కిరాతార్జునీయం - రెండవ సర్గము (శ్లోకం 1)
శ్లోకం:
విహితాం
ప్రియయా మనఃప్రియామథ నిశ్చిత్య గిరం గరీయసీమ్ |
ఉపపత్తిమదూర్జితాశ్రయం
నృపమూచే వచనం వృకోదరః ||
ప్రతిపదార్థం
అథ =
అటుపిమ్మట, ప్రియయా = ప్రియురాలైన ద్రౌపదిచేత, విహితాం =
చెప్పబడినదియు, మనఃప్రియాం = మనస్సుకు ప్రియమైనదియు, గిరం = వాక్కును, గరీయసీమ్ = శ్రేష్ఠమైనదిగా, నిశ్చిత్య = నిశ్చయించి, ఉపపత్తిమత్ = యుక్తియుక్తమైన, ఊర్జితాశ్రయం = గొప్ప అర్థాశ్రయం కలదిగా, వచనం = మాటను, వృకోదరః = భీముడు, నృపం = రాజును
గూర్చి, ఊచే = పలికెను;
తాత్పర్యం
అటుపిమ్మట, ప్రియురాలైన ద్రౌపది చేత చెప్పబడినదియు, మనస్సుకు
ప్రియమైనదియు, శ్రేష్ఠమైనదియునగు ఆ వాక్కు యొక్క సారాన్ని భీముడు గ్రహించి, యుక్తియుక్తమైనదియు, గొప్పదైన అర్థాన్ని కలిగియున్న మాటను ధర్మరాజును
గూర్చి పలికెను.
విశేషాలు
- అథ: (అటుపిమ్మట) ఇక్కడ వృకోదరుడు అనగా భీముడు.
- ప్రియయా: (ప్రియురాలైన) అనే పదాన్ని ఉపయోగించడం ద్వారా
ఆమె చెప్పింది హితమైన (మేలును గూర్చే) ఉపదేశమని సూచించడమే తాత్పర్యం.
- విహితాం: అంటే చెప్పబడినది (అభిహితాం) అని అర్థం. 'వి' అను
ఉపసర్గతో కూడిన 'ధా' ధాతువు సాధారణంగా ఏదైనా పనిని చేయుట అనే
అర్థాన్నిచ్చినప్పటికీ, ఇక్కడ
సందర్భాన్ని బట్టి చెప్పడం అనే అర్థంలోకి మారింది.
- మనఃప్రియాం: అంటే మనస్సుకు ఇష్టమైన అర్థంతో కూడినది
కాబట్టి మనోహరమైనది అని అర్థం.
- ఈ రెండు
విశేషణాల ద్వారా ఆ వాక్కు స్వీకరించదగినదిగా చెప్పబడింది.
- గిరం
గరీయసీం: అంటే
శ్రేష్ఠమైనది, సారాన్ని
ఎక్కువగా కలిగినది అని అర్థం.
- అలాంటి
మాటను నిశ్చయించి భీముడు, యుక్తితో
కూడినది మరియు గొప్పదైన అర్థం గల మాటను రాజును (ధర్మరాజును) ఉద్దేశించి 'ఊచే' అనగా
చెప్పెను.
- ఊచే: ఇది భూతకాలిక క్రియ (కర్తరి లిట్). 'బ్రూ' ధాతువు
స్థానంలో 'వచ్' అనే ఆదేశ
రూపం వచ్చింది. 'బ్రువిశాసి' మొదలైన వ్యాకరణ సూత్రాల ప్రకారం దీనికి
రెండు కర్మలుంటాయి. 'అకథితం చ' అనే సూత్రం ప్రకారం 'నృపం' (రాజును)
అనే పదానికి కర్మత్వము సిద్ధించింది.
కిరాతార్జునీయం
- రెండవ సర్గము (శ్లోకం 2)
శ్లోకం
యదవోచత
వీక్ష్య మానినీ పరితఃస్నేహమయేనచక్షుషా ।
అపి
వాగధిపస్య దుర్వచం వచనం తద్విదధీత విస్మయమ్ ॥
ప్రతిపదార్థం
యత్
= ఏ, మానినీ = అభిమానవతియైన ద్రౌపది, పరితః = నాలుగువైపులా, స్నేహమయేన = స్నేహంతో నిండిన, చక్షుషా = చూపుతో, వీక్ష్య = చూసి, అవోచత = పలికెనో, తత్ = ఆ యొక్క, వచనం = మాట, అపి = అయినప్పటికీ, వాగధిపస్య = వాగధిపతియైన బృహస్పతికి (కూడా), దుర్వచం = చెప్పడానికి అసాధ్యమైనది, విస్మయం =
ఆశ్చర్యమును, విదధీత = కలిగించును;
తాత్పర్యం
అభిమానవతియైన
ద్రౌపది, స్నేహంతో నిండిన తన చూపులతో నాలుగువైపులా చూసి ఏ మాటలను పలికిందో, అటువంటి మాట వాగధిపతియైన బృహస్పతికి సైతం చెప్పడానికి అసాధ్యమైనదై, ఆశ్చర్యమును కలుగజేయును.
విశేషాలు
- యదితి: 'యత్' అను పదముతో
ప్రారంభమయ్యే శ్లోకభాగ వ్యాఖ్యానమిది.
- మానినీ: క్షత్రియకుల అభిమానము కలది అని అర్థము.
- స్నేహమయేన: స్నేహముతో నిండినటువంటి అని అర్థము.
- తత్ప్రకృతవచనే
మయట్: 'తత్ప్రకృతవచనే మయట్' అనే సూత్రము ద్వారా ఇక్కడ 'మయట్' ప్రత్యయము
వచ్చెను.
- చక్షుషా: జ్ఞానచక్షుస్సుతో లేదా జ్ఞానదృష్టితో అని
అర్థము. దీనివలన ద్రౌపది ఆప్తురాలు అని చెప్పబడింది.
- పరితో
వీక్ష్య: నలుదిక్కులా
చక్కగా పరిశీలించి అని అర్థము.
- యద్వచనం
అవోచత: ఏ మాటలను పలికెనో ఆ మాటలను
గురించి చెప్పబడింది.
- బ్రువోర్వక్తేర్వా
లుఙ్: బ్రువ్ ధాతువునకు 'లుజ్' ప్రత్యయము
వచ్చెను.
- వచ ఉమ్
ఇత్యుమాగమః: 'వచ ఉమ్' అను సూత్రముచే ఉమ్ ఆగమము వచ్చును.
- వాగధిపస్య: వాక్కులకు అధిపతియైన బృహస్పతికి కూడా అని
అర్థము.
- దుర్వచం: చెప్పడానికి అసాధ్యమైనది అని అర్థము.
- శేషే
షష్ఠీయం, న
కృద్యోగలక్షణా: ఇది శేష
షష్ఠి విభక్తి మాత్రమే, కృద్యోగము
వలన వచ్చినది కాదు.
- అతో న లోక-
ఇత్యాదినా షష్ఠీప్రతిషేధో నాస్తి: కాబట్టి 'న లోక' అను
సూత్రముచే షష్ఠీ విభక్తిని నిషేధించే నియమము ఇక్కడ వర్తించదు.
- తద్వచనం
విస్మయం విద్ధీత: ఆ మాట
అందరికీ ఆశ్చర్యమును కలుగజేయును.
- సర్వస్యాపి
ఇతి శేషః: అందరికీ
ఆశ్చర్యాన్ని కలిగిస్తుంది అని అర్థం.
- అథవా
వాగధిపస్య అపి విస్మయం విద్ధీతి సంబంధః: లేదా, బృహస్పతికి కూడా ఆశ్చర్యమును కలుగజేయును అని
అన్వయము.
- దుర్వచం
కేనాపి ఇతి శేషః: ఎవరికీ
చెప్పడానికి సాధ్యము కానిది అని అర్థము.
- యతః
స్త్రైణమపి శాస్త్రమనురుద్ధీత హితం చానుబధ్నాతి: ఎందుకనగా ఇది స్త్రీ సంబంధమైనది అయినప్పటికీ
శాస్త్రమును అనుసరిస్తుంది, అలాగే
హితమును (మేలును) కూడా ఇస్తుంది.
- అతో
విస్మయకరం గ్రాహ్యం చైతద్వచనం ఇతి తాత్పర్యాథః: కాబట్టి ఈ వచనము ఆశ్చర్యకరమైనది మరియు
స్వీకరించదగినది అని దీని యొక్క తాత్పర్యం.
కిరాతార్జునీయం
- రెండవ సర్గము (శ్లోకం 3)
శ్లోకం:
విషమోఽపి
విగాహ్యతే నయః కృతతీర్థః పయసామివాశయః |
స తు
తత్ర విశేషదుర్లభః సదుపన్యస్యతి కృత్యవర్త్మ యః ||
ప్రతిపదార్థం
విషమః
= దుర్బోధమైనది, అపి = అయినప్పటికీ, విగాహ్యతే = ప్రవేశించబడుచున్నది, నయః = నీతిశాస్త్రము, కృతతీర్థః = ఉపాయమును పొందినది, పయసామ్ = జలముల యొక్క, ఇవ = వలె, ఆశయః = జలాశయము, సః = అట్టివాడు, తు = అయితే, తత్ర = ఆ నీతియందు, విశేషదుర్లభః =
అత్యంత అరుదైనవాడు, యః = ఎవరైతే, సత్ = మంచిదైన, ఉపన్యస్యతి = ఉపదేశించుచున్నాడో, కృత్యవర్త్మ = కార్యమార్గాన్ని;
తాత్పర్యం
నీతిశాస్త్రము
చాలా దుర్బోధమైనదైనప్పటికీ, ఉపాయము తెలిసినవారికి అది జలాశయమును
ప్రవేశించినట్లు సులభముగా అర్థమగును. కానీ, ఆ నీతిశాస్త్రమనే జలాశయంలో సంధి, విగ్రహాది కార్యాల మార్గాన్ని సత్ప్రవర్తనతో, దేశకాలాలకు విరుద్ధం కాకుండా ఉపదేశించే వ్యక్తి మాత్రం చాలా అరుదుగా
లభిస్తాడు.
విశేషాలు
- విషమం: అంటే దుర్బోధమైనది లేదా కష్టమైనది.
- నయః: నయము అనగా నీతిశాస్త్రము.
- పయసామాశయో
హృద ఇవ: నీటితో
కూడిన జలాశయము (కొలను) వంటిది.
- కృతతీర్థః: తీర్థము అనగా శాస్త్రము, మార్గము, క్షేత్రము, ఉపాయము, ఉపాధ్యాయుడు, మంత్రి అని విశ్వనిఘంటువు అంటుంది. జలాల
విషయములో మెట్లు (లేదా దిగుడు) చేయబడినది అని అర్థము. ఈ 'తీర్థము' అనే
పదానికి యోని, జలావతారము
అని హలాయుధకోశంలో చెప్పబడింది.
- విగాహ్యతే: ప్రవేశించబడుట లేదా గ్రహించబడుట.
- స తు తత్ర
విశేషదుర్లభః: అయితే, అలాంటి నీతిశాస్త్రమనే జలాశయంలో
కార్యమార్గాన్ని (సంధి, విగ్రహం
వంటి వాటిని) దేశకాలాలకు విరుద్ధం కాకుండా మంచిగా ఉపదేశించే వ్యక్తి చాలా
అరుదు.
- అన్యత్ర
గర్తగ్రాహపాషాణది రహితమ్: వేరే
సందర్భంలో, నీటి కొలనులో గుంతలు, మొసళ్ళు, రాళ్ళు
లేనిది అని అర్థము.
- ఉపన్యాస్యతి: అమరకోశం ప్రకారం ఉపన్యాసము అనగా వాఙ్ముఖము, ఉద్ఘాటము, ఉదాహరణ అని
అర్థం.
- ఉదాహరణ: ఎవరైనా తీర్థము (మెట్లు) చేసిన జలాశయము
లోతుగా ఉన్నప్పటికీ ప్రవేశించేవారు కొందరు ఉంటారు, కానీ తీర్థకరుడు (ఉపాయం తెలిసినవాడు) చాలా
అరుదు. అదేవిధంగా, నీతిశాస్త్రంలో
కూడా గూఢమైన తత్వాన్ని వివరించే వక్త ఉంటే గ్రహించేవారు ఉంటారు. కానీ, ఆ వక్త దొరకడం సులభం కాదు.
- అందువల్లనే, చదువుకోకపోయినా ద్రౌపది ఇంత చక్కగా
మాట్లాడుతోంది కాబట్టి ఆశ్చర్యం కలగడం సముచితం.
కిరాతార్జునీయం
- రెండవ సర్గము (శ్లోకం 4)
శ్లోకం
పరిణామసుఖే
గరీయసి వ్యథకేఽస్మిన్ వచసి క్షతౌజసామ్ |
అతివీర్యవతీవ
భేషజే బహురల్పీయసి దృశ్యతే గుణః ||
ప్రతిపదార్థం
పరిణామ
= ఫలితకాలమున, సుఖే = సుఖకరమైన, గరీయసి = శ్రేష్ఠమైన, క్షతౌజసామ్ = శక్తి క్షీణించినవారికి, వ్యథకే = భయమును
కలిగించునదియు, అస్మిన్ = అయినప్పటికీ ఈ, వచసి = మాటయందు, అల్పీయసి =
స్వల్పమైన దానియందు, అతివీర్యవతి = అత్యంత బలమైన, భేషజే = ఔషధమునందు, ఇవ = వలె, బహుః = గొప్పదైన, గుణః = ఫలితము, దృశ్యతే = కనిపించుచున్నది;
తాత్పర్యం
ఫలితమునిచ్చే
సమయములో సుఖకరమైనది, శ్రేష్ఠమైనది మరియు శక్తి క్షీణించినవారికి కొంత
బాధను కలిగించేది అయినప్పటికీ, ఈ వాక్యం స్వల్పమైనదిగా ఉన్నప్పటికీ, అత్యంత శక్తివంతమైన ఔషధం (మందు) వలె దీని నుండి గొప్పదైన ఫలితం (గుణం)
కనిపిస్తుంది.
విశేషాలు
- పరిణామ: అంటే ఫలితం వచ్చే సమయం లేదా పరిపక్వత పొందే
దశ అని అర్థం.
- తత్ర సుఖే: అంటే హితమైనది అని అర్థం. 'శస్తం చాథ త్రిషు ద్రవ్యే పాపం పుణ్యం
సుఖాది చ' అనే దాని ప్రకారం, ఇక్కడ సుఖం అనే పదం విశేషణంగా మారుతుంది.
- గరీయసి: అంటే చాలా గొప్పదైన లేదా శ్రేష్ఠమైనది అని
అర్థం.
- క్షతౌజసామ్: అంటే క్షీణించిన శక్తి గల వారికి అని అర్థం.
యుద్ధాన్ని తలచుకోవడం వల్ల భయంకరమైనది లేదా మొదట సంశయాన్ని కలిగించేది.
- అల్పీయసి: అంటే తక్కువ అక్షరాలు లేదా చిన్న పరిమాణం
కలది అని అర్థం. 'స్వల్పా చ
మాత్రా బహులో గుణశ్చ' (తక్కువ
మోతాదు అయినప్పటికీ ఎక్కువ గుణాన్ని ఇస్తుంది) అని చెప్పినట్లుగా
స్వల్పమైనది.
- అస్మిన్
వచసి: అంటే ద్రౌపది చెప్పిన ఈ మాటయందు
అని అర్థం.
- అతివీర్యవతి
భేషజ ఇవ: అంటే
అత్యంత శక్తివంతమైన ఔషధం (మందు) వలె అని అర్థం. 'భేషజౌషధభైషజ్యం' అని అమరకోశంలో చెప్పబడింది.
- బహుః గుణః
దృశ్యతే: అంటే మాన
రక్షణ, రాజ్యం తిరిగి లభించడం వంటి అనేక ప్రయోజనాలు
దీనివల్ల కనిపిస్తాయి.
- కాబట్టి, ఈ కారణంగా ద్రౌపది చెప్పిన ఈ మాట
స్వీకరించదగినది అని భావించవచ్చు.
శ్లోకం:
ఇయమిష్టగుణాయ
రోచతాం రుచిరార్థా భవతేఽపి భారతీ ।
నను
వక్తృవిశేషనిఃస్పృహా గుణగృహ్యా వచనే విపశ్చితః ॥ 5॥
ప్రతిపదార్థం:
ఇయం
= ఈ, భారతీ = వాక్కు, రుచిరార్థా = చక్కని అర్థము కలది, భవతేపి = మీకును, ఇష్టగుణాయ = ఇష్టమైన గుణములు కలదాని యందు, రోచతాం = రుచించుగాక, నను = ఏలయనగా, విపశ్చితః =
విద్వాంసులు, వచనే = మాటల విషయమునందు, వక్తృవిశేష = వక్త యొక్క విశేషమైన స్త్రీ
పురుషాది భేదముల యందు, నిఃస్పృహాః = ఆసక్తి లేనివారై, గుణగృహ్యాః = గుణములను మాత్రమే గ్రహించువారు;
తాత్పర్యం:
ద్రౌపది
చెప్పిన ఈ మనోహరమైన అర్థము గల మాటలు మీకు కూడా నచ్చవలెను. ఏలయనగా, విద్వాంసులు మాటలను వినేటప్పుడు వక్త స్త్రీయా లేక పురుషుడా అని
చూడరు. వారు గుణములను మాత్రమే గ్రహిస్తారు. కాబట్టి వారు వక్తల భేదము నందు ఆసక్తి
లేనివారై ఉంటారు.
విశేషాలు:
- రుచిరార్థా: మనోహరమైన అర్థ సంపద కలదని అర్థం
(మహితార్థసంపన్న). ఇది రుచిని కలిగించేది.
- ఇయం భారతీ: అనగా ఈ వాక్కు ద్రౌపది యొక్క వాక్యము.
- ఇష్టగుణాయ: గుణములను ఇష్టపడేవారికోసం.
- భవతేపి: అనగా మీకు కూడా.
- వ్యాకరణ
విశేషం: 'రుచ్యర్థానాం
ప్రీయమాణః' అనే సూత్రం ప్రకారం రుచి అర్థాలు
వచ్చేటప్పుడు చతుర్థీ విభక్తి వాడబడింది.
- రోచతాం: రుచించుగాక అని అర్థం. ఇక్కడ విధ్యర్థంలో
లోట్ లకారము ప్రయోగింపబడింది.
- హితవచనం: హితమైన వచనాల యందు ఔషధం వలె బలవంతంగానైనా
ఇచ్ఛను కలిగి ఉండాలి అని భావం.
- నను: అయినప్పటికీ స్త్రీ చెప్పిన మాటలయందు ఎలాంటి
నమ్మకం ఉంటుందని మీకు సందేహం రావచ్చు. ఆ సందేహాన్ని నివారించడానికి 'నను' అని
ప్రయోగించబడింది.
- గుణగృహ్యాః: అనగా గుణాలను గ్రహించేవారు అని, గుణపక్షపాతులు అని అర్థం. ఇక్కడ 'క్యప్' ప్రత్యయము
చేర్చబడింది.
- విపశ్చితః: అనగా విద్వాంసులు లేదా పండితులు.
- అమరకోశం: 'విద్వాన్ విపశ్చిత్ దోషజ్ఞః' అని అమరకోశంలో చెప్పబడినది.
- వక్తృవిశేష: మాటల విషయములో వక్తల యొక్క స్త్రీ, పురుష భేదాల గురించి పండితులు పట్టించుకోరు.
- నిఃస్పృహాః: అనగా వారు ఎటువంటి ఆసక్తి లేనివారై ఉంటారు
(నిరాశ్రయులు).
- తాత్పర్య
సారాంశం: 'చిన్న
పిల్లవాడి నుండి అయినా మంచి మాటను గ్రహించాలి' అనే
న్యాయాన్ని బట్టి పండితులు గుణాలను మాత్రమే గ్రహిస్తారు అని భావము.
శ్లోకం:
చతసృష్వపి
తే వివేకినీ నృప విద్యాసు నిరూఢిమాగతా |
కథమేత్య
మతిర్విపర్యం కరిణీ పంకమివావసీదతి ॥ 6॥
ప్రతిపదార్థం:
నృప
= ఓ రాజా, తే = నీయొక్క, చతసృషు = నాలుగు, అపి =
అయినటువంటి, విద్యాసు = విద్యలయందు, నిరూఢిం = ప్రసిద్ధిని, ఆగతా = పొందినటువంటి, వివేకినీ = మంచి చెడులను విచారించే వివేకము కలదైన, మతిః = బుద్ధి, కథం = ఎట్లు, విపర్యం =
విపరీతమైన (అవివేకమును), ఏత్య = పొంది, కరిణీ = ఏనుగు, పంకం = బురదలో, ఇవ = వలె, అవసీదతి = కృశించుచున్నది;
తాత్పర్యం:
ఓ
రాజా! ఆన్వీక్షకీ, త్రయీ, వార్తా, దండనీతి అను నాలుగు విద్యలయందు ప్రసిద్ధిని పొంది, వివేకమును కలిగి ఉన్న నీ బుద్ధి, బురదలో చిక్కుకొన్న ఏనుగు వలె విపరీతమైన
అవివేకమును ఎట్లు పొందుచున్నది? ఇది తగదు కదా!
విశేషాలు:
- విద్యా
స్వరూపం: ఆన్వీక్షకీ, త్రయీ, వార్తా, దండనీతి అను నాలుగు విద్యలను ఇందులో
పేర్కొనడం జరిగింది. కామందకుడు "ఈ నాలుగు విద్యలే లోక స్థితికి
హేతువులు" అని చెప్పాడు.
- నిరూఢిమాగతా: అంటే నీవు ఈ విద్యలలో చక్కటి పాండిత్యాన్ని, ప్రసిద్ధిని పొందావని అర్థం.
- వివేకినీ: నీవు మంచి, చెడులను
విచారించగల వివేకవంతుడవు.
- మనువు మాట: ఈ విద్యల గురించి మనువు కూడా, ఆన్వీక్షకీ విద్య ద్వారా విజ్ఞానం, త్రయీ ద్వారా ధర్మాధర్మాలు, వార్తా ద్వారా లాభనష్టాలు, దండనీతి ద్వారా నీతి-అనీతి తెలుస్తాయని
చెప్పాడు.
- విపర్యయము: నీ వివేకమైన బుద్ధి బురదలో చిక్కుకున్న
ఏనుగులాగా మారి, విపరీతమైన
అవివేకాన్ని ఎందుకు పొందుతోంది?
- తాత్పర్య
సారాంశం: ఉత్తమమైన
విద్యలను అభ్యసించి వివేకవంతుడైన నువ్వు, ఈ విధమైన
అవివేకంతో ప్రవర్తించడం యుక్తము కాదని దీని భావం.
శ్లోకం:
-
విధురం
కిమతఃపరం పరైరవగీతాం గమితే దశామిమామ్ ।
అవసీదతి
యత్ సురైరపి త్వయి సంభావితవృత్తి పౌరుషమ్ ॥ 7॥
ప్రతిపదార్థం:
త్వయి
= నీయందు, పరైః = శత్రువులచేత, ఇమామ్ = ఈ, దశాం = అవస్థను (దురవస్థను), గమితే = పొందించబడగా, సతి = ఉండగా, అవగీతాం =
నిందింపబడిన, పౌరుషం = నీ పౌరుషము (పరాక్రమము), యత్ = ఏది, సురైరపి = దేవతలచేత కూడా, సంభావితవృత్తి = ప్రశంసించదగిన సామర్థ్యము కలదో, అవసీదతి = నశించుచున్నదో, అతః పరం = దీనికంటే అధికమైన, కిం = ఏమి, విధురం = కష్టము, అస్తి = ఉన్నది? (ఏమీ లేదు);
తాత్పర్యం:
ఓ
రాజా! శత్రువులు మనలను నిందించేటట్లు ఈ దురవస్థను కలుగజేయగా, దేవతల చేత కూడా ప్రశంసించదగిన నీ పరాక్రమము నశించుచున్నది. దీనికంటే
అధికమైన కష్టం ఏముంటుంది? ఏమీ లేదు.
విశేషాలు:
- అవగీతాం: అనగా నిందింపబడిన లేదా గర్హించదగినది అని
అర్థం. దీనికి ప్రమాణంగా విశ్వనాథ కోశంలోని "అవగీతం తు..." అనే
శ్లోకభాగాన్ని ఉదహరించడం జరిగింది.
- దశాం గమితే
సతి: శత్రువులు మిమ్మల్ని ఈ దురవస్థకు
గురిచేయగా అని అర్థం.
- సురైరపి: అంటే దేవతల చేత కూడా అని అర్థం.
- సంభావితవృత్తి: దేవతలచేత కూడా ప్రశంసించదగిన, విస్తృతమైన ప్రభావం కలది అని లేదా నిశ్చయమైన
ఉనికి కలది అని అర్థం.
- పౌరుషం: పురుష ప్రయత్నం లేదా పరాక్రమం. 'యువాది' గణమునకు
చెందినది కావున దీనికి 'అణ్' ప్రత్యయం చేరింది.
- అవసీదతి: అనగా నశించుట లేదా క్షీణించుట అని అర్థం.
- అతః పరం: దీనికంటే అధికమైన, లేదా మరే ఇతర కష్టమైనా ఉన్నదా? ఏదీ లేదని భావం.
- విధురం: దీనికి కష్టం లేదా విపత్తు అని అర్థం.
వైజయంతీ కోశంలో "విధురం ప్రత్యవయే..." అని చెప్పబడినట్లు కష్టం అనే
అర్థం వస్తుంది.
- అస్తి: ఇక్కడ 'అస్తి' (ఉన్నది) అనే పదాన్ని అధ్యాహారం (అర్థంలో
కలుపుకోవడం) చేసుకోవాలి. దీని గురించి వ్యాకరణ భాష్యకారులు
"అస్తిర్భవంతి పరః..." అని వివరించారు. (భవంతి అనేది వర్తమాన
కాలానికి పూర్వపు వ్యాకరణవేత్తలు పెట్టిన పేరు).
- తాత్పర్య
సారాంశం: ఇక్కడ
పురుష ప్రయత్నానికి సంబంధించిన దుర్దశ శత్రువుల వల్ల కలిగినది. దానికంటే
పెద్ద కష్టం మీ ఉపేక్ష వల్లనే కలుగుతోంది, కాబట్టే
మీరు ఇలా నిందించబడుతున్నారు అని భావము.
శ్లోకం:
ద్విషతాముదయః
సుమేధసా గురురస్వన్తతరః సుమర్షణః ।
న
మహానపి భూతిమిచ్ఛతా ఫలసంపత్ప్రవణః పరిక్షయః ॥ 8॥
ప్రతిపదార్థం:
ద్విషతాం
= శత్రువుల యొక్క, ఉదయః = అభివృద్ధి, సుమేధసా = మంచి
బుద్ధి గలవారిచేత, గురుః = గొప్పది, అపి =
అయినప్పటికీ, అస్వన్తతరః = చెడు అంతము కలది, సుమర్షణః = సులభంగా సహించదగినది, మహాన్ = గొప్పది, అపి = అయినప్పటికీ, భూతిమ్ =
ఐశ్వర్యమును, ఇచ్ఛతా = కోరువానికి, ఫలసంపత్ప్రవణః = ఫలసంపత్తి వైపు మొగ్గుచూపునది, పరిక్షయః = క్షయము (నాశనము), ఉపేక్షించదగినది కాదు;
తాత్పర్యం:
ఓ
రాజా! మంచి బుద్ధి కలవారికి శత్రువుల అభివృద్ధి గొప్పదైనప్పటికీ, అది అంతిమంగా చెడు ఫలితాన్ని ఇస్తుంది కాబట్టి దానిని సులభంగా
సహించవచ్చు (ఉపేక్షించవచ్చు). కానీ, ఐశ్వర్యాన్ని కోరుకునేవారికి శత్రువుల యొక్క
క్షయము లేదా నాశనం అనేది గొప్పదైనప్పటికీ, అది ఫలసంపత్తిని ఇచ్చేదిగా ఉంటుంది కాబట్టి
దానిని ఉపేక్షించకూడదు.
విశేషాలు:
- శత్రువుల
ఉదయము: శత్రువుల యొక్క అభివృద్ధి అని
అర్థం.
- ఐశ్వర్యాన్ని
కోరుకునే వారికి: ఐశ్వర్యాన్ని
కోరేవానికి అని అర్థం.
- సుమేధసా: మంచి మేధస్సు లేదా బుద్ధి కలిగిన వానిచేత
అని అర్థం. దీనికి 'నైత్యమసిచ్' అనే సూత్రం ప్రకారం 'అసిచ్' అనే
ప్రత్యయం చేరింది.
- గురుః అపి: చాలా గొప్పదైనప్పటికీ అని అర్థం.
- అస్వన్తతరః: అంతిమంగా చెడు అంతము కలది. అంటే
భవిష్యత్తులో అత్యంత ప్రమాదకరమైనది అని అర్థం.
- సుమర్షణః: సులభంగా సహించదగినది. 'ఖల్' ప్రత్యయంతో
ఈ పదం ఏర్పడింది.
- మహాన్ అపి: చాలా పెద్దది లేదా గొప్పది అయినప్పటికీ అని
అర్థం.
- ఫలసంపత్ప్రవణః: ఫలసంపత్తి వైపు మొగ్గుచూపేది లేదా ఫలితాన్ని
ఇచ్చేది అని అర్థం.
- పరిక్షయః: శత్రువుల యొక్క నాశనము లేదా క్షీణత అని
అర్థం. దీనిని ఉపేక్షించరాదు.
- తాత్పర్య
సారాంశం: కేవలం
శత్రువుల పెరుగుదలను బట్టి మాత్రమే కాకుండా, శత్రువుల
క్షయమును కూడా వాటి మంచి చెడులను బట్టి ఎప్పుడు ఉపేక్షించాలో, ఎప్పుడు ప్రతిఘటించాలో నిర్ణయించుకోవాలని
దీని భావం.
అచిరేణ
పరస్య శ్రూయసీం విపరీతాం విగణయ్య చాత్మనః ।
క్షయయుక్తిముపేక్షతే
కృతీ కురుతే తత్ప్రతికారమేన్యథా ॥ 9 ॥
ప్రతిపదార్థం
అచిరేణ
= త్వరగా, పరస్య = శత్రువు యొక్క, శ్రూయసీం = అధికమైన, విపరీతాం = విరుద్ధమైన, విగణయ్య = ఆలోచించి, చ = మరియు, ఆత్మనః = తన యొక్క, క్షయయుక్తిం =
నాశనమును, ఉపేక్షతే = ఉపేక్షించును, కృతీ = సమర్థుడైనవాడు, కురుతే = చేయును, తత్ప్రతికారమ్ = దానికి తగిన ప్రతికారమును, అన్యథా = వేరొక విధముగా,
తాత్పర్యం
సమర్థుడైనవాడు
శత్రువునకు త్వరలో సంభవించబోయే అధికమైన నాశనాన్ని, తనకు జరగబోయే
స్వల్పమైన క్షయాన్ని ఆలోచించి ఉపేక్షించును. అలా కాకుండా విపరీతమైనప్పుడు
(శత్రువునకు తక్కువ నాశనం, తనకు ఎక్కువ నాశనం అయినప్పుడు) దానికి తగిన
ప్రతికారాన్ని వెంటనే చేయవలెను.
