ-స అనే గణాలు వస్తాయి. ఇక్కడ 'రస' (6) అక్షరాల
వద్ద యతి మైత్రి ఉంటుంది.
కిరాతార్జునీయం
- పంచమ సర్గ (28వ శ్లోకం)
శ్రీమల్లతాభవనమోషధయః
ప్రదీపాః శయ్యా నవాని హరిచందనపల్లవాని । అస్మిన్రతిశ్రమనుదశ్చ సరోజువాతాః స్మర్తుం
దిశంతి న దివః సురసుందరీభ్యః ॥ 28
ప్రతిపదార్థం
అస్మిన్
= ఈ హిమవత్పర్వతమునందు, శ్రీమత్ = సంపదతో (సమృద్ధిగా) కూడిన, లతా ఏవ = తీగలే, భవనమ్ = విహార గృహములును, ఓషధయః = కాంతిని వెదజల్లే వనమూలికలే, ప్రదీపాః =
దీపములును, నవాని = నూతనములైన, హరిచందనపల్లవాని = కల్పవృక్షపు చిగుళ్లే, శయ్యాః = పాన్పులును, రతిశ్రమనుదః = సురతము వల్ల కలిగిన అలసటను
పోగొట్టే, సరోజువాతాః చ = పద్మముల మీదుగా వీచే చల్లని గాలియు (అయి ఉండుట చేత), సురసుందరీభ్యః = దేవతాస్త్రీలకు, దివః = స్వర్గలోకమును, స్మర్తుం = తలచుకొనుటకు, న దిశంతి = అవకాశం ఇవ్వడం లేదు (అనగా స్వర్గమును
మరిపింపజేయుచున్నాయి).
తాత్పర్యం
ఈ
హిమాలయ పర్వతంపై లతాసమూహాలే విహార గృహాలుగా, స్వయంప్రకాశం కలిగిన ఓషధులే దీపాలుగా, కల్పవృక్షాల నూతన కోమల చిగుళ్లే శయ్యలుగా అమరి ఉన్నాయి. అంతేకాకుండా, ఇక్కడి పద్మ సరస్సుల మీదుగా వీచే చల్లని గాలి సురతక్రీడ వల్ల కలిగే
అలసటను క్షణంలో పోగొడుతుంది. ఇన్ని సౌకర్యాలు ఈ హిమాలయంపైనే లభిస్తుండటం వల్ల, ఇక్కడికి వచ్చే దేవతాస్త్రీలకు తమ సొంత లోకమైన స్వర్గలోకాన్ని
తలచుకోవడానికి కూడా మనసు రావడం లేదు. ఈ పర్వతం స్వర్గం కంటే కూడా మిన్నయైన భోగభూమి
అని తాత్పర్యం.
విశేషాలు
మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యాన వాక్యాల ఆధారంగా సరళ తెలుగు అనువాదం:
- పద వివరణ: "హరిచందన" అనే పదానికి గోశీర్ష చందనము
మరియు కల్పవృక్షము అనే అర్థాలు ఉన్నాయి. దీనికి 'హరిచందనమాఖ్యాతం గోశీర్షే సురపాదపే' అనే విశ్వప్రకాశ నిఘంటువును మల్లినాథుడు
ప్రమాణంగా చూపారు. ఇక్కడ కల్పవృక్షపు చిగుళ్లు అని భావం.
- వ్యాకరణ
విశేషాలు: "సురసుందరీభ్యః"
అనే చోట చతుర్థీ విభక్తి రావడానికి 'క్రియార్థోపపదస్య
చ కర్మణి స్థానినః' అనే సూత్రం
కంటే, క్రియాగ్రహణం చేత (జ్ఞాపకం వల్ల) చతుర్థీ
విభక్తి వచ్చినది. అలాగే "దివః" (స్వర్గమును) అనే పదం ద్వితీయా
విభక్తి అర్థంలో ఉన్నప్పటికీ, 'అధీగర్థదయేశాం
కర్మణి' అనే సూత్రం ప్రకారం కర్మ స్థానంలో షష్ఠీ
విభక్తి వచ్చినది.
- అలంకారం: ఈ శ్లోకం యొక్క పూర్వార్ధంలో (మొదటి రెండు
పాదాలలో) లతలను భవనాలుగా, ఓషధులను
ప్రదీపాలుగా, పల్లవాలను
శయ్యలుగా అభేదంగా వర్ణించడం వల్ల మూడు స్పష్టమైన "రూపక అలంకారాలు"
(రూపకత్రయం) ఉన్నాయి.
- ఛందస్సు: ఈ శ్లోకం "ప్రమితాక్షర" వృత్తంలో
ఉన్నది (గత శ్లోకాలలో దీని లక్షణం పేర్కొనబడింది).
కిరాతార్జునీయం
- పంచమ సర్గ (29వ శ్లోకం)
ఈశార్థమంభసి
చిరాయ తపశ్చరంత్యా యాదోవిలంగనవిలోలవిలోచనాయాః । ఆలంబతాగ్రకరమత్ర భవో భవాన్యాః
శ్యోతన్నిదాఘసలిలాంగులినా కరేణ ॥ 29
ప్రతిపదార్థం
ఈశార్థం
= ఈశ్వరుని భర్తగా పొందుట కొరకు అనునట్లుగా, చిరాయ = చాలా కాలము, అంభసి = నీటి నందు నిలబడి, తపః చరంత్యాః = తపస్సు చేయుచున్నట్టియు, అత ఏవ = ఆ కారణము వలనే, యాదోవిలంగన = జలజంతువుల కదలికల చేత (భయపడి), విలోల = చలించుచున్న (భీతితో కూడిన), విలోచనాయాః =
నేత్రములు కలిగినట్టియు, భవాన్యాః = (హిమవంతుని కుమార్తెయైన) పార్వతీదేవి
యొక్క, అగ్రకరం = హస్తాగ్రమును (చేతిని), భవః = పరమశివుడు, శ్యోతన్నిదాఘసలిలాంగులినా = కారుచున్న స్వేదబిందువులు (చెమట నీరు)
కలిగిన వేళ్లు గల, కరేణ = తన హస్తముతో, అత్ర = ఈ హిమవత్పర్వతమునందు, ఆలంబత = గ్రహించెను (పాణిగ్రహణము చేసెను).
తాత్పర్యం
ఈశ్వరుడిని
భర్తగా పొందాలనే ఏకైక సంకల్పంతో పార్వతీదేవి చాలా కాలం పాటు చల్లని నీటిలో నిలబడి
ఘోరమైన తపస్సు చేసింది. ఆ సమయంలో నీటిలోని మొసళ్లు, చేపలు మొదలైన
జలజంతువులు తనపైకి వస్తాయేమోననే భయంతో ఆమె కళ్లు చంచలమై, చకితమై చూస్తున్నాయి. అంతటి కఠిన తపస్సు సమయాన, సాక్షాత్తు ఆ పరమశివుడు సాతీత్విక భావోదయం వల్ల స్వేదబిందువులు
కారుతున్న తన హస్తంతో, భయపడుతున్న ఆ పార్వతీదేవి చేతిని ఈ హిమాలయ
పర్వతంపైనే పట్టుకున్నాడు (పాణిగ్రహణం చేశాడు).
విశేషాలు
మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యాన వాక్యాల ఆధారంగా సరళ తెలుగు అనువాదం:
- సమాస మరియు
పద వివరణ: "ఈశార్థమ్"
అనే పదం 'ఈశాయ ఇతి ఈశార్థమ్' అని క్రియావిశేషణంగా ప్రయుక్తమైనది. 'అర్థేన సహ నిత్యసమాసః సర్వలింగతా చ వక్తవ్యా' అనే నియమం ప్రకారం ఇక్కడ నిత్యసమాసం
జరిగినది. "యాదోవిలంగన..." లో 'యాదాంసి' అనగా జలజంతువులు అని అర్థం. దీనికి 'యాదాంసి జలజంతవః' అనే అమరకోశాన్ని ఉదహరించారు.
- వ్యాకరణ
విశేషాలు: "భవాన్యాః"
అనే పదం ఇక్కడ వివాహానికి పూర్వపు తపస్సును వర్ణిస్తున్నప్పటికీ, ప్రయోగ కాలంలో ఆమె శివుని పత్ని కాబోతున్నది
కాబట్టి 'ఇంద్రవరుణభవ...' అనే సూత్రం చేత 'జ్ఞీ ష్' ప్రత్యయము
మరియు 'ఆనుక్' ఆగమము
వచ్చి ఈ రూపం సిద్ధించింది. "అగ్రకరమ్" అనే పదం హస్తం యొక్క ఒక
భాగాన్ని సూచిస్తుంది. 'అగ్రశ్చాసౌ
కరశ్చ' అని సమానాధికరణ సమాసం. దీనిపై వామనాచార్యుల
కావ్యాలంకార సూత్రవృత్తి లోని 'హస్తాగ్రాగ్రహస్తయోర్గుణగుణినోర్భేదాభేదౌ' అనే వాక్యాన్ని మల్లినాథుడు ప్రమాణంగా
పేర్కొన్నారు.
- సాత్త్విక
భావం: శివుని చేతివేళ్ల నుండి చెమట
కార్చుట (శ్యోతన్నిదాఘసలిల...) అనేది వివాహ సమయంలో లేదా ప్రియురాలి స్పర్శ
వల్ల కలిగే ఆనంద జనిత 'సాత్త్విక
వికారం' అని వ్యాఖ్యాత వివరించారు.
- అలంకారం: భూతకాలంలో (గతంలో) జరిగిన అత్యంత అద్భుతమైన
వృత్తాంతాన్ని పాఠకుల కళ్లముందు ప్రత్యక్షంగా జరుగుతున్నట్లు
(సాక్షాత్కరింపజేసేలా) వర్ణించడం వల్ల ఇక్కడ "భావిక అలంకారం"
ఉన్నది. దీని లక్షణం 'అతీతానాగతే
యత్ర ప్రత్యక్షవల్లక్షితే। అత్యద్భుతార్థకార్యత్వాద్భావికం తదుదాహృతమ్'.
- ఛందస్సు: ఈ శ్లోకం "వసంతతిలకా" వృత్తంలో
ఉన్నది. దీని లక్షణం 'ఉక్తా
వసంతతిలకా తభజా జగౌ గః'. అనగా ప్రతి
పాదంలోనూ వరుసగా త-భ-జ-జ అనే గణాలు మరియు రెండు గురువులు వస్తాయి.
కిరాతార్జునీయం
- పంచమ సర్గ (30వ శ్లోకం)
యేనాపవిద్ధసలిలః
స్ఫుటనాగసద్మా దేవాసురైరమృతమంబునిధిర్మమంథే । వ్యావర్తనైరహిపతేరయమాహితాంకః ఖం
వ్యాలిఖన్నివ విభాతి స మంద్రాద్రిః ॥ 30
ప్రతిపదార్థం
యేన
= ఏ మందరపర్వతము మతుడండముగా (చిలుకు కర్రగా) మారడం చేత, అపవిద్ధసలిలః = చిమ్మబడిన జలము కలిగినట్టియు, అత ఏవ = ఆ కారణము వలనే, స్ఫుటనాగసద్మా = స్పష్టముగా కనిపించుచున్న
పాతాళలోకము (నాగలోకము) కలిగినట్టియు, అంబునిధిః = సముద్రుడు, దేవాసురైః = దేవతల చేత మరియు అసురుల చేత, అమృతం = అమృతం కొరకు, మమంథే = మథింపబడ్డాడో, మంథన త్రాడుగా మారిన, అహిపతేః = సర్పరాజైన వాసుకి యొక్క, వ్యావర్తనైః = చుట్టుకొనుటల చేత (రాపిడి వలన), ఆహితాంకః = ఏర్పడిన గుర్తులు కలిగినట్టి, సః అయం = ప్రసిద్ధమైన ఆ, మంద్రాద్రిః = మందరపర్వతము (ప్రస్తుతం హిమాలయాలలో
ఒక భాగమై), ఖం = ఆకాశమును, వ్యాలిఖన్ ఇవ = చీల్చుచున్నట్లుగా
(గీయుచున్నట్లుగా), విభాతి = ప్రకాశించుచున్నది.
తాత్పర్యం
క్షీరసాగర
మథన సమయంలో దేవదానవులు ఏ మందరపర్వతాన్ని అయితే కవ్వంగా చేసుకుని సముద్రాన్ని
చిలికారో, ఆ మథన వేగానికి సముద్రపు నీరంతా పైకి చిమ్మి లోపల ఉన్న పాతాళలోకం కూడా
స్పష్టంగా కనిపించింది. మంథన త్రాడుగా ఉపయోగపడిన వాసుకి శరీరం గట్టిగా చుట్టుకుని
రాపిడి చేయడం వల్ల ఆ కొండ చుట్టూ పెద్ద పెద్ద గుర్తులు ఏర్పడ్డాయి. అటువంటి
చారిత్రక నల్లటి గుర్తులతో, అత్యున్నతమైన శిఖరాలతో కూడిన ఆ మందరపర్వతం
(ప్రస్తుతం హిమాలయ శ్రేణులలో భాగమై) ఆకాశాన్ని తాకుతూ, దానిని చీల్చుతున్నదా అన్నట్లుగా ఎంతో గంభీరంగా ప్రకాశిస్తోంది.
విశేషాలు
మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యాన వాక్యాల ఆధారంగా సరళ తెలుగు అనువాదం:
- వ్యాకరణ
మరియు సమాస విశేషాలు: "దేవాసురైః"
అనే పదంలో దేవతలు మరియు అసురులు అనే అర్థంలో ద్వంద్వ సమాసం వచ్చినది. 'యేషాం చ విరోధః శాశ్వతికః' అనే పాణిని సూత్రం ప్రకారం ఇక్కడ ఏకవద్భావం
(దేవాసురమ్ అని ఏకవచన రూపం) రాలేదు. ఎందుకంటే, దేవతలకు
అసురులకు ఉన్న విరోధం కేవలం కార్యార్థం (తాత్కాలికం) ఏర్పడినదే కానీ, పాము-కీరి లేదా ఆవు-పులి వలె పుట్టుకతో
వచ్చిన శాశ్వత విరోధం కాదు అని భాష్యకారులు పేర్కొన్నారు.
- క్రియా పద
సాధన: "మమంథే"
అనే చోట 'మథ్' ధాతువు
ద్వికర్మక ధాతువు (రెండు కర్మలు కలది). 'దుహ్యాద్యాః...' అనే నియమం ప్రకారం ఇక్కడ అప్రధాన కర్మ అయిన 'అంబునిధిః' అనే
పదానికి ప్రథమా విభక్తి వచ్చి, లిట్ లకార
రూపం సిద్ధించింది.