విశేషాలు
ఈ
శ్లోకంలో మల్లినాథ సూరి ఇచ్చిన వివరణల సారాంశం క్రింది విధంగా ఉంటుంది:
- అచిరేణ అనే
శ్లోకభాగం యొక్క వ్యాఖ్య: "కృతమ్ అనేన
ఇతి కృతీ" అంటే ఎవడు ఏ పనిని చేయాలో దానిని చక్కగా చేస్తాడో వాడు కృతీ
అని అర్థం. అనగా సమర్థుడు లేదా నేర్పరి అని అర్థం. ఇక్కడ ఇష్టాదిభ్యశ్చ అనే
సూత్రం ద్వారా 'ఇని' ప్రత్యయం చేరింది.
- శత్రువు
యొక్క క్షయం: శత్రువునకు
త్వరలోనే కలగబోయేది, అధికమైనది
మరియు చెడు అంతము కలది అయిన క్షయ యోగాన్ని (నాశన యోగాన్ని) ఆలోచించాలి.
- తన యొక్క
క్షయం: అలాగే తన యొక్క క్షయ యోగాన్ని, అనగా ఆలస్యంగా జరగబోయేది మరియు స్వల్పమైనది
అయిన దానిని విగణయ్య అంటే విచారించి లేదా ఆలోచించాలి.
- వ్యాకరణ
విశేషం: ఇక్కడ
"ల్యుపి లఘుపూర్వాత్" అనే వ్యాకరణ సూత్రం ప్రకారం 'య' ఆదేశంగా
వస్తుంది.
- ఉపేక్షించాలి: ఈ పరిస్థితులలో శత్రువు యొక్క నాశనాన్ని
ఉపేక్షించాలి.
- వ్యతిరేక
పరిస్థితి: ఒకవేళ
దీనికి విరుద్ధంగా ఉంటే, అంటే
శత్రువునకు తక్కువ నాశనం ఉండి, తనకు
ఎక్కువ నాశనం ఉన్న పరిస్థితి అని అర్థం.
- ప్రతికారం: అలాంటి సమయంలో ఆ క్షయానికి తగిన
ప్రతికారాన్ని వెంటనే చేయాలి.
- తాత్పర్య
సారాంశం: ఇలా ఉండగా, ఎప్పుడు శత్రువు అభివృద్ధిని పొంది మనకు
అధికమైన నాశనం కలుగుతుందో, మన
పరిస్థితి ఇలా ఉన్నప్పుడు ఇక చెప్పవలసినదేముంది? వెంటనే ప్రతికారం చేయాలనే అర్థం దీనిలో
సిద్ధంగా ఉంది, మనం దానిని
గ్రహించాలి.
శ్లోకం:
అనుపాలయతాముదేష్యతీం
ప్రభుశక్తిం ద్విషతామనీహయా ।
అపయాంత్యచిరాన్మహీభుజాం
జననిర్వాదభయాదివ శ్రియః ॥ ౧౦ ॥
ప్రతిపదార్థం:
అనుపాలయతాం
= ఉపేక్షించేవారిచేత, ఉదేష్యతీం = పెరుగుతున్న, ప్రభుశక్తిం = ప్రభుశక్తిని, ద్విషతాం = శత్రువుల యొక్క, అనీహయా = ఉత్సాహం లేకపోవడం చేత, మహీభుజాం = రాజుల యొక్క, శ్రియః = సంపదలు, అచిరాత్ = త్వరలోనే, అపయాంతి = తొలగిపోవును, జననిర్వాదభయాత్ = జనుల నిందలకు భయపడినట్లుగా, ఇవ = వలె;
తాత్పర్యం:
ఓ
రాజా! శత్రువుల యొక్క అభివృద్ధి చెందుతున్న ప్రభుశక్తిని (కోశదండముల వల్ల కలిగే
శక్తిని) ఉపేక్షించడం వల్ల, ఎలాంటి ప్రయత్నం చేయక వారిని చూస్తూ ఉండే రాజుల
సంపదలు, లోకంలో జరిగే నిందలకు భయపడినట్లుగా త్వరలోనే వారిని విడిచిపెట్టి
తొలగిపోతాయి.
విశేషాలు:
ఈ
శ్లోకంలో మల్లినాథ సూరి వివరించిన విషయాల సారాంశం క్రింది విధంగా ఉంది:
- ఉదేష్యతీం: దీనికి పెరుగుతున్న లేదా వృద్ధి చెందుతున్న
అని అర్థం. ఇక్కడ 'ఆచ్ఛీనద్యోర్తుమ్' అనే వ్యాకరణ సూత్రం ప్రకారం 'నుమ్' ఆగమం రాదు.
- ప్రభుశక్తిం: అంటే రాజు యొక్క శక్తి. ఖజానా మరియు సైన్యం
వలన కలిగే తేజస్సును ప్రభుశక్తి అని అమరకోశం చెబుతోంది.
- అనీహయా: అంటే ఎటువంటి ఉత్సాహం లేదా ప్రయత్నం
చేయకుండా ఉండటం అని అర్థం.
- శ్రియః
అపయాంతి: ఉత్సాహరహితులైన
రాజుల సంపదలు వారిని విడిచిపెట్టి వెంటనే దూరమైపోతాయి.
- జననిర్వాదభయాత్: లోకాపవాదానికి (జనుల నిందలకు) భయపడినట్లుగా
సంపదలు పారిపోతాయి. ఉదాహరణకు, నీచమైన
పురుషుడితో సహవాసం చేసినప్పుడు వచ్చే లోకాపవాద భయంతో స్త్రీలు అతడిని
విడిచిపెట్టేటట్లు, సోమరితనంగా
ఉండే రాజును సంపదలు వదిలిపెడతాయి.
- కామందకుని
వాక్యం: దీనికి
ప్రమాణంగా "నపుంసకుడిని స్త్రీలు ఎలా పరిభవిస్తారో, అలాగే సోమరివాడైన రాజును సంపదలు
పరిభవిస్తాయి" అని కామందకుడు చెప్పిన నీతిని ఇక్కడ ఉదహరించడం జరిగింది.
- తాత్పర్య
సారాంశం: కాబట్టి
రాజు శత్రువుల విషయంలో ఉపేక్షించక, వెంటనే
పరాక్రమాన్ని ప్రదర్శించాలని దీని ద్వారా స్పష్టమవుతుంది.
కిరాతార్జునీయం
- శ్లోకం 11
క్షయయుక్తమపి
స్వభావజం దధతం ధామ శివం సమృద్ధయే |
ప్రణమంత్యనపాయముత్థితం
ప్రతిపచ్ఛన్ద్రమివ ప్రజా నృపమ్ ||
తెలుగు
ప్రతిపదార్థం
క్షయయుక్తమపి
= సంపదలు క్షీణించియున్నప్పటికీని, స్వభావజం = సహజమైన, దధతం =
ధరించుచున్న, ధామ = క్షాత్ర తేజస్సును, శివం = మంగళకరమైన, సమృద్ధయే =
వృద్ధి కొరకు, ఉత్థితం = ప్రయత్నించే, అనపాయం = వినాశనము లేని, నృపం = రాజును, ప్రజాః = ప్రజలు, ప్రతిపచ్ఛన్ద్రమివ
= ప్రథమ/ద్వితీయ చంద్రుని వలె, ప్రణమంతి = నమస్కరించుచున్నారు.
తాత్పర్యం
సంపదలు
క్షీణించినప్పటికీ, సహజమైన తేజస్సును కలిగి ఉండి, అభివృద్ధి కొరకు ప్రయత్నించే, అపాయములు లేని ఆ రాజును ప్రజలు ప్రతిపద
చంద్రుడిని (నవచంద్రుడిని) వలె నమస్కరించి అనుసరిస్తున్నారు.
విశేషాలు
- "సంపదలు క్షీణించినవాడు బలవంతుడైన శత్రువును
ఎలా ఎదుర్కొంటాడు?" అని సందేహం
రాగా, దీనికి సమాధానాన్ని ఈ శ్లోకంలో
చెప్పుచున్నాడు.
- క్షయయుక్తము
అంటే సంపదలు తగ్గినప్పటికీ అని అర్థం.
- స్వభావజం
అంటే స్వతహాగా ఉండే సహజమైన గుణం.
- శివం అంటే
సమస్త లోకాలను ఆనందింపజేసేది.
- ధామ అంటే
క్షాత్ర తేజస్సును లేదా ప్రకాశాన్ని ధరించుట.
- సమృద్ధయే
అంటే అభివృద్ధి కొరకు అని అర్థం.
- ఉత్థితం
అంటే ఉద్యోగించుట, ప్రయత్నించుట, దీనినే వర్ధిష్ణువు (పెరుగుచున్నవాడు) అని
అంటారు.
- ప్రతిపచ్ఛంద్రం
అంటే ద్వితీయ (రెండవ రోజు) చంద్రుడిని అని అర్థం. ఇక్కడ 'ప్రతిపత్' అనే పదము
ద్వారా విదియ చంద్రుడిని గ్రహించాలి. ఎందుకంటే మొదటి రోజు (పాడ్యమి నాడు)
చంద్రుడు అదృశ్యంగా ఉంటాడు కాబట్టి.
- ప్రణమంతి
అంటే నమస్కరిస్తున్నారు, అనగా
వినయంతో ఉన్నారని భావం.
- ప్రజలు
రాజును చంద్రుడిని నమస్కరించినట్లు నమస్కరిస్తారు. దీని ద్వారా, క్షీణించిన వాడికి కూడా ఉత్సాహం అనేది
కార్యసిద్ధికి మూలకారణం అని అర్థమవుతోంది.
- "ఎల్లప్పుడూ ఉత్సాహం కలిగినవాడు
బలహీనుడైనప్పటికీ విజయాన్ని పొందుతాడు" అని కామందకుడు చెప్పిన నీతి ఈ
సందర్భానికి ప్రమాణంగా నిలుస్తుంది.
కిరాతార్జునీయం
- శ్లోకం 12
ప్రభవః
ఖలు కోశదండయోః కృతపంచాంగవినిర్ణయో నయః |
స
విధేయపదేషు దక్షతాం నియతిం లోక ఇవానురుధ్యతే || १२ ||
తెలుగు
ప్రతిపదార్థం
ప్రభవః
= కారణమైనది, కోశదండయోః = ధనరాశికి మరియు సైన్యమునకు, ఖలు =
నిశ్చయముగా, కృతపంచాంగవినిర్ణయః = చేయబడిన పంచాంగ నిర్ణయము కలది, నయః = నీతి లేదా మంత్రము, సః = ఆ మంత్రము, విధేయపదేషు =
చేయదగిన కార్యములయందు, దక్షతాం = నేర్పును, లోకః = లోకము, నియతిం = దైవమును, ఇవ = వలె, అనురుధ్యతే = అనుసరించును,
తాత్పర్యం
ధనము, సైన్యము అను వాటికి కారణమైనది, పంచాంగముల నిర్ణయమును కలిగి ఉన్నటువంటి నీతి లేదా
మంత్రము... లోకము దైవమును అనుసరించినట్లుగా, చేయవలసిన కార్యముల యందు నేర్పును (ఉత్సాహమును)
అనుసరిస్తుంది.
విశేషాలు
- ప్రభుశక్తి
లేనివానికి ఉత్సాహం ఎక్కడ ఉపయోగపడుతుంది? అనే
సందేహానికి సమాధానంగా ఈ శ్లోకంలో చెబుతున్నారు.
- కర్మలను
ప్రారంభించే ఉపాయం, పురుష-ద్రవ్య
సంపద, దేశ-కాల విభాగం, విపత్తుల నివారణ, మరియు కార్యసిద్ధి అనేవి ఐదు అంగాలు.
- దీనిని
కామందకుడు ఇలా చెప్పాడు: 'సహాయకులు, సాధనోపాయాలు, దేశ-కాల
విభాగం, విపత్తుల నివారణ, కార్యసిద్ధి అనేవి ఐదు అంగాలుగా
చెప్పబడుతాయి.' ఈ ఐదు
అంగాల నిర్ణయమే పంచాంగ నిర్ణయం.
- ఇక్కడ 'నయః' అంటే నీతి, అనగా ఆలోచన లేదా మంత్రం అని అర్థం.
- కోశం అంటే
ధనరాశి.
- దండం అంటే
చతురంగ సైన్యం.
- ఈ కోశము, దండములు ప్రభుశక్తికి కారణాలు.
- 'ప్రభవం' అంటే కారణం
అని అర్థం.
- ఆ మంత్రం
చేయవలసిన కార్యముల యందు 'దక్షత'ను, అనగా
శీఘ్రకార్యసిద్ధిని లేక ఉత్సాహాన్ని అనుసరిస్తుంది.
- వ్యవసాయం
మొదలైన పనులలో నిమగ్నమైన లోకం (ప్రజలు) దైవాన్ని (నియతిని) ఎలా అనుసరిస్తారో, అలాగే అనుసరిస్తుంది.
- మంత్రానికి
కూడా ఉత్సాహం మూలమైనప్పుడు, ఆ మంత్రం
ద్వారా కలిగే ప్రభుశక్తికి కూడా ఉత్సాహమే మూలమని వేరే చెప్పనక్కర్లేదు.
- అందువల్ల
ఉత్సాహాన్నే ఆశ్రయించాలి.
- ఎందుకంటే, రేయింబవళ్లు ఆలోచిస్తున్నప్పటికీ, ఉత్సాహం లేని రాజుకు ఏదీ సిద్ధింపదు.
కిరాతార్జునీయం
- శ్లోకం 13
అభిమానవతో
మనస్వినః ప్రియముచ్ఛైః పదమారూరుక్షతః |
వినిపాతనివర్తనక్షమం
మతమాలంబనమాత్మపౌరుషమ్ ||
తెలుగు
ప్రతిపదార్థం
అభిమానవతః
= అభిమానము కలిగిన, మనస్వినః = ధైర్యవంతుడైన, ప్రియం = ఇష్టమైన, ఉచ్చైః = గొప్పదైన, పదం = పదవిని, ఆరూరుక్షతః = అధిరోహించాలని కోరువానికి, వినిపాతనివర్తనక్షమం
= విపత్తులను తొలగించుటకు సమర్థమైన, ఆలంబనం = ఆధారము, ఆత్మపౌరుషం = తన
స్వంత పౌరుషమే, మతం = అంగీకరించబడినది;
తాత్పర్యం
అభిమానవంతుడు, మనోధైర్యం గలవాడు, తనకు ఇష్టమైన గొప్ప పదవిని (రాజ్యాన్ని)
అధిరోహించాలని కోరుకునేవానికి, తన సొంత పౌరుషమే విపత్తుల నుంచి రక్షించే ఆధారంగా
అంగీకరించబడుతుంది.
విశేషాలు
- అభిమానవతః: అభిమానమును ధనముగా కల వానికి, అనగా అభిమానవంతుడికి అని అర్థం.
- ప్రియం: ఇష్టమైన, ఉచ్ఛైః: ఉన్నతమైన లేదా గొప్పదైన, పదం: స్థానము
లేదా రాజ్యము మొదలైన పదవిని.
- ఆరూరుక్షతః
: అధిరోహించాలని, పొందాలని
కోరుకునే వానికి అని అర్థం.
- మనస్వినః: మనోధైర్యము గలవాడు, ధీరుడు.
- ఆత్మపౌరుషం: ఆ వ్యక్తి యొక్క స్వంత ప్రయత్నమే
(పురుషకారము).
- వినిపాతనివర్తనక్షమం: ఆపదల నుండి లేదా విపత్తుల నుండి రక్షించుటకు
సమర్థమైనది.
- అనర్థప్రతీకారసమర్థం: చెడులను నివారించగల శక్తి కలది అని అర్థం.
- ఆలంబనం: ఆధారముగా ఉండి సహకరించేది.
- మతం: అంగీకరించబడినది.
- దృష్టాంతం: ఉదాహరణకు, ఏదైనా
ఎత్తైన ప్రదేశాన్ని ఎక్కేటప్పుడు పడిపోకుండా అడ్డుకునేందుకు సేవకుల చేతులు
ఎలా ఆధారమవుతాయో, అలాగే
ఆపదలు రాకుండా కాపాడటానికి పౌరుషం ఆధారమని ఇందులో ఉన్న అంతరార్థం (ధ్వని).
- భావం: శూరులైన వారికి వారి పౌరుషం కాకుండా వేరే
సహాయాలు ఎందుకు? వారి
పౌరుషమే వారికి రక్షణగా నిలుస్తుంది.
కిరాతార్జునీయం
- శ్లోకం 14
విపదో౽
భిభవన్త్యవిక్రమం రహయత్యాపదుపేతమాయతిః |
నియతా
లఘుతా నిరాయతేరగరీయాన్న పదం నృపశ్రియః ||
తెలుగు
ప్రతిపదార్థం
విపదః
= ఆపదలు, అభిభవంతి = ఆక్రమిస్తాయి, అవిక్రమం = పరాక్రమం లేనివానిని, రహయతి = విడిచిపెడుతుంది, ఆపదుపేతం = ఆపదలతో కూడినవానిని, ఆయతిః = ఉత్తరకాలం, నియతా = నిశ్చయమైన, లఘుతా = అగౌరవం, నిరాయతేః = భవిష్యత్తు లేనివానికి, అగరీయాన్ =
గొప్పవాడు కాడు, పదమ్ = స్థానము, న = కాదు, నృపశ్రియః = రాజ్యలక్ష్మికి;
తాత్పర్యం
పరాక్రమం
లేని వానిని ఆపదలు ఆక్రమిస్తాయి. ఆపదలలో ఉన్నవానిని భవిష్యత్తు (ఉత్తర కాలం)
విడిచిపెడుతుంది. అటువంటి భవిష్యత్తు లేనివానికి అగౌరవం తప్పదు. అతడు
రాజ్యలక్ష్మికి నిలవడానికి స్థానం కాడు. కాబట్టి పౌరుషం (ప్రయత్నం) అనేది అత్యంత
అవసరం.
విశేషాలు
- పరాక్రమం
లేని వ్యక్తిని ఆపదలు వచ్చి ముంచుతాయి.
- ఆపదలతో
కూడిన వ్యక్తిని భవిష్యత్తు (ఉత్తర కాలం) విడిచిపెడుతుంది.
- 'నిరాయతేః' అంటే
భవిష్యత్తు లేనివాడు లేదా రాబోయే కాలంలో నాశనమయ్యేవాడు అని అర్థం.
- ఆ విధమైన
స్థితిలో ఉన్న వ్యక్తికి అగౌరవం తప్పక వస్తుంది. ఎవరూ అతనిని గౌరవించరు.
- అటువంటి
వ్యక్తి రాజ్యలక్ష్మికి నిలయంగా లేదా స్థానంగా ఉండలేడు.
- దీనిని
బట్టి పౌరుషం (ప్రయత్నం) అనేది తప్పక ఆశ్రయించవలసిన మార్గం అని తెలుస్తుంది.
- ఈ శ్లోకంలో
పూర్వపూర్వ అంశం తరువాతి అంశానికి కారణమవడం వల్ల 'కారణమాల' అనే
అలంకారం ఉంది. దీని సూత్రం: "పూర్వపూర్వమునకు ఉత్తరోత్తరము
హేతువైనప్పుడు అది కారణమాల".
కిరాతార్జునీయం
- శ్లోకం 15
తదలం
ప్రతిపక్షమున్నతేరవలంబ్య వ్యవసాయవంధ్యతామ్ |
నివసంతి
పరాక్రమాశ్రయా న విషాదేన సమం సమృద్ధయః ||
తెలుగు
ప్రతిపదార్థం
తత్
= అందువలన, అలమ్ = చాలు (ఆపివేయండి), ప్రతిపక్షం = ప్రతికూలమైన, ఉన్నతేః = అభ్యుదయానికి, అవలంబ్య = ఆశ్రయించి, వ్యవసాయవంధ్యతామ్ = ఉద్యోగశూన్యతను (ప్రయత్న రాహిత్యాన్ని), నివసంతి = నివసించవు, పరాక్రమాశ్రయాః = పరాక్రమమే ఆధారంగా కలవి, న = కాదు, విషాదేన = విషాదంతో, సమం = కలిసి, సమృద్ధయః = సంపదలు.
తాత్పర్యం
అందువల్ల
అభ్యుదయానికి ప్రతికూలమైనటువంటి ప్రయత్న రాహిత్యాన్ని (పనిచేయకపోవడాన్ని)
ఆశ్రయించడం చాలు. పరాక్రమమే ఆధారంగా గల సంపదలు, విషాదంతో
(నిరుత్సాహంతో) కలిసి ఉండవు.
విశేషాలు
- "తత్" అనగా అందువలన అని అర్థం.
ఉపేక్షించడం (అశ్రద్ధ చేయడం) వల్ల దోషాలు సంభవిస్తాయని దీని భావం.
- "ఉన్నతేః ప్రతిపక్షం" అంటే అభ్యుదయానికి
(అభివృద్ధికి) శత్రువైనది లేదా అడ్డంకి అని అర్థం.
- "వ్యవసాయవంధ్యతాం" అంటే ఉద్యోగ శూన్యత
లేదా ప్రయత్నం చేయకపోవడం.
- "అవలంబ్య + అలమ్" అంటే అటువంటి ప్రయత్న
రాహిత్యాన్ని ఆశ్రయించడం చాలు (అని మానుకోవాలి) అని అర్థం. "అలంఖల్వోః
ప్రతిషేధయోః ప్రాచాం క్త్వా" అనే వ్యాకరణ సూత్రం ప్రకారం ఇక్కడ క్త్వా
ప్రత్యయం వచ్చి, దానికి
ల్యబాదేశం జరిగింది.
- పరాక్రమము
సంపదలకు ఆశ్రయం లేదా కారణం.
- సంపదలు
పౌరుషం (ప్రయత్నం) ద్వారానే లభిస్తాయి, నిరుత్సాహం
వల్ల లభించవు.
- సంపదలు
మరియు విషాదం రెండూ కలిసి ఒకేచోట ఉండటం విరుద్ధం.
- ఈ శ్లోకంలో
వైధర్మ్య రూపమైన అర్థాంతరన్యాసాలంకారం ఉంది.
శ్లోకం
అథ
చేదవధిః ప్రతీక్ష్యతే కథమావిష్కృతజిహ్మవృత్తినా |
ధృతరాష్ట్రసుతేన
సుత్యజాశ్చిరమాస్వాద్య నరేంద్రసంపదః || 16 ||
ప్రతిపదార్థం
అథ =
ఇప్పుడు, చేత్ = ఒకవేళ, అవధిః = నిర్ణీత కాలాన్ని (గడువును), ప్రతీక్ష్యతే = ఎదురుచూస్తే, కథం = ఎట్లా (విడుస్తాడు), ఆవిష్కృతజిహ్మవృత్తినా = బయటపడిన కపట ప్రవర్తన కలవాడైన, ధృతరాష్ట్రసుతేన = ధృతరాష్ట్రుని కుమారుడైన దుర్యోధనుని చేత, చిరం = చాలాకాలం పాటు (పదునాలుగేళ్లు), ఆస్వాద్య =
అనుభవించిన, నరేంద్రసంపదః = రాజ్యసంపదలు, సుత్యజాః = సులభంగా విడిచిపెట్టబడతాయా? = (విడువవు).
తాత్పర్యం
ఒకవేళ
మనం గడువు (పదునాలుగేళ్ల వనవాస కాలం) ముగిసే వరకు ఎదురుచూద్దామంటే, తన కుటిల స్వభావాన్ని ప్రదర్శించిన దుర్యోధనుడు అంతకాలం రాజభోగాలను
అనుభవించిన తరువాత వాటిని సులభంగా వదులుకుంటాడా? వదులుకోడు.
కాబట్టి గడువు కోసం ఎదురుచూడటం వ్యర్థం అని తాత్పర్యం.
విశేషాలు
- 'అథ': ఇప్పుడు అని అర్థం.
- 'అవధిః': కాలము. "అవధిస్త్వవదానే స్యాత్సీని
కాలే బిలేపి చ" అనే విశ్వ నిఘంటువు ప్రకారం దీనికి గడువు, సమయం అని అర్థాలు ఉన్నాయి.
- 'ఆవిష్కృతజిహ్మవృత్తినా': బయటపడిన
కపట ప్రవర్తన (కుటిల వ్యవహారం) కలవాడైన అని అర్థం.
- 'ధృతరాష్ట్రసుతేన': ధృతరాష్ట్రుని
కుమారుడైన దుర్యోధనుని చేత అని అర్థం.
- 'నరేంద్రసంపదః': రాజుల
యొక్క సంపదలు, లేదా
రాజ్యసంపదలు. దీనిని 'నరేంద్ర' అని విడదీసి కూడా అర్థం చేసుకోవచ్చు.
- 'చిరం': చాలాకాలం, అనగా
పదునాలుగు సంవత్సరాలు అని అర్థం.
- 'ఆస్వాద్య': అనుభవించిన
తరువాత అని అర్థం.
- 'కథం సుత్యజాః': సులభంగా
ఎలా వదులుకుంటారు? అని అర్థం.
మల్లినాథ
సూరి వ్యాఖ్యానం ప్రకారం, అంతకాలం పాటు రాజ్యాధికారాన్ని అనుభవించిన రుచి
తెలిసిన ఆ దుర్యోధనుడు, భవిష్యత్తులో కూడా ఎటువంటి యుద్ధ క్లేశం (కష్టం)
లేకుండా సులభంగా రాజ్యాన్ని విడిచిపెట్టడు. అందువల్ల సమయం లేదా గడువు కోసం
ఎదురుచూడటం పూర్తిగా వ్యర్థం అని దీని సారాంశం.
శ్లోకం
ద్విషతా
విహితం త్వయాథవా యది లబ్ధా పునరాత్మనః పదమ్ |
జననాథ
తవానుజన్మనాం కృతమావిష్కృతపౌరుషైర్భుజైః || 17 ||
ప్రతిపదార్థం
అథవా
= లేదా; ద్విషతా = శత్రువుచేత; విహితం = ఇవ్వబడిన; త్వయా = నీచేత; యది = ఒకవేళ; లబ్ధా = పొందబడుతుంది; పునః = మరలా; ఆత్మనః = మనదైన; పదమ్ = పదవి
లేదా రాజ్యము; జననాథ = ఓ రాజా; తవ = నీ యొక్క; అనుజన్మనాం =
తమ్ముల యొక్క; ఆవిష్కృతపౌరుషైః = ప్రకాశింపజేయబడిన పరాక్రమం గల; భుజైః = భుజములచేత; కృతం = చేయబడినది; అలమ్ = చాలును;
తాత్పర్యం
ఒకవేళ
శత్రువైన దుర్యోధనుడే దైవవశాత్తు మన రాజ్యాన్ని మనకు తిరిగి ఇస్తానన్నా, మనం ఎలా దాన్ని అంగీకరిస్తాం? ఓ రాజా! అలా శత్రువు ఇచ్చిన రాజ్యాన్ని తీసుకోవడం
వల్ల, మన తమ్ముల పరాక్రమం వల్ల ప్రయోజనం ఏముంటుంది? క్షత్రియుడు తన భుజబలంతోనే రాజ్యాన్ని పొందాలి తప్ప, శత్రువు దయతో కాదు అని తాత్పర్యం.
విశేషాలు
- 'ద్విషతేతి': శ్లోకంలో
ఉన్న 'ద్విషత' అనే పదం
గురించి ఇక్కడ వివరించబడింది.
- 'అథవా ద్విషతా విహితం పునః
ప్రత్యర్పితమాత్మనః పదమ్ రాజ్యం త్వయా లబ్ధా లప్స్యతే యది': లేదా
శత్రువు (దుర్యోధనుడు) మరలా అప్పగించిన రాజ్యాన్ని నీవు ఒకవేళ పొందితే అని
దీని అర్థం.
- 'లభేః కర్మణి లుట్': ఇక్కడ 'లభ్' ధాతువు
కర్మణి ప్రయోగంలో లూట్ లకారంలో ఉంది.
- 'హే జననాథ తవానుజన్మనాం అనుజానాం ఆవిష్కృత
పౌరుషైః భుజైః కృతమ్ అలమ్': ఓ రాజా! నీ తమ్ముల యొక్క ప్రకాశింపజేయబడిన
పరాక్రమం గల బాహువుల వల్ల చేయవలసినదేముంటుంది? అని అర్థం.
- 'అస్మద్భుజైర్న కించిత్సాధ్యమిత్యర్థః': దీని అర్థం
ఏమిటంటే, మన బాహుబలంతో సాధించాల్సింది ఏమీ ఉండదు.
- 'రాజ్య దానాదానయోః ద్విషతామేవ స్వాతంత్ర్యే
అస్మద్భుజ వైఫల్యాత్': రాజ్యాన్ని దానం చేయడం లేదా తీసుకోవడం వంటి
విషయాల్లో శత్రువులకే స్వాతంత్ర్యం ఉంటే, మన భుజాల
వల్ల ప్రయోజనం లేక అవి వ్యర్థమవుతాయి.
- 'క్షత్రియస్య విజితవ్యం ఇతి శాస్త్రాత్
క్షాత్రేణైవ రాజ్యం గ్రాహ్యమితి భావః': క్షత్రియుడు రాజ్యాన్ని జయించి మాత్రమే
పొందాలి అని శాస్త్రం చెబుతోంది. అందువల్ల, క్షాత్రధర్మంతోనే
రాజ్యాన్ని సంపాదించాలి అని దీని భావం.
- 'కృతమితి ప్రతిషేధార్థమవ్యయం చాదిషు పఠ్యతే
కృతమితి నివారణని షేధయోః ఇతి గణవ్యాఖ్యాతే': ఇక్కడ 'కృతమ్' అనే పదం
నిషేధార్థంలో ఉన్న అవ్యయం. ఇది నివారించడం మరియు నిషేధించడం అనే అర్థాలను
ఇస్తుంది అని గణ వ్యాఖ్యలో చెప్పబడింది.
- 'భుజైరితి గమ్యమానసాధనక్రియాపేక్షయా
కరణత్వాత్తృతీయా': 'భుజైః' అనే పదం
కరణార్థంలో తృతీయా విభక్తిలో ఉంది. ఇక్కడ క్రియ ప్రత్యక్షంగా కనిపించకపోయినా, ఊహించబడిన సాధన క్రియను బట్టి తృతీయా
విభక్తి వచ్చింది.