- మహాభారత
ప్రమాణం: వాసుకిని
త్రాడుగా, మందరగిరిని కవ్వంగా చేసిన వృత్తాంతానికి
మల్లినాథుడు వ్యాసభారత శ్లోకాన్ని ప్రమాణంగా చూపారు: 'మంథానం మందరం కృత్వా నేత్రం కృత్వా తు
వాసుకిమ్'.
- అలంకారం: ఈ శ్లోకంలో పర్వతం యొక్క
"ఔన్నత్యం" (ఎత్తు) అనే గుణాన్ని నేరుగా శబ్దంతో చెప్పకుండానే, అది ఆకాశాన్ని రాస్తున్నట్లు లేదా
చీల్చుతున్నట్లు వర్ణించారు. కాబట్టి ఇక్కడ గుణ నిమిత్తం అనుపాత్తంగా
ఉన్నందున "అనుపాత్తగుణనిమిత్తా క్రియాస్వరూపోత్ప్రేక్షా అలంకారం"
ఉన్నది.
- ఛందస్సు: ఈ శ్లోకం కూడా "వసంతతిలకా"
వృత్తంలోనే వ్రాయబడింది (లక్షణం పై శ్లోకంలో ఇవ్వబడింది).
భారవి
ప్రణీత కిరాతార్జునీయ మహాకావ్యంలోనిపంచమ సర్గ కు సంబంధించిన 31 వ శ్లోకం నుండి 40 వ శ్లోకం వరకు ప్రతిపదార్థం, తాత్పర్యం మరియు
మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానానుసార విశేషాలు 04 -06 -2026
శ్లోకం
31
నీతోచ్ఛ్రాయం
ముహురశిశిరరశ్మేరుస్త్రై
రానీలాభై-
ర్విరచితపరభాగా రత్నైః ।
జ్యోత్స్నాశఙ్కామిహ
వితరతి హంసశ్యేనీ
మధ్యేఽప్యహ్నః స్ఫటికరజతభిత్తిచ్ఛాయా ॥ 31 ॥
ప్రతిపదార్థం
ఇహ =
ఈ పర్వతమునందు, అశిశిరరశ్మేః = వేడి కిరణములు కల సూర్యునియొక్క, ఉస్త్రైః = కిరణములచేత (ప్రసరించిన కిరణములచేత అని అర్థము), ముహుః = తరచుగా, నీతోచ్ఛ్రాయం = విస్తరింపబడినదై, తథా = అదేవిధముగా, ఆనీలాభైః = నల్లని కాంతిగల, రత్నైః = ఇంద్రనీలమణులచేత, విరచితపరభాగా = ఏర్పరచబడిన శ్రేష్ఠమైన కాంతి
విశేషము కలదై (ఆ మణుల సాన్నిధ్యము వలన మిక్కిలి ఉత్కర్షను పొందినదై అని అర్థము), హంసశ్యేనీ = హంస వలె తెల్లనైన వన్నె కలిగిన, స్ఫటికరజతభిత్తిచ్ఛాయా = స్ఫటికమయములు మరియు రజతమయములు (వెండిమయములు)
అయిన గోడలయొక్క కాంతి, అహ్నః మధ్యే అపి = పగటి మధ్యభాగమునందు కూడా (అనగా
మధ్యాహ్న సమయమునందు కూడా అని అర్థము), జ్యోత్స్నాశఙ్కాం = వెన్నెల అనే భ్రాంతిని, వితరతి = కలిగించుచున్నది (పుట్టించుచున్నది).
తాత్పర్యం
ఈ
హిమాలయ పర్వతముపై సూర్యకిరణములు ప్రసరించడం వల్ల స్ఫటిక, వెండి గోడల తెల్లని కాంతి అంతటా విస్తరించింది. దానికి తోడు అక్కడ
ఉన్న నల్లని ఇంద్రనీలమణుల కాంతి సాన్నిధ్యం వల్ల ఆ తెల్లదనం మరింతగా
ప్రకాశిస్తోంది. హంస వలె ఎంతో తెల్లగా ఉన్న ఆ స్ఫటిక, రజత భిత్తుల కాంతి ఎంత దట్టంగా ఉందంటే, మధ్యాహ్న కాలంలో
కూడా చూసేవారికి అది వెన్నెల అనే భ్రాంతిని కలిగిస్తోంది.
విశేషాలు
(మల్లినాథీయ వ్యాఖ్యానానువాదం)
- వ్యాఖ్యాత
అయిన మల్లినాథుడు "ఇహ" అంటే ఈ పర్వతమునందు అని, "అశిశిరరశ్మేః" అంటే ఉష్ణకిరణములు గల
సూర్యునియొక్క అని వివరించారు.
- "ఉస్త్రైః" అనగా మయూఖములచేత
(కిరణములచేత) అని అర్థం. బ్రాకెట్లలో "సంక్రాంతైః" అంటే
ప్రసరించినందువల్ల అని ఆయన తాత్పర్యాన్ని స్పష్టం చేశారు.
- "నీతోచ్ఛ్రాయమ్" అనగా ఉచ్ఛ్రాయమును
పొందించబడినది, అంటే
"విస్తారితా" (బాగా విస్తరింపబడినది) అని అర్థము చెప్పారు.
- "ఆనీలాభైః" అనగా అసితప్రభలు (నల్లని
కాంతులు) కలిగినట్టి, "రత్నైః"
అనగా ఇంద్రనీలమణులచేత అని మల్లినాథుల వివరణ.
- "విరచితపరభాగా" అనగా ఆ మణుల సంనిధానము
(దగ్గరగా ఉండడం) వలన లభించిన ఉత్కర్ష (మిక్కిలి ఎక్కువైన ప్రకాశము) కలది అని
అర్థము.
- "హంసశ్యేనీ" అనగా హంస వలె శ్యేన వర్ణము
(తెల్లని రంగు) కలిగినది. దీనికి ప్రమాణముగా అమరకోశం నుండి
"విశదశ్వేతపాండరాః" (ఇవన్నీ తెల్లదనానికి పేర్లు) అనే వాక్యాన్ని
ఉదహరించారు. వ్యాకరణ విశేషాన్ని తెలుపుతూ,
"వర్ణాదనుదాత్తాత్తోపధాత్తో నః" అనే
సూత్రం చేత 'శ్యేత' శబ్దమునకు 'ఙీప్' ప్రత్యయము వచ్చి, తకారమునకు నకారముగా మారి 'శ్యేనీ' రూపం
ఏర్పడిందని వివరించారు.
- "స్ఫటికరజతభిత్తిచ్ఛాయా" అనగా
స్ఫటికములయొక్క మరియు రజతములయొక్క భిత్తులు (గోడలు), వాటియొక్క ఛాయ (కాంతి) అని అర్థము చెప్పారు.
- "అహ్నః మధ్యే" అనగా మధ్యాహ్న సమయమునందు
కూడా అని అర్థము.
- "ముహుః జ్యోత్స్నాశఙ్కాం" అనగా తరచుగా
వెన్నెల అనే భ్రాంతిని, "వితరతి"
అనగా జనయతి (పుట్టించుచున్నది) అని వివరిస్తూ, ఇక్కడ
భ్రాంతిమదలంకారం ఉన్నదని మల్లినాథ సూరి స్పష్టం చేశారు.
శ్లోకం
32
దధత
ఇవ విలాసశాలి నృత్యం మృదు పతతా పవనేన కమ్పితాని । ఇహ లలితవిలాసినీజనభ్రూ-
గతికుటిలేషు పయస్సు పఙ్కజాని ॥ 32 ॥
ప్రతిపదార్థం
ఇహ =
ఈ పర్వతమునందు, మృదు పతతా = మెల్లగా వీచుచున్న (మందముగా ప్రవహించుచున్న అని అర్థము), పవనేన = వాయువుచేత, కమ్పితాని = చలింపచేయబడిన, పఙ్కజాని = పద్మములు, లలితవిలాసినీజన = అందగత్తెలైన విలాసవతులయొక్క, భ్రూగతివత్ = కనుబొమ్మల కదలిక వలె, కుటిలేషు =
వంకరలు తిరిగి ఉన్నట్టి (ఈషత్ తరంగితములు అనగా కొద్దిపాటి అలలు కలిగి ఉన్నట్టి అని
అర్థము), పయస్సు = జలములందు, విలాసశాలి = శృంగార చేష్టలతో కూడిన, నృత్యం = నాట్యమును, దధత ఇవ = చేయుచున్నవా అన్నట్లుగా ఉన్నవి.
తాత్పర్యం
ఈ
పర్వత ప్రాంత జలాశయాలలో మందమారుతం వీస్తోంది. ఆ గాలికి అక్కడ ఉన్న పద్మములు
మెల్లగా కదులుతున్నాయి. ఆ నీరు కూడా విలాసవతుల కనుబొమ్మల కదలికల వలె చిన్న చిన్న
అలలతో వంకరలుగా సాగుతోంది. ఆ నీటిపై గాలికి కదులుతున్న పద్మాలను చూస్తుంటే, అవి ఎంతో విలాసవంతమైన నృత్యాన్ని ప్రదర్శిస్తున్నాయా అన్నట్లుగా
ఉత్ప్రేక్షించబడుతోంది.
విశేషాలు
(మల్లినాథీయ వ్యాఖ్యానానువాదం)
- మల్లినాథుడు
"ఇహ" అంటే ఈ పర్వతమునందు అని, "మృదు
పతతా" అనగా మందముగా వీచుచున్న అని వివరించారు.
- "పవనేన కమ్పితాని పఙ్కజాని" అనగా
గాలిచేత కదిలింపబడిన పద్మములు అని అర్థము.
- "లలితవిలాసినీజనస్య భ్రూగతివత్
కుటిలేషు" అనగా విలాసవతుల కనుబొమ్మల కదలికల వలె వంకరగా ఉన్నట్టి అని
చెప్తూ, దానికి లోతైన అర్థముగా
"ఈషత్తరంగితేషు" అనగా కొద్దిగా అలలు దేరినట్టి అని వివరణ ఇచ్చారు.
- "పయస్సు" అనగా ఉదకములందు (నీళ్లలో) అని
అర్థము.
- ఆ పద్మములు
"విలాసశాలి నృత్యం దధత ఇవ" అనగా సవిలాసముగా (నృత్య చేష్టలతో)
నాట్యము చేయుచున్నట్లు ఉన్నాయని వివరిస్తూ, ఇక్కడ
"ఇవ" శబ్దం వాడడం వల్ల ఇది ఉత్ప్రేక్షాలంకారము అని నిర్ధారించారు.
- ఈ శ్లోకము
"పుష్పితాగ్రా" అనే వృత్తము (ఛందస్సు) లో రచింపబడినదని మల్లినాథ
సూరి పేర్కొన్నారు.
శ్లోకం
33
అస్మిన్నగృహ్యత
పినాకభృతా సలీల- మాబద్ధవేపథురధీరవిలోచనాయాః । విన్యస్తమఙ్గలమహౌషధిరీశ్వరాయాః
స్రస్తోరగప్రతిసరేణ కరేణ పాణిః ॥ 33 ॥
ప్రతిపదార్థం
అస్మిన్
= ఈ పర్వతమునందు, ఆబద్ధవేపథుః = కలగబడిన వణుకు కలిగినట్టియు, అధీరవిలోచనాయాః = చంచలమైన (భయపడిన) చూపులు కలిగినట్టియు (వ్యాఖ్యానంలో
మల్లినాథుడు దీనికి చకితదృష్టేః అని అర్థం చెప్పారు, అనగా శివుని
ఒంటిపై ఉన్న పాములను చూడడం వల్ల కలిగిన భయమని భావం), ఈశ్వరాయాః =
పార్వతీదేవియొక్క, విన్యస్తమఙ్గలమహౌషధిః = ఉంచబడిన (కట్టబడిన)
మంగళకరమైన గొప్ప ఓషధులు (యవాంకురములు మొదలైనవి) కలిగినట్టి, పాణిః = హస్తము, స్రస్తోరగప్రతిసరేణ = జారిపోవుచున్న పామే
ప్రతిసరముగా (కౌతుకసూత్రము లేదా పెండ్లి తోరముగా) కలిగినట్టి, కరేణ = హస్తముచేత, పినాకభృతా = పినాకపాణియైన పరమశివునిచేత, సలీలం = విలాసముగా, అగృహ్యత = గ్రహింపబడెను (పాణిగ్రహణము చేయబడెను).
తాత్పర్యం
ఈ
హిమాలయ పర్వతముపైనే పరమశివుడు పార్వతీదేవిని పరిణయమాడాడు. శివుని చేతికున్న
సర్పములను చూసి భయపడడం వల్ల పార్వతీదేవి కన్నులు చలించిపోయాయి, ఆమె చేతిలో వణుకు పుట్టింది. మంగళకరమైన మహౌషధులు కట్టబడిన ఆమె
హస్తాన్ని, తన చేతికి కట్టుకున్న పాము పెండ్లితోరం లాగా జారిపోతున్నప్పటికీ, పరమశివుడు ఎంతో విలాసంగా తన చేతిలోకి తీసుకుని పాణిగ్రహణం చేశాడు.
విశేషాలు
(మల్లినాథీయ వ్యాఖ్యానానువాదం)
- మల్లినాథుడు
"అస్మిన్" అంటే ఈ పర్వతమునందు అని,
"పినాకభృతా" అంటే శివునిచేత అని
వివరించారు.
- "అధీరవిలోచనాయాః" అనగా చకితదృష్టేః
(భయపడిన చూపులు గలది) అని అర్థం చెప్తూ, "ఉరగదర్శనాత్"
అంటే శివుని ఒంటిపై ఉన్న సర్పాలను చూడడం వల్లే ఆ భయం కలిగిందని భావాన్ని
స్పష్టం చేశారు.
- "ఈశ్వరాయాః" అనగా గౌర్యాః
(పార్వతియొక్క) అని అర్థం. ఇక్కడ వ్యాకరణ విశేషాన్ని తెలుపుతూ
"స్థేశభాస" అనే సూత్రం చేత 'వరచ్' ప్రత్యయం వచ్చిందని, పుంయోగ వివక్ష లేనందువల్ల 'గౌరి' వలె 'ఙీష్' ప్రత్యయం
రాకుండా 'ఈశ్వరా' అనే రూపం
ఏర్పడిందని వివరించారు.
- "ఆబద్ధవేపథుః" అనగా ప్రాప్తకంపః
(వణుకును పొందినది) అని చెప్తూ, ఇది
సాత్త్విక భావ వ్యక్త్రీకరణ (సాత్త్వికోక్తి) అని పేర్కొన్నారు. దీనికి 'ద్వితోఽథుచ్' అనే సూత్రం
చేత 'అథుచ్' ప్రత్యయం
వచ్చిందని తెలిపారు.
- "విన్యస్తమఙ్గలమహౌషధిః" అనగా
యవాంకురములు (మొలకెత్తిన ధాన్యాలు) మొదలైన మంగళకరమైన ఓషధులు ఉంచబడిన హస్తము
అని అర్థము.