- 'ఉక్తం చ న్యాసోద్యోతే- న కేవలం శ్రూయమాణైవ
క్రియా నిమిత్తం కారకభావస్యాపి తు గమ్యమానాపి ఇతి': ఈ
విషయాన్ని న్యాసోద్యోతంలో కూడా చెప్పారు. కారక భావానికి శ్రవణగోచరమయ్యే
(కనిపించే) క్రియే కాకుండా, ఊహించబడే
క్రియ కూడా నిమిత్తం అవుతుంది అని దీని అర్థం.
- న్యాసోద్యోత
వ్యాఖ్యానం: వివరణ
మల్లినాథ
సూరి తన వ్యాఖ్యానంలో పేర్కొన్న ఈ సూత్రం సంస్కృత వ్యాకరణంలోని ఒక ముఖ్యమైన
సూక్ష్మ భావనను వివరిస్తుంది. దీనిని సులభంగా అర్థం చేసుకోవడానికి కొన్ని ముఖ్యమైన
అంశాలను కింద విశ్లేషించుకుందాం:
1. కారకం అంటే ఏమిటి?
వ్యాకరణంలో
నామవాచకానికి (Noun) మరియు క్రియకు (Verb/పని) మధ్య ఉన్న సంబంధాన్ని కారకము అంటారు. ఏదైనా
ఒక విభక్తి ఏర్పడాలంటే దానికి ఒక క్రియ (పని) ఆధారం అవసరం.
2. రెండు రకాల క్రియలు
ఈ
సూత్రం ప్రకారం క్రియలు రెండు రకాలు:
- శ్రవణగోచర
క్రియ (శ్రూయమాణ క్రియ): మనం
చదివేటప్పుడు లేదా వినేటప్పుడు వాక్యంలో స్పష్టంగా కనిపించే క్రియ.
(ఉదాహరణకు: "రాముడు ఆడుతున్నాడు" - ఇక్కడ ఆడుతున్నాడు అనేది
శ్రవణగోచర క్రియ).
- గమ్యమాన
క్రియ (గమ్యమాన క్రియ): వాక్యంలో
ఆ క్రియ స్పష్టంగా కనిపించదు లేదా రాయబడదు, కానీ
సందర్భాన్ని బట్టి మనం మనసులో ఊహించుకునే (గమ్యమానమయ్యే) క్రియ.
3. సూత్రం యొక్క అంతరార్థం
"న కేవలం శ్రూయమాణైవ క్రియా నిమిత్తం
కారకభావస్యాపి తు గమ్యమానాపి"
దీని
అర్థం: ఒక విభక్తి లేదా కారకం ఏర్పడటానికి వాక్యంలో స్పష్టంగా కనిపించే
క్రియే ఉండాలనే నియమం లేదు. వాక్యంలో ఆ క్రియ కనిపించకపోయినా, సందర్భానుసారంగా మనం అర్థం చేసుకునే క్రియ ఆ కారకానికి కారణం కావచ్చు.
4. శ్లోకం ఆధారంగా వివరణ
మనం
పరిశీలించిన 17వ శ్లోకంలో "భుజైః" (భుజములచేత) అనే పదం తృతీయా విభక్తిలో ఉంది.
- సందర్భం: శ్లోకంలో "తవానుజన్మనాం
ఆవిష్కృతపౌరుషైః భుజైః" (నీ తమ్ముల యొక్క ప్రకాశింపజేయబడిన పరాక్రమం గల
భుజములచేత) అని ఉంది.
- క్రియ: ఇక్కడ వాక్యంలో ప్రత్యక్షంగా
క్రియ (ఉదాహరణకు: చేయబడింది, సాధించబడింది)
కనిపించడం లేదు. కానీ, తమ్ముల
భుజాల ద్వారా 'సాధించబడుతుంది' లేదా 'చేయబడుతుంది' అనే అర్థాన్ని మనం స్పష్టంగా
ఊహించుకుంటున్నాము.
- నియమం: వ్యాకరణం ప్రకారం తృతీయా
విభక్తి రావడానికి క్రియ ఉండాలి. వాక్యంలో ఆ క్రియ కనిపించనప్పటికీ, అది "గమ్యమానంగా" (ఊహకు అందేలా)
ఉంది కాబట్టి, 'భుజైః' అనే పదానికి తృతీయా విభక్తి వర్తిస్తుంది.
శ్లోకం
మదసిక్తముఖైర్మృగాధిపః
కరిభిర్వర్తయతే స్వయం హతైః |
లఘయన్ఖలు
తేజసా జగన్న మహానిచ్ఛతి భూతిమన్యతః || 18 ||
ప్రతిపదార్థం
మదసిక్తముఖైః
= మదము కారుచున్న ముఖములు గల, మృగాధిపః = సింహము, కరిభిః =
ఏనుగులచేత, వర్తయతే = జీవనమును సాగించుచున్నది, స్వయం = తనంతట
తానే, హతైః = చంపబడిన, లఘయన్ = లఘువుగా చేయుచున్న (తక్కువ చేయుచున్న), ఖలు = నిశ్చయముగా, తేజసా = తేజస్సుతో, జగత్ =
జగత్తును, న = లేదు, మహాన్ = గొప్పవాడు, ఇచ్ఛతి =
కోరుటలేదు, భూతిమ్ = ఐశ్వర్యమును, అన్యతః = ఇతరుల నుండి.
తాత్పర్యం
ఒకవేళ
శాంతంతోనే కార్యాలు జరుగుతుంటే క్షాత్రధర్మంతో (యుద్ధంతో) పని ఏముంది? శత్రువులను శాంతం, దానం, భేదం వంటి ఉపాయాలతో జయించాలని, యుద్ధం ద్వారా ఎప్పుడూ ప్రయత్నించవద్దని మనువు చెప్పాడు కదా! అయితే
మనం ఎందుకు పట్టుబట్టాలి? అనే శంకకు సమాధానంగా ఈ శ్లోకం చెప్పబడింది.
తాత్పర్యం: మృగరాజు అయిన సింహము కూడా మదము కారుతున్న ఏనుగులను స్వయంగా చంపి, వాటి సహాయంతోనే తన జీవనాన్ని సాగిస్తుంది. అలాగే, గొప్పవారైన తేజస్వులు తమ ప్రభావంతో ప్రపంచాన్ని జయించి, ఇతరుల నుండి ఐశ్వర్యాన్ని కోరుకోరు. కాబట్టి క్షత్రియులు కూడా తమ
పరాక్రమంతోనే రాజ్యాన్ని పొందాలి తప్ప, శత్రువుల దయ ద్వారా కాదు. మనువు చెప్పిన మాటలు
పిరికివారికి మాత్రమే వర్తిస్తాయి.
విశేషాలు
- మదేతి: మృగరాజైన సింహము మదము కారుచున్న
ముఖములు గల ఏనుగులతో జీవిస్తుంది. దీనికి మదమును వర్షించే ఏనుగులని అర్థం.
- స్వయం: తనంతట తానే చంపబడిన ఏనుగులతో
జీవనయాత్రను సాగిస్తుంది. అంటే వాటితోనే బ్రతుకుతుందని అర్థం.
- వర్తయతే: ఇది చౌరాదికం నుండి వచ్చిన లట్
లకార రూపం. అదే భౌవాదికం అయితే 'అణా
వకర్మకాశ్చిత్తవత్కర్తృకాత్' అనే
సూత్రం ప్రకారం పరస్మైపద నియమం వర్తిస్తుంది.
- తేజసా: దీనికి ప్రభావంతో అని అర్థం. 'తేజో బలే ప్రభవే చ...' అనే వైజయంతి నిఘంటువు ప్రకారం తేజస్సు అంటే
బలం, ప్రభావం అని అర్థాలు వస్తాయి.
- జగత్తు: జగత్తును తన తేజస్సుతో
చిన్నచూపు చూస్తూ, గొప్పవాడైన
తేజస్వి ఇతరుల నుండి ఐశ్వర్యాన్ని కోరుకోడు.
- పారాయత్తత: తేజస్వులకు ఇతరులపై ఆధారపడే
జీవనం ఏమాత్రం తగదు.
- మనువచనం: మనువు చెప్పిన మాట పిరికివారికే
వర్తిస్తుంది, శూరులకు
కాదని దీని భావం.
- అర్థాంతరన్యాసాలంకారం: ఇక్కడ విశేషమైన అంశంతో
సామాన్యమైన అంశాన్ని సమర్థించడం జరిగింది కాబట్టి ఇది అర్థాంతరన్యాసాలంకారం.
- విశేషం: సింహం మదించిన ఏనుగులను తానే
స్వయంగా చంపుకొని జీవిస్తుంది.
- సామాన్య
సమర్థన: గొప్పవారు
ఇతరుల సహాయంపై ఆధారపడి ఐశ్వర్యాన్ని కోరుకోరు.
- వివరణ: సింహం చేసే పని (ప్రత్యేక
విషయం) ద్వారా గొప్పవారి స్వభావాన్ని (సామాన్య విషయం) సమర్థించారు.
శ్లోకం
అభిమానధనస్య
గత్వరైరసుభిః స్థాస్ను యశశ్చిచీషతః |
అచిరాంశువిలాసచంచలా
నను లక్ష్మీః ఫలమానుషంగికమ్ || 19 ||
ప్రతిపదార్థం
అభిమానధనస్య
= అభిమానమే ధనముగా కలవానిచేత, గత్వరైః = పోవునట్టి (నశించునట్టి), అసుభిః = ప్రాణములతో, స్థాస్ను = స్థిరమైన, యశః = కీర్తిని, చిచీషతః = సంపాదించగోరువానికి, అచిరాంశువిలాస = మెరుపుతీగవలె, చంచలా = చంచలమైనది, నను =
నిశ్చయముగా, లక్ష్మీః = సంపద, ఫలమ్ = ఫలము, ఆనుషంగికమ్ =
అప్రధానమైనది.
తాత్పర్యం
ఒకవేళ
యుద్ధం వల్ల పాక్షికమైన లాభమే కలుగుతుందేమో, ఇతర ఉపాయాల వల్ల అలా కాదు కదా అని శంకించవచ్చు.
దీనికి సమాధానం: అభిమానమే ధనంగా గలవాడు, నశించిపోయే ప్రాణాలను అర్పించి అయినా సరే
శాశ్వతమైన కీర్తిని సంపాదించాలని కోరుకుంటాడు. అలాంటివానికి మెరుపుతీగలా చంచలంగా
ఉండే రాజ్యలక్ష్మి అప్రధానమైన (తక్కువ ప్రాధాన్యం గల) ఫలం మాత్రమే. నిజమైన ఫలం
కీర్తియే.
విశేషాలు
- అభిమానధనస్య: దీనికి కేవలం అభిమానమే ప్రధానమైన లక్షణంగా
గలవాడు (అవమానాన్ని సహించలేనివాడు) అని అర్థం.
- గత్వరైః: అందువల్లనే గమనశీలమైన, అస్థిరమైన అని అర్థం.
- అసుభిః: ప్రాణములతో అని అర్థం. అమరకోశంలో
చెప్పినట్లు 'అసవః' అంటే ప్రాణాలు.
- స్థాస్ను: స్థిరమైనది అని అర్థం.
- యశశ్చిచీషతః: కీర్తిని సంపాదించగోరువాని అని అర్థం.
- అచిరాంశువిలాసచంచలా: అచిరమైన కాంతులు గలది, అనగా విద్యుత్తు. దాని మెరుపు వలె చంచలమైనది, క్షణికమైనది అని అర్థం.
- లక్ష్మీః
ఫలమానుషంగికమ్: సంపద అనేది
అనుబంధంగా వచ్చే అల్పమైన (తక్కువ ప్రాధాన్యం గల) ఫలం మాత్రమే.
- మానినాం: అభిమానులు, మానవంతులైన
వీరులకు సంపద కాక కీర్తియే ముఖ్యమైన ఫలం అని భావ్యం.
- పరివృత్తి
అలంకారం: ఇక్కడ
అస్థిరమైన ప్రాణాలను త్యజించి, స్థిరమైన
కీర్తిని స్వీకరించడం అనే అర్థం ఉంది. తక్కువ విలువైన దానిని ఇచ్చి ఎక్కువ
విలువైన దానిని తీసుకోవడం అనే పరివృత్తి అలంకారం ఇక్కడ వర్తిస్తుంది. దీనిని
కావ్యప్రకాశంలో 'మార్పిడి' అని పేర్కొన్నారు.
శ్లోకం
జ్వలితం
న హిరణ్యరేతసం చయమాస్కందతి భస్మనాం జనః |
అభిభూతిభయాదసూనతః
సుఖముజ్ఝంతి న ధామ మానినః || 20 ||
ప్రతిపదార్థం
జ్వలితం
= మండుచున్న; హిరణ్యరేతసం = అగ్నిని; చయం = రాశిని; భస్మనాం = బూడిద
యొక్క; జనః = జనులు; న ఆస్కందతి = తాకరు / తొక్కరు; అభిభూతిభయాత్ = అవమానమగునను భయముచేత; అసూన్ =
ప్రాణములను; అతః = ఇట్లు; సుఖం = సులభముగా; ఉజ్ఝంతి =
విడిచిపెడతారు; మానినః = మానవంతులు; ధామ = తేజస్సును; న =
విడిచిపెట్టరు.
తాత్పర్యం
ఎవరైనా
బూడిద రాశిని తొక్కుతారు కానీ, మండుతున్న అగ్నిని ఎవరూ తొక్కడానికి సాహసించరు.
అలాగే, మానవంతులు (అభిమానంగలవారు) అవమానమౌతుందనే భయంతో ప్రాణాలనైనా సులభంగా
విడిచిపెడతారు తప్ప, తమ తేజస్సును (మానమును) మాత్రం ఎన్నటికీ
విడిచిపెట్టరు. అవమానకరమైన జీవితం కంటే మరణమే మేలు అని దీని అర్థం.
విశేషాలు
- హిరణ్యరేతసం: హిరణ్యం అంటే బంగారం. బంగారు కాంతులతో
ప్రకాశించే అగ్ని అని దీని అర్థం.
- భస్మనాం
చయం: బూడిద రాశిని జనులు తొక్కగలరు, ఎందుకంటే అందులో దాహక శక్తి ఉండదు. కానీ
మండుతున్న అగ్నిని ఎవరూ తాకరు.
- అభిభూతిభయాల్: అవమానం లేదా పరాభవం కలుగుతుందనే భయంతో
ప్రాణాలను విడిచిపెడతారు కానీ తమ తేజస్సును (అభిమానాన్ని) వదులుకోరు.
- ధామ: ఇక్కడ తేజస్సు లేదా పరాక్రమం అని అర్థం.
- వ్యాకరణ
విశేషాలు: 'జ్వలితం' అంటే జ్వలించునది. మతిబుద్ధి సూత్రం ప్రకారం
ఇక్కడ వర్తమానార్థం వస్తుంది.
సంస్కృత
వ్యాకరణంలో 'క్త' అనే ప్రత్యయాన్ని సాధారణంగా భూతకాలం (Past Tense) లో వాడతారు.
- ఉదాహరణ: 'గచ్ఛతి' (వెళ్తాడు)
అనే దానికి 'క్త' ప్రత్యయం చేరితే 'గతః' (వెళ్ళినవాడు
- Past tense) అవుతుంది.
కానీ, శ్లోకంలోని 'జ్వలితం' అనే పదానికి భూతకాలం కాకుండా వర్తమానార్థం (Present Tense) ఎందుకు వచ్చిందో
ఇప్పుడు చూద్దాం.
- కర్తరి
క్తః : ఈ సూత్రం ప్రకారం 'క్త' ప్రత్యయం
కర్తార్థంలో (Active voice) వస్తుంది.
- మతిబుద్ధిపూజార్థేభ్యశ్చ
: పాణినీయ వ్యాకరణ సూత్రం ప్రకారం, 'మతి' (జ్ఞానం/ఇష్టం), 'బుద్ధి' (తెలియడం), 'పూజ' (గౌరవించడం)
అనే అర్థాలు ఇచ్చే ధాతువులకు 'క్త' ప్రత్యయం చేరినప్పుడు అది భూతకాలాన్ని కాక, వర్తమానార్థాన్ని ఇస్తుంది.
- చకార
(చకారం) ప్రభావం: వ్యాఖ్యలో "'మతిబుద్ధి' త్యాది సూత్రే చకారాద్వర్తమానార్థత్వం" అని చెప్పబడింది. దీని అర్థం ఏమిటంటే:
ఆ
సూత్రంలో ఉన్న 'చ' (అంటే 'మరియు') అనే అక్షరం వల్ల, కేవలం మతి/బుద్ధి ధాతువులకే కాకుండా, వాటి పరిధిలోకి రాని 'జ్వల్' (ప్రకాశించుట / మండుట) వంటి ఇతర ధాతువులకు కూడా
వర్తమానార్థం వర్తిస్తుంది.
- ధాతువు: జ్వల్ (మండటం లేదా ప్రకాశించడం)
- ప్రత్యయం: క్త
- వర్తమానార్థం: 'మతిబుద్ధి' సూత్రంలోని
చకారం యొక్క అనుగ్రహంతో, 'జ్వలితం' అనే పదానికి "మండినది (Past)" అని కాకుండా, "జ్వలించునది"
లేదా "ప్రస్తుతం మండుతున్నది" జ్వలంతం) అని అర్థం
వస్తుంది.
అందువల్లనే
20వ శ్లోకంలో మండుతున్న అగ్నిని (జ్వలిత హిరణ్యరేతసం) ఎవరూ తాకరు అని
చెప్పిన సందర్భంలో ఈ వర్తమానార్థం స్పష్టంగా సరిపోతుంది.
- అలంకారం: అర్థాంతరన్యాసాలంకారం. ఒక విశేషమైన
విషయాన్ని సామాన్యమైన అంశంతో సమర్థించడం జరిగింది.
- విశేషం: మానవంతులు అవమానం భరించలేక ప్రాణాలను
విడిచిపెడతారు.
- సామాన్య
సమర్థన: బూడిదను
తొక్కినా, మండుతున్న అగ్నిని ఎవరూ తాకరు.
- వివరణ: మానవంతుల గొప్పదనాన్ని అగ్నితో పోల్చి
సమర్థించారు.
కిరాతార్జునీయం రెండవ సర్గ 21 నుండి 30 వ శ్లోకం వరకు
కిరాతార్జునీయం
కావ్యం లోని ఈ 21 శ్లోకం, తేజస్వంతులైన వారు ప్రతిఫలాన్ని ఆశించకుండానే
శత్రువుల అభివృద్ధిని సహించలేరని, అది వారి సహజ స్వభావమని తెలియజేస్తోంది.
శ్లోకం
కిమపేక్ష్య
ఫలం పయోధరా-
ద్ధ్వనతః
ప్రార్థయతే మృగాధిపః |
ప్రకృతిః
ఖలు సా మహీయసః
సహతే
నాన్యసమున్నతిం యయా || 21
ప్రతిపదార్థం
మృగాధిపః
= మృగరాజు (సింహం); కిమ్ = ఏ; ఫలమ్ = ప్రయోజనాన్ని; అపేక్ష్య = ఆశించి; ధ్వనతః = గర్జిస్తున్నటువంటి; పయోధరాత్ = మేఘం మీదికి (పయోధరుడి నుండి); ప్రార్థయతే = ఎదిరిస్తుంది (లేదా యుద్ధానికి తలపడుతుంది); మహీయసః = గొప్పవాని యొక్క; సా = ఆ; ప్రకృతిః ఖలు = స్వభావమే కదా!; యయా = ఏ స్వభావం చేతనైతే; అన్యసమున్నతిమ్ = ఇతరుల యొక్క ఉన్నతిని
(అభివృద్ధిని లేదా పైకి ఎగసిపడటాన్ని); న సహతే = సహించడో.
తాత్పర్యం
మృగరాజు
అయిన సింహం ఏ ప్రయోజనాన్ని ఆశించి గర్జిస్తున్న మేఘంపైకి యుద్ధానికి వెళ్తుంది? దానివల్ల సింహానికి లభించే మాంసం కానీ, మరొక లాభం కానీ
ఏమీ ఉండదు. కేవలం ఇతరుల (మేఘం) గర్జనను లేదా ఉన్నతిని సహించలేని గొప్పవారి సహజ
స్వభావమే అక్కడ కనిపిస్తుంది. అలాగే తేజస్వంతులు కూడా ఇతరుల అభ్యుదయాన్ని ఓర్వలేక
వారిని ఎదిరిస్తారు.
విశేషాలు
(మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానానుసారం)
మల్లినాథుడు
ఈ శ్లోకానికి అత్యంత గంభీరమైన వ్యాఖ్యానాన్ని అందించారు. ఆయన వివరణలోని ముఖ్య
అంశాలు ఇవి:
- పద
వ్యుత్పత్తి: 'పయోధరాః' అంటే నీటిని ధరించేవి (మేఘాలు) అని అర్థం.
ఇది 'పచాద్యచ్' ప్రత్యయం
ద్వారా ఏర్పడిన రూపం. 'ధ్వనతః' అంటే గర్జిస్తున్న అని అర్థం.
- ప్రార్థయతే
- అర్థ వివరణ: ఇక్కడ 'ప్రార్థయతే' అంటే కేవలం
కోరుకోవడం అని కాదు, కేశవ
నిఘంటువు ప్రకారం 'అభియాతి' (ఎదిరించడం లేదా యుద్ధానికి వెళ్లడం) అని
అర్థం. దీనిని 'ప్రా +
అర్థయతే' అని విడదీసి కూడా చూడవచ్చు. 'ప్రా' అంటే
అవరోధం (అడ్డుకోవడం) అని, సింహం
మేఘుని గర్జనను అడ్డుకోవడానికి ప్రయత్నిస్తుందని మల్లినాథుడు వివరించారు.
- తేజస్వి
స్వభావం: 'మహీయసః' అనే పదం ద్వారా అత్యంత గొప్పవాని గురించి
చెప్పబడింది. గొప్పవానికి ఇతరుల అభ్యుదయాన్ని (పరవృద్ధిని) భంగం చేయడమే పరమ
పురుషార్థం. ఇది వారి అహంకారం కాదు, వారిలోని
తేజస్సు యొక్క సహజ గుణం.
- అలంకారం: ఈ శ్లోకంలో అర్థాంతరన్యాస
అలంకారం కలదు. 'సింహం మేఘుని ఎదిరించడం' అనే విశేష విషయాన్ని, 'గొప్పవారు ఇతరుల ఉన్నతిని సహించలేరు' అనే సామాన్య ధర్మంతో సమర్థించడం వల్ల ఇది
అర్థాంతరన్యాసం అయింది.
- ఛందస్సు: ఈ శ్లోకం వంశస్థ వృత్తంలో ఉంది. దీని లక్షణం: "జతౌ తు
వంశస్థముదీరితం జరౌ". అంటే ప్రతి పాదంలోనూ జగణం, తగణం, జగణం, రగణం అనే గణాలు వరుసగా వస్తాయి.
శ్లోకం
కురు
తన్మతిమేవ విక్రమే నృప నిర్ధూయ తమః ప్రమాదజమ్ |
ధ్రువమేతదవేహి
విద్విషాం త్వదనుత్సాహహతా విపత్తయః || 22
ప్రతిపదార్థం
హే
నృప = ఓ రాజా (ధర్మరాజా); తత్ = ఆ కారణము వలన; ప్రమాదజమ్ = అజ్ఞానము (మరుపు) వలన పుట్టిన; తమః = మోహమును (అంధకారాన్ని); నిర్ధూయ = విడిచిపెట్టి; విక్రమే ఏవ = పరాక్రమము నందే; మతిమ్ = బుద్ధిని; కురు = ఉంచుము; విద్విషామ్ = శత్రువుల యొక్క; విపత్తయః = ఆపదలు (నాశనము); త్వదనుత్సాహహతాః = నీ యొక్క ఉత్సాహ రాహిత్యము చేతనే (ప్రయత్నం
చేయకపోవడం చేతనే) అడ్డగింపబడ్డాయి; ఏతత్ = ఈ విషయాన్ని; ధ్రువమ్ = నిశ్చయముగా; అవేహి = తెలుసుకొనుము.
తాత్పర్యం
ఓ
రాజా! పైన చెప్పిన కారణాల వల్ల పరాక్రమమే ఇప్పుడు కర్తవ్యం. కాబట్టి అజ్ఞానం వల్ల
కలిగిన ఈ మోహాన్ని విడిచిపెట్టి, పౌరుషం మీదనే దృష్టి పెట్టు. శత్రువుల వినాశనం
ఇప్పటికే జరగాల్సింది, కానీ నీవు యుద్ధం పట్ల ఉత్సాహం చూపకపోవడం వల్లనే
అది ఆగిపోయింది. నీ ఉత్సాహమే వారి నాశనానికి నాంది అని నిశ్చయంగా నమ్ము.
విశేషాలు
(మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానానుసారం)
మల్లినాథుడు
ఈ శ్లోకంలోని ప్రతి పదాన్ని శాస్త్రబద్ధంగా, తర్కబద్ధంగా ఇలా వివరించారు:
- తత్ (ఆ
కారణము వలన): అమరకోశం
ప్రకారం "యత్తద్యతస్తతో హేతౌ" - అంటే పైన వివరించిన విధంగా
పరాక్రమానికి ఇది సరైన సమయం కాబట్టి అని అర్థం.
- తమో
నిర్ధూయ: 'తమస్సు' అంటే ఇక్కడ చీకటి కాదు, అజ్ఞానం వల్ల కలిగే మోహం. దానిని నిర్ధూయ
(నిరస్య) అంటే పూర్తిగా తొలగించుకొని అని అర్థం.
- విక్రమే ఏవ
మతిం కురు: వేరే
ఉపాయాల (సామ, దాన, భేదాల) జోలికి వెళ్లకుండా కేవలం విక్రమం
(దండం) మీదనే బుద్ధిని నిలపమని ద్రౌపది కోరుతోంది.
- త్వదనుత్సాహహతా
విపత్తయః: ఇది ఈ
శ్లోకంలో అత్యంత కీలకమైన భాగం. 'హతాః' అంటే ఇక్కడ చంపబడటం కాదు, 'ప్రతిబద్ధాః' (అడ్డగింపబడటం)
అని అర్థం. శత్రువులకు రావాల్సిన ఆపదలు, నీవు
ఉత్సాహం చూపకపోవడం వల్ల (అవ్యవసాయేన) ఆగిపోయాయి. అంటే నీవు ఒక్కసారి
యుద్ధానికి సిద్ధమైతే, వారి నాశనం
తథ్యం అని భావం.
- ధ్రువమవేహి: 'ధ్రువం' అనే
పదానికి శాశ్వత నిఘంటువు ప్రకారం 'నిత్యం' మరియు 'నిశ్చయం' అని రెండు అర్థాలు ఉన్నాయి. ఇక్కడ 'నిశ్చయంగా' (నిశ్చితం)
అని అర్థం చేసుకోవాలి.
- వ్యాకరణాంశం: ఇక్కడ 'ప్రమాదజమ్' అంటే ప్రమాదాత్ జాయతే ఇతి (ఉపపద సమాసం).
అజ్ఞానం నుండి పుట్టినది అని అర్థం.
శ్లోకం
ద్విరదానివ
దిగ్విభావితాం-
శ్చతురస్తోయనిధీనివాయతః
|
ప్రసహేత
రణే తవానుజాన్
ద్విషతాం
కశ్శతమన్యుతేజసః || 23
ప్రతిపదార్థం
దిగ్విభావితాన్
= దిక్కులయందు ప్రఖ్యాతి గాంచినవియు; ఆయతః = ఎదురువచ్చేవియు (విశాలమైనవియు) అయిన; చతురః = నాలుగు; ద్విరదానివ = దిగ్గజముల వలె; తథా = ఆ విధముగానే; ఆయతః = వ్యాపించి ఉన్నట్టి; చతురః = నాలుగు; తోయనిధీనివ = సముద్రముల వలె; రణే = యుద్ధమునందు; ఆయతః = ఎదురు వచ్చుచున్నట్టి; దిగ్విభావితాన్ = దిగంతాల వరకు కీర్తి కలిగినట్టి; శతమన్యు తేజసః = దేవేంద్రునితో సమానమైన పరాక్రమము కలిగిన; చతురః = నలుగురైన; తవ = నీ యొక్క; అనుజాన్ =
తమ్ములను; ద్విషతామ్ = శత్రువుల మధ్య; కః = ఎవడు; ప్రసహేత = ఎదిరించి సహించగలడు?
తాత్పర్యం
ఓ
రాజా! దిక్కులన్నిటా ప్రసిద్ధి పొంది, ఎదురువచ్చే నాలుగు దిగ్గజాలను కానీ, లేదా ఉప్పొంగి వచ్చే నాలుగు మహా సముద్రాలను కానీ ఎవరైనా అడ్డుకోగలరా? సాధ్యం కాదు. అలాగే దేవేంద్రునితో సమానమైన తేజస్సు కలిగి, యుద్ధరంగంలోకి దూసుకువచ్చే నీ నలుగురు తమ్ములను (భీమ, అర్జున, నకుల, సహదేవులను) ఎదిరించే ధైర్యం శత్రువులలో ఏ
ఒక్కడికీ లేదు. కాబట్టి విజయం మనదే.
విశేషాలు
(మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానానుసారం)
మల్లినాథుడు
ఈ శ్లోకంలోని ఉపమానాలను మరియు శబ్దార్థాలను శాస్త్రబద్ధంగా ఇలా వివరించారు:
- పోలిక
(ఉపమ): ఇక్కడ పాండవులైన నలుగురు
తమ్ములను దిగ్గజాలతోనూ, నాలుగు
సముద్రాలతోనూ పోల్చడం జరిగింది. దిగ్గజాలు ఎలాగైతే భూమిని మోస్తూ అజేయంగా
ఉంటాయో, సముద్రాలు ఎలాగైతే దాటశక్యం కావో, నీ తమ్ములు కూడా అజేయులని భావం.
- ఆయతః పద
వివరణ: 'ఆయతః' అంటే 'ఆ' అనే ఉపసర్గతో కూడిన 'ఇణ్' ధాతువు
నుండి వచ్చిన శతృ ప్రత్యయ రూపం. దీనికి 'ఎదురు
వచ్చుచున్న' (ఆగచ్ఛతః) అని అర్థం. అంటే యుద్ధానికి
సిద్ధమై వస్తున్నప్పుడు వారిని ఆపడం ఎవరికీ సాధ్యం కాదు.
- శతమన్యు
తేజసః: 'శతమన్యువు' అంటే నూరు యజ్ఞాలు చేసిన దేవేంద్రుడు. నీ
తమ్ములు ఇంద్రునితో సమానమైన పరాక్రమం (విక్రమం) కలిగిన వారని మల్లినాథుని
వివరణ.
- ప్రసహేత
(సామర్థ్యం): మల్లినాథుడు
ఇక్కడ 'శకిలిజ్చ' అనే
వ్యాకరణ సూత్రాన్ని ఉటంకించారు. అంటే ఇక్కడ 'ప్రసహేత' అనే క్రియ 'సహించగలడు' అనే సామర్థ్యాన్ని (శక్యార్థం) సూచిస్తుంది.
శత్రువులకు వారిని ఎదిరించే శక్తి లేదని నిశ్చయంగా చెబుతున్నారు.
- ముగింపు: ఈ పరాక్రమవంతులైన తమ్ములు నీకు తోడుగా
ఉన్నప్పుడు, పరాజయం గురించి శంకించకుండా యుద్ధానికి
ప్రవర్తించు (నిశ్శంకం ప్రవర్తస్వ)
శ్లోకం
జ్వలతస్తవ
జాతవేదసః సతతం వైరికృతస్య చేతసి |
విదధాతు
శమం శివేతరా రిపునారీనయనాంబుసంతతిః || 24
ప్రతిపదార్థం
తవ =
నీ యొక్క; చేతసి = మనస్సు నందు; వైరికృతస్య = శత్రువుల (దుశ్శాసనాదుల) వల్ల
కలిగించబడినట్టియు; సతతమ్ = ఎల్లప్పుడూ; జ్వలతః = ప్రజ్వరిల్లుతున్నట్టియు; జాతవేదసః =
(క్రోధమనే) అగ్నికి; శివేతరా = అమంగళకరమైన (వైధవ్యం వల్ల కలిగిన); రిపునారీ నయన అంబు సంతతిః = శత్రువుల భార్యల కళ్లనుండి కారే కన్నీటి
ధార; శమమ్ = శాంతిని; విదధాతు = కలిగించుగాక.
తాత్పర్యం
ఓ
రాజా! శత్రువులు చేసిన అవమానాల వల్ల నీ మనస్సులో ఒక క్రోధాగ్ని ఎల్లప్పుడూ
రగులుతూనే ఉంది. శత్రువుల భార్యల కళ్ల నుండి కారే కన్నీటి ధారలు ఆ అగ్నిని
చల్లార్చుగాక! అంటే, నీవు శత్రువులను సంహరించినప్పుడు వారి భార్యలు
విలపిస్తారు; ఆ విలాపమే నీ మనస్సులోని కోపాన్ని చల్లార్చగల ఏకైక మార్గం
విశేషాలు
(మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానానుసారం)
మల్లినాథుడు
ఈ శ్లోకంలో ఉన్న గంభీరమైన అర్థాలను మరియు అలంకార విశేషాలను ఇలా వివరించారు:
- జాతవేదసః
(అగ్ని): ఇక్కడ
ధర్మరాజు మనస్సులోని 'క్రోధాన్ని' అగ్నితో పోల్చారు. శత్రువుల వల్ల కలిగిన ఈ
కోపం శత్రు సంహారం జరిగే వరకు చల్లారదు.
- శివేతరా
(అమంగళకరమైన): శత్రువుల
స్త్రీల కన్నీటిని 'శివేతరా' (అశివా) అని పిలిచారు. ఎందుకంటే ఆ కన్నీరు
వారి భర్తల మరణం (వైధవ్యం) వల్ల కలిగే దుఃఖం నుండి పుట్టినది కాబట్టి అది
అమంగళకరమైనది.
- శాంతి
కలిగే విధానం: సాధారణంగా
అగ్నిని నీరు (అంబు) చల్లారుస్తుంది. ఇక్కడ క్రోధాగ్నిని శత్రు స్త్రీల
కన్నీరు అనే నీరు చల్లారుస్తుందని చెప్పడం ద్వారా, శత్రువుల వధ తప్పనిసరి అని మల్లినాథుడు
వివరించారు (వైరివధమంతరేణ శాంత్యసంభవాత్).
- అలంకారం
(అతిశయోక్తి): ఇక్కడ అతిశయోక్తి అలంకారం కలదు. క్రోధం అనే విషయాన్ని (Subject) నేరుగా చెప్పకుండా, దానిని 'జాతవేదసః' (అగ్ని) అనే విషయితో (Object) నిగరణం చేయడం వల్ల ఇది అతిశయోక్తి అయింది.
కోపానికి, అగ్నికి భేదం ఉన్నప్పటికీ అభేదాన్ని (ఒకటే
అని) చెప్పడం వల్ల అగ్నిని నీటితో చల్లార్చడం అనే ప్రక్రియ ఇక్కడ సరిపోయింది.
- భావం: నీరు పోస్తే అగ్ని ఎలా చల్లారుతుందో, శత్రువులను వధించినప్పుడు నీ క్రోధం కూడా
అలాగే శాంతిస్తుంది అని ఉపమానార్థం ధ్వనిస్తోంది.
శ్లోకం
ఇతి
దర్శిత విక్రియం సుతం
మరుతః
కోపపరీత మానసమ్ |
ఉపసాంత్వయితుం
మహీపతి-
ద్విరదం
దుష్టమివోపచక్రమే || 25
ప్రతిపదార్థం
మహీపతి:
= భూపతి అయిన ధర్మరాజు; ఇతి = ఈ విధంగా ; దర్శిత విక్రియం
= ప్రకటించబడిన వికారము (కోపముతో కూడిన మాటలు) కలవాడును; కోపపరీత మానసమ్ = కోపముతో నిండిన మనస్సు కలవాడును అయిన; మరుతః సుతమ్ = వాయుపుత్రుడైన భీమసేనుని; దుష్టమ్ =
మదించిన; ద్విరదమివ = ఏనుగును వలె; ఉపసాంత్వయితుమ్ = శాంతింపజేయుటకు (అనునయించుటకు); ఉపచక్రమే = పూనుకొనెను.
తాత్పర్యం
భీమసేనుడు అమితమైన కోపానికి లోనయ్యాడు. అతని ముఖ కవళికల్లో, మాటల్లో ఆ కోపం స్పష్టంగా కనిపిస్తోంది. అప్పుడు ధర్మరాజు, మదించిన ఏనుగును మావటివాడు లాలించి బుజ్జగించినట్లుగా, క్రోధాగ్నితో రగిలిపోతున్న భీముడిని శాంతింపజేయడానికి ఉపక్రమించాడు.
విశేషాలు
(మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానానుసారం)
మల్లినాథుడు
ఈ శ్లోకంలోని పదాలకు, ఉపమానానికి ఉన్న లోతైన అర్థాలను ఇలా వివరించారు:
- విక్రియా: భీమునిలో కలిగిన కోప వికారం కేవలం మనస్సుకే
పరిమితం కాలేదు, అది అతని
మాటల్లో (వాగారంభం) కూడా ప్రకటించబడింది.
- ద్విరదమివ
(ఉపమ): ఇక్కడ భీముడిని 'దుష్ట ద్విరదం' (మదించిన ఏనుగు) తో పోల్చారు. మల్లినాథుడు
దీనికి ఒక విశేషార్థాన్ని ఇచ్చారు: ఏనుగుకు పరాక్రమమే తప్ప స్వంతంగా ఆలోచించే
బుద్ధి తక్కువగా ఉంటుంది. అలాగే భీముడు శౌర్యవంతుడే కానీ, ప్రస్తుత పరిస్థితులకు తగిన రాజనీతిజ్ఞత
అతనిలో తక్కువని ధర్మరాజు భావనగా ఇక్కడ గమనించవచ్చు.
- వశీకరణం: మదించిన ఏనుగును ఎలాగైతే వదిలిపెట్టకూడదో, అలాగే భీముడి వంటి పరాక్రమవంతుడిని
వదులుకోలేము. భవిష్యత్తులో రాజ్య సాధనకు అతను అత్యంత అవసరం (రాష్ట్ర
భావ్యుపకార విశేషాపేక్షయా). కాబట్టి మావటివాడు ఏనుగును లాలించినట్లు, ధర్మరాజు భీముడిని మెల్లమెల్లగా (శనైః శనైః)
అనునయించి తన వశం చేసుకోవడానికి ప్రయత్నించాడు.
- వ్యాకరణాంశం: 'ఉపచక్రమే' అనే పదం 'ప్రోపాభ్యాం సమర్థాభ్యామ్' అనే సూత్రం ప్రకారం ఆత్మనేపదంలో వాడబడింది.
ఇది ధర్మరాజు యొక్క ప్రయత్న ప్రారంభాన్ని సూచిస్తుంది.
అపవర్జితవిప్లవే
శుచౌ హృదయగ్రాహిణి మంగళాస్పదే |
విమలా
తవ విస్తరే గిరాం మతిరాదర్శ ఇవాభిదృశ్యతే || 26
ప్రతిపదార్థం
అపవర్జితవిప్లవే
= తొలగింపబడిన దోషములు (ప్రమాణ బాథలు) కలిగినట్టియు, శుచౌ = శబ్ద
సౌష్ఠవముతో (శుద్ధితో) కూడినట్టియు, హృదయగ్రాహిణి = మనస్సును హత్తుకొనేదియు
(మనోహరమైనదియు), మంగళాస్పదే = శ్రేయస్సును కలిగించునట్టియు (శుభప్రదమైనదియు), తవ = నీ యొక్క, గిరాం విస్తరే = వాక్ ప్రవాహమునందు (మాటల
సమూహమునందు), విమలా = స్వచ్ఛమైన, మతిః = బుద్ధి, ఆదర్శే ఇవ =
అద్దమునందు వలె, అభిదృశ్యతే = స్పష్టముగా కనిపిచుచున్నది.
తాత్పర్యం
ధర్మరాజు
భీమునితో ఇట్లనుచున్నాడు: "భీమసేనా! ఎటువంటి దోషము లేనిది, వ్యాకరణ శుద్ధి కలిగినది, మనోహరమైనది మరియు మంగళకరమైనది అయిన నీ మాటల
సమూహమునందు, నీ నిర్మలమైన బుద్ధి అద్దములో ప్రతిబింబము వలె స్పష్టముగా
కనిపిస్తున్నది." (నీ మాటల ద్వారా నీ ఆలోచనా ధోరణి ఎంత స్వచ్ఛమైనదో
అర్థమవుతోందని భావం).
విశేషాలు
మల్లినాథ
సూరి ఈ శ్లోకానికి అందించిన వ్యాఖ్యాన విశేషాలు ఇక్కడ క్లుప్తంగా:
- శ్లేషాలంకార
వైశిష్ట్యం: ఈ
శ్లోకంలోని విశేషణాలన్నీ అటు బుద్ధికి (మాటలకు), ఇటు అద్దానికి (దర్పణానికి) సమానంగా
వర్తిస్తాయి.
- అపవర్జితవిప్లవే: మాటల పరంగా చూస్తే అర్థ
విరోధాది దోషాలు లేనివి; అద్దం
పరంగా చూస్తే మలినం (దుమ్ము) లేనిది.
- శుచౌ: మాటల పరంగా శబ్ద సౌష్ఠవం
(వ్యాకరణ శుద్ధి); అద్దం
పరంగా లోహ శుద్ధి (తళతళలాడటం).
- హృదయగ్రాహిణి: మాటల పరంగా మనోహరమైనవి; అద్దం పరంగా మనోజ్ఞమైన ప్రతిబింబాన్ని
చూపేది.
- మంగళాస్పదే: హితవును కోరే మాటలు కాబట్టి
మంగళకరము. పురాణ వచనాల ప్రకారం ప్రాతఃకాలంలో అద్దం చూడటం శుభప్రదం (మంగళ
వస్తువు).
- మంగళ
వస్తువుల ప్రస్తావన: మల్లినాథుడు
పురాణ శ్లోకాన్ని ఉదాహరిస్తూ—గోరోజనం, చందనం, బంగారం, మృదంగం, అద్దం (దర్పణం), మణి, గురువు, అగ్ని మరియు సూర్యుడు—వీరిని బుధుడు
ప్రతిరోజూ ఉదయాన్నే చూడాలని పేర్కొన్నాడు. అందుకే అద్దం మంగళాస్పదమైనది.
- వ్యాకరణాంశం: 'విస్తర' అనే పదం 'వాక్ ప్రపంచం' అనే
అర్థంలో ఎలా ఏర్పడిందో అమరకోశాన్ని మరియు పాణిని సూత్రాలను ఉదాహరిస్తూ
మల్లినాథుడు వివరించాడు.
- అభిప్రాయం: ఒకరి మాటల స్పష్టతను బట్టి వారి బుద్ధి
వైశద్యాన్ని (నిర్మలత్వాన్ని) ఊహించవచ్చునని, అద్దం ఏ
విధంగా వస్తువును ఉన్నది ఉన్నట్లు చూపుతుందో, భీముడి
మాటలు కూడా అతని లోతైన ఆలోచనలను అలాగే ప్రతిబింబిస్తున్నాయని మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యాన సారాంశం.
- ఛందస్సు: ఈ శ్లోకం వంశస్థ వృత్తంలో ఉంది. దీని లక్షణం: "జతౌ తు
వంశస్థముదీరితం జరౌ" (జ, త, జ, ర అనే
గణాలు వరుసగా వస్తాయి).
అథ
యుగపదేవాహ (ఇప్పుడు భీముడి వాక్కుల్లోని మరికొన్ని గుణాలను ఒకేసారి చెప్తున్నాడు):
స్ఫుటతా
న పదైరపాకృతా న చ న స్వీకృతమర్థగౌరవమ్ |
రచితా
పృథగర్థతా గిరాం న చ సామర్థ్యమపోహితం క్వచిత్ || 27
ప్రతిపదార్థం
పదైః
= (సుప్, తిఙ్ ప్రత్యయాంతములతో కూడిన) పదముల చేత, స్ఫుటతా =
స్పష్టత (విశదార్థము), నాపాకృతా = తొలగింపబడలేదు; అర్థగౌరవమ్ చ = అర్థం యొక్క లోతు (భూయస్త్వము) కూడా, న న స్వీకృతమ్ = స్వీకరింపబడకుండా లేదు (అనగా తప్పక స్వీకరింపబడినది); గిరామ్ = మాటలకు (వాక్యములకు), పృథగర్థతా = విడివిడి అర్థములను కలిగియుండుట
(పునరుక్తి లేకపోవుట), రచితా = కూర్చబడినది; క్వచిత్ అపి = ఎక్కడనూ, సామర్థ్యమ్ = (పదముల మధ్య ఉండవలసిన) పరస్పర
సంబంధము (సాకాంక్షత్వము), నాపోహితమ్ = విడువబడలేదు.
తాత్పర్యం
ధర్మరాజు
భీముని వాగ్ధాటిని ఇలా ప్రశంసిస్తున్నాడు: "భీమసేనా! నీ మాటలలోని పదాలు
అర్థాన్ని ఎంతో స్పష్టంగా తెలుపుతున్నాయి. స్పష్టత కోసం నువ్వు అర్థం యొక్క లోతును
(అర్థగౌరవాన్ని) వదులుకోలేదు. ప్రతి మాటకూ ఒక ప్రత్యేకమైన అర్థం ఉంది (పునరుక్తి
లేదు), అదే సమయంలో ఆ పదాల మధ్య ఉండవలసిన పరస్పర సంబంధం (సామర్థ్యం) ఎక్కడా
దెబ్బతినలేదు."
విశేషాలు
మల్లినాథ
సూరి వ్యాఖ్యానంలోని ముఖ్యాంశాలు:
- ద్వి నఞ్
ప్రయోగం: శ్లోకంలో 'న న స్వీకృతమ్' అని రెండు ప్రతిషేధాలు (నఞ్ లు) వాడబడ్డాయి.
వామనుని కావ్యాలంకార సూత్రం ప్రకారం—ఒక నిశ్చయార్థాన్ని గట్టిగా చెప్పడానికి
రెండు ప్రతిషేధాలను వాడతారు (సంభావ్య నిషేధ నివర్తనే ద్వౌ ప్రతిషేధౌ). అంటే, అర్థగౌరవం ఖచ్చితంగా ఉందని భావం. సాధారణంగా
స్పష్టత (వైశద్యం) ఉంటే అర్థం తేలికగా ఉంటుందని అనుకుంటారు, కానీ భీముడి మాటల్లో స్పష్టతతో పాటు లోతైన
అర్థం కూడా ఉంది.
- పునరుక్తి
రాహిత్యం: 'పృథగర్థతా' అనగా పదాలు లేదా వాక్యాలు ఒకే అర్థాన్ని
మళ్ళీ మళ్ళీ చెప్పకపోవడం. దీనివల్ల వాక్కులో సంక్షిప్తత, వైవిధ్యం ఏర్పడుతుంది.
- సామర్థ్యం
(ఏకవాక్యత): పదాలు
విడివిడి అర్థాలను ఇస్తున్నా, అవన్నీ
కలిసి ఒకే తాత్పర్యాన్ని (ఏకవాక్యతను) సూచిస్తున్నాయి. జైమిని సూత్రం
"అర్థైకత్వాదేకం వాక్యం సాపేక్షం చేద్విభాగే స్యాత్" అని
మల్లినాథుడు ఉదహరించాడు.
1. దశ దాడిమాని (అసమర్థ వాక్యం)
ఒక
వ్యక్తి వచ్చి ఇలా అన్నాడనుకోండి:
"దశ దాడిమాని, షడపూపాః, కుణ్డమజినం, పలిలపిణ్డః..." (పది దానిమ్మ పండ్లు, ఆరు అప్పాలు, జింక చర్మం కలిగిన పాత్ర, మాంసపు ముద్ద...)
పైన
చెప్పిన పదాల మధ్య ఎటువంటి సంబంధం లేదు. "పది దానిమ్మ పండ్లు" అన్న
తర్వాత అవి ఏమయ్యాయి? ఎవరివి? అనే ప్రశ్నలు వస్తాయి. ఒక పదానికి మరొక పదంతో
అర్థపరమైన సంబంధం లేకపోవడాన్ని 'దశ దాడిమాది
శబ్దాల' వలె ఉండటం
అంటారు. ఇవి అర్థవంతమైన 'వాక్యం' అనిపించుకోవు.
- , భాషలో పదాలు కేవలం గుంపుగా ఉంటే సరిపోదు, వాటి మధ్య ఒక అన్వయం
(సంబంధం) ఉండాలి.
దీనినే సంస్కృతంలో 'సామర్థ్యమ్' అంటారు.
- వ్యాకరణ
చర్చ (అర్థగౌరవమ్): 'అర్థగౌరవమ్' అనే పదంపై మల్లినాథుడు గొప్ప వ్యాకరణ చర్చ
చేశాడు. 'పూరణగుణ...' అనే సూత్రం
ప్రకారం గుణవాచక పదాలతో షష్ఠీ సమాసం రాకూడదు కదా? అని శంకించి, దానికి
సమాధానం ఇచ్చాడు.
- తెలుపు
(శుక్ల) వంటి గుణవచనాలు ఒక్కోసారి వస్తువును (గుణిని) కూడా సూచిస్తాయి (ఉదా:
పటస్య శుక్లః). అటువంటి చోట్ల సమాసం నిషిద్ధం.
- కానీ 'గౌరవం, ప్రాధాన్యం, రసం, గంధం' వంటివి ఎల్లప్పుడూ గుణమాత్రాన్నే
తెలుపుతాయి కాబట్టి, వీటితో
'అర్థస్య గౌరవం = అర్థగౌరవం' అని సమాసం చేయడం దోషం కాదు. దీనికి
భాష్యకార వచనాలను, వామనుని
సూత్రాలను మల్లినాథుడు సమర్థనగా చూపాడు.
- సందర్భం: భీముడి క్రోధోక్తులు కేవలం ఆవేశంతో కూడినవి
మాత్రమే కాదు, అవి
శాస్త్రబద్ధమైనవి, అర్థవంతమైనవి
అని ధర్మరాజు గుర్తించడాన్ని ఈ శ్లోకం చాటుతోంది.
శ్లోకం
ఉపపత్తిరుదాహృతా
బలాదనుమానేన న చాగమః క్షతః |
ఇదమీదృగనీదృగాశయః
ప్రసభం వక్తుముపక్రమేత కః || 28
ప్రతిపదార్థం
బలాత్
= (నీ యొక్క) సామర్థ్యమును (పరాక్రమమును) ఆశ్రయించి; ఉపపత్తిః =
యుక్తి (సహేతుకమైన కారణము); ఉదాహృతా = చెప్పబడినది; అనుమానేన = తర్కము (యుక్తి) చేత; ఆగమః = శాస్త్రము (నీతి శాస్త్రము); న చ క్షతః = ఎక్కడా హింసింపబడలేదు (ఖండింపబడలేదు); ఇదమ్ = ఈ నీ వచనము; ఈదృక్ = ఇటువంటిది (క్షాత్ర ధర్మానికి తగినట్లుగా
ఉన్నది); అనీదృగాశయః = ఇటువంటి (పరాక్రమవంతమైన) అభిప్రాయము లేనివాడు; కః = ఎవడు; ప్రసభం = హఠాత్తుగా (ధైర్యంగా); వక్తుమ్ = మాట్లాడుటకు; ఉపక్రమేత = పూనుకొనును? (ఎవ్వరూ పూనుకొనలేరు).
తాత్పర్యం
ధర్మరాజు
భీముడితో ఇట్లనుచున్నాడు: "భీమసేనా! పరాక్రమమే శ్రేష్ఠమని నువ్వు చెప్పిన
మాటలు ఎంతో యుక్తియుక్తంగా (సహేతుకంగా) ఉన్నాయి. నీ తర్కం శాస్త్ర విరుద్ధంగా లేదు, పైగా శాస్త్రాన్ని బలపరుస్తోంది. ఇంతటి గొప్ప ఆశయం లేని
సామాన్యులెవ్వరూ ఇంత ధైర్యంగా, స్పష్టంగా మాట్లాడలేరు."
విశేషాలు
మల్లినాథ
సూరి అందించిన వ్యాఖ్యానంలోని ముఖ్యాంశాలు:
- ఉపపత్తిః
(యుక్తి): భీముడు
పరాక్రమమే ప్రధానమని వాదించాడు. మల్లినాథుడు దీనిని వివరిస్తూ, మహావీరుడైన భీముడికి ఇది తగిన వాదన అని
పేర్కొన్నాడు. 'బలాత్' అనే పదానికి ఇక్కడ 'స్వబలాన్ని ఆశ్రయించి' (ల్యబ్లోపే కర్మణి పంచమి) అని అర్థం
చెప్పారు.
- ఆగమ విరోధం
లేదు: తర్కం ఎప్పుడూ శాస్త్రానికి
లోబడి ఉండాలి. భీముడి అనుమానం (తర్కం) శాస్త్రాన్ని (ఆగమమును) ఎక్కడా
అతిక్రమించలేదు. ఒకవేళ శాస్త్రానికి విరుద్ధంగా ఉంటే, ఆ తర్కానికి ప్రమాణమే (విలువే) ఉండదని
మల్లినాథుడు వివరించాడు (అన్యథా తద్విరోధాదనుమానస్యైవాప్రామాణ్యప్రసంగాత్).
- అనీదృగాశయః: 'ఆశయము' అంటే
అభిప్రాయము లేదా సంకల్పము. అటువంటి పరాక్రమవంతమైన సంకల్పం లేనివాడు భీముడిలా
మాట్లాడటం అసాధ్యం. అసలు మాట్లాడటం ప్రారంభించడమే (ఉపక్రమించడమే)
కష్టమన్నప్పుడు, ఇక
మాట్లాడి మెప్పించడం అనేది అసంభవం అని భావం.
- మల్లినాథుని
ఖండన (నిందా తాత్పర్యంపై): కొంతమంది
వ్యాఖ్యాతలు ఈ మూడు శ్లోకాలు (26, 27, 28) భీముడిని
నిందించడానికి ధర్మరాజు వాడిన పరిహాసపు మాటలని (నిందాపరత్వం) భావిస్తారు.
కానీ మల్లినాథుడు దీనిని తీవ్రంగా ఖండించాడు. "ఇది తప్పు. ధర్మరాజు తన
తమ్ముడైన మహావీర భీమునిపై ఎంతో వాత్సల్యం కలిగినవాడు. హితోపదేశం చేయడమే
ధర్మరాజు ఉద్దేశ్యం కానీ, అనర్థాలకు
మూలమైన నిందను చేయడం కాదు" అని మల్లినాథుడు సమర్థించాడు.
ఈ
మూడు శ్లోకాల ద్వారా భీముడి మాటలలోని గుణాలను (వైశద్యం, అర్థగౌరవం, అన్వయం, శాస్త్రబద్ధత) ధర్మరాజు అంగీకరిస్తూనే, తదుపరి తన శాంతి మార్గాన్ని సూచించడానికి భూమికను సిద్ధం
చేసుకున్నాడు.
అవతారిక:
"నీవు చెప్పినది అంతా బాగున్నప్పుడు, అలాగే చేద్దాం (యుద్ధానికి సిద్ధమవుదాం) అని
ఎందుకు అనవు?" అనే శంకకు సమాధానంగా ధర్మరాజు ఈ మాటలు చెబుతున్నాడు.
శ్లోకం
అవితృప్తతయా
తథాపి మే హృదయం నిర్ణయమేవ ధావతి |
అవసాయయితుం
క్షమాస్సుఖం న విధేయేషు విశేషసంపదః || 29
ప్రతిపదార్థం
తథాపి
= నీవు అంత స్పష్టంగా చెప్పినప్పటికీ; మే హృదయమ్ = నా మనస్సు; అవితృప్తతయా = తృప్తి చెందకపోవుట వల్ల (అనగా ఇంకా సంశయంలో ఉండటం వల్ల); నిర్ణయమ్ ఏవ = నిశ్చయము కొరకే; ధావతి = పరుగెత్తుచున్నది (అన్వేషిస్తున్నది); విధేయేషు = చేయదగిన కార్యములందలి (సంధి, విగ్రహం మొదలైన
వాటిలోని); విశేషసంపదః = సూక్ష్మ ధర్మాలు (అవాంతర భేదాలు); సుఖమ్ = సులభముగా; అవసాయయితుమ్ = తామే స్వయంగా నిశ్చయమును
కలిగించుటకు; న క్షమాః = సమర్థమైనవి కావు.
తాత్పర్యం
"భీమసేనా! నీవు చెప్పిన మాటలు యుక్తియుక్తంగా ఉన్నప్పటికీ, నా మనస్సు ఇంకా తృప్తి చెందలేదు. కార్యమును ఎలా సాధించాలనే విషయంలో
ఇంకా సంశయం ఉంది. ఎందుకంటే, రాజనీతిలో సంధి లేదా విగ్రహం (యుద్ధం) వంటి
పనులలో ఉండే సూక్ష్మ ధర్మాలు చాలా సంక్లిష్టమైనవి. అవి అంత సులభంగా మనకు
నిర్ణయాన్ని ఇవ్వవు (అవి బుద్ధితో లోతుగా ఆలోచిస్తేనే అర్థమవుతాయి)."
విశేషాలు
మల్లినాథ
సూరి వ్యాఖ్యానంలోని ముఖ్యాంశాలు:
- అవితృప్తతయా: భీముడి మాటలు విన్న తర్వాత కూడా ధర్మరాజు
మనస్సు తృప్తి చెందలేదు. అంటే, ఇంకా
అతనికి ఒక నిశ్చయమైన అభిప్రాయం కలగలేదు, సంశయము
వీడలేదు. అందుకే అతని మనస్సు 'నిర్ణయం' కోసం పరుగెడుతోంది.
- విధేయేషు
విశేషసంపదః: 'విధేయములు' అంటే చేయదగిన పనులు (సంధి, విగ్రహం, యానం, ఆసనం, ద్వైదీభావం, సమాశ్రయం అనే ఆరు గుణాలు). వీటిలో ఉండే 'విశేషాలు' (సూక్ష్మ
భేదాలు) చాలా ఎక్కువగా ఉంటాయి. ఇవి సులభంగా (సుఖం) అర్థం కావు.
- వ్యాకరణాంశం
(అవసాయయితుమ్): ఈ పదం
యొక్క ప్రయోగాన్ని మల్లినాథుడు వ్యాకరణ రీత్యా చర్చించాడు. 'సోంతకర్మణి' అనే ధాతువు
నుండి ఏర్పడిన ఈ పదం, ఇక్కడ
"విషయాలే స్వయంగా తమ స్వరూపాన్ని పురుషునికి (కర్తకు) తెలియజేయడం"
అనే అర్థంలో (కర్మకర్తృక ప్రయోగం) వాడబడింది. పనులే తమ నిర్ణయాన్ని తేలికగా
చెప్పలేవు, వాటిని మనమే వివేకంతో శోధించాలి.
- అలంకారం: ఈ శ్లోకంలో కావ్యలింగ
అలంకారం ఉంది.
'హేతోర్వాక్యపదార్థత్వే కావ్యలింగముదాహృతమ్'
నిర్ణయం
కోసం మనస్సు పరుగెత్తడానికి కారణాన్ని (హేతువును) తరువాతి వాక్యంలో ('అవసాయయితుం...' అని) వివరించడం వల్ల ఇది కావ్యలింగ అలంకారమైంది.
- ముగింపు: ధర్మరాజు ఉద్దేశ్యం ఏమిటంటే—భీముడు
చెప్పినట్లు యుద్ధం (పరాక్రమం) ఒక మార్గమే కావచ్చు, కానీ అది మాత్రమే ఏకైక మార్గమని
నిర్ణయించుకోవడానికి ఇంకా సమయం కావాలి. రాజ్యతంత్రంలోని చిక్కుముడులు అంత
తేలికగా విడవవని ధర్మరాజు అభిప్రాయం.
:
అవతారిక:
"కార్యము యొక్క సూక్ష్మ ధర్మాలు తెలియకపోయినా పరవాలేదు, వెంటనే పని ప్రారంభించవచ్చు కదా!" అనే శంకకు సమాధానంగా ధర్మరాజు
ఈ పరమ సత్యాన్ని చెబుతున్నాడు.
శ్లోకం
సహసా
విదధీత న క్రియామవివేకః పరమాపదాం పదమ్ |
వృణతే
హి విమృశ్యకారిణం గుణలుబ్ధాః స్వయమేవ సంపదః || 30
ప్రతిపదార్థం
క్రియామ్ = ఏ పనినైనా; సహసా = ఆలోచించకుండా (తొందరపాటుతో); న విదధీత = చేయరాదు; అవివేకః = విచక్షణ లేకపోవుట (అవిమృశ్యకారిత్వం); పరమాపదామ్ = గొప్ప ఆపదలకు; పదమ్ = స్థానము (కారణము); హి = ఏలయనగా; గుణలుబ్ధాః = (వినయాది) గుణములకు లోబడినట్టి (గుణములను ప్రేమించే); సంపదః = లక్ష్మీదేవి
(సంపదలు); విమృశ్యకారిణమ్ = ఆలోచించి పనిచేసేవానిని; స్వయమేవ = తామే స్వయంగా; వృణతే = వరిస్తాయి (ఆశ్రయిస్తాయి).
తాత్పర్యం
"ఏ పనినైనా తొందరపడి ఆలోచన లేకుండా చేయకూడదు. వివేకం లేకపోవడం అనేది
పెద్ద ఆపదలకు దారి తీస్తుంది. కానీ, ప్రతి పనిని దీర్ఘంగా ఆలోచించి చేసే వ్యక్తిని
చూసి, అతనిలోని సద్గుణాలకు ముగ్ధులై సంపదలు (లక్ష్మీదేవి) తామే స్వయంగా
వెతుక్కుంటూ వచ్చి వరిస్తాయి."