- "స్రస్తోరగప్రతిసరేణ" అనగా స్రస్తః
(జారినట్టి), ఉరగః ఏవ
(పామే), ప్రతిసరః (కౌతుకసూత్రము లేదా కంకణము) గా
కలిగినట్టి హస్తముచేత అని వివరించారు. దీనికి ప్రమాణంగా విశ్వకోశం నుండి
"ఆహుః ప్రతిసరో హస్తసూత్రే మాల్యే చ మండనే" అనే వాక్యాన్ని
ఉదహరించారు (ప్రతిసరము అంటే చేతికి కట్టే సూత్రము, మాల, అలంకారము
అని అర్థము).
- ఈ విధంగా
దేవుడైన పరమశివుని పార్వతీ పరిణయ వృత్తాంతం ఇక్కడ వర్ణించబడింది. ఇంతకుముందు
శ్లోకంలో ఈశ్వర అనుగ్రహం మాత్రమే చెప్పబడింది, ఇక్కడ
వివాహ వర్ణన జరిగింది కాబట్టి ఇది పునరుక్తి (మళ్ళీ చెప్పిన దోషం) కాదని
మల్లినాథులు స్పష్టం చేశారు. ఇక్కడ ఉన్న అలంకారం "భావికము".
శ్లోకం
34
క్రామద్భిర్ధనపదవీమనేకసంఖ్యై-
స్తేజోభిః శుచిమణిజన్మభిర్విభిన్నః । ఉస్రాణాం వ్యభిచరతీవ సప్తసప్తేః పర్యస్యన్నిహ
నిచయః సహస్రసంఖ్యామ్ ॥ 34 ॥
ప్రతిపదార్థం
ఇహ =
ఈ పర్వతమునందు, ఘనపదవీం = ఆకాశ మార్గమును (మేఘముల త్రోవను), క్రామద్భిః = ఆక్రమించుచున్నట్టి (వ్యాపించుచున్నట్టి), అనేకసంఖ్యైః = లెక్కింపనలవికాని (అనగా వేలకొలది అయిన), శుచిమణిజన్మభిః = స్వచ్ఛమైన స్ఫటికమణుల నుండి పుట్టినట్టి, తేజోభిః = కాంతులతో, విభిన్నః = మిశ్రితమైనదై (కలిసినదై), అత ఏవ = అందువల్లనే, పర్యస్యన్ = అంతటా ప్రసరించుచున్నట్టి, సప్తసప్తేః = ఏడు గుర్రములు గల సూర్యునియొక్క, ఉస్రాణాం = కిరణములయొక్క, నిచయః = సమూహము, సహస్రసంఖ్యాం =
సహస్రము (వెయ్యి) అనే తన సంఖ్యను (తనకు నియతమైన వెయ్యి అనే సంఖ్యను అని అర్థము), వ్యభిచరతి ఇవ = అతిక్రమించుచున్నదా అన్నట్లుగా ఉన్నది.
తాత్పర్యం
ఈ
హిమాలయ పర్వతముపై ఉన్న స్వచ్ఛమైన స్ఫటికమణుల నుండి వెలువడే అసంఖ్యాకమైన తెల్లని
కాంతులు ఆకాశమార్గం వరకు వ్యాపించాయి. ఆ కాంతులు సూర్యకిరణాల సమూహంతో కలిసిపోయి
అంతటా ప్రసరిస్తున్నాయి. అలా ప్రసరిస్తున్న సూర్యకిరణాలను చూస్తుంటే, సూర్యునికి సహజంగా ఉండే 'సహస్రకిరణుడు' (వెయ్యి కిరణములు
కలవాడు) అనే నియమిత సంఖ్యను దాటి, అవి అనంతంగా మారిపోయాయా అన్నట్లుగా
ఉత్ప్రేక్షించబడుతోంది.
విశేషాలు
(మల్లినాథీయ వ్యాఖ్యానానువాదం)
- మల్లినాథుడు
"ఘనపదవీమ్" అనగా ఆకాశమును అని,
"క్రామద్భిః" అనగా వ్యాపించుచున్నట్టి
అని వివరించారు.
- "అనేకసంఖ్యైః" అనగా పరఃసహస్రైః (వేలకంటే
ఎక్కువైన లేదా అసంఖ్యాకమైన) అని అర్థం చెప్పారు. కొన్ని ప్రతులలో
"అనేకవర్ణైః" అని ఉన్న పాఠం ప్రామాదికం (పొరపాటున వచ్చినది) అని
తోసిపుచ్చారు, ఎందుకంటే
అది వైయర్థ్యం (వ్యర్థము) మరియు వ్యాఘాతం (విరోధం) కలిగిస్తుందని ఆయన వివరణ.
- శుచిమణిజన్మభిః
అనగా స్ఫటికమణుల నుండి జన్మించినట్టి తేజస్సులచేత అని అర్థం. ఇక్కడ
"జన్మాద్యుత్తరపదో బహువ్రీహిర్వ్యధికరణోఽపీష్యతే" అనే వామన
సూత్రాన్ని ఉదహరిస్తూ వ్యధికరణ బహువ్రీహి సమాసాన్ని సమర్థించారు.
- "తేజోభిః విభిన్నః" అనగా ఆ స్ఫటిక
కాంతులతో మిశ్రితమైనది, "అత ఏవ
పర్యస్యన్" అనగా అందువల్లనే ప్రసరించుచున్నట్టి అని అర్థం చెప్పారు.
- "సప్తసప్తేః" అనగా సవితుః
(సూర్యునియొక్క) అని, "ఉస్రాణామ్"
అనగా కిరణములయొక్క అని, "నిచయః"
అనగా నికరః (సమూహము) అని వివరించారు.
- "సహస్రసంఖ్యామ్" అనగా వెయ్యి అనే
సంఖ్యను, బ్రాకెట్లలో "స్వనియతామ్" అంటే
తనకు నియమితమైన ఆ సంఖ్యను అని స్పష్టం చేశారు.
- "వ్యభిచరతి ఇవ" అనగా అతిక్రమించుచున్నదా
అన్నట్లుగా ఉన్నదని వివరిస్తూ, ఇక్కడ
"ఉత్ప్రేక్షాలంకారము" ఉన్నదని మల్లినాథ సూరి నిర్ధారించారు.
శ్లోకం
35
వ్యధత్త
యస్మిన్పురముచ్చగోపురం పురాం విజేతుర్భృతయే ధనాధిపః । స ఏష కైలాస ఉపాంత సర్పిణః కరోత్యకాలస్తమయం వివస్వతః ॥ 35 ॥
ప్రతిపదార్థం
ధనాధిపః
= ధనమునకు అధిపతియైన కుబేరుడు, పురాం విజేతుః = త్రిపురాంతకుడైన పరమశివునియొక్క, భృతయే = సంతోషము కొరకు (తృప్తి కొరకు), యస్మిన్ = ఏ
కైలాస పర్వతమునందు, ఉచ్చగోపురం = ఎత్తైన పురద్వారములు కలిగినట్టి, పురం = అలకాపురి అనే పట్టణమును, వ్యధత్త = నిర్మించెనో, సః ఏషః = అటువంటి ఈ, కైలాసః = కైలాస పర్వతము, ఉపాంత సర్పిణః = తన ప్రక్క భాగమునందు సంచరించుచున్న (దగ్గరగా
వెళ్తున్న), వివస్వతః = సూర్యునికి, అకాలస్తమయం = అకాలమునందు (సమయము కాని సమయమునందు, అనగా ప్రసిద్ధమైన సాయంకాలము కాకుండానే) అస్తమయమును, కరోతి ఇవ = కలిగించుచున్నదా అన్నట్లుగా ఉన్నది.
తాత్పర్యం
పూర్వం
కుబేరుడు తన మిత్రుడైన ముక్కంటి సంతోషం కోసం ఎత్తైన గోపురాలు గల అలకాపురిని ఈ
కైలాస పర్వతం పైననే నిర్మించాడు. అంతటి మహోన్నతమైన కైలాస పర్వతం యొక్క శిఖరాల
ప్రక్క నుండి సూర్యుడు ప్రయాణిస్తున్నప్పుడు, ఆ పర్వతపు భారీ పరిమాణం వల్ల సూర్యుడు ముందే
మరుగైపోతాడు. ఇది చూసేవారికి, సమయం కాకముందే సూర్యునికి అకాల అస్తమయాన్ని కైలాస
పర్వతం కలిగిస్తోందా అన్నట్లుగా తోపిస్తుంది.
విశేషాలు
(మల్లినాథీయ వ్యాఖ్యానానువాదం)
- మల్లినాథుడు
"యస్మిన్" అనగా కైలాసమునందు అని,
"ధనాధిపః" అనగా కుబేరుడు అని, "పురాం విజేతుః" అనగా శివునియొక్క అని
వివరించారు.
- "భృతయే" అనగా సంతోషము కొరకు అని అర్థము.
"ఉచ్చగోపురమ్" అనగా ఉన్నతమైన పురద్వారములు కలది అని చెప్తూ, అమరకోశం నుండి "పురద్వారం తు
గోపురమ్" అనే ప్రమాణాన్ని ఇచ్చారు.
- "పురమ్" అనగా అలకాపురి అనే పట్టణాన్ని
నిర్మించాడని, శివునితో
ఉన్న సఖిత్వం (స్నేహం) వల్లే కుబేరుడు అలా చేశాడని భావాన్ని వివరించారు.
- "స ఏష కైలాసః ఉపాంత సర్పిణః" అనగా
ప్రక్క భాగములలో సంచరించే, "వివస్వతః"
అనగా సూర్యునికి, "అకాలే"
అనగా ప్రసిద్ధమైన సాయంకాలము కాని సమయమునందే అస్తమయమును చేయుచున్నట్లుగా
ఉన్నదని వివరిస్తూ ఇది "ఉత్ప్రేక్షాలంకారము" అని పేర్కొన్నారు.
- నిజానికి
అక్కడ అస్తమయం జరగకపోయినా, పర్వత
పరిమాణం వల్ల సూర్యుడు కనపడకపోవడాన్ని అస్తమయంగా ఉత్ప్రేక్షించారు. ఈ
ఉత్ప్రేక్ష, పర్వత సమీపంలో సూర్యుడు సంచరించుట అనే
అసంబంధంలో సంబంధాన్ని కల్పించడం వల్ల ఏర్పడిన "సంబంధాతిశయోక్తి"
చేత ఉత్థాపితం చేయబడింది అని వ్యాఖ్యాత వివేచించారు.
- "అస్తమ్" అనేది మకారంత అవ్యయమని, దానికి పచాద్యజంతమైన 'అయ' శబ్దంతో
షష్ఠీ తత్పురుష సమాసం జరిగి "అస్తమయమ్" అనే రూపం ఏర్పడిందని
వ్యాకరణ విశేషం చెప్పారు.
- ఈ శ్లోకం
కూడా పూర్వ శ్లోకం వలెనే "పుష్పితాగ్రా" అనే ఛందస్సు (వృత్తము)
లోనే రచింపబడింది అని మల్లినాథులు ముగించారు.
మల్లినాథ
సూరి వ్యాఖ్యానాన్ని అనుసరించి, కిరాతార్జునీయ పంచమ సర్గలోని 36, 37, 38 శ్లోకాలకు మీరు కోరిన నియమాల ప్రకారం (ప్రతిపదార్థాన్ని వరుస
పారాగ్రాఫ్ శైలిలో, 'పదం = అర్థం;' రూపంలో ఇస్తూ, ఎక్కడా సంస్కృత లిపి లేకుండా) తెలుగులో కింద వివరించడమైనది.
శ్లోకం
36
నానారత్నజ్యోతిషాం
సంనిపాతైశ్ఛన్నేష్వన్తః సాను వప్రాన్తరేషు । బద్ధాంబద్ధాం
భిత్తిశఙ్కామముష్మిన్నావానావాన్మాతరిశ్వా నిహన్తి ॥ 36 ॥
ప్రతిపదార్థం
అముష్మిన్
= ఈ కైలాస పర్వతమునందు, అన్తః సాను = సానువుల లోపల (పర్వతపు చరియలయొక్క
లోపలి భాగమునందు అని అర్థము), నానారత్నజ్యోతిషాం = అనేక రకములైన మణులయొక్క
కాంతులయొక్క, సంనిపాతైః = కలయికలచేత (మిశ్రణములచేత), ఛన్నేషు =
కప్పబడినట్టి, వప్రాన్తరేషు = నిట్టనిలువు పర్వత ప్రాంతముల నడుమ (కటకముల మధ్య
భాగములలో అని అర్థము), ఆవానావాన్ = మాటిమాటికీ వేగముగా వచ్చి పడుచున్న
(ప్రవహించుచున్న), మాతరిశ్వా = వాయువు (అంతరిక్షమునందు సంచరించునది
కావున గాలి అని అర్థము), బద్ధాంబద్ధాం = మాటిమాటికీ దృఢముగా ఏర్పడుచున్న, భిత్తిశఙ్కాం = ఇది ఒక గోడ అనే సందేహమును (భ్రాంతిని), నిహన్తి = తొలగించుచున్నది (నివర్తింపచేయుచున్నది).
తాత్పర్యం
ఈ
కైలాస పర్వతపు లోయలలో, చరియలలో అనేక రకాల రత్నాల కాంతులు ఒకదానితో ఒకటి
కలిసిపోయి దట్టంగా అల్లుకున్నాయి. ఆ రంగురంగుల కాంతిపుంజాలు ఎంత ఘనీభవించి
ఉన్నాయంటే, చూసేవారికి అక్కడ ఏదో ఒక నిఖార్సైన గోడ ఉందనే భ్రమ మాటిమాటికీ
కలుగుతుంది. అయితే ఆ మార్గంలో వేగంగా వీచే గాలి ఆ కాంతి వలయాల గుండా ఎలాంటి
అడ్డంకీ లేకుండా దూసుకుపోతుంటుంది. అలా గాలి ప్రవహించడాన్ని చూసి, 'ఓహో! ఇది గోడ కాదు, కేవలం కాంతి మాత్రమే' అని చూసేవారు నిశ్చయించుకుంటారు. ఆ విధంగా గాలి అక్కడ గోడ ఉందనే
సందేహాన్ని నివృత్తి చేస్తోంది.
విశేషాలు
(మల్లినాథీయ వ్యాఖ్యానానువాదం)
- మల్లినాథుడు
"అముష్మిన్" అంటే కైలాసమునందు అని,
"అన్తః సాను" అంటే సానువులయందు (పర్వత
చరియలలో) అని వివరించారు. ఇక్కడ విభక్త్యర్థంలో అవ్యయీభావ సమాసం జరిగిందని
చెప్పారు.
- "నానారత్నజ్యోతిషామ్" అనగా అనేక మణుల
కాంతులయొక్క అని, "సంనిపాతైః"
అనగా వ్యతికరములచేత (కలయికలచేత) అని అర్థం చెప్పారు. "ఛన్నేషు"
అనగా ఛాదితములు (కప్పబడినవి) అయినట్టి అని వివరిస్తూ, దీనికి 'వా
దాన్త-శాన్త' అనే సూత్రం
చేత నిపాతనం జరిగిందని తెలిపారు.
- "వప్రాన్తరేషు" అనగా కటకముల మధ్య
భాగములందు అని అర్థము.
- "బద్ధాంబద్ధామ్" అనగా అభీక్ష్ణబద్ధామ్, అంటే మాటిమాటికీ దృఢముగా పుట్టించబడినది అని
అర్థం చెప్పారు. 'నిత్యవీప్సయోః' అనే సూత్రం చేత నిత్యార్థంలో ద్విరుక్తి
(రెండుసార్లు రావడం) జరిగిందని కాశికా వృత్తిని
("నిత్యమభీక్ష్ణమ్") ఉదహరించారు. ఇది ఒకే పదమని ఆయన స్పష్టం
చేశారు.
- "భిత్తిశఙ్కామ్" అనగా ఇది గోడనా కాదా
అనే సందేహాన్ని అని అర్థము.
- "ఆవానావాన్" అనగా అభీక్ష్ణమాపతన్
(మాటిమాటికీ వేగంగా వచ్చి పడుతున్న) అని వివరించారు. ఆ-పూర్వక 'వా' ధాతువునకు
శతృప్రత్యయం వచ్చి, పూర్వం
లాగే ద్విరుక్తి జరిగి ఈ రూపం ఏర్పడిందని వ్యాకరణ విశేషం చెప్పారు.
- "మాతరిశ్వా" అంటే అంతరిక్షమునందు
(మాతరి) ప్రయాణించునది (శ్వయతి) కాబట్టి వాయువు అని అర్థం చెప్పారు. దీనికి 'కనిన్' ప్రత్యయం
వచ్చిందని, 'తత్పురుషే కృతి బహులమ్' అనే సూత్రం వల్ల అలుక్ సమాసం అయిందని
వివరించారు.
- "నిహన్తి" అనగా నివర్తయతి
(తొలగించుచున్నది) అని చెప్తూ, గాలి
సంచరించడం వల్లే అక్కడ గోడ లేదనే విషయం నిశ్చయమౌతుందని భావాన్ని వివరించారు.
మొదట సందేహం కలిగి, ఆపై గాలి
వల్ల నిశ్చయం ఏర్పడింది కాబట్టి ఇక్కడ ఉన్నది "నిశ్చయాంత
సందేహాలంకారము".
- ఈ శ్లోకం
"శాలినీ" అనే వృత్తం (ఛందస్సు) లో రచింపబడింది.
శ్లోకం
37
రమ్యా
నవద్యుతిరపైతి న శాద్వలేభ్యః శ్యామీభవన్త్యనుదినం నలినీవనాని ।
అస్మిన్విచిత్రకుసుమస్తబకాచితానాం శాఖాభృతాం పరిణమన్తి న పల్లవాని ॥ 37 ॥
ప్రతిపదార్థం
అస్మిన్
= ఈ పర్వతమునందు, శాద్వలేభ్యః = పచ్చిక బయళ్ల నుండి (పచ్చని లేత గడ్డి గల ప్రదేశముల
నుండి అని అర్థము), రమ్యా = మనోహరమైన, నవా = నూతనమైన, ద్యుతిః = కాంతి, న అపైతి = తొలగిపోదు (అనగా ఆ కాంతి ఎల్లప్పుడూ
స్థిరముగా ఉండును అని అర్థము), నలినీవనాని = పద్మవనములు, అనుదినం = ప్రతిరోజు (ఎల్లప్పుడూ), శ్యామీభవన్తి =
నల్లగా (గాఢమైన పచ్చదనంతో) ప్రకాశించుచుండును, విచిత్రకుసుమస్తబకాచితానాం
= రంగురంగుల పూల గుత్తులతో వ్యాపింపబడినట్టి, శాఖాభృతాం = వృక్షములయొక్క (కొమ్మలను ధరించినట్టి
చెట్లయొక్క), పల్లవాని = చిగురాకులు, న పరిణమన్తి = ముదిరిపోవు (అనగా జీర్ణమై రాలిపోవు
అని అర్థము).
తాత్పర్యం
ఈ
కైలాస పర్వతంపై ప్రకృతి ఎప్పుడూ ఒకేలా నవనవలాడుతూ ఉంటుంది. ఇక్కడి పచ్చిక
బయళ్లలోని లేత పచ్చని కాంతి ఎన్నడూ మసకబారదు; అది నిరంతరం నూతనంగానే ఉంటుంది. పద్మవనాలు
ఎప్పుడూ వాడిపోకుండా, గాఢమైన పచ్చదనంతో కళకళలాడుతుంటాయి. రంగురంగుల పూల
గుత్తులతో నిండిన ఇక్కడి చెట్ల చిగురాకులు ఎప్పటికీ ముదిరిపోయి, పండై రాలిపోవు. ఇక్కడ అంతా ఎల్లప్పుడూ సదా నూతనంగా, యవ్వనంగానే విరాజిల్లుతుంటుంది.
విశేషాలు
(మల్లినాథీయ వ్యాఖ్యానానువాదం)
- మల్లినాథుడు
"అస్మిన్" అంటే ఈ పర్వతమునందు అని వివరించారు.
"శాద్వలాః" అనగా లేత గడ్డి (శష్పములు) కలిగిన ప్రదేశములు అని
చెప్తూ, అమరకోశం నుండి "శాద్వలః
శ్యాదహరితే" అనే ప్రమాణాన్ని ఇచ్చారు. 'నడశాదాద్వలచ్' అనే సూత్రం చేత 'ద్వలచ్' ప్రత్యయం
వచ్చిందని తెలిపారు.
- "రమ్యా నవా ద్యుతిర్నాపైతి" అనగా ఆ
పచ్చదనం యొక్క అందమైన నూతన కాంతి ఎన్నడూ తొలగిపోదు, అది నిత్యము అని అర్థం చెప్పారు.
- "నలినీవనాన్యనుదినం శ్యామీభవన్తి" అనగా
పద్మవనములు ఎల్లప్పుడూ నల్లగా (గాఢ హరిత వర్ణంలో) ఉంటాయి, అవి ఎన్నడూ తెల్లబడిపోవు (పాండురీభవన్తి -
వాడిపోవు) అని అర్థం చెప్పారు.
- "విచిత్రకుసుమస్తబకైరాచితానామ్" అనగా
నానా వర్ణముల పూల గుత్తులతో వ్యాపించిన, "శాఖాభృతామ్"
అనగా తరువులయొక్క (చెట్లయొక్క) అని వివరించారు.
- "పల్లవాని న పరిణమన్తి" అనగా చిగుళ్లు
జీర్ణములు కావు (ముదిరిపోవు) అని అర్థము. అనగా సర్వకాలములందు అంతా నూతనంగానే
ఉంటుందని తాత్పర్యము.
- ఇక్కడ
ప్రస్తుతమైన పచ్చిక బయళ్లు, పద్మవనములు, చిగురాకులు మొదలైన వస్తువులయొక్క కాంతి
స్థిరత్వము అనే 'కార్యము' వర్ణించబడింది. దీని ద్వారా అప్రస్తుతమైన
లేదా ఇక్కడ చెప్పకనే తెలిసే కారణమైన కైలాస పర్వతం యొక్క అసమాన మహిమ అనే 'కారణము' అవగతమౌతోంది.
కాబట్టి ఇక్కడ ఉన్నది " పర్యాయోక్తి) అలంకారము.
- దీనికి
లక్షణంగా "కారణం గమ్యతే యత్ర ప్రస్తుతం కార్యవర్ణనాత్ । ప్రస్తుతత్వేన
సంబంధస్తత్పర్యాయోక్తముచ్యతే ॥" (ఎక్కడైతే ప్రస్తుతమైన కార్యవర్ణన
ద్వారా కారణం గమ్యమానమౌతుందో, అది
పర్యాయోక్తి అలంకారం) అనే వాక్యాన్ని మల్లినాథులు ఉదహరించారు.
శ్లోకం
38
పరిసరవిషయేషు
లీఢముక్తా హరితతృణోద్గమశఙ్కయా మృగీభిః । ఇహ నైవశుకకోమలా మణీనాం రవికరసంవలితాః
ఫలన్తి భాసః ॥ 38 ॥
ప్రతిపదార్థం
ఇహ =
ఈ పర్వతమునందు, పరిసరవిషయేషు = ప్రక్క ప్రాంతములందు (పర్వత ప్రాంత దేశములందు అని
అర్థము), నైవశుకకోమలాః = లేత చిలుక రెక్కల వలె ఎంతో మృదువైన పచ్చని రంగు
కలిగినట్టి, మణీనాం = మరకత మణులయొక్క, భాసః = కాంతులు, రవికరసంవలితాః =
సూర్యకిరణములతో మిశ్రితమైనవై, మృగీభిః = లేడి అవ్వలచేత (ఆడ జింకలచేత), హరితతృణోద్గమశఙ్కయా = పచ్చని గడ్డి మొలకలు అనే భ్రాంతిచేత, లీఢముక్తాః = నాకబడి వదిలివేయబడినవై (మొదట ఆస్వాదించబడి ఆ పైన
వదిలిపెట్టబడినవై), ఫలన్తి = ప్రసరించుచున్నవి (మిక్కిలి వృద్ధి
చెందుచున్నవి అని అర్థము).
తాత్పర్యం
ఈ
కైలాస పర్వత ప్రాంతాలలో ఎటు చూసినా మరకత మణులు (పచ్చలు) ఉన్నాయి. వాటి నుండి
వెలువడే కాంతి లేత చిలుక రెక్కల వలె ఎంతో పచ్చగా, మృదువుగా
ప్రకాశిస్తోంది. ఆ పచ్చని కాంతులు సూర్యకిరణాలతో మిశ్రితమై నేలపై పడుతున్నప్పుడు, అక్కడ ఉన్న ఆడ జింకలు వాటిని చూసి, ఇప్పుడే భూమి
నుండి మొలకెత్తిన లేత పచ్చగడ్డి అనుకుని భ్రమపడ్డాయి. ఆ ఆశతో అవి ఆ కాంతులను
నాకబోయాయి. కానీ నోటికి గడ్డి అందకపోవడంతో, అవి కేవలం కాంతులే అని గ్రహించి వదిలేశాయి. అలా
జింకల చేత నాకబడి వదిలివేయబడిన మరకత మణుల కాంతులు సూర్యకాంతితో కలిసి మరింతగా
ప్రజ్వరిల్లుతున్నాయి.
విశేషాలు (మల్లినాథీయ వ్యాఖ్యానానువాదం)
- మల్లినాథుడు
"ఇహ" అంటే ఈ పర్వతమునందు అని, "పరిసరవిషయేషు"
అంటే పర్యంత దేశములందు (ప్రక్కనున్న ప్రదేశములలో) అని వివరించారు. 'విషయో దేశే' అనే నిపాతన
సూత్రం వల్ల 'విషయ' శబ్దానికి దేశం అనే అర్థం వచ్చింది.
- "మృగీభిః హరితతృణోద్గమశఙ్కయా" అనగా
ఆడజింకల చేత పచ్చని గడ్డి మొలకలు అనే భ్రాంతి చేత అని చెప్తూ, ఇక్కడ "భ్రాంతిమదలంకారము" ఉన్నదని
పేర్కొన్నారు.
- "లీఢముక్తాః" అనగా మొదట నాకబడి
(ఆస్వాదించబడి), ఆ పైన
వదిలివేయబడినవి అని అర్థం చెప్పారు. 'దగ్ధప్రరూఢ' అనే పదం వలెనే ఇక్కడ 'పూర్వకాల-' అనే సూత్రం
చేత సమానాధికరణ సమాసం (కర్మధారయ సమాసం) జరిగిందని వ్యాకరణ విశేషం తెలిపారు.
- "నైవశుకకోమలాః" అనగా లేత చిలుకతో
సమానమైన పచ్చని వన్నె కలిగినట్టి, "మణీనామ్"
అనగా మరకత మణులయొక్క కాంతులు అని వివరించారు.
- "రవికరైః సంవలితాః" అనగా సూర్యకిరణములతో
మిశ్రితమైనవై, "ఫలన్తి"
అనగా సంమూర్ఛంతే, అంటే
మిక్కిలిగా వృద్ధి చెందుచున్నాయి లేదా ప్రసరిస్తున్నాయి అని మల్లినాథ సూరి
వ్యాఖ్యానించారు.
శ్లోకం
39
ఉత్ఫుల్లస్థలనలినీవనాదముష్మా-
దృద్భూతః సరసిజసంభవః పరాగః । వాత్యాభిర్వియతి వివర్తితః సమన్తా- దాధత్తే
కనకమయాతపత్రలక్ష్మీమ్ ॥ 39 ॥
ప్రతిపదార్థం
అముష్మాత్
= చూడుడు, ఇక్కడ కనిపిస్తున్నట్టి, ఉత్ఫుల్లస్థలనలినీవనాత్ = వికసించిన మెట్టతామరల
వనము నుండి (నీటిలో కాకుండా నేలపై మొలిచే పద్మముల సమూహము నుండి అని అర్థము), ఉద్భూతః = పైకి లేచినట్టి (ఉత్పాదింపబడినట్టి), సరసిజసంభవః = పద్మముల నుండి పుట్టినట్టి (ఇక్కడ సరసిజ శబ్దం
రూఢ్యర్థంలో వాడబడింది), పరాగః = పూలపొడి (ధూళి), వాత్యాభిః = సుడిగాలులచేత (వాయు సమూహములచేత), వియతి = ఆకాశమునందు, సమన్తాత్ = అంతటా, వివర్తితః =
గుండ్రముగా తిప్పబడినదై, కనకమయాతపత్రలక్ష్మీం = బంగారు గొడుగుయొక్క శోభను, ఆధత్తే = పొందుచున్నది (అనుకరించుచున్నది).
తాత్పర్యం
ఈ
కైలాస పర్వతంపై వికసించిన మెట్టతామరల వనములు ఉన్నాయి. ఆ వనము నుండి పైకి లేచిన
పద్మ పరాగం (బంగారు వర్ణంలో ఉన్న పూలపొడి) అక్కడ వీచే సుడిగాలుల వల్ల ఆకాశంలోకి
ఎగిరింది. ఆ గాలి ఆ పరాగాన్ని ఆకాశంలో గుండ్రముగా చుట్టేలా తిప్పింది. అలా
ఆకాశమంతటా గుండ్రంగా విస్తరించి, కిందకు ఒక దండం లాగా ఉన్న ఆ పరాగ సమూహాన్ని
చూస్తుంటే, అది ఒక దివ్యమైన బంగారు గొడుగు వలె ప్రకాశిస్తూ, ఆ గొడుగు శోభను అనుకరిస్తున్నట్లుగా ఉంది.