విశేషాలు
మల్లినాథ
సూరి తన వ్యాఖ్యానంలో వివరించిన ముఖ్యాంశాలు:
- సహసా: దీనికి 'ఆకస్మికంగా' లేదా 'ఆలోచన
లేకుండా' అని అర్థం. అమరకోశం ప్రకారం ఇది ఒక అవ్యయం.
- అవివేకః
పరమాపదాం పదమ్: వివేకం
లేకపోవడమే అన్ని ఆపదలకు మూలస్థానం. విచక్షణ కోల్పోయి చేసే పనులు వినాశనానికి
కారణమవుతాయని మల్లినాథుడు హెచ్చరించాడు.
- గుణలుబ్ధాః
సంపదః: సంపదలకు లేదా లక్ష్మీదేవికి
గుణవంతులంటే ఇష్టం. ఇక్కడ 'స్వయంవరం' అనే భావనను మల్లినాథుడు సూచించాడు. ఎలాగైతే
ఒక కన్య గుణవంతుడైన వరుడిని స్వయంగా వరిస్తుందో, అలాగే సంపదలు కూడా విజ్ఞుడైన, ఆలోచనాపరుడైన వ్యక్తిని వెతుక్కుంటూ
వస్తాయి.
- వ్యాకరణాంశం: 'విమృశ్యకారీ' అనే
పదానికి 'విమృశ్య కరోతి' (ఆలోచించి చేసేవాడు) అని విగ్రహవాక్యం. ఇది
ఉపపద సమాసమని మల్లినాథుడు పేర్కొన్నాడు. 'వృణతే' అంటే గౌరవపూర్వకంగా సేవించడం లేదా భజించడం
అని అర్థం.
- అలంకారం: ఈ శ్లోకంలో అర్థాంతరన్యాస
అలంకారం ఉంది.
'సామాన్యం వా విశేషో వా తదన్యేన సమర్థ్యతే | యత్ర సోఒర్థాంతరన్యాసః...'
ఒక
విశేషమైన విషయాన్ని సామాన్య ధర్మంతో సమర్థించడం ఇక్కడ జరిగింది. మొదటి పాదంలో 'తొందరపడి పని చేయకూడదు' అనే విషయాన్ని, రెండో పాదంలో 'ఆలోచించి చేసేవారిని సంపదలు వరిస్తాయి' అనే లోక
ప్రసిద్ధమైన సాధారణ సత్యంతో సమర్థించారు. మల్లినాథుడు దీనిని వైధర్మ్య మరియు
సాధర్మ్య రీతులలో వివరించాడు.
- సందర్భం: భీముడి ఆవేశాన్ని చల్లబరచడానికి ధర్మరాజు
చెప్పిన అత్యున్నతమైన నీతి ఇది. తొందరపడి యుద్ధానికి వెళ్తే ఆపదలు వస్తాయని, వివేకంతో వ్యవహరిస్తేనే విజయం (సంపద)
లభిస్తుందని ధర్మరాజు హితవు పలికాడు.
కిరాతార్జునీయం రెండవ సర్గ 31 నుండి 40 వ శ్లోకం వరకు
శ్లోకము
- అభివర్షతి
యోనుపాలయన్ విధిబీజాని వివేకవారిణా |
స
సదా ఫలశాలినీం క్రియాం శరదం లోక ఇవాధితిష్ఠతి ||
ప్రతిపదార్థం
యః =
ఏ పురుషుడైతే, విధిబీజాని = చేయదగిన పనుల సమూహమనే విత్తనాలను (విధియంతే ఇతి విధయః -
చేయదగిన పనులు), వివేకవారిణా = విచక్షణ లేదా వివేకమనే నీటితో, అనుపాలయన్ = నిరీక్షిస్తూ (రక్షిస్తూ), అభివర్షతి =
తడుపుతాడో (సిక్తము చేస్తాడో), సః = ఆ పురుషుడు, లోకః = లోకము
(ప్రజలు), శరదం ఇవ = శరదృతువును వలె, సదా = ఎల్లప్పుడూ, ఫలశాలినీం =
ఫలముతో (ప్రయోజనముతో లేదా పండిన పంటతో) కూడిన, క్రియాం =
కార్యమును, అధితిష్ఠతి = పొందుతాడు (అధిష్ఠిస్తాడు).
తాత్పర్యం
లోకంలో
రైతులు విత్తనాలను నాటి, తగిన నీటితో వాటిని రక్షించుకుంటూ శరదృతువులో ఏ
విధంగా పండిన పంటను (ఫలాన్ని) పొందుతారో, అదే విధంగా వివేకవంతుడైన పురుషుడు తాను చేపట్టే
కార్యాలనే విత్తనాలను 'వివేకము' అనే నీటితో పోషిస్తూ, ఎల్లప్పుడూ ఉత్తమ ఫలితాలను సాధిస్తాడు. తొందరపాటుతో చేసే పనుల కంటే
వివేకంతో చేసే పనులే నిశ్చితమైన ఫలితాన్ని ఇస్తాయని భావం.
విశేషాలు
(మల్లినాథ వ్యాఖ్యానానుసారం)
మల్లినాథ
సూరి ఈ శ్లోకానికి అందించిన వ్యాఖ్యాన విశేషాలు ఇక్కడ ఉన్నాయి:
- పద
నిరుక్తి: 'విధిబీజాని' అంటే 'విధియంతే
ఇతి విధయః' (చేయదగిన కార్యముల సమూహం) అని అర్థం. ఇక్కడ
కార్యాలను విత్తనాలతో పోల్చడం జరిగింది. ఇది 'మిత సమాసం'.
- ఉపమాన
సమానత: శరదృతువులో లోకము ఏ విధంగా పంటను
పొందుతుందో, వివేకవంతుడు కూడా తన క్రియల ద్వారా
ఫలితాన్ని అలాగే పొందుతాడు. అమరకోశం ప్రకారం 'లోకస్తు
భువనే జనః' అంటే లోకము అనగా ప్రజలు అని అర్థం.
- ఫల
నిశ్చయము: సాహసవంతుడికి
(తొందరపాటు గలవాడికి) ఫలితం దక్కడం అనేది 'కాకతాళీయం' (యాదృచ్ఛికం) మాత్రమే కావచ్చు. కానీ, వివేకవంతుడికి ఫలసిద్ధి అనేది 'నియతము' (ఖచ్చితము).
- నిఘంటువు
ప్రమాణం: 'సస్యే
హేతుకృతే ఫలమ్' అన్న
అమరసింహుని వాక్యం ప్రకారం, 'ఫలము' అనే పదానికి ఇటు పంట, అటు కార్యసిద్ధి అనే రెండు అర్థాలు ఉన్నాయి.
- అలంకారము: ఇక్కడ 'ఫల' శబ్దానికి సస్యము (పంట) మరియు హేతుకృతమైన
ప్రయోజనము అనే అర్థాల మధ్య అభేదాధ్యవసాయం చేయడం వల్ల శ్లేషమూల అతిశయోక్తి అలంకారం ఏర్పడింది. దీనితో అనుగృహీతమైన ఉపమాలంకారం ఈ శ్లోకంలో ఉంది.
శ్లోకము
- శుచి
భూషయతి శ్రుతం వపుః ప్రశమస్తస్య భవత్యలంక్రియా |
ప్రశమాభరణం
పరాక్రమః స నయాపాదితసిద్ధిభూషణః ||
ప్రతిపదార్థం
శుచి
= సంప్రదాయబద్ధంగా అభ్యసించిన పరిశుద్ధమైన, శ్రుతం = శాస్త్ర పాండిత్యం, వపుః = శరీరమును, భూషయతి = అలంకరిస్తుంది; తస్య = ఆ పాండిత్యానికి, ప్రశమః = శాంతి (క్రోధావేశాలు లేకపోవడం), అలంక్రియా = అలంకారం, భవతి = అవుతుంది; పరాక్రమః =
శౌర్యం (సమయానుకూలమైన పరాక్రమం), ప్రశమ-ఆభరణం = ఆ శాంతికి ఆభరణం; సః = ఆ పరాక్రమము, నయాపాదిత-సిద్ధి-భూషణః = నీతితో కూడిన వివేకం
ద్వారా లభించిన కార్యసిద్ధే భూషణముగా కలది (నయేన ఆపాదితా సిద్ధిః భూషణం యస్య సః).
తాత్పర్యం
పరిశుద్ధమైన
శాస్త్రజ్ఞానం మనిషికి అందాన్ని ఇస్తుంది. ఆ జ్ఞానానికి శాంతగుణం అలంకారం. ఆ
శాంతికి సమయానుకూలమైన పరాక్రమం వన్నె తెస్తుంది. అటువంటి పరాక్రమానికి
నీతియుక్తమైన కార్యసిద్ధియే అసలైన ఆభరణం. అంటే, కేవలం సాహసంతో
వచ్చే విజయం కంటే, వివేకము మరియు నీతితో కూడిన కార్యసిద్ధే
పరాక్రమానికి సార్థకతను చేకూరుస్తుంది.
విశేషాలు
(మల్లినాథ వ్యాఖ్యానానుసారం)
మల్లినాథుడు
ఈ శ్లోకంలోని అంతరార్థాన్ని ఇలా వివరించారు:
- జ్ఞాన
వైశిష్ట్యం: సంప్రదాయబద్ధంగా
నేర్చుకున్న శాస్త్రం లేనివాడు శోచనీయుడు. అందుకే 'శ్రుతం' (జ్ఞానం)
శరీరానికి మొదటి అలంకారం.
- ప్రశమము
(శాంతి): శాస్త్రం
నేర్చుకున్నా క్రోధావేశాలు తగ్గకపోతే ఆ చదువు నిష్ఫలమవుతుంది. కాబట్టి
పాండిత్యానికి శాంతియే నిజమైన అలంకారం.
- పరాక్రమము: శాంతి ఉంది కదా అని చేతకానివానిలా ఉండకూడదు.
అవసరమైన చోట శౌర్యాన్ని ప్రదర్శించాలి. లేదంటే అందరూ అవమానిస్తారు. అందుకే
శాంతికి పరాక్రమమే ఆభరణం.
- కార్యసిద్ధి: పరాక్రమం అనేది వివేకంతో, నీతితో (నయము) కూడి ఉండాలి. అలా నీతితో
సాధించిన విజయమే స్థిరమైనది. కేవలం సాహసంతో వచ్చే విజయం 'కాకతాళీయం' (యాదృచ్ఛికం)
మాత్రమే.
- క్రమ
పద్ధతి: ఇక్కడ
వపువుకు శ్రుతం, శ్రుతానికి
ప్రశమం, ప్రశమానికి పరాక్రమం, పరాక్రమానికి కార్యసిద్ధి... ఇలా ఒకదాని
కంటే ఒకటి గొప్పదని చెప్పడం ద్వారా అన్నింటికంటే 'నీతియుక్తమైన కార్యసిద్ధి' అత్యుత్తమమని స్తుతించబడింది.
- అలంకారము: ఈ శ్లోకంలో ఏకావళి అలంకారం కలదు. లక్షణం: "యత్ర
విశేషణభావం పూర్వం పూర్వం ప్రతి క్రమేణైవ భజతి పరమ్" - అంటే, ఇక్కడ ముందున్న పదానికి తర్వాత ఉన్న పదం
విశేషణంగా మారుతూ ఒక గొలుసుకట్టులా (మాలలా) అలంకరించబడింది.
ధర్మరాజు
భీముని ఆవేశాన్ని చల్లబరుస్తూ, కేవలం పరాక్రమం కంటే నీతితో కూడిన వివేకమే
ముఖ్యమని ఈ శ్లోకం ద్వారా నొక్కి చెబుతున్నాడు.
శ్లోకము
- మతిభేదతమస్తిరోహితే
గహనే కృత్యవిధౌ వివేకినామ్ |
సుకృతః
పరిశుద్ధ ఆగమః కురుతే దీప ఇవార్థదర్శనమ్ ||
ప్రతిపదార్థం
మతిభేదతమః
= కార్యమును నిర్ణయించలేకపోవడమనే (మతిభేదము) చీకటి చేత; తిరోహితే = కప్పబడిన; గహనే = అత్యంత కష్టసాధ్యమైన (దురవగాహమైన); కృత్యవిధౌ = కార్యమును ఆచరించే విషయమునందు; వివేకినామ్ = వివేకవంతులకు; సుకృతః = చక్కగా అభ్యసించబడిన (బహువిధాలుగా
వినబడిన); పరిశుద్ధః = సంప్రదాయసిద్ధముగా నిశ్చయింపబడిన; ఆగమః = శాస్త్రము; దీపః ఇవ = దీపము వలె; అర్థదర్శనమ్ = కార్యజ్ఞానమును (వస్తు స్వరూప జ్ఞానమును); కురుతే = కలిగిస్తుంది.
తాత్పర్యం
కర్తవ్యం
ఏమిటో తెలియక, భిన్నమైన ఆలోచనలనే చీకటి కమ్మి ఉన్నప్పుడు, ఏం చేయాలో పాలుపోని క్లిష్ట పరిస్థితుల్లో వివేకవంతులకు శాస్త్రమే
దిక్కు. చీకటిలో వస్తువులను చూడడానికి దీపం ఏ విధంగా సహాయపడుతుందో, అలాగే చక్కగా అభ్యసించిన శాస్త్రజ్ఞానం గందరగోళంలో ఉన్న మనసును
సరిదిద్ది, సరైన మార్గాన్ని (కర్తవ్యాన్ని) చూపిస్తుంది.
విశేషాలు
(మల్లినాథ వ్యాఖ్యానానుసారం)
మల్లినాథుడు
ఈ శ్లోకాన్ని వివరిస్తూ పేర్కొన్న ముఖ్యాంశాలు:
- మతిభేదము: 'మతి భేదః' అనగా
కార్యమును గూర్చిన విప్రతిపత్తి (ఏమి చేయాలి? ఏమి
చేయకూడదు? అనే సంశయం). 'మతిభేద తమః' అంటే మతిభేదము అనే చీకటి అని అర్థం. ఇక్కడ 'దీప ఇవ' అని ఉపమానం
ఉండటం వల్ల దీనిని 'ఉపమిత
సమాసం'గా పరిగణించాలి.
- కృత్యవిధి: కార్యమును అనుష్ఠించవలసిన పద్ధతి. మతిభేదమనే
చీకటి ఈ పద్ధతిని కప్పివేసినప్పుడు (తిరోహితే), అది 'గహనము' అంటే
అంతుచిక్కనిదిగా మారుతుంది.
- ఆగమ
వైశిష్ట్యం: 'ఆగమః' అనగా శాస్త్రం (నిఘంటువు: 'ఆగమశ్శాస్త్ర ఆయాతే'). అది 'సుకృతః' కావాలి, అంటే కేవలం
చదవడం కాదు, గురువుల ద్వారా బహువిధాలుగా విని బాగా
అభ్యసించి ఉండాలి. అలాగే అది 'పరిశుద్ధము' అంటే సంప్రదాయబద్ధంగా నిశ్చయింపబడినదై
ఉండాలి.
- దీప
ఉపమానం: దీపం
ఎలాగైతే గాలి మొదలైన దోషాలు లేనిదై (సువిహితః) వస్తువులను స్పష్టంగా
చూపిస్తుందో, అలాగే
పరిశుద్ధమైన శాస్త్రం కూడా సందిగ్ధావస్థలో ఉన్న వివేకవంతులకు 'అర్థదర్శనాన్ని' (కార్య జ్ఞానాన్ని) ప్రసాదిస్తుంది.
- అలంకారము: ఈ శ్లోకంలో ఉపమాలంకారం ఉంది. శాస్త్రాన్ని దీపంతోనూ, మతిభేదాన్ని చీకటితోనూ పోల్చడం ద్వారా
శాస్త్రం యొక్క మార్గదర్శకత్వాన్ని కవి మనోహరంగా వర్ణించాడు.
భీముని
ఉద్వేగాన్ని శాంతపరుస్తూ, ధర్మరాజు "ఆవేశంలో నిర్ణయాలు తీసుకోకూడదు, శాస్త్ర వివేకంతో ఆలోచించి ముందడుగు వేయాలి" అని ఈ శ్లోకం ద్వారా
ప్రభోధిస్తున్నాడు.
శ్లోకము
- స్పృహణీయగుణైర్మహాత్మభిశ్చరితే
వర్త్మని యచ్ఛతాం మనః |
విధిహేతురహేతురాగసాం
వినిపాతోపి సమస్సమున్నతేః ||
ప్రతిపదార్థం
స్పృహణీయగుణైః
= లోకము చేత కోరదగిన (శ్లాఘనీయమైన) గుణములు కలిగిన; మహాత్మభిః =
మహాత్ములచే (సజ్జనులచే); చరితే = ఆచరింపబడిన; వర్త్మని = మార్గమునందు; మనః = మనస్సును; యచ్ఛతాం =
నిలిపిన వారికి (ప్రవర్తించు వారికి); విధిహేతుః = దైవమే కారణముగా కలిగినది; అత ఏవ = అందువల్లనే; ఆగసాం = తప్పులకు (అపరాధములకు); అహేతుః = కారణము కానిది (అయిన); వినిపాతః అపి = ఆపద లేదా పతనము కూడా; సమున్నతేః = అభ్యుదయముతో (అభివృద్ధితో); సమః =
సమానమైనది.
తాత్పర్యం
లోకము
కొనియాడే సద్గుణాలు కలిగిన మహాత్ములు నడిచిన సన్మార్గంలో ప్రవర్తించేవారికి, దైవవశం చేత ఏదైనా ఆపద సంభవిస్తే, అది వారి అపరాధం (తప్పు) అనిపించుకోదు. వివేకంతో, సన్మార్గంలో ఉండి కూడా ఎదురయ్యే అపరాజయం లేదా పతనం కూడా ఉన్నతమైన
అభ్యుదయంతో సమానమే. ఎందుకంటే, అక్కడ పురుష ప్రయత్నంలో లోపం లేదు కాబట్టి వారు
నిందార్హులు కారు.
విశేషాలు
(మల్లినాథ వ్యాఖ్యానానుసారం)
మల్లినాథ
సూరి ఈ శ్లోకానికి అందించిన వ్యాఖ్యాన విశేషాలు ఇక్కడ ఉన్నాయి:
- సన్మార్గ
వర్తనం: 'స్పృహణీయగుణైః' అనగా అందరూ మెచ్చుకునే గుణాలు. అటువంటి
గుణాలున్న మహాత్ములు నడిచిన బాటలో (వర్త్మని) మనస్సును లగ్నం చేసి
ప్రవర్తించేవారు ఎన్నటికీ నింద్యులు కారు.
- విధిహేతువు: ఒకవేళ సన్మార్గంలో ఉన్నా కష్టాలు వస్తే, దానికి 'విధి' (దైవము) మాత్రమే కారణం. అమరకోశం ప్రకారం 'విధిర్విధానే దైవే చ'. అంటే అది మనిషి చేసిన తప్పు వల్ల వచ్చింది
కాదు.
- అపరాధ
రాహిత్యం: దైవకృతమైన
పతనము (వినిపాతః) మనిషి యొక్క అపరాధము (ఆగసాం) వల్ల కలిగింది కాదు. కాబట్టి
అటువంటి పతనం కూడా సమున్నత స్థితితో సమానమే. ఎందుకంటే ఆ స్థితిలో పురుషుడు
నిందకు అతీతుడు.
- కామందక
నీతి: మల్లినాథుడు ఇక్కడ కామందక
నీతిశాస్త్రాన్ని ఉదహరించారు: "యత్తు సమ్యగుపక్రాంతం కార్యమేతి
విపర్యయమ్, పుమాంస్తత్రానుపాలభ్యో దైవాంతరిత
పౌరుషః" – అనగా, శాస్త్రయుక్తంగా, పద్ధతిగా ప్రారంభించిన పని దైవవశాత్తు
చెడిపోయినా, ఆ పురుషుడు నిందార్హుడు కాడు.
- భావం: ధర్మరాజు భీమునితో "మనం మహాత్ములు
నడిచిన ధర్మమార్గంలో ఉన్నాము. దైవవశాత్తు మనకు కష్టం కలిగినా అది మన అపరాధం
కాదు. కాబట్టి తొందరపడి ధర్మాన్ని వీడి సాహసానికి ఒడిగట్టకూడదు" అని
బోధిస్తున్నాడు.
శ్లోకము
- శివమౌపయికం
గరీయసీం ఫలనిష్పత్తిమదూషితాయతిమ్ |
విగణయ్య
నయంతి పౌరుషం విజితక్రోధరయా జిగీషవః ||
ప్రతిపదార్థం
జిగీషవః
= జయమును కోరేవారు (రాజులు), విజితక్రోధరయాః = జయించబడిన క్రోధవేగము కలవారై, గరీయసీం = గొప్పదైన (ఎక్కువైన), అదూషితాయతిమ్ = చెడిపోని భవిష్యత్తు (ఉత్తర
కాలము) కలదియు (నిరంతరాయమైనది), ఫలనిష్పత్తిమ్ = ప్రయోజన సిద్ధిని, విగణయ్య = నిశ్చయించుకొని (ఆలోచించి), పౌరుషం = పురుష
ప్రయత్నమును, శివమ్ = మంగళకరమైన (అనుకూలమైన), ఔపయికం = ఉపాయముతో కూడిన స్థితికి, నయంతి = పొందిస్తారు (చేర్చుతారు).
తాత్పర్యం
విజయాన్ని
ఆశించే రాజులు ముందుగా తమ కోపాన్ని అదుపులో ఉంచుకుంటారు. వారు తాము చేపట్టబోయే పని
వల్ల కలిగే ఫలితం గొప్పదై ఉండాలని, అది భవిష్యత్తులో కూడా ఎటువంటి ఆటంకాలు లేకుండా
శుభప్రదంగా ఉండాలని కోరుకుంటారు. అటువంటి నిశ్చితమైన ఫలితాన్ని ఇచ్చే ఉపాయంతోనే తమ
పౌరుషాన్ని (ప్రయత్నాన్ని) జోడిస్తారు. ఫలితం నిశ్చయించుకోకుండా, కేవలం ఆవేశంతో ఏ పనీ చేయరని భావం.
విశేషాలు
(మల్లినాథ వ్యాఖ్యానానుసారం)
మల్లినాథుడు
ఈ శ్లోకంలోని రాజనీతిని మరియు వ్యాకరణ విశేషాలను ఇలా వివరించారు:
- క్రోధ
విజయం: రాజుకు జయము కలగాలంటే ముందుగా 'క్రోధరయము' (కోపపు
వేగం) జయించాలి. ఆవేశం ఉన్నచోట ఆలోచన ఉండదు.
- ఫల
నిశ్చయం: పని
ప్రారంభించే ముందే అది 'గరీయసీం' (గొప్ప ఫలితాన్ని ఇచ్చేది) మరియు 'అదూషితాయతిమ్' (భవిష్యత్తులో
నష్టం వాటిల్లనిది) అని నిశ్చయించుకోవాలి (విగణయ్య). నిశ్చితమైన ఫలం లేని
పనిని బుద్ధిమంతులు చేయరు.
- కామందక
నీతి: మల్లినాథుడు ఇక్కడ కామందక
వాక్యాన్ని ఉదహరించారు: "నిష్ఫలం
క్లేశబహుళం సందిగ్ధఫలమేవ చ, న కర్మ
కుర్యాన్మతిమాన్ సదా వైరానుబంధి చ" –
అంటే
నిష్ఫలమైనది, ఎక్కువ
కష్టమున్నది, ఫలితంపై
సందేహం ఉన్నది మరియు శతృత్వాన్ని పెంచే పనిని బుద్ధిమంతుడు ఎన్నడూ చేయకూడదు.
- ఔపయికం: 'ఉపాయ' శబ్దానికి
వినయాది గణం ప్రకారం 'ఠక్' ప్రత్యయం చేరి 'ఔపయికం' అయింది.
ఇది అనుకూలమైన ఉపాయాన్ని సూచిస్తుంది.
- వ్యాకరణాంశం: 'నయతి' ధాతువు
ప్రాపణార్థంలో ద్వికర్మకము. ఇక్కడ 'పౌరుషము' అనేది కర్మ. 'కర్తృస్థే
చాశరీరే కర్మణి' అనే సూత్రం
ప్రకారం ఇక్కడ ఆత్మనేపదం రాదు.
- ముఖ్య
ఉద్దేశ్యం: ధర్మరాజు
భీమునితో "మనం విజయం సాధించాలంటే ముందు మన కోపాన్ని అదుపులో ఉంచుకోవాలి.
ఇప్పుడు మనం చూపే పౌరుషం భవిష్యత్తులో మేలు చేసేదిగా ఉండాలి కానీ, వంశానికే నష్టం తెచ్చేదిగా ఉండకూడదు"
అని హితవు పలుకుతున్నాడు.
కిరాతార్జునీయం
- ద్వితీయ సర్గ - 36వ శ్లోకం
అపనేయముదేతుమిచ్ఛతా
తిమిరం
రోషమయం ధియా పురః |
అవిభిద్య
నిశాకృతం తమః
ప్రభయా
నాంశుమతాప్యుదీయతే || 36
ప్రతిపదార్థం
ఉదేతుం
= అభివృద్ధి చెందుటకు (పైకి వచ్చుటకు), ఇచ్ఛతా = కోరుకునేటటువంటి పురుషునిచే, పురః = మొట్టమొదట, రోషమయం = కోపము అనే రూపంలో ఉన్న (కోపం వల్ల
కలిగిన), తిమిరం = చీకటిని (అజ్ఞానాన్ని), ధియా = వివేక బుద్ధితో, అపనేయం = తొలగించుకోవాలి, తథాహి = అది ఎలాగంటే, అంశుమతా అపి = కిరణములు కలిగిన సూర్యుడు కూడా, ప్రభయా = తన కాంతితో, నిశాకృతం = రాత్రి సమయంలో ఏర్పడిన, తమః = చీకటిని, అవిభిద్య = చీల్చకుండా (తొలగించకుండా), న ఉదీయతే = ఉదయించడు (పైకి రాడు).
తాత్పర్యం
అభ్యుదయాన్ని
(అభివృద్ధిని) కోరుకునే వ్యక్తి మొదట తన వివేక బుద్ధితో, అజ్ఞానానికి కారణమైన కోపం అనే చీకటిని తొలగించుకోవాలి. అపారమైన
కిరణములు కలిగిన సూర్యుడు సైతం రాత్రి ఏర్పడిన చీకటిని తన తేజస్సుతో చీల్చకుండా
ఉదయించలేడు కదా! అంటే, శత్రువుల మీద విజయం సాధించి పైకి రావాలనుకునేవాడు
తొందరపాటు కోపాన్ని విడిచి, బుద్ధితో ఆలోచించి అడుగు వేయాలని ధర్మరాజు
భీమునికి బోధిస్తున్నాడు.
విశేషాలు
(మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానానుసారం)
మల్లినాథ
సూరి ఈ శ్లోకానికి అందించిన వ్యాఖ్యానంలోని ముఖ్యాంశాలు ఇక్కడ ఉన్నాయి:
- పదప్రయోగం: ఇక్కడ 'ఉదేతుం' అంటే కేవలం ఉదయించడం అని మాత్రమే కాదు, 'అభ్యుదేతుం' లేదా 'వివర్ధితుం' అంటే అన్ని
విధాలా వృద్ధి చెందడం అని అర్థం.
- వ్యాకరణాంశం: 'రోషమయం' అనే పదంలో 'మయట్ చ' అనే సూత్రం
ప్రకారం 'మయట్' ప్రత్యయం
చేరింది. ఇది కోపం వల్ల కలిగిన అజ్ఞానాన్ని సూచిస్తుంది.
- సాధన
(కరణం): అజ్ఞానాన్ని
లేదా కోపాన్ని తొలగించడానికి 'ధియా' (వివేక బుద్ధి) అనేది ప్రధాన సాధనమని
మల్లినాథుడు స్పష్టం చేశారు.
- అర్థాంతరన్యాసం: సూర్యుని ఉదాహరణ ద్వారా సామాన్య విషయాన్ని
విశేషంతో సమర్థించడం జరిగింది. 'అపి' శబ్ద ప్రయోగం ద్వారా - అపార శక్తి కలిగిన
సూర్యుడే చీకటిని తొలగించనిదే పైకి రాలేనప్పుడు, సామాన్యుల విషయం ఇక చెప్పనక్కర్లేదు అని
ధ్వనింపజేశారు.
- ధాతువు: 'ఉదీయతే' అనేది 'ఇణ్' ధాతువు
నుండి భావార్థంలో వచ్చిన రూపం.
- అలంకారం: ఇక్కడ అజ్ఞానానికి చీకటికి (తిమిరం), బుద్ధికి కాంతికి (ప్రభ) అభేదాధ్యవసాయం
చేయడం వల్ల రూపక మరియు అర్థాంతరన్యాస అలంకారాల మేళవింపు కనిపిస్తుంది.
బలవంతుడైనప్పటికీ కోపాన్ని అదుపు చేసుకోలేని వ్యక్తి ఏ విధంగా
నష్టపోతాడో మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానాన్ని అనుసరించి ఇక్కడ వివరించడమైనది.
కిరాతార్జునీయం
- ద్వితీయ సర్గ - 37వ శ్లోకం
బలవానపి
కోపజన్మన
స్తమసో
నాభిభవం రుణద్ధి యః |
క్షయపక్ష
ఇవైందవీః కలా
స్సకలా
హంతి స శక్తిసంపదః || 37
ప్రతిపదార్థం
యః =
ఏ పురుషుడు, బలవాన్ అపి = పరాక్రమవంతుడైనప్పటికీ (శూరుడైనప్పటికీ), కోపజన్మనః = కోపము వల్ల కలిగినటువంటి, తమసః = అజ్ఞానము
యొక్క (మోహము యొక్క), అభిభవం = ఆక్రమణను, న రుణద్ధి =
అడ్డుకోడో, సః = ఆ రాజు, క్షయపక్షః = కృష్ణపక్షము, ఐందవీః = చంద్రునికి సంబంధించిన, కలాః ఇవ = కళలను ఏ విధంగానైతే క్రమంగా హరిస్తుందో
ఆ విధంగానే, సకలాః = సమస్తమైన, శక్తిసంపదః = శక్తి సంపదలను (ప్రభు, మంత్ర, ఉత్సాహ శక్తులను), హంతి =
నశింపజేసుకుంటాడు.
తాత్పర్యం
ఎంతటి
బలశాలి అయినా, తన కోపం వల్ల పుట్టే అజ్ఞానాన్ని (మోహాన్ని) అదుపు చేసుకోలేకపోతే, కృష్ణపక్షం చంద్రుని కళలను ఒక్కొక్కటిగా ఎలా హరిస్తుందో, అలాగే ఆ కోపం అతనిలోని సమస్త రాజ్యతంత్ర శక్తులను నశింపజేస్తుంది.