విశేషాలు
(మల్లినాథీయ వ్యాఖ్యానానువాదం)
- మల్లినాథుడు
"అస్మిన్నద్రౌ" అనగా ఈ పర్వతమునందు అని, "వాత్యాభిః" అనగా వాత సమూహములచేత
(సుడిగాలులచేత) అని వివరించారు. 'వాతాదిభ్యో
యత్' అనే సూత్రం చేత 'యత్' ప్రత్యయం
వచ్చి 'వాత్యా' అనే రూపం
ఏర్పడిందని తెలిపారు.
- "అముష్మాత్" అనగా కంటికి
దృశ్యమానమౌతున్న అని, "ఉత్ఫుల్లస్థలనలినీవనాత్"
అనగా వికసించిన మెట్టతామరల వనము నుండి అని అర్థం చెప్పారు. నీటిలో పడిన
పూలపొడి పైకి లేవడం అసాధ్యం కాబట్టి, ఇక్కడ కవి 'స్థల' (నేల) అనే
పదాన్ని గ్రహించారని ఆయన విశేషాన్ని స్పష్టం చేశారు. 'ఉత్ఫుల్లసంఫుల్లయోరుపసంఖ్యానాత్' అనే వార్తికము చేత నిష్ఠా తకారమునకు లకారము
వచ్చి 'ఉత్ఫుల్ల' అనే రూపం
సిద్ధించిందని వ్యాకరణాంశాన్ని తెలిపారు.
- "ఉద్భూతః" అనగా ఉత్థాపితః (పైకి
లేపబడినది) అని, "వియతి"
అనగా ఆకాశమునందు అని, "సమన్తాత్
వివర్తితః" అనగా అంతటా పరిమండలితమైనది (గుండ్రముగా తిప్పబడినది) అని
అర్థం చెప్పారు. గాలి పరాగాన్ని ఆకాశంలో గుండ్రంగా తిప్పినప్పటికీ, కింద నుండి పైకి వెళ్లే మార్గంలో అది ఒక 'దండం' (గొడుగు
కాడ) వలె నిటారుగా ఉంటుందని భావము.
- "సరసిజసంభవః పరాగః" అనగా పద్మములలో
పుట్టిన పూలపొడి అని అర్థము. నిజానికి ఇవి మెట్టతామరలైనప్పటికీ, రూఢ్యర్థాన్ని (లోక ప్రసిద్ధిని) బట్టి
ఇక్కడ 'సరసిజ' శబ్దాన్ని
వాడారని గ్రహించాలని మల్లినాథులు పేర్కొన్నారు.
- ఆ పరాగం
"కనకమయాతపత్రలక్ష్మీమాధత్తే" అనగా సువర్ణమయమైన గొడుగుయొక్క శోభను
అనుకరిస్తోంది అని అర్థము.
- ఇక్కడ
పరాగానికి నేరుగా బంగారు గొడుగు శోభతో సంబంధం సంభవించదు కాబట్టి, ఆ గొడుగును పోలిన శోభను ఇది కలిగి ఉందని
బింబ-ప్రతిబింబ భావన చేత ఆక్షేపించడం జరిగింది. ఇలా అసంభవ ధర్మ సంబంధం
ఉన్నందున ఇక్కడ "నిదర్శనాలంకారము" ప్రయుక్తమైంది. దీనికి లక్షణంగా
"అసంభవద్ధర్మయోగాదుపమానోపమేయయోః । ప్రతివింబక్రియాగమ్యా యత్ర సా స్యాన్నిదర్శనా
॥" (ఉపమాన ఉపమేయములకు అసంభవ ధర్మ యోగం ఉండి, బింబ-ప్రతిబింబ క్రియ చేత సాదృశ్యం
గమ్యమానమైతే అది నిదర్శన) అనే వాక్యాన్ని మల్లినాథులు ఉదహరించారు.
శ్లోకం
40
ఇహ
సనియమయోః సురాపగాయాముషసి సయావకసవ్యపాదరేఖా । కథయతి శివయోః శరీరయోగం విషమపదా పదవీ
వివర్తనేషు ॥ 40 ॥
ప్రతిపదార్థం
ఇహ =
ఈ పర్వతమునందు, ఉషసి = ప్రాతఃకాలమునందు (ప్రభాత సమయమునందు), సురాపగాయాం = గంగానదియందు (లక్షణ చేత గంగానది ఒడ్డున అని అర్థము), సనియమయోః = నియమముతో కూడినవారై (సంధ్యావందనాది నియమములను
ఆచరించుచున్నట్టియు), వివర్తనేషు = ప్రదక్షిణలు చేయు సమయములందు, సయావకసవ్యపాదరేఖా = పారాణితో కూడిన ఎడమ కాలి అడుగుల గుర్తులు
కలిగినట్టియు, తథా = అదేవిధముగా, విషమపదా = హెచ్చుతగ్గులుగా (ఒకటి పెద్దది, ఒకటి చిన్నదిగా) ఉన్న అడుగులు కలిగినట్టి, పదవీ = మార్గము (ప్రదక్షిణ పద్ధతి), శివయోః =
పార్వతీపరమేశ్వరులయొక్క, శరీరయోగం = అర్ధనారీశ్వర రూపమైన శరీర కలయికను
(అర్ధాంగ సంఘటనను), కథయతి = చెప్పుచున్నది (వ్యక్తము చేయుచున్నది).
తాత్పర్యం
ఈ
కైలాస పర్వతంపై ఉన్న గంగానది తీరంలో, తెల్లవారుజామున సంధ్యావందనం ఆచరించి ప్రదక్షిణలు
చేస్తున్న పార్వతీపరమేశ్వరుల నడకల మార్గం కనిపిస్తోంది. ఆ అడుగుల దారిని గమనిస్తే, అందులో ఎడమవైపు అడుగులు మాత్రమే పారాణి గుర్తులతో ఎంతో సుకుమారంగా
ఉన్నాయి; అలాగే ఒక అడుగు పెద్దదిగా, మరొక అడుగు చిన్నదిగా హెచ్చుతగ్గులతో (విషమంగా)
ఉన్నాయి. ఈ విలక్షణమైన అడుగుల జాడను బట్టి, వారు వేర్వేరుగా కాక, ఎడమ భాగంలో పార్వతి, కుడి భాగంలో శివుడు ఉన్న 'అర్ధనారీశ్వర' రూపంలో ఏకశరీరులై సంచరించారని స్పష్టంగా
తెలుస్తోంది.
విశేషాలు
(మల్లినాథీయ వ్యాఖ్యానానువాదం)
- మల్లినాథుడు
"ఇహ" అనగా ఈ పర్వతమునందు అని, "ఉషసి"
అనగా ప్రభాతమునందు (తెల్లవారుజామున) అని,
"సురాపగాయామ్" అనగా గంగానదియందు అని
వివరిస్తూ, ఇక్కడ గంగా తీరము అని లక్షణార్థాన్ని
గ్రహించాలని చెప్పారు.
- "సయావకసవ్యపాదరేఖా" అనగా సాలక్తకా
(పారాణితో కూడిన) సవ్యపాదస్య (ఎడమ కాలినడకయొక్క) ముద్ర దేనియందు ఉన్నదో అది
అని అర్థం చెప్పారు. దీనికి ప్రమాణంగా అమరకోశం నుండి "యావోఽలక్తో
ద్రుమామయః" (యావము, అలక్తకము
అంటే పారాణి) అనే వాక్యాన్ని ఇచ్చారు.
- "విషమపదా" అనగా మహదల్పాని పదాని
(పెద్దవి, చిన్నవి అయిన అడుగులు) కలిగినది అని, "వివర్తనేషు" అనగా ప్రదక్షిణ క్రియలయందు
అని, "పదవీ" అనగా శివపార్వతుల
ప్రదక్షిణ మార్గము అని వివరించారు.
- "సనియమయోః" అనగా సంధ్యా సమయమునందు
ప్రణమిల్లుచున్నట్టి అని అర్థము. "శివయోః" అనగా శివా చ శివశ్చ
(పార్వతి మరియు శివుడు) అని వివరిస్తూ, 'పుమాన్స్త్రియా' అనే వ్యాకరణ సూత్రం చేత ఇక్కడ ఏకశేష సమాసం
జరిగి 'శివయోః' అనే రూపం
మిగిలిందని చెప్పారు.
- ఆ మార్గం
వారి "శరీరయోగమ్" అనగా అర్ధాంగ సంఘటనా రూపమైన (అర్ధనారీశ్వర)
ఐక్యాన్ని "కథయతి" (ప్రకటించుచున్నది) అని వివరించారు. నియమ నిష్ఠలు పాటించే సమయంలో కూడా విరహాన్ని
భరించలేక, వారు అర్ధనారీశ్వర రూపంలో ఇక్కడ
విహరిస్తున్నారని భావము.
- ఇక్కడ 'పదవీ' (మార్గము)
యొక్క విశేషణాలైన పారాణి గుర్తుండడం, అడుగులు
హెచ్చుతగ్గులుగా ఉండడం అనే పదార్థాలు... వారు అర్ధనారీశ్వరులుగా ఉన్నారనే
విషయాన్ని నిరూపించడానికి హేతువులు (కారణాలు) గా చెప్పబడ్డాయి. కాబట్టి
హేతుపూర్వకమైన ఈ వర్ణన వల్ల ఇక్కడ "కావ్యలింగాలంకారము"
ప్రయుక్తమైందని మల్లినాథ సూరి వివరించారు.
భారవి
ప్రణీత కిరాతార్జునీయ మహాకావ్యంలోనిపంచమ సర్గ కు సంబంధించిన 41 వ శ్లోకం నుండి 52 వ శ్లోకం వరకు ప్రతిపదార్థం, తాత్పర్యం మరియు
మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానానుసార విశేషాలు 05 -06 -2026
శ్లోకం 41
సంమూర్చ్ఛతాం
రజతభిత్తిమయూఖజాలై- రాలోలపాదపలతాంతరనిర్గతానామ్ ।
ఘర్మద్యుతేరిహ
ముహుః పటలాని ధామ్నా- మాదర్శమండలనిభాని సముల్లసంతి ॥ 41 ॥
ప్రతిపదార్థం
ఇహ =
ఈ రజతాద్రి (కైలాస పర్వతం) యందు, రజతభిత్తిమయూఖజాలైః = వెండి గోడల యొక్క కిరణ
సమూహములతో, సంమూర్చ్ఛతాం = దట్టమగుచున్నట్టియు లేదా మిక్కిలి వృద్ధి
నొందుచున్నట్టియు, ఆలోలపాదపలతాంతరనిర్గతానామ్ = ఇటు అటు కదలుచున్న
వృక్షముల యొక్కయు మరియు తీగల యొక్కయు నడుమ గల సందుల నుండి బయటకు ప్రసరించినట్టియు, ఘర్మద్యుతేః = వేడి కిరణములు కల సూర్యుని యొక్క, ధామ్నాం = తేజస్సుల యొక్క, పటలాని = సమూహములు, ఆదర్శమండలనిభాని
= అద్దపు బింబములతో సమానమైనవై, ముహుః = పదే పదే లేదా మాటిమాటికిని, సముల్లసంతి = ప్రకాశించుచున్నవి.
తాత్పర్యం
ఈ
కైలాస పర్వతంపై ఉన్న వెండి కొండల (స్ఫటిక లేదా వెండి గోడల) కాంతి పుంజాలు
సూర్యకాంతితో మిళితమై విపరీతంగా వృద్ధి చెందుతున్నాయి. ఆ కొండలపై గాలికి
కదులుతున్న చెట్లు, తీగల సందుల గుండా సూర్యకిరణాలు
ప్రసరిస్తున్నప్పుడు, అవి వెండి గోడలపై పడి పరావర్తనం చెందుతున్నాయి.
దీనివల్ల ఆ కిరణ సమూహాలు గుండ్రటి అద్దపు బింబాల వలె కనిపిస్తూ, మాటిమాటికి మెరుస్తూ ఇక్కడి ప్రకృతికి అద్భుతమైన శోభను
చేకూరుస్తున్నాయి.
విశేషాలు
మల్లినాథసూరి
వ్యాఖ్యాన విశేషాల సరళ తెలుగు అనువాదం:
- అలంకార
విశేషం: ఈ శ్లోకంలో
సూర్య కిరణాల సమూహాలను గుండ్రటి అద్దపు బింబాలతో పోల్చడం వల్ల 'ఉపమాలంకారం' చక్కగా
కుదిరింది.
- ప్రకాశం
యొక్క విలక్షణత: ఈ కాంతులు
పదే పదే, మాటిమాటికి మెరుస్తున్నాయి కానీ నిరంతరాయంగా
(శాశ్వతంగా ఒకేలా) ప్రకాశించడం లేదు. ఎందుకంటే, అక్కడ ఉన్న
తీగలు, వృక్షాల కొమ్మలు గాలికి అటు ఇటు కదులుతూ
ఉండడం వల్ల (ఆలోలత్వము), ఆ సందుల
గుండా వచ్చే కాంతి ఒకసారి కనిపించి, మరోసారి
మరుగవుతూ ఉంటుంది.
- పర్వత
విశిష్టత: ఇటువంటి
అద్భుతమైన కాంతి విన్యాసం కేవలం వెండి గోడలు కలిగిన ఈ కైలాస పర్వతంపైనే
సాధ్యమవుతుంది. సాధారణమైన మట్టితో, రాళ్లతో
కూడిన ఇతర పర్వతాలపై ఇటువంటి ప్రకాశం సంభవించదు అనేది ఇక్కడి ముఖ్యాభిప్రాయం.
శ్లోకం
42
శుక్లైర్మయూఖనిచయైః
పరివీతమూర్తి- ర్వప్రాభిఘాతపరిమండలితోరుదేహః । శృంగాణ్యముష్య భజతే గణభర్తురుక్షా
కుర్వన్వధూజనమనఃసు శశాంకశంకామ్ ॥ 42 ॥
ప్రతిపదార్థం
శుక్లైః
= తెల్లనైన, మయూఖనిచయైః = కిరణ సమూహములచే, పరివీతమూర్తిః = వ్యాపింపబడిన శరీరము కలవాడును, వప్రాభిఘాత = వప్రక్రీడల యొక్క (కొమ్ములతో కొండ గట్టులను పొడవడం వంటి
ఆటల) తాకిడి చేత, పరిమండలిత = గుండ్రముగా చేయబడిన (ముడుచుకొనబడిన), ఉరుదేహః = పెద్ద శరీరము కలవాడును అగు, గణభర్తుః =
ప్రమథగణములకు నాథుడైన శివుని యొక్క, ఉక్షా = వృషభము (నందీశ్వరుడు), వధూజనమనఃసు = దేవతా స్త్రీల యొక్క మనస్సులలో, శశాంకశంకాం = చంద్రుడనే భ్రాంతిని లేదా సందేహమును, కుర్వన్ = కలిగించుచు, అముష్య = ఈ కైలాస పర్వతము యొక్క, శృంగాణి = శిఖరములను, భజతే = ఆశ్రయించుచున్నాడు (సంచరించుచున్నాడు).
తాత్పర్యం
తెల్లని
కాంతి కిరణాల సమూహంతో నిండిన దేహము కలిగి, కొండ చరియలను కొమ్ములతో పొడుస్తూ ఆడుకునే
వప్రక్రీడల వల్ల తన పెద్ద శరీరాన్ని గుండ్రంగా ముడుచుకుని ఉన్న శివుని వాహనమైన
నందీశ్వరుడు, ఈ కైలాస పర్వత శిఖరాలపై సంచరిస్తున్నాడు. ఆ కొండపై తెల్లగా, గుండ్రంగా ప్రకాశిస్తున్న ఆ వృషభాన్ని చూసి, అక్కడి దేవతా స్త్రీలు తమ అమాయకత్వం వల్ల అది చంద్రుడేమో అని
భ్రమిస్తున్నారు.
విశేషాలు
మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యాన వాక్యాల సరళ తెలుగు అనువాదం:
- పద వివరణ: 'ఉక్షా' అనగా
వృషభము. దీనికి ప్రమాణముగా అమరకోశంలోని "ఉక్షానడ్వాన్బలీవర్ద ఋషభో వృషభో
వృషః" అనే శ్లోకాన్ని మల్లినాథుడు ఉటంకించారు.
- స్త్రీల
భ్రమకు కారణం: ఆ వధూజనుల
మనస్సులలో ఇటువంటి చంద్రభ్రాంతి కలగడానికి వారి యొక్క ముగ్ధత్వమే
(అమాయకత్వమే) కారణం.
- అలంకార
చర్చ: ఇక్కడ 'శంకా' అనే
పదానికి సందేహము అనే అర్థాన్ని తీసుకుంటే ఇది 'సందేహాలంకారం' అవుతుంది. ఒకవేళ భ్రాంతి అనే అర్థాన్ని
ప్రధానంగా తీసుకుంటే ఇది 'భ్రాంతిమదలంకారం' అవుతుంది. మీ ఇష్టాన్ని బట్టి దేనినైనా
స్వీకరించవచ్చు అని మల్లినాథుడు పేర్కొన్నారు.
- అలంకార
సంకరము: ఈ విధంగా
ఏర్పడిన సందేహ/భ్రాంతిమదలంకారం, ఆ వృషభం
యొక్క విశేషణాల ద్వారా వ్యక్తమయ్యే 'కావ్యలింగాలంకారం'తో అంగాంగిభావంతో కలసి ఉండడం వల్ల ఇక్కడ
అలంకారాల సంకరము (సంసృష్టి/సంకరము) ఏర్పడింది.
శ్లోకం
43
సంప్రతి
లబ్ధజన్మ శనకైః కథమపి లఘుని క్షీణపయస్యుపేయుషి భిదాం జలధరపటలే । ఖండితవిగ్రహం
బలభిదో ధనురిహ వివిధాః పూరయితుం భవంతి విభవః శిఖరమణిరుచః ॥ 43 ॥
ప్రతిపదార్థం
సంప్రతి
= ఇప్పుడు (శరదృతువు నందు), క్షీణపయసి = నీరు క్షీణించిపోయినందువల్ల, లఘుని = తేలికైనట్టియు, (అందువల్లనే), భిదాం = ముక్కలు
ముక్కలుగా అగుటను (విడిపోవుటను), ఉపేయుషి = పొందినట్టి, జలధరపటలే = మేఘ సమూహము, శనకైః = మెల్లమెల్లగా, కథమపి = ఎలాగోలా, లబ్ధజన్మ = పుట్టుకను పొందినదై (ఏర్పడినదై) ఉండగా, ఇహ = ఈ పర్వతము నందు, వివిధాః = నానావిధ వర్ణములు కలిగిన, శిఖరమణిరుచః = శిఖరములపై ఉన్న మణుల యొక్క కాంతులు, బలభిదః = ఇంద్రుని యొక్క, ఖండితవిగ్రహం = ముక్కలైన రూపము కల (ఖండించబడిన
శరీరం కల), ధనుః = ధనస్సును, పూరయితుం = సంపూర్ణము చేయుటకు, విభవః = సమర్థములు, భవంతి = అగుచున్నవి.
తాత్పర్యం
శరదృతువు
రావడం వల్ల మేఘాలలోని నీరంతా తగ్గిపోయి అవి చాలా తేలికైపోయాయి. అలా తేలికైన మేఘాలు
ముక్కలు ముక్కలుగా విడిపోయి, ఆకాశంలో మెల్లమెల్లగా కదులుతున్నాయి. ఆ సమయంలో ఈ
కైలాస శిఖరాలపై ఉన్న నానావిధ రత్నాల కాంతి పుంజాలు ఆకాశంలోకి ప్రసరిస్తూ, ఆ విడిపోయిన మేఘ శకలాలపై పడుతున్నాయి. అవి చూడటానికి, ముక్కలైన ఇంద్రధనస్సును మళ్లీ రంగులతో నింపి సంపూర్ణంగా
మారుస్తున్నట్లుగా అత్యంత సమర్థవంతంగా ప్రకాశిస్తున్నాయి.
విశేషాలు
మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యాన వాక్యాల సరళ తెలుగు అనువాదం:
- సమయ వివరణ: 'సంప్రతి' అనగా
ప్రస్తుత శరదృతువు కాలము నందు అని అర్థం.
- మేఘాల
స్థితి: మేఘాలలో
నీరు లేకపోవడం వల్ల అవి బరువు లేనివై (అగురువై), 'షిద్భిదాదిభ్యోఽఙ్' అనే వ్యాకరణ సూత్రం ప్రకారం 'అఙ్' ప్రత్యయం
వచ్చి 'భిదామ్' (భేదమును
లేదా ముక్కలవడాన్ని) పొందాయి. అలా విడిపోయిన మేఘాలపై ఈ కాంతులు ఎలాగోలా
మెల్లగా ప్రసరించాయి.
- అలంకార
విశేషం: ఇక్కడ
ఇంద్రధనస్సుకు, పర్వత మణుల
కాంతులకు నిజానికి ఎలాంటి సంబంధం లేకపోయినప్పటికీ, ఆ విడిపోయిన ఇంద్రధనస్సును ఈ మణుల కాంతులు
పూరిస్తున్నాయని సంబంధాన్ని కల్పించి చెప్పడం వల్ల ఇక్కడ 'అతిశయోక్త్యలంకారం' సిద్ధించింది.
- ఛందస్సు: ఈ శ్లోకం 'వంశపత్రపతితమ్' అనే వృత్తంలో వ్రాయబడింది. దీని లక్షణాన్ని
తెలుపుతూ మల్లినాథుడు "దిఙ్మునివంశపత్రపతితం భరనభన్లగైః" (అనగా భ, ర, న, భ అనే గణాలు, ఒక లఘువు, ఒక గురువు వరుసగా వస్తాయి; 10 మరియు 7వ
అక్షరాలపై యతి మైత్రి ఉంటుంది) అనే ప్రమాణాన్ని ఇచ్చారు.
శ్లోకం
44
స్నపితనవలతాతరుప్రవాలై-
రమృతలవస్రుతిశాలిభిర్మయూఖైః । సతతమసితయామినీషు శంభో- రమలయతీహ వనాంతమిందులేఖా ॥ 44 ॥
ప్రతిపదార్థం
ఇహ =
ఈ పర్వతము నందు, శంభోః = శివుని యొక్క, ఇందులేఖా = చంద్రకళ, స్నపితనవలతాతరుప్రవాలైః = తడపబడిన లేదా అభిషేకింపబడిన తీగల యొక్కయు
మరియు వృక్షముల యొక్కయు నూతన చిగుళ్ళు కలవియు, అమృతలవస్రుతిశాలిభిః
= అమృత బిందువుల స్రావముతో (చినుకులతో) శోభిల్లునట్టియునగు, మయూఖైః = కిరణములచేత, అసితయామినీషు = కృష్ణపక్షపు చీకటి రాత్రులందును, సతతం = ఎల్లప్పుడును, వనాంతం = అడవి ప్రాంతమును, అమలయతి = తెల్లగా (నిర్మలంగా) ప్రకాశింపజేయుచున్నది.
తాత్పర్యం
ఈ
కైలాస పర్వతంపై వెలుగొందుతున్న శివుని శిరస్సుపైని చంద్రకళ, తన అమృత కిరణాలతో ఇక్కడి ప్రకృతిని ముంచెత్తుతోంది. ఆ కిరణాల నుండి
అమృత బిందువులు శ్రవిస్తూ, అక్కడి వృక్షాల, తీగల నూతన
చిగుళ్లను తడుపుతున్నాయి. ఈ దైవీయ చంద్రకాంతి ఎంతటి శక్తిమంతమైనదంటే, సాధారణంగా గాఢాంధకారంతో నిండి ఉండే కృష్ణపక్షపు రాత్రులలో కూడా, ఇక్కడి వనప్రాంతమంతటినీ నిరంతరాయంగా వెన్నెలతో ధవళీకరిస్తూ, నిర్మలంగా ప్రకాశింపజేస్తోంది.
విశేషాలు
మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యాన వాక్యాల సరళ తెలుగు అనువాదం:
- పద వివరణ: 'స్నపిత' అనగా
తడపబడిన లేదా నింపబడిన అని అర్థం. ఇక్కడ చంద్రకిరణాలు అమృత బిందువుల
ప్రవాహంతో ('అమృతలవస్రుత్యా') కూడి ఉండడం చేత, అవి వృక్షాల మరియు లతల యొక్క లేత చిగుళ్లను
అభిషేకిస్తున్నట్లుగా ఉన్నాయి.
- కాల
విశేషం: 'అసితయామినీషు' అనగా కృష్ణపక్షపు రాత్రుల యందు అని అర్థం.
సాధారణంగా కృష్ణపక్షంలో వెన్నెల ఉండదు, కానీ ఇక్కడ
శివుని చంద్రకళ వల్ల సర్వకాలములలోనూ ('సతతమ్') వెన్నెల కాస్తూనే ఉంటుంది.
- ధ్వని/అలంకార
విశేషం: కృష్ణపక్ష
రాత్రులలో కూడా వనప్రాంతం తెల్లగా ప్రకాశించడం అనేది కేవలం ఈ పర్వతం పైనే
సాధ్యం, ఇతర స్థలాలలో ఇది సంభవించదు. ఈ విధంగా
ఉపమేయమైన ఈ పర్వతానికి, ఇతర సాధారణ
ప్రదేశాల కంటే గల ఆధిక్యాన్ని లేదా వ్యత్యాసాన్ని చూపడం ద్వారా ఇక్కడ 'వ్యతిరేకాలంకారం' వ్యంగ్యమగుచున్నది (ధ్వనించుచున్నది).
శ్లోకం
45
క్షిపతి
యోఁనువనం వితతాం బృహద్బృహతికామివ రౌచనికీం రుచమ్ । అయమనేక హిరణ్మయకందరస్తవ
పితుర్దయితో జగతీధరః ॥ 45 ॥
ప్రతిపదార్థం
యః =
ఏ పర్వతము, అనువనం = ప్రతి వనము నందును లేదా వనమంతటా, వితతాం = వ్యాపించియున్న, రౌచనికీం = గోరోచనముతో (పసుపు పచ్చని ద్రవ్యముతో)
రంజితమైనట్లున్న, రుచం = సువర్ణ కాంతిని, బృహత్ బృహతికామివ = ఒక పెద్ద ఉత్తరీయమును
(పైవస్త్రమును) వలె, క్షిపతి = పరుచుచున్నదో (ప్రసరింపజేయుచున్నదో), అనేకహిరణ్మయకందరః = అనేకమైన బంగారు గుహలు కలిగినట్టి, అయం = ఈ కనపడుచున్న, జగతీధరః = పర్వతము (ఇంద్రకీల పర్వతము), తవ పితుః = నీ తండ్రియైన ఇంద్రునికి, దయితః = అత్యంత
ప్రియమైనది.
తాత్పర్యం
(ఇంద్రకీల పర్వతాన్ని అర్జునునికి చూపుతూ చెప్తున్న సందర్భం) ఏ పర్వతం
తన వనప్రాంతమంతటా పసుపు పచ్చని గోరోచన వర్ణంతో సమానమైన అద్భుత సువర్ణ కాంతిని
ప్రసరింపజేస్తోందో; ఆ కాంతి చూడటానికి పర్వతరాజం ఒక పెద్ద బంగారు
పైవస్త్రాన్ని కప్పుకున్నట్లుగా ఉందో; అనేకమైన బంగారు గుహలతో శోభిల్లుతున్న ఈ ఇంద్రకీల
పర్వతం, నీ తండ్రియైన దేవేంద్రునికి అత్యంత ప్రీతిపాత్రమైనది. నీవు
చేరుకోవలసిన చోటు ఇదే.
విశేషాలు
మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యాన వాక్యాల సరళ తెలుగు అనువాదం:
- పద
ఉత్పత్తి మరియు అర్థ వివరణ: 'రౌచనికీమ్
అనగా బంగారు రంగు కలిగిన కాంతి అని అర్థం. గోరోచనము వలె ఎర్రని లేదా పసుపు
పచ్చని రంగు కలది అనే అర్థంలో 'లాక్షారోచనశకలకర్దమాదక్' అనే సూత్రం ప్రకారం 'ఠక్' ప్రత్యయం
వచ్చి, స్త్రీలింగంలో 'డిడ్డాణఞ్-' సూత్రం చేత
'౨ప్' ప్రత్యయం
చేరి ఈ పదం సిద్ధించింది.
- ఉత్ప్రేక్షా
వివరణ: ఇక్కడ పర్వతం పై వ్యాపించిన
సువర్ణ కాంతిని ఒక పెద్ద ఉత్తరీయంతో (పైవస్త్రంతో) పోలుస్తూ ఉత్ప్రేక్షించడం
జరిగింది. దీనికి ప్రమాణంగా అమరకోశంలోని "ద్వౌ ప్రావారోత్తరాసంగౌ సమౌ
బృహతికా తథా" అనే వాక్యాన్ని మల్లినాథుడు ఉటంకించారు. 'బృహతికా' అనగా
ఉత్తరీయము లేదా పైవస్త్రము అని అర్థం.
- వ్యాకరణ
విశేషం: 'హిరణ్మయ' అనే పదం 'దాండినాయన-' అనే వ్యాకరణ సూత్రంలోని నిపాతనము వల్ల
(ప్రత్యేక సూత్ర సాధన చేత) సాధు రూపంగా స్వీకరించబడింది.