అంటే, కోపంతో కళ్ళు మూసుకుపోయిన వానికి ఎంతటి గొప్ప సామర్థ్యం ఉన్నా అది
అంధుడికి ఉన్న కాలి సత్తువలాగా వ్యర్థమవుతుంది.
విశేషాలు
(మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానానుసారం)
మల్లినాథ
సూరి ఈ శ్లోకానికి అందించిన వ్యాఖ్యానంలోని ముఖ్యాంశాలు ఇక్కడ ఉన్నాయి:
- వ్యాకరణం: 'కోపజన్మనః' అనే
పదాన్ని వామనుని సూత్రం ప్రకారం (అవద్యో బహువ్రీహిర్వ్యధికరణో
జనాద్యుత్తరపదః) వివరించారు. కోపం వల్ల కలిగిన అజ్ఞానం అని దీని అర్థం. ఇక్కడ
'తమసః' (చీకటి/అజ్ఞానం)
అనే పదానికి కృద్యోగము వల్ల కర్తరి షష్ఠి వచ్చింది.
- క్షయపక్షం: 'క్షయపక్షః' అంటే
కృష్ణపక్షం అని అర్థం. చంద్రుని పదహారో వంతును 'కళ' అంటారు
(కలా తు షోడశో భాగః - అమరకోశం). కృష్ణపక్షం ఎలాగైతే చంద్ర కళలను క్రమంగా
నశింపజేస్తుందో, కోపం కూడా
రాజ్యాధికారానికి మూలమైన శక్తులను అలాగే నశింపజేస్తుంది.
- శక్తిసంపదలు: మల్లినాథుడు ఇక్కడ మూడు రకాల శక్తులను
ప్రస్తావించారు:
- ప్రభు
శక్తి: కోశము
(ధనం), దండము (సైన్యం) వల్ల కలిగే బలం.
- మంత్ర
శక్తి: ఆలోచన, జ్ఞానం వల్ల కలిగే బలం.
- ఉత్సాహ
శక్తి: పరాక్రమం, ధైర్యం వల్ల కలిగే బలం.
కోపం
ఈ మూడింటినీ నాశనం చేస్తుంది.
- దృష్టాంతం: అంధుడికి కాళ్ళలో ఎంత శక్తి (జంఘాబలం) ఉన్నా
దారి తెలియక అది ఎలా వ్యర్థమో, క్రోధాంధుడికి
ఉన్న లోకోత్తర సామర్థ్యం కూడా అలాగే వ్యర్థమని మల్లినాథుడు వివరించారు.
- కాల మహిమ: సర్వకారణమైన కాలం వల్ల కృష్ణపక్షానికి
చంద్రకళలను క్షీణింపజేసే శక్తి ఉన్నట్లే, మోహం లేదా
అజ్ఞానం విజృంభించినప్పుడు అది మనిషి శక్తులను క్షీణింపజేస్తుందని ఇక్కడ
సమన్వయం చేయబడింది.
కిరాతార్జునీయం
కావ్యం ద్వితీయ సర్గలోని 39వ శ్లోకం ఇక్కడ ఇవ్వబడింది. సమయానుకూలంగా
మృదుత్వాన్ని, తీక్షణత్వాన్ని ప్రదర్శించే రాజు ఏ విధంగా ప్రకాశిస్తాడో మల్లినాథ
సూరి వ్యాఖ్యానాన్ని అనుసరించి ఇక్కడ వివరించడమైనది.
కిరాతార్జునీయం
- ద్వితీయ సర్గ - 38వ శ్లోకం
సమవృత్తిరుపైతి
మార్దవం
సమయే
యశ్చ తనోతి తిగ్మతామ్ |
అధితిష్ఠతి
లోకమోజసా
స
వివస్వానివ మేదినీపతిః || 38
ప్రతిపదార్థం
యః =
ఏ రాజు, సమవృత్తిః = సమానమైన ప్రవర్తన కలిగినవాడై (అంటే మరీ మెత్తగా కాకుండా, మరీ కఠినంగా కాకుండా ఉంటూ), సమయే = తగిన సమయము వచ్చినప్పుడు, మార్దవం = మృదు స్వభావాన్ని, ఉపైతి = పొందుతాడో, చ = మరియు, తనోతి = విస్తరింపజేస్తాడో (ప్రదర్శిస్తాడో), తిగ్మతాం = తీక్షణత్వాన్ని (కఠినత్వాన్ని), సః = అటువంటి, మేదినీపతిః = రాజు, వివస్వాన్ ఇవ =
సూర్యుని వలె, ఓజసా = తన ప్రతాపముతో (తేజస్సుతో), లోకం = లోకాన్ని, అధితిష్ఠతి = ఆక్రమిస్తాడు (అధిగమిస్తాడు).
తాత్పర్యం
సమానమైన
ప్రవర్తన కలిగిన రాజు, సమయానుకూలంగా ఎప్పుడు మెత్తగా ఉండాలో అప్పుడు
మృదువుగానూ, ఎప్పుడు కఠినంగా ఉండాలో అప్పుడు తీక్షణంగానూ వ్యవహరిస్తాడు. అటువంటి
రాజు, సూర్యుడు తన తేజస్సుతో లోకాన్ని ఎలాగైతే తన వశం చేసుకుంటాడో, అలాగే తన ప్రతాపంతో లోకాన్ని పరిపాలిస్తాడు. సూర్యుడు కూడా ఋతువులను
బట్టి, కాలమును బట్టి (ఉదయం మృదువుగా, మధ్యాహ్నం తీక్షణంగా) తన కిరణాల తీవ్రతను
మార్చుకుంటూ లోకాన్ని వెలిగిస్తాడు కదా!
విశేషాలు
(మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానానుసారం)
మల్లినాథ
సూరి ఈ శ్లోకానికి అందించిన వ్యాఖ్యానంలోని ముఖ్యాంశాలు ఇక్కడ ఉన్నాయి:
- సమవృత్తి: 'సమవృత్తిః' అంటే అతి
మృదువుగా ఉండటం కాదు, అలాగని అతి
తీక్షణంగా ఉండటం కాదు; పరిస్థితిని
బట్టి సమతూకంతో వ్యవహరించడం.
- సూర్య
సామ్యం: 'వివస్వాన్' అంటే సూర్యుడు. సూర్యుడు ఎలాగైతే ఋతు
భేదాలను బట్టి (శీతాకాలంలో మృదువుగా, వేసవిలో
తీక్షణంగా) లేదా కాల భేదాన్ని బట్టి (ప్రాతఃకాలంలో ఆహ్లాదకరంగా, మధ్యాహ్న కాలంలో ఉగ్రంగా) ప్రవర్తిస్తాడో, రాజు కూడా అలాగే ఉండాలి.
- నీతి
వాక్యం: మల్లినాథుడు
ఇక్కడ ఒక ప్రసిద్ధ రాజనీతి వాక్యాన్ని ఉదాహరించారు: "మృదుదండః పరిభూయతే, తీక్షదండ ఉద్వేజకో భవతి, యథార్హ దండః పూజ్యత". అంటే - రాజు
మెత్తని శిక్షలు వేస్తే ప్రజలు అతన్ని లెక్కచేయరు (తిరస్కరిస్తారు), చాలా కఠినమైన శిక్షలు వేస్తే ప్రజలు
భయభ్రాంతులకు గురవుతారు (బాధపడతారు); కాబట్టి
నేరానికి తగినట్లుగా శిక్ష విధించే (యథార్హ దండం) రాజే పూజింపబడతాడు.
- అలంకారం: రాజును సూర్యునితో పోల్చడం వల్ల ఇక్కడ
ఉపమాలంకారం ప్రయోగించబడింది.
- ఓజస్సు: 'ఓజసా' అంటే రాజు
విషయంలో ప్రతాపం అని, సూర్యుని
విషయంలో తేజస్సు అని అర్థం. ఇక్కడ లోకాన్ని అధిష్టించడం అంటే తన ప్రభావంతో
అందరినీ తన అదుపులో ఉంచుకోవడం అని తాత్పర్యం.
ఇంద్రియ నిగ్రహం లేనివారి వద్ద సంపదలు నిలవవని మల్లినాథ సూరి
వ్యాఖ్యానాన్ని అనుసరించి ఇక్కడ వివరించడమైనది.
కిరాతార్జునీయం
- ద్వితీయ సర్గ - 39వ శ్లోకం
క్వ
చిరాయ పరిగ్రహః శ్రియాం
క్వ
చ దుష్టేంద్రియ వాజివశ్యతా |
శరదభ్రచలాశ్చలేంద్రియై
రసురక్షా
హి బహుచ్ఛలాః శ్రియః || 39
ప్రతిపదార్థం
శ్రియాం
= సంపదలను, చిరాయ = చాలా కాలం వరకు, పరిగ్రహః = స్వాధీనం చేసుకుని ఉండటం
(దక్కించుకోవడం), క్వ = ఎక్కడ?, చ = మరియు, దుష్ట = చెడు మార్గంలో వెళ్ళే, ఇంద్రియ = ఇంద్రియాలనే, వాజి = గుర్రాలకు, వశ్యతా = లోబడి
ఉండటం (వశమై ఉండటం), క్వ = ఎక్కడ?, శ్రియః = సంపదలు, శరద్ = శరత్కాలంలోని, అభ్ర = మేఘాల వలె, చలాః =
చంచలమైనవి (స్థిరంగా ఉండవు), హి = కదా!, అపి చ = అంతేకాకుండా, బహుచ్ఛలాః = అనేక నెపములు (రంధ్రములు/లోపములు) కలిగినవి, చలేంద్రియైః = చంచలమైన ఇంద్రియాలు కలవారిచే (ఇంద్రియ నిగ్రహం
లేనివారిచే), అసురక్షాః = రక్షింపబడలేవు (కాపాడబడవు).
తాత్పర్యం
చాలా
కాలం పాటు సంపదలను కలిగి ఉండటం ఒక ఎత్తయితే, అదుపు తప్పిన గుర్రాల వంటి ఇంద్రియాలకు లోబడి
ఉండటం మరొక ఎత్తు. ఈ రెండూ ఒకేచోట ఉండవు. ఎందుకంటే సంపదలు శరత్కాలపు మేఘాల వలె
చాలా చంచలమైనవి. పైగా అవి అనేక రూపాల్లో చేజారిపోయే స్వభావం కలవి. కాబట్టి, ఇంద్రియ నిగ్రహం లేనివారు అటువంటి లక్ష్మిని ఎంతమాత్రం కాపాడుకోలేరు.
వినయం, ఇంద్రియ నిగ్రహం లేనివారి వద్ద సంపదలు నిలవవని భావం.
విశేషాలు
(మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానానుసారం)
మల్లినాథ
సూరి ఈ శ్లోకానికి అందించిన వ్యాఖ్యానంలోని ముఖ్యాంశాలు ఇక్కడ ఉన్నాయి:
- క్వ...
క్వ...: ఇక్కడ 'క్వ' అనే
పదాన్ని రెండుసార్లు వాడటం ద్వారా సంపదలు స్థిరంగా ఉండటానికి మరియు
ఇంద్రియాలకు బానిసవ్వడానికి మధ్య ఉన్న పొంతన లేని స్థితిని (మహదంతరాన్ని)
సూచించారు. ఈ రెండూ ఒకే దగ్గర ఉండటం అసాధ్యమని దీని అర్థం.
- రూపకం/ఉపమ: 'ఇంద్రియవాజినః' అనే పదంలో ఇంద్రియాలను దుష్ట అశ్వాలతో
(గుర్రాలతో) పోల్చారు. ఇవి సరైన మార్గంలో వెళ్ళకుండా ఇష్టానుసారంగా
పరుగెత్తుతుంటాయి.
- శరదభ్రచలాః: సంపదలను శరత్కాల మేఘాలతో పోల్చారు.
శరత్కాలంలో మేఘాలు ఎలాగైతే క్షణంలో వచ్చి క్షణంలో కరిగిపోతాయో, సంపదలు కూడా అంతే చంచలమైనవని వివరించారు.
- బహుచ్ఛలాః: 'ఛలం' అంటే ఇక్కడ
స్ఖలితం లేదా వ్యాజం (నెపం/రంధ్రం) అని అర్థం (ఛలం తు స్ఖలితే వ్యాజ - విశ్వ
నిఘంటువు). సంపదలు చేజారిపోవడానికి అనేక కారణాలు (రంధ్రాలు) వెతుక్కుంటాయని
తాత్పర్యం.
- అసురక్షాః: చలేంద్రియులు అంటే ఇంద్రియాలను జయించని
వారు. అటువంటి వారు ఎంత ప్రయత్నించినా లక్ష్మిని రక్షించలేరు. అవి నీతి లేని
వారి వద్ద నిలబడవు.
- అలంకారం: ఈ శ్లోకంలో 'కావ్యలింగ' అలంకారం ఉంది. వాక్యార్థమే హేతువుగా
(కారణంగా) చెప్పబడటం వల్ల ఇది కావ్యలింగమైంది. ఇంద్రియ వశ్యత వల్ల సంపదలు
పోతాయనే విషయానికి, సంపదల
చంచలత్వం మరియు రక్షించలేకపోవడం కారణాలుగా చూపబడ్డాయి.
ధర్మరాజు భీమునితో మాట్లాడుతూ, గతంలో సముద్రాన్ని సైతం మించిన ధైర్యాన్ని
ప్రదర్శించిన నీవు, ఇప్పుడు అనవసరమైన కోపంతో ఆ ధైర్యాన్ని ఎందుకు
కోల్పోతున్నావని ప్రశ్నిస్తున్నాడు.
కిరాతార్జునీయం
- ద్వితీయ సర్గ - 40వ శ్లోకం
కిమసామయికం
వితన్వతా
మనసః
క్షోభముపాత్తరంహసః |
క్రియతే
పతిరుచ్చకైరపాం
భవతా
ధీరతయాధరీకృతః || 40
ప్రతిపదార్థం
భవతా
= నీచేత, ధీరతయా = ధైర్యము అనే గుణముతో, అధరీకృతః = తక్కువ చేయబడిన (తిరస్కరించబడిన), అపాం పతిః = సముద్రుడు, ఉపాత్తరంహసః = వేగమును పొందినటువంటి, మనసః = మనస్సు యొక్క, అసామయికం = సమయము కాని (అకాలపు), క్షోభం = కలతను, వితన్వతా = పొందుతున్న వాడవై, కిం = ఎందుకు?, ఇదానీం = ఇప్పుడు, ఉచ్చకైః =
గొప్పవానిగా (అధికునిగా), క్రియతే = చేయబడుతున్నాడు.
తాత్పర్యం
ఓ
భీమసేనా! గతంలో నీ ధైర్యగుణం ముందు అగాధమైన సముద్రం కూడా తలవంచింది (నీ ధైర్యం
సముద్రం కంటే గొప్పది). అటువంటి నీవు, ఇప్పుడు సమయం కాని సమయంలో మనస్సును అదుపు తప్పిన
వేగంతో క్షోభకు గురిచేస్తూ, నీ ధైర్యాన్ని వదిలేస్తున్నావు. తద్వారా గతంలో
నీకంటే తక్కువగా ఉన్న సముద్రుడిని, ఇప్పుడు నీకంటే గొప్పవానిగా ఎందుకు చేస్తున్నావు? అంటే, ధైర్యాన్ని వీడి తొందరపాటు కోపానికి లోనైతే, సముద్రం కంటే గొప్పదైన నీ ధీరత్వం నశిస్తుందని భావం.
విశేషాలు
(మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానానుసారం)
మల్లినాథ
సూరి ఈ శ్లోకానికి అందించిన వ్యాఖ్యానంలోని ముఖ్యాంశాలు ఇక్కడ ఉన్నాయి:
- అసామయికం: 'సమయః' అంటే
అవకాశం లేదా కాలం. 'సమయస్య
ప్రాప్తమ్' అనే అర్థంలో 'ఠఖ్' ప్రత్యయం చేరి 'సామయికం' అవుతుంది.
ఇది సమయం కానిది కాబట్టి 'అసామయికం' (అప్రాప్తకాలము). సమయం కాని సమయంలో మనస్సును
కలవరపెట్టడం సరికాదని తాత్పర్యం.
- ధైర్యం: రసిక హృదయుల ప్రకారం - 'మనసో నిర్వికారత్వం ధైర్యం సత్స్వపి హేతుషు' - అంటే వికారానికి (కోపానికి లేదా చలనానికి)
కారణాలు ఉన్నప్పటికీ, మనస్సు
వికారం చెందకుండా ఉండటమే నిజమైన ధైర్యం.
- సముద్రునితో
పోలిక: 'అపాం పతిః' అంటే సముద్రుడు. సముద్రుడు గంభీరతకు, ధైర్యానికి ప్రతీక. గతంలో భీముని ధైర్యం
సముద్రుని కంటే మిన్నగా ఉండేది (అధరీకృతః). కానీ ఇప్పుడు భీముడు కోపంతో క్షోభ
చెందడం వల్ల, సముద్రుడే
అతనికంటే గొప్పవాడు (ఉచ్చకైః) అవుతున్నాడని మల్లినాథుడు వివరించారు. ఓడిపోయిన
శత్రువును లేదా లోబడి ఉన్న గుణాన్ని మళ్ళీ మనకంటే గొప్పదిగా చేయడం యుక్తం
కాదనేది ఇక్కడి అంతరార్థం.
- వ్యాకరణం: 'ఉపాత్తరంహసః' అనగా
ప్రాప్తమైన త్వరితగతిన గల మనస్సు అని అర్థం.
- అలంకారం: ఇక్కడ 'కావ్యలింగ' అలంకారం ఉంది. భీముని విశేషణంగా చెప్పబడిన 'మనః క్షోభం కలిగించడం' అనే పదార్థం, సముద్రుడిని
గొప్పవానిగా చేయడానికి (అపాంపతేః ఉచ్చైఃకరణ) హేతువుగా ఉంది కాబట్టి ఇది
కావ్యలింగమైంది.
కిరాతార్జునీయం రెండవ సర్గ 41 నుండి 50 వ శ్లోకం వరకు
కిరాతార్జునీయం
- ద్వితీయ సర్గ - 41వ శ్లోకం
శ్రుతమప్యధిగమ్య
యే రిపూన్
వినయంతే
న శరీరజన్మనః |
జనయంతి
చిరాయ సంపదా-
మయశస్తే
ఖలు చాపలాశ్రయమ్ || 41
ప్రతిపదార్థం
యే =
ఏ పురుషులైతే; శ్రుతమపి = శాస్త్ర విజ్ఞానమును కూడా; అధిగమ్య = పొంది
(నేర్చుకొని కూడా); శరీరజన్మనః = శరీరమునందు పుట్టిన (అంతర్గతమైన); రిపూన్ = కామ క్రోధ లోభ మోహ మద మాత్సర్యములను శత్రువులను; న వినయంతే = అణచుకోరో (నిగ్రహించుకోరో); తే = అట్టివారు; సంపదాం = సంపదలకు సంబంధించిన; చాపలాశ్రయం = చంచలత్వమునకు (అస్థిరతకు) కారణమైన; అయశః = అపకీర్తిని; చిరాయ = చిరకాలము వరకు (లేక శీఘ్రముగా); ఖలు = నిశ్చయముగా; జనయంతి = కలిగిస్తారు;
తాత్పర్యం
శాస్త్ర
పాండిత్యం ఉండి కూడా, తమ శరీరంలోనే పుట్టిన కామక్రోధాది
అంతశ్శత్రువులను ఎవరైతే జయించరో, వారు తమ సంపదలకు అస్థిరతను కలిగించే అపకీర్తిని
మూటగట్టుకుంటారు. ఇంద్రియ నిగ్రహం లేనివానికి సంపదలు నిలవవు సదా అపకీర్తే
కలుగుతుందని భావం.
విశేషాలు
(మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానానుసారం)
- వ్యాకరణ
విశేషం: శ్లోకంలోని
'వినయంతే' అనే పదం
విషయంలో మల్లినాథుడు పాణిని సూత్రాన్ని ప్రస్తావించారు. "కర్తృస్థే
చాశరీరే కర్మణి" (P.1.3.15) అనే సూత్రం
ప్రకారం, ఇక్కడ క్రోధాది శత్రువులు శరీరానికి వెలుపల
ఉండే యుద్ధ శత్రువులు కానందున, నిగ్రహించుకోవడం
అనే అర్థంలో ఆత్మనేపద రూపం వచ్చింది.
- అంతశ్శత్రువుల
ప్రభావం: శాస్త్రాలను
చదివినంత మాత్రాన సరిపోదు, ఆ జ్ఞానంతో
లోపల ఉండే శత్రువులను (కామక్రోధాదులను) జయించాలి. అలా చేయని పక్షంలో ఆ
చాపల్యం వల్ల సంపదలు తొలగిపోతాయి.
- అస్థిరతకు
కారణం: ఇక్కడ సంపదలు అస్థిరమవ్వడానికి
కారణం సంపదల స్వయం దోషం కాదు, ఆ సంపదలను
అనుభవించే వ్యక్తి యొక్క 'చాపల్యం' (అస్థిర బుద్ధి) అనే ఆశ్రయ దోషం వల్లనే
అపకీర్తి కలుగుతుందని మల్లినాథుడు స్పష్టం చేశారు.
- ముగింపు
భావం: అరిషడ్వర్గాలను జయించని వానికి
స్థిరమైన సంపదలు ఎలా లభిస్తాయి? (అజితారిషడ్వర్గస్య
కుతస్సంపదః) అని మల్లినాథుడు ప్రశ్నిస్తూ, ఇంద్రియ
నిగ్రహం యొక్క ప్రాముఖ్యతను వివరించారు.
కిరాతార్జునీయం
- ద్వితీయ సర్గ - 42వ శ్లోకం
అతిపాతిత
కాలసాధనా
స్వశరీరేంద్రియవర్గ
తాపనీ |
జనవన్న
భవంతమక్షమా
నయసిద్ధేరపనేతుమర్హతి
|| 42
ప్రతిపదార్థం
అతిపాతిత
కాలసాధనా = మించిపోయిన (అతిక్రమించిన) సమయము మరియు సాధనములు (సహాయ సంపత్తి) కలదియు, స్వశరీరేంద్రియవర్గ తాపనీ = తన యొక్క శరీరమును మరియు ఇంద్రియ సమూహమును
దహించివేయునదియు (కష్టపెట్టునదియు) అయిన, అక్షమా = క్రోధము (ఓర్పులేనితనము), భవంతం = నిన్ను, జనవత్ = సామాన్య మానవుని వలె, నయసిద్ధేః = నీతిశాస్త్రము ద్వారా లభించవలసిన కార్యసిద్ధి నుండి, అపనేతుం = వేరు చేయుటకు (దూరం చేయుటకు), న అర్హతి = తగదు;
తాత్పర్యం
తగిన
సమయాన్ని, అవసరమైన సాధన సంపత్తిని నిర్లక్ష్యం చేస్తూ, కేవలం తన సొంత శరీరాన్ని, ఇంద్రియాలను దహించివేసే ఈ కోపం (అక్షమ) నిన్ను
సామాన్య మానవుడిని చేసినట్లుగా, నీతి మార్గంలో లభించే విజయానికి దూరం చేయకూడదు.
సమయం కాని సమయంలో చూపే కోపం వల్ల కేవలం ఆత్మసంతాపం తప్ప మరే ఫలితం ఉండదని భావం.
విశేషాలు
(మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానానుసారం)
మల్లినాథుడు
ఈ శ్లోకానికి అందించిన వ్యాఖ్యానంలోని ముఖ్యాంశాలు:
- క్రోధము
యొక్క లక్షణం: ఇక్కడ 'అక్షమా' అంటే
క్రోధం. ఇది ఎటువంటిదంటే, కార్యానికి
అవసరమైన అనుకూల సమయాన్ని (కాలః), సహాయ
సంపత్తిని (సాధనాని) అతిక్రమించేలా చేస్తుంది. అంటే ఆవేశంలో సమయం సందర్భం
తెలియకుండా ప్రవర్తించేలా చేస్తుంది.
- వ్యాకరణ
విశేషం (తాపనీ): 'తాపయతీతి
తాపనీ' - తపింపజేసేది అని అర్థం. ఇక్కడ 'ల్యుట్' ప్రత్యయం
కర్తరి అర్థంలో వచ్చిందని, 'టిత్వాత్
జీప్' అనే సూత్రం ప్రకారం స్త్రీలింగ రూపం
ఏర్పడిందని మల్లినాథుడు వివరించారు. ఇది కేవలం ఎదుటివారిని కాదు, స్వయంగా తన శరీరాన్ని, ఇంద్రియాలను కూడా పీడిస్తుందని దీని అర్థం.
- సామాన్య
మానవునితో పోలిక (జనవత్): భీమసేనుడు
సామాన్యుడు కాడు, గొప్ప
నీతిమంతుడు మరియు పరాక్రమవంతుడు. కానీ కోపం అనేది మనుష్యుడిని 'పృథగ్జన' (సామాన్య
అజ్ఞాని) వలె మారుస్తుంది. 'తేన తుల్యం
క్రియా చేద్వతిః' అనే సూత్రం
ప్రకారం ఇక్కడ 'వతి' ప్రత్యయం వచ్చిందని, అది సామాన్యుడి వలె అనే అర్థాన్ని ఇస్తుందని
వ్యాఖ్యానించారు.
- నీతి మరియు
సిద్ధి: 'నయసిద్ధేః' అంటే నీతిశాస్త్రం ద్వారా సాధించవలసిన ఫలం.
క్రోధం మనిషిని ఈ లక్ష్యం నుండి పక్కకు మళ్ళిస్తుంది.
- ముగింపు
సందేశం: అసమయ
క్రోధానికి తనను తాను కాల్చుకోవడం (ఆత్మ సంతాపం) తప్ప అంతకు మించి వేరే
ప్రయోజనం లేదని మల్లినాథుడు ఈ శ్లోక తాత్పర్యాన్ని క్రోడీకరించారు.
కిరాతార్జునీయం
- ద్వితీయ సర్గ - 43వ శ్లోకం
ఉపకారకమాయతేర్భృశం
ప్రసవః
కర్మఫలస్య భూరిణః |
అనపాయి
నిబర్హణం ద్విషాం
న
తితిక్షాసమమస్తి సాధనమ్ || 43
ప్రతిపదార్థం
ఆయతేః
= భవిష్యత్తుకు (ఉత్తర కాలమునకు); భృశం = అత్యంతము; ఉపకారకం = మేలు
చేయునదియు; భూరిణః = అధికమైన; కర్మఫలస్య = కార్య ఫలితమునకు; ప్రసవః = ఉత్పత్తి స్థానము (కారణము); అనపాయి =
ఎన్నటికీ నశించనిదియు (స్థిరమైనదియు); ద్విషాం = శత్రువుల యొక్క; నిబర్హణం = వినాశకము (అయినదియు); తితిక్షాసమం = క్షమతో (ఓర్పుతో) సమానమైన; సాధనం = సాధనము (ఉపాయము); న అస్తి = లేదు;
తాత్పర్యం
క్షమకు
సమానమైన సాధనం మరొకటి లేదు. ఎందుకంటే క్షమ అనేది భవిష్యత్తుకు ఎంతో మేలు చేస్తుంది, గొప్ప కార్య ఫలితాలను ఇస్తుంది. అంతేకాక, అది తాను నశించకుండానే శత్రువులను సమూలంగా నాశనం చేయగల అమోఘమైన ఆయుధం.
విశేషాలు
(మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానానుసారం)
మల్లినాథుడు
తన 'ఘంటాపథం' వ్యాఖ్యలో వివరించిన ముఖ్యాంశాలు:
- క్షమ -
భవిష్యత్తుకు మేలు: 'ఆయతేః' అంటే ఉత్తర కాలం లేదా భవిష్యత్తు. క్షమ
అనేది తక్షణమే ఫలితాన్ని ఇవ్వకపోయినా, రాబోయే
కాలంలో స్థిరమైన ప్రయోజనాన్ని చేకూరుస్తుందని ('స్థిర ఫల హేతుః') మల్లినాథుడు వివరించారు.
- కార్యసిద్ధికి
మూలం: 'ప్రసవః' అనగా కారణం. గొప్ప కార్యాలు సిద్ధించాలంటే
ఓర్పు అవసరం. అధికమైన పుణ్యాన్ని లేదా రాజ్యాది ఫలాలను ప్రసాదించే శక్తి
క్షమకు ఉందని దీని అర్థం.
- శత్రు
వినాశనం: క్షమ అనేది
'అనపాయి'. అంటే ఇది
శత్రువులను నాశనం చేసేటప్పుడు ఇతర సాధనాల వలె తాను నశించదు (స్వయమవినశ్యదేవ).
అహింసాత్మకమైన ఓర్పుతో శత్రువులను జయించడం శాశ్వతమైన విజయమని భావం.
- వ్యాకరణ
విశేషం (తితిక్షా): 'తితిక్షా' అనే పదం 'తిజ నిశాన' అనే ధాతువు నుండి పుట్టింది. 'గుప్తిజ్కిద్భ్యస్సన్' అనే సూత్రం ప్రకారం క్షమ అనే అర్థంలో 'సన్' ప్రత్యయం
వచ్చిందని మల్లినాథుడు పేర్కొన్నారు.
- అలంకార
విశేషం: ఇక్కడ 'తితిక్షాసమమ్' అని
చెప్పడం వల్ల 'ఉపమేయము' (క్షమ) చెప్పబడలేదు కాబట్టి ఇది 'అనుక్తోపమేయా సమానగా ఆర్థీ లుప్తోపమ' అలంకారం. అలాగే 'భృశ', 'భూరి', 'అనపాయి' వంటి పదాల
ప్రయోగం వల్ల ఇతర సాధనాల కంటే క్షమ గొప్పదని చెప్పబడింది కాబట్టి ఇక్కడ 'వ్యతిరేక అలంకారం' కూడా వ్యక్తమవుతోంది. ఉపమానం కంటే ఉపమేయం
అధికమైనట్లు చెప్పడమే వ్యతిరేక అలంకారం.