- సందర్భ
సూచన: 'అయమ్' అనగా అర్జునుని కంటికి ఎదురుగా కనిపిస్తున్న
పర్వతమని అర్థం. 'తవ పితుః' అనగా అర్జునుని తండ్రియైన ఇంద్రునికి అని, 'జగతీధరః' అనగా
భూమిని మోసే పర్వతమని (ఇంద్రకీల పర్వతమని) మల్లినాథుడు స్పష్టం చేశారు.
శ్లోకం
46
సక్తిం
జవాదపనయత్యానలం లతానాం వైరోచనైర్ద్విగుణితాః సహసా మయూఖైః । రోధోభువాం ముహురముత్ర
హిరణ్మయీనాం భాసస్తడిద్విలసితాని విడంబయంతి ॥ 46 ॥
ప్రతిపదార్థం
అముత్ర
= ఆ ఇంద్రకీల పర్వతము నందు, అనిలే = వాయువు, జవాత్ = వేగము
వలన, లతానాం = తీగల యొక్క, సక్తిం = పరస్పర కలయికను లేదా అల్లికను, అపనయతి సతి = తొలగించుచుండగా, వైరోచనైః = సూర్యుని సంబంధమైన, మయూఖైః = కిరణముల చేత, సహసా = హఠాత్తుగా, ద్విగుణితాః =
రెట్టింపు చేయబడినట్టి, హిరణ్మయీనాం = సువర్ణ వికారము లైన (బంగారుమయమైన), రోధోభువాం = కొండచరియల యొక్క లేదా తటభూముల యొక్క, భాసః = కాంతులు, ముహుః = మాటిమాటికిని, తడిద్విలసితాని = మెరుపుల యొక్క విన్యాసములను, విడంబయంతి = అనుకరించుచున్నవి.
తాత్పర్యం
ఆ
ఇంద్రకీల పర్వతంపై వేగంగా వీస్తున్న గాలి కారణంగా ఒకదానితో ఒకటి అల్లుకుపోయిన
తీగలు హఠాత్తుగా విడిపోతున్నాయి. అలా తీగలు పక్కకు తప్పుకోగానే, వాటి వెనుక ఉన్న బంగారు కొండచరియలపై సూర్యకిరణాలు నేరుగా పడి, ఆ సువర్ణ కాంతి రెట్టింపు అవుతోంది. అలా తీగలు విడిపోయినప్పుడల్లా ఆ
బంగారు తటభూముల నుండి ప్రసరించే మిరుమిట్లు గొలిపే కాంతులు, ఆకాశంలో మాటిమాటికి మెరిసే మెరుపులను అనుకరిస్తున్నట్లుగా ఉన్నాయి.
విశేషాలు
మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యాన వాక్యాల సరళ తెలుగు అనువాదం:
- పద వివరణ
మరియు ప్రమాణము: 'ద్విగుణితాః' అనగా రెండు సార్లు ఆవృత్తి చేయబడినవి లేదా
రెట్టింపు చేయబడినవి అని అర్థం. 'గుణ' అనే పదానికి గల నానార్థాలను తెలుపుతూ
వైజయంతీ కోశం నుండి
"గుణస్త్వావృత్తిశబ్దాదిష్వింద్రియాముఖ్యతంతుషు" అనే ప్రమాణాన్ని
మల్లినాథుడు ఉటంకించారు.
- వ్యాకరణ
విశేషం: 'హిరణ్మయీనాం' అనగా బంగారు వికారమైనవి అని అర్థం. 'హిరణ్మయ' అనే పదం 'దాండినాయన-' అనే
వ్యాకరణ సూత్రంలోని నిపాతనము వల్ల సాధు రూపంగా సిద్ధించింది.
- అర్థ
వివరణ: 'రోధోభువామ్' అనగా తటభూముల యొక్క (కొండచరియల యొక్క) అని, 'విడంబయంతి' అనగా
అనుకరిస్తున్నాయి అని అర్థం.
- అలంకార
విశేషం: బంగారు
కొండచరియల కాంతులను మెరుపులతో పోల్చడం వల్ల ఇక్కడ 'ఉపమాలంకారం' చక్కగా
కుదిరింది.
శ్లోకం
47
కషణకంపనిరస్తమహాహిభిః
క్షణవిమత్తమతంగజవర్జితైః । ఇహ మదస్నపితైరనుమీయతే సురగజస్య గతం హరిచందనైః ॥ 47 ॥
ప్రతిపదార్థం
ఇహ =
ఈ పర్వతము నందు, కషణ = ఒరుపిడి లేదా గోకుకొనుట వలని, కంప = వణకు చేత, నిరస్త = విదిల్చివేయబడిన లేదా తొలగింపబడిన, మహాహిభిః = పెద్ద సర్పములు కలవియు, క్షణ = ఆ సమయము
నందు, విమత్తమతంగజవర్జితైః = (ఐరావతమును చూసి భయపడి పారిపోయిన) ఇతర మదగజములు
లేనివియు, మదస్నపితైః = ఐరావతము యొక్క మదజలముచే తడపబడినవియునగు, హరిచందనైః = హరిచందన వృక్షముల చేత, సురగజస్య =
దేవతా గజమైన ఐరావతము యొక్క, గతం = రాక లేదా సంచారము, అనుమీయతే = ఊహింపబడుచున్నది.
తాత్పర్యం
దేవేంద్రుని
వాహనమైన ఐరావతం ఈ పర్వతంపై సంచరించి వెళ్ళిందని ఇక్కడి హరిచందన వృక్షాలను చూసి
ఊహించవచ్చు. ఆ ఏనుగు తన ఒంటి దురద తీర్చుకోవడానికి ఈ చందన వృక్షాలకు గట్టిగా
రాసుకోవడం వల్ల, ఆ వృక్షాల కంపనానికి వాటిని చుట్టుకుని ఉన్న పెద్ద సర్పాలన్నీ
కిందపడిపోయాయి. ఐరావత శౌర్యానికి భయపడి అక్కడి సాధారణ మదగజాలన్నీ క్షణకాలంలో ఆ
ప్రదేశాన్ని విడిచి పారిపోయాయి. అంతేకాక, ఆ వృక్షాలన్నీ ఐరావత మదజలంతో పూర్తిగా తడిసి
ఉన్నాయి. ఈ గుర్తుల ఆధారంగా ఐరావతం ఇక్కడికి వచ్చిందని స్పష్టంగా అనుమానించవచ్చు.
విశేషాలు
మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యాన వాక్యాల సరళ తెలుగు అనువాదం:
- పద వివరణ: 'మదస్నపితైః' అనగా
ఐరావతం యొక్క మదజలంతో అభిషేకింపబడిన లేదా తడపబడిన అని అర్థం. 'మితాం హ్రస్వః' అనే వ్యాకరణ సూత్రం ప్రకారం ఇక్కడ హ్రస్వ
రూపం (స్నపిత) వచ్చింది.
- భావ వివరణ: ఐరావతం వచ్చి వెళ్ళిందనే విషయాన్ని
ప్రత్యక్షంగా చూడకపోయినా, అక్కడ ఉన్న
హరిచందన వృక్షాల స్థితిని బట్టి (సర్పాలు లేకపోవడం, ఇతర ఏనుగులు పారిపోవడం, మదజలంతో తడవటం వంటి హేతువుల ద్వారా) దాని
రాకను ఊహిస్తున్నారు.
- అలంకార
విశేషం: హరిచందన
వృక్షాల యొక్క విశేషణాల ద్వారా ఐరావతాగమనాన్ని ఊహించే సమర్థన లభిస్తున్నందున, ఇక్కడ 'కావ్యలింగాలంకారం' ఊహించదగినదిగా ఉంది.
శ్లోకం
48
జలదజాలఘనైరసితాశ్మనా-
ముపహతప్రచయేహ మరీచిభిః । భవతి దీప్తిరదీపితకందరా తిమిరసంవలితేవ వివస్వతః ॥ 48 ॥
ప్రతిపదార్థం
ఇహ =
ఈ పర్వతము నందు, జలదజాలఘనైః = మేఘ సమూహముల వలె దట్టమైనవియు, అసితాశ్మనాం = ఇంద్రనీలమణుల యొక్క, మరీచిభిః =
కిరణముల చేత, ఉపహతప్రచయా = దెబ్బతిన్న సమూహము కలది (చిన్నాభిన్నమైన కాంతి కలది), (అందువల్లనే), అదీపితకందరా = ప్రకాశింపజేయబడని గుహలు కలది అగు, వివస్వతః = సూర్యుని యొక్క, దీప్తిః = కాంతి, తిమిరసంవలితా ఇవ
= చీకట్లతో మిళితమైనట్లు లేదా కప్పబడినట్లు, భవతి = అగుచున్నది.
తాత్పర్యం
ఈ
ఇంద్రకీల పర్వతంపై దట్టమైన మేఘాల వలె నల్లగా ప్రకాశించే ఇంద్రనీలమణులు విస్తారంగా
ఉన్నాయి. ఆ మణుల నుండి వెలువడే నల్లని కాంతి కిరణాలు సూర్యకాంతిని అడ్డుకుని, దాని సమూహాన్ని చిన్నాభిన్నం చేస్తున్నాయి. దీనివల్ల సూర్యకిరణాలు
కొండ గుహలలోనికి ప్రసరించలేక వాటిని ప్రకాశింపజేయలేకపోతున్నాయి. ఆ సమయంలో అక్కడి
సూర్యకాంతి, చీకట్లతో ముడిపడి ఉన్నట్లుగా అత్యంత విచిత్రంగా కనిపిస్తోంది.
విశేషాలు
మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యాన వాక్యాల సరళ తెలుగు అనువాదం:
- పద వివరణ
మరియు ప్రమాణము: 'అసితాశ్మనామ్' అనగా ఇంద్రనీలమణుల యొక్క అని అర్థం. 'మరీచిభిః' అనగా
కిరణాల చేత. 'మరీచి' పదానికి గల లింగ విశేషాలను తెలుపుతూ అమరకోశం
నుండి "భానుః కరో మరీచిః స్త్రీపుంసయోర్దీధితిః స్త్రియామ్" అనే
వాక్యాన్ని మల్లినాథుడు ఉటంకించారు. (మరీచి పదం కిరణార్థంలో స్త్రీ, పుంలింగాలలో ఉంటుంది).
- భావ వివరణ: ఇంద్రనీలమణుల కాంతులు దట్టమైన మేఘాల వలె
నల్లగా ఉండడం వల్ల, అవి
సూర్యుని ప్రకాశాన్ని అణచివేస్తున్నాయి. కాబట్టి కొండ గుహలు ప్రకాశరహితంగా ('అదీపితకందరా') మిగిలిపోయాయి.
- అలంకార
విశేషం: ఇంద్రనీలమణుల
నల్లని కిరణాల చేత సూర్యకాంతి అణచబడి, గుహలు
చీకటిగా మారినప్పుడు, ఆ
సూర్యప్రకాశం చీకట్లతో మిళితమైందా అన్నట్లుగా సంభావించడం వల్ల ఇక్కడ 'ఉత్ప్రేక్షాలంకారం' సిద్ధించింది.
శ్లోకం
49
భవ్యో
భవన్నపి మునేరిహ శాసనేన క్షాత్రే స్థితః పథి తపస్య హతప్రమాదః । ప్రాయేణ సత్యపి
హితార్థకరే విధౌ హి శ్రేయాంసి లబ్ధుమసుఖాని వినాంతరాయైః ॥ 49 ॥
ప్రతిపదార్థం
ఇహ =
ఈ పర్వతము నందు, భవ్యః = శాంత స్వభావుడవు, భవన్నపి = అయినప్పటికిని, మునేః = వ్యాసమహర్షి యొక్క, శాసనేన = ఆజ్ఞ చేత (ఇంద్రుని ఆరాధించమనే ఆదేశం
వల్ల), క్షాత్రే = క్షత్రియ సంబంధమైన, పథి = మార్గము నందు (యుద్ధ సన్నాహ రూపమైన
మార్గంలో), స్థితః = నిలిచినవాడవై, హతప్రమాదః = అజాగ్రత్తను వదిలినవాడవై (మిక్కిలి
ప్రమత్తత లేనివాడవై), తపస్య = తపస్సును ఆచరించుము, హి = ఏలయనగా, ప్రాయేణ = సాధారణముగా లేదా బాహుళ్యముగా, హితార్థకరే = మేలును చేకూర్చేటట్టి, విధౌ = కార్యము
లేదా దైవము, సత్యపి = అనుకూలముగా ఉన్నప్పటికిని, అంతరాయైః వినా =
విఘ్నములు లేకుండగ, శ్రేయాంసి = శ్రేయస్సులను లేదా ఉత్తమ ఫలములను, లబ్ధుం = పొందుట, అసుఖాని = కష్టసాధ్యములు (అసాధ్యములు).
తాత్పర్యం
(యక్షుడు అర్జునునికి హితవు పలుకుతున్న సందర్భం) ఓ అర్జునా! స్వభావ
రీత్యా నీవు ప్రశాంతుడవు అయినప్పటికీ, వ్యాసమహర్షి ఆజ్ఞ ప్రకారం శత్రుసంహారార్థం
క్షత్రియ ధర్మానికి కట్టుబడి ఇంద్రుని ప్రసన్నం చేసుకోవడానికి ఇక్కడకు వచ్చావు.
కాబట్టి, ఏమాత్రం అజాగ్రత్తకు లోనుకాకుండా ఏకాగ్రతతో తపస్సు చేయి. ఎందుకంటే, లోకంలో సాధారణంగా మనం చేసే పని ఎంత మంచిదైనా, దైవం ఎంత అనుకూలంగా ఉన్నా, విఘ్నాలు ఎదురవ్వకుండా ఏ శ్రేయస్సూ అంత సులభంగా
సిద్ధించదు.
విశేషాలు
మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యాన వాక్యాల సరళ తెలుగు అనువాదం:
- పద వివరణ: 'భవ్యః' అనగా శాంత
స్వభావుడవు అని అర్థం. వ్యాసమహర్షి ఆదేశించిన ఇంద్రారాధన రూపమైన కార్యం కోసం
అర్జునుడు క్షత్రియ మార్గంలో నిలిచాడు; అనగా
శస్త్రములను ధరించియే ఉన్నాడు అని భావం.
- వ్యాకరణ
విశేషం: 'తపస్య' అనగా తపశ్చర్యను చేయుము అని అర్థం. 'కర్మణో రోమంథతపోభ్యాం వర్తిచరోః' అనే వ్యాకరణ సూత్రం చేత 'క్యఙ్' ప్రత్యయం
వచ్చి, ఆ ధాతువుపై లోణ్మధ్యమ పురుష ఏకవచనంలో ఈ రూపం
సిద్ధించింది.
- భావ
సమర్థన: లోకహితాన్ని
కోరే నా వంటి వానికి ప్రమాదం లేదా విఘ్నం ఏమి చేస్తుందిలే అని అతిగా
విశ్వసించకూడదు అని హెచ్చరిస్తూ, ఇక్కడ ఒక
సామాన్య సత్యాన్ని 'అర్థాంతరన్యాసాలంకారం' ద్వారా మల్లినాథుడు సమర్థించారు.
- ప్రమాణము: 'ప్రాయేణ' అనగా
బాహుళ్యముగా అని అర్థం. దీనికి హేమచంద్రుని కోశం నుండి "ప్రాయో
వయస్యనశనే మృతౌ బాహుళ్యతుల్యయోః" అనే ప్రమాణాన్ని ఉటంకించారు.
- సాధన
విశేషం: మేలును
చేకూర్చే వ్యాపారం ('హితార్థకరే
విధౌ') ఉన్నప్పటికీ, విఘ్నాలు
లేకుండా శ్రేయస్సును పొందడం అసాధ్యం ('అసుఖాని'). అందువల్లనే 'శకధృష' అనే సూత్రం ప్రకారం సమాన కర్తృకములలో తుమున్
ప్రత్యయం వచ్చి 'లబ్ధుమ్' అనే రూపం ఏర్పడింది. లోకంలో కారణం లేని శత్రువులు అందరికీ, అన్ని చోట్లా ఉంటారు అనేది ఇక్కడి
ముఖ్యాభిప్రాయం.
శ్లోకం
50
మా
భూవన్నపథహృతస్తవేంద్రియాశ్వాః సంతాపే దిశతు శివః శివాం ప్రసక్తిమ్ । రక్షంతస్తపసి
బలం చ లోకపాలాః కల్యాణీమధికఫలాం క్రియాం క్రియాసుః ॥ 50 ॥
ప్రతిపదార్థం
తవ =
నీ యొక్క, ఇంద్రియాశ్వాః = ఇంద్రియములనెడి గుఱ్ఱములు, అపథహృతః = కుమార్గము వైపు లాగుకొనిపోవునవి, మా భూవన్ = కాకుండు గాక, సంతాపే = తపస్సు వలని క్లేశము (కష్టము)
కలుగుచుండగా, శివః = మంగళకరుడైన పరమశివుడు, శివాం = అత్యంత శ్రేష్ఠమైన లేదా శుభప్రదమైన, ప్రసక్తిం = ఆసక్తిని లేదా ఉత్సాహమును, దిశతు =
ప్రసాదించు గాక, చ = మరియు, లోకపాలాః = ఇంద్రాది లోకపాలకులు, తపసి = (నీవు చేయు) తపస్సు విషయమున, బలం = శారీరక, మానసిక శక్తులను, రక్షంతః = కాపాడుచు (వృద్ధి చేయుచు), కల్యాణీం = మంగళకరమైనట్టియు, అధికఫలాం = గొప్ప ఫలమును ఇచ్చేటట్టియునగు, క్రియాం = తపోరూప అనుష్ఠానమును, క్రియాసుః = నెరవేర్చుదురు గాక.
తాత్పర్యం
నీ
ఇంద్రియాలనే గుర్రాలు నిన్ను కుమార్గం వైపు లాక్కెళ్లకుండా నిగ్రహంలో ఉండుగాక!
తపస్సు చేసేటప్పుడు కలిగే శారీరక కష్ట సమయాల్లో ఆ పరమశివుడు నీకు చలించని ఉత్తమమైన
ఉత్సాహాన్ని, ఏకాగ్రతను ప్రసాదించుగాక! అలాగే ఇంద్రాది లోకపాలకులు నీ తపస్సుకు
అవసరమైన శక్తి సామర్థ్యాలను రక్షిస్తూ, వృద్ధి పొందిస్తూ, నీ తపో రూప
అనుష్ఠానాన్ని అత్యంత శుభప్రదంగా, మహా ఫలప్రదంగా సంపూర్ణం చేయుదురు గాక!
విశేషాలు
మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యాన వాక్యాల సరళ తెలుగు అనువాదం:
- రూపక
విశేషం: ఇక్కడ
ఇంద్రియాలను గుర్రాలతో పోల్చడం జరిగింది ('ఇంద్రియాణ్యేవాశ్వాస్తే'). అవి నిన్ను తప్పుడు మార్గంలోనికి
తీసుకువెళ్లకుండా ఉండుగాక అని ఆశీర్వదించారు.
- వ్యాకరణ
విశేషం: 'మా భూవన్' అనే చోట 'మాఙి లుఙ్' అనే సూత్రం ప్రకారం ఆశీరర్థంలో లుఙ్ లకారం
వచ్చింది.
- భావ వివరణ: 'సంతాపే' అనగా
తపస్సు వల్ల కలిగే క్లేశము లేదా కష్టము అని అర్థం. ఆ సమయంలో శివుడు
శుభప్రదమైన ప్రవృత్తిని, ఉత్సాహాన్ని
ప్రసాదించాలి. అలాగే 'చ' కారము వల్ల లోకపాలకులు తపస్సునందు శక్తిని
పెంచుతూ, మంగళకరమైన అనుష్ఠానాన్ని ('కల్యాణీం క్రియామ్') మహా ఫలాన్ని ఇచ్చేదానిగా పూర్తి చేయాలి.
ఇక్కడ 'క్రియాసుః' అనే పదం కృ
ధాతువునకు ఆశీరర్థంలో లొట్ (లిఙ్) రూపంగా ఉపయోగించబడింది.
శ్లోకం
51
ఇత్యుక్త్వా
సపది హితం ప్రియం ప్రియార్హే ధామ స్వం గతవతి రాజరాజభృత్యే । సోత్కంఠం కిమపి
పృథాసుతః ప్రదధ్యౌ సంధత్తే భృశమరతిం హి సద్వియోగః ॥ 51 ॥
ప్రతిపదార్థం
ప్రియార్హే
= ప్రియవచనములకు యోగ్యుడైన, రాజరాజభృత్యే = యక్షరాజైన కుబేరుని సేవకుడు
(యక్షుడు), ఇతి = ఈ విధముగా, హితం = హితకరమైనట్టియు, ప్రియం = ప్రియమైనట్టియు (వచనమును), ఉక్త్వా = పలికి, సపది = వెంటనే, స్వం = తనదైన, ధామ =
స్థానమునకు (నివాసమునకు), గతవతి సతి = వెళ్ళిపోగా, పృథాసుతః = కుంతీపుత్రుడైన అర్జునుడు, సోత్కంఠం =
ఉత్సుకతతో లేదా వ్యాకులతతో కూడినవాడై, కిమపి = చెప్పనలవి కాని రీతిలో, ప్రదధ్యౌ = ఆలోచించెను (చింతించెను), హి = ఏలయనగా, సద్వియోగః = సజ్జనుల యొక్క వియోగము, భృశం = మిక్కిలి, అరతిం = వ్యథను లేదా విచారమును, సంధత్తే = కలిగిస్తుంది.
తాత్పర్యం
ప్రియ
వచనములు వినడానికి అర్హుడైన ఆ కుబేర సేవకుడైన యక్షుడు, ఈ విధంగా అర్జునునికి హితమును, ప్రియమును గూర్చే మాటలను చెప్పి, వెంటనే తన నివాస స్థానానికి వెళ్ళిపోయాడు. ఆ సజ్జనుడైన యక్షుడు
వెళ్ళిపోగానే, కుంతీపుత్రుడైన అర్జునుడు ఒకవిధమైన ఉత్సుకతతో, వ్యాకులతతో కూడినవాడై ఏదో తెలియని విచారంతో ఆలోచనలో పడ్డాడు. ఎందుకంటే, ఉత్తములైన సజ్జనుల ఎడబాటు ఎవరికైనా సరే మనస్సుకు మిక్కిలి వ్యథను
కలిగిస్తుంది కదా!
విశేషాలు
మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యాన వాక్యాల సరళ తెలుగు అనువాదం:
- పద పూరణ
మరియు సందర్భం: 'ప్రియార్హే
రాజరాజభృత్యే' అని పూర్వ
శ్లోకాలలో చెప్పబడిన ఆ యక్షుడు, 'హితం
ప్రియమ్' అనగా హితకరమైన మరియు ప్రియమైన వచనమును అని
ఇక్కడ పద శేషాన్ని గ్రహించాలి. అతడు తన స్థానానికి ('స్వం ధామ') వెళ్ళిపోయాడు.
- భావ వివరణ: 'పృథాసుతః' అనగా
అర్జునుడు. అతడు 'సోత్కంఠమ్' అనగా ఉత్సుకతతో కూడినవాడై 'ప్రదధ్యౌ' అనగా
చింతించాడు లేదా ఆలోచించాడు.
- అలంకార
విశేషం: సజ్జనుల
వియోగము ('సద్వియోగః') ఎల్లప్పుడూ
మిక్కిలి వ్యథను ('అరతిమ్') కలిగిస్తుంది అనే ఒక సాధారణ లోక సత్యం చేత
ఇక్కడ ప్రస్తుత విషయము సమర్థించబడింది. కావున ఇక్కడ 'అర్థాంతరన్యాసాలంకారం' చక్కగా కుదిరింది.
శ్లోకం
52
తమనతిశయనీయం
సర్వతః సారయోగా- దవవిరహితమనేకేనాంకభాజా ఫలేన । అకృశమకృశలక్ష్మీశ్చేతసాశంసితం స
స్వమివ పురుషకారం శైలమభ్యాససాద ॥ 52 ॥
ప్రతిపదార్థం
అకృశలక్ష్మీః
= సంపూర్ణమైన శోభ లేదా వైభవము కలిగినట్టి, సః = ఆ అర్జునుడు, సర్వతః = అంతటా
లేదా అన్ని విధాలా, సారయోగాత్ = ఉత్కృష్టమైన బలము యొక్క కలయిక వలన, అనతిశయనీయం = ఇతరులచే అధిగమించశక్యం కానిదియు, అంకభాజా = సమీపమును పొందినట్టి (త్వరలోనే సిద్ధించబోవు), అనేకేన = అనేకమైన, ఫలేన = కార్యసిద్ధి లేదా ఫలముతో, అవిరహితం = శూన్యము కానిది (అనగా తప్పక ఫలమును ఇచ్చేది), అకృశం = గొప్పదైనట్టియు, చేతసా = మనస్సు చేత, ఆశంసితం = కోరబడినట్టియునగు, తం శైలం = ఆ ఇంద్రకీల పర్వతమును, స్వం = తనదైన, పురుషకారం ఇవ = పౌరుషమును (పురుష ప్రయత్నమును)
వలె, అభ్యాససాద = సమీపించెను (పొందెను).
తాత్పర్యం
అపారమైన
తేజోవైభవాలు కలిగిన ఆ అర్జునుడు ఇంద్రకీల పర్వతాన్ని సమీపించాడు. అన్ని వైపులా సహజ
సిద్ధమైన దృఢత్వంతో, ఉత్కృష్ట బలంతో నిండి ఉండడం వల్ల ఆ పర్వతం
ఇతరులకు లంఘించడానికి వీలుకానిదిగా ఉంది. త్వరలోనే లభించబోయే అనేక దివ్యఫలాలకు, తపోసిద్ధికి అది నిలయమై ఉంది. మనస్సులో తాను సంకల్పించిన గొప్ప
లక్ష్యాన్ని నెరవేర్చగల ఆ పర్వతాన్ని, అర్జునుడు ఉత్కృష్ట విశేషణాలతో కూడిన తన సొంత
పౌరుషాన్ని లేదా పురుష ప్రయత్నాన్ని చేరుకున్నట్లుగా సమీపించాడు.
విశేషాలు
మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యాన వాక్యాల సరళ తెలుగు అనువాదం:
- వ్యాకరణ
విశేషం (అకృశలక్ష్మీః): 'అకృశాః' అనగా పూర్ణములైన 'లక్ష్మ్యః' (శోభలు)
ఎవనికి కలవో అతడు 'అకృశలక్ష్మీః' అని ఇక్కడ బహువచనాశ్రిత బహువ్రీహి సమాసం
చెప్పబడింది. ఇక్కడ 'ఉరః
ప్రభృతిభ్యః-' అనే సూత్రం
చేత 'కప్' ప్రత్యయానికి
అవకాశం లేదు. ఎందుకంటే ఆ సూత్ర పాఠంలో లక్ష్మీ
శబ్దానికి ఏకవచనాంత రూపంలోనే పాఠం ఉంది. అలాగే 'నద్యుతశ్చ' అనే
సూత్రానికి ఇక్కడ ప్రసక్తి లేదు. 'ఉరః
ప్రభృతి' పాఠ సామర్థ్యం వల్లే శేషార్థంలో వచ్చే కప్
ప్రత్యయం వైకల్పికం (ఐచ్ఛికం) అవుతుంది కాబట్టి ఇక్కడ ఎలాంటి విరోధమూ లేదు.
- పద వివరణ: 'సారయోగాత్' అనగా
ఉత్కృష్టమైన బల ప్రయోగం వల్ల అని అర్థం. 'సార' శబ్దానికి గల నానార్థాలను చూపుతూ అమరకోశం
నుండి "సారో బలే స్థిరాంశే చ న్యాయ్యే క్లీబం వరే త్రిషు" అనే
ప్రమాణాన్ని మల్లినాథుడు ఇచ్చారు.
- కార్యసిద్ధి
సూచన: 'అంకభాజా' అనగా సమీపాన్ని పొందినట్టి లేదా శీఘ్రముగా
సంభవించబోయే అని అర్థం. 'అనేకేన
ఫలేన అవిరహితమ్' అనగా
కార్యసిద్ధితో కూడినది, అనగా ఆ
పర్వతం అర్జునుని కార్యసిద్ధికి అవశ్యంగా సాధకమగునది అని భావం. 'అకృశమ్' అనగా
గొప్పదైన, 'చేతసా ఆశంసితమ్' అనగా మనస్సుతో పొందగోరిన అని అర్థం. 'శైలమ్' అనగా
ఇంద్రకీల పర్వతాన్ని.
- ఉపమాన
సమన్వయం: పురుషుని
యొక్క కర్మయే 'పురుషకారము' (పౌరుషము). పైన చెప్పబడిన విశేషణాలతో
విశిష్టమైన తన పౌరుషాన్ని పొందినట్లుగా అర్జునుడు ఆ పర్వతాన్ని చేరుకున్నాడు
('అభ్యాససాద'). ఇక్కడ
పర్వతానికి, పురుషకారానికి పోలిక చెప్పబడింది.
- ఛందస్సు: ఈ శ్లోకం 'మాలిని' వృత్తంలో ఉన్నది. (న, న, మ, య, య అనే
గణాలు వరుసగా వస్తాయి).
మంగళాశాసన
సమాప్తి వాక్యం:
శ్రీమహామహోపాధ్యాయ
కోలాచల మల్లినాథసూరి విరచితమైన కిరాతార్జునీయ కావ్య వ్యాఖ్యానమైన 'ఘంటాపథం' లో ఐదవ సర్గ సంపూర్ణము. 05 -06 -2026
No comments:
Post a Comment