కిరాతార్జునీయం
- ద్వితీయ సర్గ - 44వ శ్లోకం
ప్రణతిప్రవణాన్విహాయ
నః
సహజప్రేమనిబద్ధచేతసః
|
ప్రణమంతి
సదా సుయోధనం
ప్రథమే
మానభృతాం న వృష్ణయః || 44
ప్రతిపదార్థం
నః =
ప్రణామముల యందు ఆసక్తులమైన (వినయశీలురమైన) మమ్ములను; విహాయ =
విడిచిపెట్టి; సహజ ప్రేమనిబద్ధ చేతసః = సహజమైన (కృత్రిమము కాని) ప్రేమతో మా యందు
లగ్నమైన చిత్తము కలవారును; మానభృతాం = అహంకారము (గౌరవము) కలిగిన వారిలో; ప్రథమే = మొదటి వారును (అగ్రగణ్యులును) అయిన; వృష్ణయః = యాదవులు; సుయోధనం = దుర్యోధనుని; సదా = ఎల్లప్పుడూ; న ప్రణమంతి = అనుసరించరు (నమస్కరించరు);
తాత్పర్యం
వినయవంతులమైన
మా పట్ల సహజమైన అనురాగం కలిగినవారు, గొప్ప అభిమానవంతులైన యాదవులు ఆ దుర్యోధనుడికి
ఎన్నటికీ లొంగి ఉండరు. వారు మమ్ములను వదిలి అతనిని ఎప్పుడూ అనుసరించరు; సమయం వచ్చినప్పుడు అతనిని విడిచిపెట్టడం ఖాయం. యాదవుల అండ మనకు ఉన్నంత
వరకు మనకు అసాధ్యమైనది ఏదీ లేదని భావం.
విశేషాలు
(మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానానుసారం)
మల్లినాథుడు
ఈ శ్లోకానికి అందించిన వ్యాఖ్యానంలోని ముఖ్యాంశాలు:
- యాదవుల
అనురాగం: 'సహజ
ప్రేమనిబద్ధ చేతసః' అంటే
యాదవులకు పాండవుల మీద ఉన్న ప్రేమ కృత్రిమమైనది కాదు. అది హృదయాంతరాళాల నుండి
వచ్చిన గాఢమైన అనురాగం. సుయోధనుని పట్ల వారికి అటువంటి భావం లేదని
మల్లినాథుడు స్పష్టం చేశారు.
- మానధనులు: యాదవులు 'మానభృతాం
ప్రథమే' - అంటే ఆత్మగౌరవం కలిగిన వారిలో అగ్రగణ్యులు.
అభిమానవంతులైన వారు అహంకారి అయిన దుర్యోధనుని ముందు తలవంచరు.
- రాజకీయ
వ్యూహం: సుయోధనుడు
రాజులందరినీ వశం చేసుకుంటాడేమో అన్న భయానికి సమాధానంగా ధర్మరాజు ఈ మాట
అంటున్నాడు. 'న ప్రణమంతి' అంటే కేవలం నమస్కరించకపోవడమే కాదు, లోబడి ఉండరని అర్థం. కార్యకాలం (యుద్ధ సమయం)
వచ్చినప్పుడు వారు దుర్యోధనుని తప్పక విడిచిపెడతారని మల్లినాథుని వివరణ.
- ధర్మరాజు
ధీమా: యాదవుల మద్దతు (యాదవ పరిగ్రహే)
మనకు ఉన్నంత వరకు మనకు ఏదీ అసాధ్యం కాదు (న కించిత్ అస్మాకం అసాధ్యం భవేత్)
అని ధర్మరాజు భీమునితో అంటున్నాడు.
- అలంకార
విశేషం: ఈ శ్లోకంలో
అనేక పదాలు (యాదవుల గుణగణాలు) ఒకే విషయానికి (దుర్యోధనుని
అనుసరించకపోవడానికి) హేతువులుగా చెప్పబడ్డాయి కాబట్టి ఇది 'కావ్యలింగ అలంకారం'.
కిరాతార్జునీయం
- ద్వితీయ సర్గ - 45వ శ్లోకం
సుహృదస్సహజాస్తథేతరే
మతమేషాం
న విలంఘయంతి యే |
వినయాదివ
యాపయంతి తే
ధృతరాష్ట్రాత్మజమాత్మసిద్ధయే
|| 45
ప్రతిపదార్థం
యే =
ఏ రాజులైతే; ఏషాం = ఈ యాదవులకు; సహజాః = పుట్టుకతో ఏర్పడిన (తల్లి వైపు లేదా
తండ్రి వైపు బంధువులైన); సుహృదః = మిత్రులో; తథా = అదేవిధంగా; ఇతరే = ఇతర (ధన ప్రాణ రక్షణ కోసం ఆశ్రయించిన కృత్రిమ) మిత్రులో; తే = అట్టి వారు; మతం = యాదవుల యొక్క అభిప్రాయమును (పక్షమును); న విలంఘయంతి = అతిక్రమించరు; ఆత్మసిద్ధయే = తమ కార్యసిద్ధి కొరకు (స్వజీవనం
కొరకు); ధృతరాష్ట్రాత్మజం = ధృతరాష్ట్రుని కుమారుడైన దుర్యోధనుని; వినయాత్ ఇవ = వినయముతో కూడిన అనుకూలతతో అన్నట్లుగా; యాపయంతి = కాలమును గడుపుచున్నారు (అనుసరిస్తున్నారు);
తాత్పర్యం
యాదవులకు
బంధువులైన వారు కానీ, లేదా ఇతర ప్రయోజనాల కోసం వారిని ఆశ్రయించిన
కృత్రిమ మిత్రులు కానీ ఎవరూ కూడా యాదవుల మాటకు వ్యతిరేకంగా వెళ్లరు. అటువంటి
రాజులు ప్రస్తుతం తమ స్వప్రయోజనాల కోసం దుర్యోధనుడిని అనుసరిస్తున్నట్లు నటిస్తూ
కాలం గడుపుతున్నారే తప్ప, సమయం వచ్చినప్పుడు వారు యాదవుల పక్షాన (పాండవ
పక్షాన) నిలబడతారని భావం.
విశేషాలు
(మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానానుసారం)
మల్లినాథుడు
తన 'ఘంటాపథం' వ్యాఖ్యలో ఈ శ్లోకంలోని అంతరార్థాన్ని ఇలా
వివరించారు:
- సుహృదుల
విభజన: మల్లినాథుడు ఇక్కడ మిత్రులను
రెండు రకాలుగా వర్గీకరించారు. 1. సహజ
సుహృదులు: వీరు మాతృ
పితృ పక్షాలకు చెందిన వారు (బంధువులు). 'అన్యేష్వపి
దృశ్యతే' అనే సూత్రం ప్రకారం ఇక్కడ 'డ' ప్రత్యయం
వచ్చిందని వ్యాకరణాంశాన్ని పేర్కొన్నారు. 2. కృత్రిమ
సుహృదులు: ధనము లేదా
ప్రాణ రక్షణ కోసం ఆశ్రయించిన వారు.
- యాదవుల
ప్రాధాన్యత: ఈ రెండు
రకాల మిత్రులు కూడా యాదవుల యొక్క 'మతం' (అభిప్రాయం లేదా పక్షం) దాటి వెళ్ళరు.
యాదవులు పాండవ పక్షపాతులు కాబట్టి, వారి
మిత్రులైన రాజులు కూడా అటువైపే ఉంటారని మల్లినాథుని వివరణ.
- దుర్యోధనుని
పట్ల ప్రవర్తన: ఆ రాజులు
దుర్యోధనుడి వద్ద ఉండటం కేవలం 'ఆత్మసిద్ధయే' (తమ జీవనోపాధి కోసం లేదా స్వార్థం కోసం)
మాత్రమే. వారు చూపుతున్న వినయం కేవలం కాలక్షేపం ('యాపయంతి') కోసమే.
కార్యకాలం (యుద్ధ సమయం) రాగానే వారంతా వృష్ణి (యాదవ) పక్షంలోకి చేరిపోతారని
మల్లినాథుడు స్పష్టం చేశారు.
- వ్యాకరణ
విశేషం: 'యాపయంతి' అనే పదం 'యా' ధాతువుకు ణిచ్ ప్రత్యయం చేరగా ఏర్పడిందని, 'అర్తిహ్రీ' అనే సూత్రం
ద్వారా 'పుక్' ఆగమం
వచ్చిందని పేర్కొన్నారు. దీని అర్థం కేవలం కాలం గడపడం మాత్రమే.
కిరాతార్జునీయం
- ద్వితీయ సర్గ - 46వ శ్లోకం
అభియోగ
ఇమాన్మహీభుజో
భవతా
తస్య కృతః కృతావధేః |
ప్రవిఘాటయితా
సముత్పతన్
హరిదశ్వః
కమలాక రానివ || 46
ప్రతిపదార్థం
కృతావధేః
= నిర్ణయించుకున్న సమయము కలవాడైన (సమయము ముగిసిన); తస్య = ఆ
దుర్యోధనుని మీద; భవతా = నీ చేత; కృతః = చేయబడబోవు; అభియోగః =
యుద్ధప్రయత్నము (దాడి); సముత్పతన్ = ఉదయిస్తున్న; హరిదశ్వః = సూర్యుడు; కమలాకరాన్ ఇవ = పద్మవనములను వికసింపజేసినట్లుగా; ఇమాన్ = ఈ; మహీభుజః = రాజులను (సుయోధనుని పక్షాన ఉన్నవారిని); ప్రవిఘాటయితా = విడదీయగలదు (దుర్యోధనుని నుండి వేరుచేయగలదు);
తాత్పర్యం
సమయం
ముగిసిన తర్వాత ఆ దుర్యోధనుడిపై నువ్వు చేసే యుద్ధ ప్రయత్నం, ఉదయించే సూర్యుడు పద్మవనాల ముకుళితత్వాన్ని తొలగించి ఎలా
వికసింపజేస్తాడో, అలాగే ఆ దుర్యోధనుడికి లోబడి ఉన్న రాజులందరినీ అతని నుండి వేరు
చేస్తుంది. నీ దాడి వల్ల వారంతా అతనిని వీడి నీ పక్షాన చేరుతారని భావం.
విశేషాలు
(మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానానుసారం)
మల్లినాథుడు
ఈ శ్లోకానికి అందించిన వ్యాఖ్యానంలోని ముఖ్యాంశాలు:
- కాల
పరిమితి (కృతావధేః): 'అవధి' అనే పదానికి విశ్వ నిఘంటువు ప్రకారం అపరాధం, సరిహద్దు, కాలము లేదా
బిలము అని అర్థాలు ఉన్నాయి. ఇక్కడ 'కృతావధేః' అంటే పాండవులు అరణ్య అజ్ఞాతవాసాల కోసం
ఏర్పరుచుకున్న కాల పరిమితి ముగిసిన తర్వాత అని అర్థం. ఆ సమయం ముగియగానే చేసే
యుద్ధం సత్ఫలితాన్ని ఇస్తుందని భావం.
- అభియోగము: 'అభియోగః' అనే
పదానికి శపథం, యుద్ధం, పరాభవం అని అర్థాలు ఉన్నాయి. ఇక్కడ 'ఆహవః' లేదా 'అభియానమ్' (దండెత్తి
వెళ్లడం) అనే అర్థంలో మల్లినాథుడు వివరించారు.
- ఉపమా
అలంకారం: ఇక్కడ
సూర్యుడిని యుద్ధ ప్రయత్నంతోనూ, పద్మవనాలను
రాజులతోనూ పోల్చడం జరిగింది. సూర్యోదయం కాగానే పద్మాలు వికసించి సూర్యుని
వైపు తిరుగుతాయి. అలాగే భీముని పరాక్రమం లేదా యుద్ధ ప్రయత్నం మొదలవ్వగానే, దుర్యోధనుడికి భయపడి ముకుళించుకుపోయిన
రాజులంతా అతనిని వీడి స్వతంత్రులవుతారని అర్థం.
- వ్యాకరణ
విశేషం: 'ప్రవిఘాటయితా' అనే పదం 'ఘట' ధాతువుకు చౌరాదిక ప్రక్రియలో 'లుట్' లకారం
చేర్చడం వల్ల ఏర్పడింది. భౌవాదిక ధాతువు అయితే 'మితాం హ్రస్వః' అనే సూత్రం ప్రకారం హ్రస్వం వచ్చేదని, ఇక్కడ దీర్ఘం ఉన్నందున ఇది చౌరాదికమని
మల్లినాథుడు చమత్కరించారు.
ధర్మరాజు
ఈ మాటల ద్వారా భీముని తొందరపాటును అరికడుతూ, సరైన సమయం (అవధి) ముగిసిన తర్వాత చేసే ప్రయత్నం
ఎంతటి ప్రభావాన్ని చూపుతుందో వివరిస్తున్నాడు.
కిరాతార్జునీయం
- ద్వితీయ సర్గ - 47వ శ్లోకం
ఉపజాపసహాన్
విలంఘయన్
స
విధాతా నృపతీన్ మదోద్ధతః |
సహతే
న జనోఽప్యధఃక్రియాం
కిము
లోకాధికధామ రాజకమ్ || 47
ప్రతిపదార్థం
మదోద్ధతః
= గర్వముతో ఉగ్రుడైన; సః = ఆ దుర్యోధనుడు; నృపతీన్ = (తనను ఆశ్రయించి ఉన్న) రాజులను; విలంఘయన్ = అవమానిస్తూ; ఉపజాపసహాన్ = భేదోపాయమునకు లొంగిపోయే వారిగా
(శత్రుపక్షంలో చేరేందుకు సిద్ధముగా ఉన్నవారిగా); విధాతా =
చేయగలడు; జనః అపి = సామాన్య మానవుడు కూడా; అధఃక్రియాం = అవమానమును; న సహతే = సహించడు; లోకాధికధామ = లోకాతీతమైన ప్రతాపము కలిగిన; రాజకం = రాజసమూహము; కిము = సహించరని వేరే చెప్పవలెనా? (తప్పక సహించరు అని అర్థం).
తాత్పర్యం
గర్వంతో
నిండిన దుర్యోధనుడు తన కింద ఉన్న రాజులను అవమానిస్తూ, వారిని మన పక్షం వైపు తిరుగుబాటు చేసేలా (భేదోపాయానికి లొంగేలా)
చేసుకుంటాడు. ఒక సామాన్యుడే అవమానాన్ని భరించలేనప్పుడు, గొప్ప తేజస్సు కలిగిన రాజసమూహం ఆ దుర్యోధనుడి అవమానాలను ఎలా
సహిస్తుంది? కాబట్టి ఆ రాజులందరూ త్వరలోనే మన పక్షానికి చేరుతారని భావం.
విశేషాలు
(మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానానుసారం)
మల్లినాథుడు
తన 'ఘంటాపథం'లో వివరించిన ముఖ్యాంశాలు:
- దుర్యోధనుని
ప్రవర్తన: దుర్యోధనుడు
తన మదోద్ధతి వల్ల ఇతర రాజులను తక్కువ చేసి చూస్తాడు. ఇలా అవమానింపబడిన రాజులు
సహజంగానే 'ఉపజాపసహులు' అవుతారు.
అమరకోశం ప్రకారం 'భేదోపజాపావుపధే' - అంటే శత్రువుల భేదోపాయానికి వారు సులభంగా
లొంగిపోతారు.
- వ్యాకరణ
విశేషం (సహాః): 'సహంతే ఇతి
సహాః' అని వివరిస్తూ ఇక్కడ 'పచాద్యచ్' ప్రత్యయం
వచ్చిందని మల్లినాథుడు పేర్కొన్నారు.
- అవమానం -
ప్రతిచర్య: 'అధఃక్రియాం' అంటే అవమానం. ఒక సామాన్య మనిషి కూడా తనను
ఎవరైనా అవమానిస్తే సహించడు. అలాంటప్పుడు 'లోకాధికధామ' (గొప్ప ప్రతాపం, తేజస్సు ఉన్నవారు) అయిన రాజులు అసలే
సహించరు.
- రాజకం: 'రాజసమూహము' అనే
అర్థంలో 'గోత్రోజో...' అనే సూత్రం
ద్వారా 'వుఞ్' ప్రత్యయం
చేరి 'రాజకమ్' అనే రూపం
ఏర్పడిందని వ్యాకరణాంశాన్ని వివరించారు.
- రాజకీయ
ఫలితం: దీనివల్ల మొత్తం రాజమండలం అంతా
దుర్యోధనుడిని వీడి పాండవులనే ఆశ్రయిస్తుందని ('అస్మానేవావలంబిష్యతే') ధర్మరాజు భీమునితో చెబుతున్నాడు.
ఇక్కడ
అర్థాపత్తి అలంకారం ధ్వనిస్తోంది—సామాన్యుడే సహించనప్పుడు రాజులు అసలే సహించరని
చెప్పడం ద్వారా విషయాన్ని దృఢపరిచారు.
కిరాతార్జునీయం
- ద్వితీయ సర్గ - 48వ శ్లోకం
అసమాపితకృత్యసంపదాం
హతవేగం
వినయేన తావతా |
ప్రభవంత్యభిమానశాలినాం
మదముత్తంభయితుం
విభూతయః || 48
ప్రతిపదార్థం
అసమాపిత
కృత్య సంపదాం = పూర్తికావల్సిన పనులు (శత్రుశేషం మొదలైనవి) ఇంకా మిగిలి ఉన్నట్టియు; అభిమానశాలినాం = అహంకారము కలిగినట్టి వారి యొక్క; విభూతయః = సంపదలే; తావతా = అంతమాత్రపు (కార్యవశమున ప్రదర్శించే); వినయేన = వినయము చేత; హతవేగం = వేగము అణచబడిన (తాత్కాలికముగా అణగి
ఉన్న); మదం = మదమును (గర్వమును); ఉత్తంభయితుం = తిరిగి వృద్ధి చేయుటకు
(ప్రకోపింపజేయుటకు); ప్రభవంతి = సమర్థములై ఉండును;
తాత్పర్యం
అసలు
పనులు (శత్రువులను పూర్తిగా నిర్మూలించడం వంటివి) ఇంకా పూర్తికాకముందే లభించిన
కొద్దిపాటి సంపదలు, అహంకారం ఉన్నవారిలో దాగి ఉన్న గర్వాన్ని
ఉసిగొల్పుతాయి. దుర్యోధనుడు పైన వినయంగా కనిపిస్తున్నా, అతని సంపదలే అతనిలోని గర్వాన్ని తిరిగి పెంచి, అతడు ఇతర రాజులను అవమానించేలా చేస్తాయని భావం.
విశేషాలు
(మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానానుసారం)
మల్లినాథుడు
తన 'ఘంటాపథం' వ్యాఖ్యలో ఈ శ్లోకంలోని సూక్ష్మ రాజనీతిని ఇలా
వివరించారు:
- అసంపూర్ణ
కార్యాలు: 'అసమాపిత
కృత్య సంపదాం' అంటే
చేయవలసిన పనులు ఇంకా బాకీ ఉన్నవారని అర్థం. దుర్యోధనుడికి పాండవులనే
శత్రుశేషం ఇంకా మిగిలే ఉంది. అయినప్పటికీ, అతనికి
కలిగిన సంపదలు అతనిని అశాంతికి, గర్వానికి
గురిచేస్తాయి.
- కృత్రిమ
వినయం: దుర్యోధనుడు వనేచరుడు
చెప్పినట్లు 'వినయేన' (వినయంతో) కనిపిస్తున్నాడు. కానీ మల్లినాథుడు
దీనిని 'కార్యవశాదారోపితేన' అని వ్యాఖ్యానించారు. అంటే, ఇది కేవలం పని కోసం ప్రదర్శిస్తున్న నకిలీ
వినయం మాత్రమే.
- మదము -
అణచివేత: 'హతవేగం' అంటే గర్వం పూర్తిగా చచ్చిపోయిందని కాదు, కేవలం దాని వేగం తాత్కాలికంగా అణచబడింది అని
అర్థం. సంపదలు పెరిగేకొద్దీ, ఆ అణచబడిన
గర్వం తిరిగి 'ఉత్తంభయితుం' (ప్రకోపించడానికి) సిద్ధంగా ఉంటుంది.
- ముగింపు
భావం: సంపదలు అనేవి దుర్జనులను ఎప్పుడూ
వికారానికి (మార్పుకు/చెడుకు) గురిచేస్తాయి. దుర్యోధనుడు సంపదల వల్ల
గర్వితుడై, తనను ఆశ్రయించిన రాజులను అవమానిస్తాడు, తద్వారా వారు మన పక్షానికి చేరుతారని
ధర్మరాజు భీమునికి నచ్చజెపుతున్నాడు.
కిరాతార్జునీయం
- ద్వితీయ సర్గ - 49, 50 శ్లోకాలు
(యుగ్మము)
మదమానసముద్ధతం
నృపం
న
వియుఙ్క్తే నియమేన మూఢతా |
అతిమూఢ
ఉదస్యతే నయా-
న్నయహీనాదపరజ్యతే
జనః || 49
అపరాగసమీరణేరితః
క్రమశీర్ణాకులమూలసంతతిః
|
సుకరస్తరువత్సహిష్ణునా
రిపురుస్తూలయితుం
మహానపి || 50
ప్రతిపదార్థం
మద
మాన సముద్ధతం = గర్వము మరియు అహంకారములతో ఉద్ధతుడైన; నృపం = రాజును; మూఢతా = అవివేకము (కార్యాకార్య జ్ఞానము లేకపోవుట); నియమేన = తప్పనిసరిగా; న వియుఙ్క్తే = విడిచిపెట్టదు; అతిమూఢః = మిక్కిలి మూఢుడైనవాడు; నయాత్ = నీతి మార్గము నుండి; ఉదస్యతే = తొలగిపోవును; నయహీనాత్ = నీతి లేని రాజు నుండి; జనః = ప్రజలు (అనుచరులు); అపరజ్యతే = విముఖులవుతారు (ద్వేషిస్తారు); అపరాగ సమీరణ ఈరితః = అప్రీతి లేదా ద్వేషము అనే గాలితో
కదిలింపబడినవాడును; క్రమ శీర్ణ ఆకుల మూల సంతతిః = వరుసగా కృశించి, అస్థిరమైన మూలము (బంధుమిత్రులు లేదా వేళ్లు) కలవాడును; అయిన; రిపుః = శత్రువు; మహానపి = ఎంతటి
వాడైనను; సహిష్ణునా = ఓర్పు కలిగిన వానిచే; తరువత్ = చెట్టు
వలె; ఉస్తూలయితుం = పెకలించి వేయుటకు (ధ్వంసము చేయుటకు); సుకరః = సులభసాధ్యుడు;
తాత్పర్యం
మదమానాలతో
విర్రవీగే రాజును అవివేకం ఆవహిస్తుంది. ఆ అవివేకం వల్ల అతడు నీతి మార్గాన్ని
వదులుతాడు. నీతి తప్పిన రాజును ప్రజలు, మిత్రులు ద్వేషిస్తారు. అలా ప్రజల ద్వేషమనే
గాలికి కదిలిపోయి, బంధుమిత్రులనే వేళ్లు సడలిపోయిన శత్రువు ఎంతటి
వాడైనా, ఓర్పు గల వ్యక్తికి ఒక ఎండిన చెట్టులాగా సులభంగా పెకలించి వేయడానికి
సాధ్యపడతాడు.
విశేషాలు
(మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానానుసారం)
మల్లినాథుడు
ఈ రెండు శ్లోకాలను కలిపి (యుగ్మము) చేసిన వ్యాఖ్యానంలోని ముఖ్యాంశాలు:
- వినాశ
క్రమము: మదము మరియు
మానము (గర్వం/అహంకారం) వల్ల 'మూఢత' (ఏది చేయాలో, ఏది
చేయకూడదో తెలియని స్థితి) కలుగుతుంది. మల్లినాథుడు దీనిని 'ఆకార్యజ్ఞతా' అని
వివరించారు. ఈ మూఢత్వం వల్ల రాజు నీతి మార్గం నుండి 'ఉదస్యతే' (బయటకు
నెట్టివేయబడతాడు) అని పేర్కొన్నారు.
- ప్రజల
విముఖత (అపరాగః): నీతి లేని
రాజు పట్ల ప్రజలకు కలిగే ద్వేషాన్ని మల్లినాథుడు 'అప్రీతిః' అని
పేర్కొన్నారు. ఈ అపరాగాన్ని ఆయన 'సమీరణ' (గాలి) తో పోల్చారు.
- మూల సంతతి: ఇక్కడ 'మూలం' అంటే చెట్టుకు వేళ్లు, రాజుకు 'ప్రకృత్యాది
స్వజన వర్గః' (అమాత్యులు, బంధువులు, మిత్రులు).
వైజయంతి నిఘంటువును ఉటంకిస్తూ 'మూలం
వశీకృతే స్వీయే శిఫా తారాంతికాదిషు' అని దీని
అర్థాన్ని స్థిరపరిచారు. ప్రజల ద్వేషం పెరిగే కొద్దీ రాజుకు అండగా ఉండే ఈ
మూలాలన్నీ 'శీర్ణ' (కృశించి)
మరియు 'ఆకుల' (అస్థిరమై)
పోతాయి.
- ఉస్తూలయితుమ్: ఈ పదానికి 'ఉద్ధర్తుం' లేదా 'ధ్వంసయితుం' (వేళ్లతో సహా పెకలించడం లేదా నాశనం చేయడం)
అని అర్థం.
- సహిష్ణునా
(ఓర్పు గలవానిచే): శత్రువు
బలహీనపడే వరకు ఓర్పుగా వేచి ఉండేవాడే (క్షమావంతుడు) విజయం సాధిస్తాడు.
- అలంకారములు:
- కారణమాల: మదము వల్ల మూఢత్వం, మూఢత్వం వల్ల నీతిహీనత, నీతిహీనత వల్ల ప్రజాద్వేషం.. ఇలా
ఒకదానికొకటి కారణమవుతూ సాగాయి కాబట్టి ఇది 'కారణమాల' అలంకారం.
- ఉపమాలంకారము: 'తరువత్' అని చెప్పడం ద్వారా శత్రువును వృక్షంతో
పోల్చారు కాబట్టి ఇది ఉపమ.
ఈ
రెండింటి కలయిక వల్ల ఇక్కడ 'సంసృష్టి' అలంకారం ఏర్పడింది.
కిరాతార్జునీయం రెండవ సర్గ 51 నుండి 59వ శ్లోకం వరకు
కిరాతార్జునీయం
- ద్వితీయ సర్గ (51వ శ్లోకం)
శ్లోకం
అణురప్యపహంతి
విగ్రహః ప్రభుమంతఃప్రకృతిప్రకోపజః,
అఖిలం
హి హినస్తి భూధరం తరుశాఖాంతనిఘర్షజో౽నలః. 51
ప్రతిపదార్థం
అంతఃప్రకృతిప్రకోపజః
= అంతరంగికులైన అమాత్యులు (మంత్రులు) మొదలైనవారి అపరాధం వల్ల లేదా వారి కోపం వల్ల
పుట్టినట్టి, అణుః అపి = మిక్కిలి అల్పమైనదైనప్పటికీ, విగ్రహః =
అంతఃకలహము (వైరము), ప్రభుమ్ = రాజును, ఉపహంతి = నాశనము
చేయును, తరుశాఖాంతనిఘర్షజః = చెట్ల కొమ్మల మధ్య జరిగే రాపిడి వల్ల పుట్టిన, అనలః = అగ్ని (దావాగ్ని), అఖిలం = సమస్తమైన, భూధరం హి =
పర్వతాన్ని, హినస్తి = దహించివేస్తుంది (నాశనం చేస్తుంది) కదా!
తాత్పర్యం
చెట్ల
కొమ్మల పరస్పర ఘర్షణ వల్ల పుట్టే చిన్న నిప్పుకణమే (దావాగ్ని) మొత్తం పర్వతాన్ని, దానిపై ఉన్న అడవిని సర్వనాశనం చేస్తుంది. అలాగే, రాజ్యంలోని అంతరంగికులైన మంత్రులు, సేనాపతులు
మొదలైనవారి అసంతృప్తి లేదా అపరాధం వల్ల పుట్టే అంతఃకలహం అనేది మొదట్లో చాలా
చిన్నదిగా కనిపించినప్పటికీ, అది చివరకు ఆ ప్రభువును (రాజును) పూర్తిగా నాశనం
చేస్తుంది. కాబట్టి అంతర్గత భేదాలను తేలికగా తీసుకోకూడదు.
విశేషాలు
(మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానానువాదం)
- పద వివరణ
మరియు అమరిక: ‘అణుః’ అంటే
చాలా అల్పమైనది అయినప్పటికీ అని అర్థం. ‘అంతఃప్రకృతిప్రకోపజః’ అంటే
అంతరంగికులైన అమాత్యాదుల (మంత్రుల) అపరాధం లేదా అసంతృప్తి వల్ల పుట్టినది అని
భావం.
- నిఘంటు
ప్రమాణం (వైజయంతీ కోశం): ‘ప్రకృతి’
అనే పదానికి గల నానార్థాలను స్పష్టం చేయడానికి మల్లినాథుడు వైజయంతీ కోశాన్ని
ఉదహరించారు. “ప్రకృతిః
పంచభూతేషు స్వభావే మూలకారణే, ఛందః కారణ
గుహ్యేషు జంత్వమాత్యాదికేష్వపి” — ఈ ప్రమాణం
ప్రకారం ప్రకృతి అంటే పంచభూతాలు, స్వభావం, మూలకారణం, ఛందస్సు, రహస్యం, ప్రాణులు
మరియు ‘అమాత్యులు’ (మంత్రులు) అని అర్థాలు ఉన్నాయి. ఇక్కడ రాజనీతి సందర్భం
కాబట్టి ‘అమాత్యాదులు’ అనే అర్థాన్ని గ్రహించాలి.
- నాశన
హేతువు: ఇటువంటి
మంత్రుల తిరుగుబాటు వల్ల ఏర్పడే ‘విగ్రహః’ (వైరము లేదా అంతఃకలహము) ‘ప్రభుమ్’
(రాజును) ‘ఉపహంతి’ (పూర్తిగా నాశనం చేస్తుంది).
- దృష్టాంత
వివరణ: ఈ విషయానికి లోక ప్రసిద్ధమైన
ఉదాహరణను భారవి చూపించాడు. ‘తరుశాఖాంతానాం నిఘర్షః’ అనగా వృక్షాల కొమ్మల మధ్య
జరిగే ఘర్షణ (రాపిడి). దానివల్ల పుట్టిన ‘అనలః’ (అగ్ని) ‘భూధరమ్ గిరిమ్’
(పర్వతాన్ని), ‘అఖిలమ్’
అంటే సాకల్యంగా (సంపూర్ణంగా), ‘హినస్తి’
అంటే దహించివేస్తుంది (కాల్చి బూడిద చేస్తుంది) అని అర్థం.
- అలంకార
నిర్ణయం: ఈ శ్లోకంలో
ఉపమానము (వృక్షాల రాపిడి వల్ల పుట్టిన అగ్ని పర్వతాన్ని నాశనం చేయడం), ఉపమేయము (అంతరంగికుల వల్ల పుట్టిన కలహం
రాజును నాశనం చేయడం) మరియు వాటి సమాన ధర్మాలను ‘బింబ-ప్రతిబింబ’ భావంతో
నిర్దేశించడం జరిగింది. అందువల్ల ఇక్కడ "దృష్టాంతాలంకారం" సంభవించింది.
కిరాతార్జునీయం
- ద్వితీయ సర్గ (52వ శ్లోకం)
శ్లోకం
మతిమాన్
వినయప్రమాథినః సముపేక్షేత సమున్నతిం ద్విషః,
సుజయః
ఖలు తాదృగంతరే విపదంతా హ్యవినీతసంపదః. 52
ప్రతిపదార్థం
మతిమాన్
= బుద్ధిమంతుడైనవాడు (ప్రాజ్ఞుడు), వినయప్రమాథినః = వినయాన్ని విడిచిపెట్టినట్టి
(దుర్వినీతుడైన), ద్విషః = శత్రువు యొక్క, సమున్నతిం = వృద్ధిని (అభ్యుదయాన్ని), సముపేక్షేత = ఉపేక్షించవలెను (తొందరపడి ఎదిరించకుండా మిన్నకుండవలెను), తాదృక్ = అటువంటి వినయహీనుడైన శత్రువు, అంతరే = ఏదైనా
ఒక బలహీనత లేదా రంధ్రము దొరికినప్పుడు, సుజయః ఖలు = సులభముగా జయింపదగినవాడు అవుతాడు కదా, హి = ఏలయనగా, అవినీతసంపదః = వినయము లేని దుర్జనుల యొక్క సంపదలు, విపదంతాః = ఆపదలతో ముగిసేవి (విపత్తులే అవసానంగా కలవి) అవుతాయి.
తాత్పర్యం
బుద్ధిమంతుడైన
రాజు వినయాన్ని వీడి అహంకారంతో ప్రవర్తించే శత్రువు యొక్క తాత్కాలిక ఎదుగుదలను
చూసి తొందరపడకుండా, సమయం కోసం వేచి చూస్తూ ఉపేక్షించాలి. ఎందుకంటే, వినయహీనుడైన శత్రువు ఏదో ఒక సందర్భంలో తప్పు చేసి తీరుతాడు. అప్పుడు
వాడిని జయించడం చాలా సులభం. వినయం లేని దుర్జనుల సంపదలు ఎప్పుడూ ఆపదలతోనే
ముగుస్తాయి (వినాశనానికే దారితీస్తాయి).
విశేషాలు
(మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానానువాదం)
- అవతారికా
భావం: శత్రువు రోజురోజుకూ బలపడుతుంటే
చూస్తూ ఎలా ఉపేక్షించాలి? అని భీముడు
ప్రశ్నించవచ్చు. దానికి సమాధానంగా, ఆ శత్రువు
దుర్వినీతుడు (అహంకారి) కాబట్టి ఉపేక్షించడమే సరైన రాజనీతి అని ధర్మరాజు ఈ
శ్లోకంలో చెబుతున్నాడు.
- పద వివరణ: ‘మతిమాన్’ అనగా శాస్త్రకోవిదుడైన ప్రాజ్ఞుడు
(బుద్ధిమంతుడు) అని అర్థం. ‘వినయం ప్రమథ్నాతి త్యజతీతి వినయప్రమాథినః’ — అనగా
ఎవడు వినయాన్ని మథించి/నాశనం చేసి విడిచిపెడతాడో, అట్టి దుర్వినీతుడైన ‘ద్విషః’ (శత్రువు
యొక్క) ‘సమున్నతిం’ (అధికమైన వృద్ధిని) ‘సముపేక్షేత’ అంటే ప్రస్తుతానికి
ఉపేక్షించాలి.
- ఉపేక్షకు
ఫలం: ఇలా ఉపేక్షించడం వల్ల లాభం ఏమిటో
మల్లినాథుడు వివరించాడు. ‘తాదృక్’ అంటే అటువంటి వినయహీనుడైన శత్రువు అని
అర్థం. ‘అంతరే’ అంటే ‘క్వచిత్ రంధ్రే’ — ఏదైనా ఒక లోపం లేదా బలహీనమైన సమయం
దొరికినప్పుడు, వాడు
‘సుజయః ఖలు’ అంటే సులభంగా జయించడానికి శక్యమైనవాడు అవుతాడు.
- సాధారణ
హేతువు: ‘హి
యస్మాత్’ — ఎందుకంటే, ‘అవినీతస్య’
(దుర్జనుడైన వాని యొక్క) ‘సంపదః’ (సిరులు), ‘విపదంతాః’
అంటే ‘విపత్-మర్యాదకాః’ లేదా ‘ఆపద్-ఉదర్కాః’ — అనగా ఆపదలే అంతిమ ఫలితంగా
కలవి. అహంకారంతో కూడిన సంపదలు చివరకు నాశనాన్నే మిగులుస్తాయని భావం.
కిరాతార్జునీయం
- ద్వితీయ సర్గ (53వ శ్లోకం)
శ్లోకం
లఘువృత్తతయా
భిదాం గతం బహిరంతశ్చ నృపస్య మండలం,
అభిభూయ
హరత్యనంతరశ్శిథిలం కూలమివాపగాంభసః. 53
ప్రతిపదార్థం
లఘువృత్తతయా
= (ఆ రాజు యొక్క) అల్ప ప్రవర్తన లేదా దుర్మార్గపు నడవడిక వల్ల, బహిః చ = వెలుపల ఉన్న జానపదులలోనూ (ప్రజలలోనూ), అంతః చ = లోపల ఉన్న అమాత్యులు (మంత్రులు) మొదలైనవారిలోనూ, భిదాం గతం = భేదాన్ని (చీలికలను లేదా అంతఃకలహాలను) పొందినట్టి, నృపస్య = ఆ రాజు యొక్క, మండలం = రాజ్యాన్ని (రాష్ట్రమును), అనంతరః = దగ్గరగా ఉన్న శత్రురాజు (జిగీషువు), ఆపగాంభసః = నదీ ప్రవాహం (నదీ వేగము), శిథిలం = లోలోపల
లొసుగుల వల్ల బలహీనపడిన, కూలం ఇవ = నది ఒడ్డును (గట్టును) వలె, అభిభూయ = ఆక్రమించి (దెబ్బతీసి), హరతి = అపహరిస్తాడు (స్వాధీనం చేసుకుంటాడు).
తాత్పర్యం
దుర్మార్గుడైన
రాజు ప్రవర్తన వల్ల అతని రాజ్యంలో లోపల ఉన్న మంత్రులు, బయట ఉన్న ప్రజలు పరస్పరం విభేదించుకుంటారు. అలా అంతర్గత కలహాల వల్ల
లోలోపల జర్జరితమై, బలహీనపడిన ఆ రాజ్యాన్ని పొరుగునే ఉన్న శత్రురాజు
చాలా సులభంగా ఆక్రమించి స్వాధీనం చేసుకుంటాడు. ఇది ఎలా ఉందంటే, నదీ ప్రవాహం వల్ల లోపల మట్టి లొట్టలు పడి బలహీనమైన నది గట్టును, నదీ వేగం సులభంగా ముంచెత్తి, కూల్చి, తనతో పాటు ప్రవాహంలో కలిపేసుకున్నట్లు ఉంటుంది.
విశేషాలు
(మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానానువాదం)
- అవతారికా
భావం: వినయం లేని దుర్మార్గుడైన
శత్రువును జయించడం అంత సులభం ఎలా అవుతుంది? అని
శంకిస్తే, ఆ శత్రువు యొక్క రాజ్యమండలం అంతర్గత భేదాల
వల్ల పూర్తిగా శిథిలమైపోతుంది కాబట్టి వాడిని జయించడం సులభమని ధర్మరాజు ఈ
శ్లోకంలో వివరిస్తున్నాడు.
- పద వివరణ
మరియు వ్యాకరణ విశేషం: ‘లఘువృత్తతయా’
అనగా రాజు తనయొక్క దుష్ట ప్రవర్తన (దుర్వృత్తత) కలిగి ఉండటం వల్ల అని అర్థం.
‘బహిః’ అనగా ఇతరాది జానపదులలో (ప్రజలలో), ‘అంతః’ అనగా
అంతరంగికులైన అమాత్యాదులలో (మంత్రులలో) ‘భిదాం’ అనగా భేదమును లేదా చీలికను
‘గతమ్’ అంటే పొందినది అని భావం. ఇక్కడ ‘భిదా’ అనే పదం ‘షిద్భిదాదిభ్యోఽజ్’
అనే వ్యాకరణ సూత్రం ప్రకారం ‘అజ్’ ప్రత్యయం చేరడం వల్ల ఏర్పడిందని
మల్లినాథుడు పేర్కొన్నారు.
- రాజ్యమండల
వినాశనం: అటువంటి
‘నృపస్య మండలం’ అంటే ఆ రాజు యొక్క రాష్ట్రాన్ని లేదా దేశాన్ని, ‘అనంతరః’ అనగా అతిసన్నిహితంగా (పొరుగునే)
ఉన్న ‘జిగీషువు’ (జయించాలనే కోరిక గల శత్రురాజు) వచ్చి పట్టుకుంటాడు.
- దృష్టాంత
ప్రదర్శన: దీనికి
ఉపమానంగా నదిని ఉదహరించారు. ‘ఆపగాంభసః’ అనగా నదీ ప్రవాహ వేగము. అది ‘శిథిలమ్’
అనగా ‘అంతర్భేదజర్జరమ్’ — లోలోపల నీరు జొరబడి, లొసుగులు
ఏర్పడి, పట్టుతప్పి ఉన్న ‘కూలమివ’ (నది ఒడ్డును వలె)
‘అభిభూయ’ అంటే ఆక్రమించి, ‘హరతి’ అంటే
కొట్టుకుపోయేలా చేస్తుంది లేదా నాశనం చేస్తుంది అని అర్థం. ఇక్కడ కూడా చక్కని
బింబ-ప్రతిబింబ భావంతో కూడిన ఉపమానాన్ని వాడటం వల్ల కవి సమర్థన అద్భుతంగా
కుదిరింది.
కిరాతార్జునీయం
- ద్వితీయ సర్గ (54వ శ్లోకం)
శ్లోకం
అనుశాసతమిత్యనాకులం
నయవర్త్మాకులమర్జునాగ్రజమ్,
స్వయమర్థ
ఇవాభివాఞ్ఛతః సమభీయాయ పరాశరాత్మజః. 54
ప్రతిపదార్థం
ఇతి
= ఈ విధంగా, ఆరినికారణస్మరణాత్ = శత్రువులు చేసిన పరాభవాలను తలచుకోవడం వల్ల, ఆకులం = క్షోభను పొందినట్టి (కోపంతో కలత చెందినట్టి), అర్జునాగ్రజమ్ = అర్జునుని అన్నయైన భీమసేనుని గురించి, నయవర్త్మ = నీతి మార్గమును, అనాకులం = అసంకీర్ణముగా (స్పష్టముగా మరియు
గందరగోళం లేకుండా), అనుశాసతమ్ = ఉపదేశిస్తున్నట్టి ఆ యుధిష్ఠిరుని
(ధర్మరాజును), అభివాఞ్ఛతః = తాను కోరుకున్న, అర్థః = ప్రయోజనము (మనోరథము), స్వయం ఇవ = స్వయముగా తానే నడచి వచ్చినట్లు, పరాశరాత్మజః = పరాశర మహర్షి కుమారుడైన వేదవ్యాస మహర్షి, సమభీయాయ = వచ్చి కలిసెను (అక్కడికి విచ్చెసెను).
(గమనిక: వ్యాఖ్యానంలోని రెండవ పక్షం ప్రకారం: నయవర్త్మాకులం = నీతి
మార్గం నుండి తొలగి తొందరపాటు పడుతున్న, అర్జునాగ్రజమ్ =
భీమసేనుని, ఇతి = ఈ విధంగా, అనాకులం = ప్రశాంతంగా, అనుశాసతమ్ =
శిక్షిస్తూ/మందలిస్తూ ఉన్నట్టి ఆ ధర్మరాజును, పరాశరాత్మజః =
వ్యాసభగవానుడు వచ్చి కలిసెను).
తాత్పర్యం
ద్రుపద
నగరంలో శత్రువులు చేసిన పరాభవాలను గుర్తుచేసుకుంటూ క్రోధంతో రగిలిపోతున్న భీమునికి, ధర్మరాజు ఎంతో శాంతంగా, స్పష్టంగా రాజనీతి మార్గాలను ఉపదేశిస్తున్నాడు. ఆ
సమయంలో, మనుషులు తీవ్రంగా కోరుకునే ఒక గొప్ప ప్రయోజనమే (మనోరథమే) స్వయంగా రూపం
దాల్చి నడచివచ్చిందా అన్నట్లుగా, పరాశర నందనుడైన వేదవ్యాస మహర్షి స్వయంగా అక్కడికి
విచ్చేశారు.
విశేషాలు
(మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానానువాదం)
- పద వివరణ
మరియు అన్వయ భేదాలు: ‘ఇతి’ అనగా
ఈ ప్రకారంగా అని అర్థం. ‘ఆకులం’ అనగా శత్రువుల చేత చేయబడిన తిరస్కారమును
(అవమానాలను) స్మరించుకోవడం వల్ల క్షుభితడైన (వ్యాకులపడిన) ‘అర్జునాగ్రజమ్’
అనగా అర్జునుని అగ్రజుడైన భీమసేనుని అని అర్థం. ‘నయవర్త్మ’ అనగా నీతి
మార్గమును, ‘అనాకులమ్’ అనగా సంకరము లేకుండా (స్పష్టముగా)
ఉండేటట్లుగా ‘అనుశాసతమ్’ అంటే ఉపదేశిస్తున్నట్టి ఆ ధర్మరాజును అని ఒక అర్థం.
- వ్యాకరణ
విశేషం: ఇక్కడ
‘అనుశాసతమ్’ అనే శతృప్రత్యయాంత రూపంలో ‘జక్షిత్యాదయ షట్’ అనే వ్యాకరణ సూత్రం
ప్రకారం ‘అభ్యస్త’ సంజ్ఞ రావడం వల్ల ‘నుమ్’ ఆగమం రాలేదు (అనగా 'అనుశాసంతమ్' అని
కాకుండా 'అనుశాసతమ్' అని రూపం
సిద్ధించింది).
- ద్వితీయ
పక్ష అన్వయం: ఈ పదాలను
మల్లినాథుడు మరో రకంగా కూడా విడదీసి చూపించారు. ‘నయవర్త్మాకులమ్’ అనగా నీతి
మార్గము నుండి స్ఖలితుడైన (తొందరపాటు పడుతున్న) భీముని, ‘ఇత్థమ్’ అనగా ఈ విధంగా, ‘అనాకులమ్’ అంటే ప్రశాంతంగా ‘అనుశాసతమ్’ అంటే
శిక్షిస్తూ లేదా మందలిస్తున్నట్టి ఆ యుధిష్ఠిరుని (ధర్మరాజును) అని కూడా భావం
చెప్పవచ్చు.
- వ్యాస
మహర్షి ఆగమనం: అటువంటి
సమయములో ‘పరాశరాత్మజః’ అనగా పరాశర మహర్షి కుమారుడైన వేదవ్యాసుడు అక్కడికి
వచ్చాడు. ఆయన రాక ఎలా ఉందంటే — ‘స్వయమభివాఞ్ఛతోఽర్థ ఇవ’ అనగా తాము మనస్సులో
అత్యంత భక్తితో కోరుకున్న ప్రయోజనమే (మనోరథమే) సాక్షాత్తుగా తరలివచ్చినట్లుగా
ఉంది.
- అలంకార
నిర్ణయం: కోరుకున్న
ప్రయోజనం స్వయంగా నడచివచ్చిందా అన్నట్లు వ్యాసమహర్షి రాకను వర్ణించడం వల్ల
ఇక్కడ "ఉత్ప్రేక్షాలంకారం" (సాక్షాత్ మనోరథ ఇవేత్యుత్ప్రేక్షా)
సంభవించింది.
కిరాతార్జునీయం
- ద్వితీయ సర్గ (55, 56 శ్లోకాలు -
యుగ్మము)
శ్లోకాలు
మధురైరవశాని
లంభయన్నపి తిర్యంచి శమం నిరీక్షితైః,
పరితః
పటు బిభ్రదేనసాం దహనం ధామ విలోకనక్షమమ్. 55
సహసోపగతస్సవిస్మయం
తపసాం సూతిరసూతిరాపదాం,
దదృశే
జగతీభుజా మునిస్స వపుష్మానివ పుణ్యసంచయః. 56
ప్రతిపదార్థం
మధురైః
= ప్రశాంతమైనట్టి (సౌమ్యమైన), నిరీక్షితైః = తన చూపుల చేత, అవశాని = తమ వశములో లేనట్టి (క్రూర స్వభావం కలవి లేదా ప్రతికూలమైనవి
అయిన), తిర్యంచి అపి = పశుపక్ష్యాదులను సైతం, శమం = శాంతిని, లంభయన్ = పొందేలా చేయుచున్నవాడును, పరితః = అంతటా
(నలువైపులా), పటు = ఉజ్జ్వలమైనట్టియు, ఏనసాం = పాపములను, దహనం =
దహించివేసేది (నివృత్తి చేసేది) అయినప్పటికిని, విలోకనక్షమమ్ =
చూచుటకు శక్యమైనట్టి (నేత్రపర్వమైన), ధామ = తేజస్సును, బిభ్రత్ =
ధరించియున్నవాడును, సహసా = అకస్మాత్తుగా, ఉపగతః = విచ్చేసినవాడును, తపసాం = తపస్సులకు, సూతిః =
పుట్టినిల్లయినవాడును (ప్రభవ స్థానమైనవాడును), ఆపదాం = ఆపదలకు, అసూతిః = పుట్టని చోటైనవాడు (ఆపదలను నివారించేవాడును), వపుష్మాన్ = మూర్తీభవించిన (శరీరమును ధరించిన), పుణ్యసంచయః ఇవ = పుణ్యరాశియా అన్నట్లు ఉన్నవాడును అయిన, సః మునిః = ఆ వ్యాసమహర్షి, జగతీభుజా = భూపాలుడైన యుధిష్ఠిరుని (ధర్మరాజు)
చేత, సవిస్మయం = ఆశ్చర్యముతో కూడుకున్నట్లుగా, దదృశే = చూడబడెను.
తాత్పర్యం
ఆ
వ్యాసమహర్షి చూపులు ఎంతో మధురంగా, ప్రశాంతంగా ఉన్నాయి. ఆ చూపుల మహత్తు వల్ల క్రూర
జంతువులు, పక్షులు కూడా తమ సహజ వైరాలను మరిచి ప్రశాంతతను పొందుతున్నాయి. ఆయన
చుట్టూ పాపాలను సంహరించే అంతటి ఉజ్జ్వలమైన తేజస్సు ఉన్నప్పటికీ, సాధారణ అగ్నిలా కాకుండా, అది కళ్లకు ఎంతో హాయిని గొలుపుతూ దర్శనీయంగా
ఉంది. తపస్సుకు నిధి, ఆపదలను తొలగించే రక్షకుడు అయిన ఆ వ్యాసభగవానుడు
అకస్మాత్తుగా అక్కడ ప్రత్యక్షమయ్యాడు. ఆయనను చూడగానే సాక్షాత్తు పుణ్యసమూహమే ఒక
శరీరమును ధరించి నడచివచ్చిందా అన్నట్లుంది. అట్టి మునీంద్రుని ధర్మరాజు ఎంతో
ఆశ్చర్యంతో, భక్తితో దర్శించుకున్నాడు.
విశేషాలు (మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానానువాదం)
- అవతారికా
భావం: వ్యాసమహర్షి రాకను మరింతగా
వర్ణించడానికి ఇక్కడ ‘యుగ్మము’ (రెండు శ్లోకాలను కలిపి ఒకే అన్వయంగా చెప్పడం)
ఉపయోగించబడింది.
- పద వివరణ
మరియు వ్యాకరణ విశేషాలు: ‘మధురైః’
అనగా శాంతమైన (సౌమ్యమైన) ‘నిరీక్షితైః’ అంటే అవలోకనముల చేత (చూపుల చేత) అని
అర్థం. ఇక్కడ ‘నిరీక్షిత’ అనే పదంలో ‘నపుంసకే భావే క్తః’ అనే సూత్రం ప్రకారం
భావార్థంలో ‘క్త’ ప్రత్యయం వచ్చింది. ‘అవశాని’ అనగా తమ ఆధీనంలో లేనివి లేదా
ప్రతికూలమైనవి అని అర్థం (వశ ఆయత్తతాయాం చేతి విశ్వః అనే నిఘంటు ప్రమాణం
ప్రకారం వశము అంటే ఆధీనము). అటువంటి ‘తిర్యంచి అపి’ అంటే పశుపక్ష్యాదులను
సైతం ‘శమమ్ లంభయన్’ అంటే శాంతిని పొందునట్లు చేయుచున్నవాడు. ఇక్కడ ‘లభేశ్చ’
అనే సూత్రం చేత ‘నుమ్’ ఆగమము, ‘గతిబుద్ధి...’
అనే సూత్రం చేత ద్వికర్మకత్వం సిద్ధించాయి.
- తేజస్సు
యొక్క విలక్షణత: ‘పటు’ అనగా
ఉజ్జ్వలమైనది. ‘ఏనసాం’ అంటే పాపములను, ‘దహ్యతే
అనేనేతి దహనమ్’ — దేనిచేత దహించబడుతుందో అది దహనము అనగా నివర్తకము
(పోగొట్టేది). ఆ తేజస్సు పాపాలను దహించేదైనప్పటికీ, ‘విలోకనక్షమమ్’ అనగా చూచుటకు వీలైనది
(దర్శనీయమైనది). లౌకికమైన అగ్ని తేజస్సును మనం కళ్లతో నేరుగా చూడలేము, కానీ మహర్షి తేజస్సు అంతకంటే విలక్షణమైనది
కాబట్టి చూడముచ్చటగా ఉందని భావం. అటువంటి ‘ధామ’ (తేజస్సును) ‘పరితః’ అంటే
నలువైపులా ‘బిభ్రత్’ (ధరించినవాడు).
- మహర్షి
వైభవం: ‘సహసోపగతః’ అనగా అకస్మాత్తుగా
వచ్చినవాడు. ‘తపసాం సూతిః’ అనగా తపస్సులకు ప్రభవ స్థానమైనవాడు (పుట్టుకకు
కారణమైనవాడు), ‘ఆపదామ్
అసూతిః’ అనగా ఆపదలు పుట్టకుండా చేసేవాడు లేదా నివారించేవాడు అని అర్థం.
- అలంకార
నిర్ణయం: ‘స మునిః’
అనగా ఆ వ్యాసమహర్షి, ‘వపుష్మాన్
పుణ్యసంచయః ఇవ’ — శరీరమును ధరించిన పుణ్యరాశి వలె ఉన్నాడు అని వర్ణించడం వల్ల
ఇక్కడ "ఉత్ప్రేక్షాలంకారం" సంభవించింది. అట్టి మహర్షిని ‘జగతీభుజా’
అనగా రాజైన యుధిష్ఠిరుడు ‘సవిస్మయమ్’ (ఆశ్చర్యముతో) ‘దదృశే’ (చూశాడు) అని
మల్లినాథుడు వ్యాఖ్యానించారు.
కిరాతార్జునీయం
- ద్వితీయ సర్గ (57వ శ్లోకం)
శ్లోకం
అథోచ్చకైరాసనతః
పరార్ధ్యాదుద్యన్స ధూతారుణవల్కలాగ్రః,
రరాజ
కీర్ణాకపిశాంశుజాలః శృంగాత్సుమేరోరివ తిగ్మరశ్మిః. 57
ప్రతిపదార్థం
అథ =
ఆ వ్యాసమహర్షిని దర్శించిన తర్వాత, ఉచ్చకైః = ఎత్తైనట్టియు, పరార్ధ్యాత్ = అత్యంత శ్రేష్ఠమైనట్టియు, ఆసనతః = (తాను
కూర్చున్న) సింహాసనము నుండి, ఉద్యన్ = పైకి లేస్తున్నవాడును, అత ఏవ = అందువల్లనే, ధూత = కదల్చబడిన (కంపించిన), అరుణ = ఎర్రనైన, వల్కలాగ్రః = నారచీరల అంచులు కలవాడును, కీర్ణ = నలువైపులా వ్యాపించిన, ఆకపిశ = ఈషత్ పింగళ వర్ణము (దోర యెరుపు-నలుపు
కలిసిన రంగు) గల, అంశుజాలః = కిరణసమూహము కలవాడును అయిన, సః = ఆ
యుధిష్ఠిరుడు (ధర్మరాజు), సుమేరోః = మేరుపర్వతం యొక్క, శృంగాత్ = శిఖరం నుండి, ఉద్యన్ = పైకి లేస్తున్న (ఉదయిస్తున్న), తిగ్మరశ్మిః ఇవ = సూర్యుని వలె, రరాజ = ప్రకాశించెను (శోభిల్లెను).
తాత్పర్యం
వ్యాసమహర్షి
అకస్మాత్తుగా ప్రత్యక్షం కాగానే, ధర్మరాజు ఆయనకు గౌరవపూర్వకంగా నమస్కరించడానికి
తను కూర్చున్న ఎత్తైన, శ్రేష్ఠమైన సింహాసనం నుండి ఒక్కసారిగా పైకి
లేచాడు. అలా లేచే సమయంలో ఆయన ధరించిన ఎర్రటి నార వస్త్రాల అంచులు పైకి కదిలాయి. ఆ
సమయంలో ధర్మరాజు దేహం నుండి వెలువడే దోర ఎరుపు రంగు తేజస్సు నలువైపులా
వ్యాపించింది. ఆ దృశ్యం ఎలా ఉందంటే — బంగారుమయమైన సుమేరు పర్వత శిఖరం నుండి
కిరణాలను ప్రసరిస్తూ పైకి ఉదయిస్తున్న బాలసూర్యుని వలె ధర్మరాజు ఎంతో తేజోవంతంగా
శోభిల్లాడు.
విశేషాలు
(మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానానువాదం)
- పద వివరణ
మరియు అవతారిక: ‘అథ’ అనగా
వ్యాసమహర్షిని దర్శించిన వెంటనే అని అర్థం. ‘ఉచ్చకైః’ అనగా ఎత్తైనది, ‘పరార్ధ్యాత్’ అనగా అత్యంత శ్రేష్ఠమైనది అని
భావం.
- వ్యాకరణ
విశేషం: ఇక్కడ
‘పరార్ధ్యాత్’ అనే పదం ‘అర్ధాద్యత్’ మరియు ‘పరావరాధమోత్తమపూర్వాచ్చ’ అనే
వ్యాకరణ సూత్రాల ప్రకారం ‘యత్’ ప్రత్యయం చేరడం వల్ల సిద్ధించింది.
- క్రియ
మరియు రూప వర్ణన: అట్టి
‘ఆసనతః’ అనగా సింహాసనము నుండి ‘ఉద్యన్’ అంటే పైకి లేస్తున్నవాడై అని అర్థం.
రాజు ఒక్కసారిగా పైకి లేవడం వల్ల ‘ధూతాని’ అంటే కదల్చబడినవి, ‘అరుణాని’ అంటే ఎర్రనైనవి అయిన
‘వల్కలాగ్రాణి’ (నారవస్త్రాల అంచులు) ఎవరికి కలవో వాడు అని భావం. ఆ సమయంలో
‘సః రాజా’ — ఆ ధర్మరాజు, ‘కీర్ణమ్’
అనగా విస్తరించిన, ‘ఆకపిశమ్’
అనగా కొంచెం నలుపు, ఎరుపు
కలగలిసిన (ఈషత్ పింగళ వర్ణము గల) ‘అంశుజాలమ్’ అంటే కిరణసమూహము కలవాడై
ప్రకాశించాడు.
- ఉపమాన
ప్రదర్శన: దీనిని
వర్ణించడానికి భారవి ఒక సుందరమైన ఉపమానాన్ని ఇచ్చాడు. ‘సుమేరోః శృంగాత్’ అనగా
బంగారుమయమైన మేరుపర్వత శిఖరం నుండి ‘ఉద్యన్’ అంటే పైకి వస్తున్న ‘తిగ్మరశ్మిః
ఇవ’ — తీక్షణమైన కిరణాలు గల సూర్యుని వలె, ‘రరాజ’ అంటే
‘శుశుభే’ (మిక్కిలి శోభిల్లెను) అని మల్లినాథుడు వివరించారు. ఇక్కడ సింహాసనం
మేరుశిఖరంతోనూ, ధర్మరాజు
సూర్యునితోనూ చక్కగా ఉపమించబడ్డారు.
కిరాతార్జునీయం
- ద్వితీయ సర్గ (58వ శ్లోకం)
శ్లోకం
అవహితహృదయో
విధాయ సో౽ర్హా మృషివదృషిప్రవరే గురూపదిష్టామ్,
తదనుమతమలంచకార
పశ్చాత్ప్రశమ ఇవ శ్రుతమాసనం నరేంద్రః. 58
ప్రతిపదార్థం
అవహితహృదయః
= ఏకాగ్రత గల చిత్తముతో (అప్రమత్త చిత్తము కలవాడై), సః నరేంద్రః = ఆ
రాజైన ధర్మరాజు, ఋషిప్రవరే = మునిశ్రేష్ఠుడైన ఆ వ్యాసభగవానుని యందు, ఋషివత్ = మునులకు తగినట్లుగా (మహర్షులకు చేయదగిన), గురూపదిష్టామ్ = పెద్దల చేత లేదా మన్వాది శాస్త్రకారుల చేత
ఉపదేశించబడిన శాస్త్రీయమైన పద్ధతిలో, అర్హామ్ = పూజను (అర్ఘ్య ప్రదానాది సత్కారమును), విధాయ = ఆచరించి, పశ్చాత్ = ఆ తర్వాత, ప్రశమః = శాంతి గుణము, శ్రుతమ్ ఇవ = శాస్త్ర శ్రవణమును వలె, తదనుమతమ్ = ఆ వ్యాసమహర్షి చేత అనుజ్ఞ ఇవ్వబడిన (అనుమతించబడిన), ఆసనమ్ = ఆసనమును, అలంచకార = అలంకరించెను (కూర్చుండెను).
తాత్పర్యం
ఆ
రాజేంద్రుడైన ధర్మరాజు ఎంతో ఏకాగ్రతతో, భక్తిశ్రద్ధలతో మునిశ్రేష్ఠుడైన వేదవ్యాసునికి
మహర్షులకు చేయదగిన విధివిధానాలతో, శాస్త్రోక్తంగా అర్ఘ్యపాద్యాది సత్కారాలను
ముగించాడు. ఆ తర్వాత, వ్యాసమహర్షి అనుమతి తీుకుని తగిన ఆసనంపై
కూర్చున్నాడు. ఆ దృశ్యం ఎలా ఉందంటే — సహజమైన శాంతి లేదా ఇంద్రియ నిగ్రహం అనే ఉత్తమ
గుణము, తాను అభ్యసించిన వేదశాస్త్ర విజ్ఞానాన్ని ఆశ్రయించి దానికి మరింత
శోభను చేకూర్చినట్లుగా ఉంది.
విశేషాలు
(మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానానువాదం)
- పద వివరణ
మరియు కోశ ప్రమాణం: ‘అవహితహృదయః’
అనగా అప్రమత్తమైన లేదా ఏకాగ్రతతో కూడిన చిత్తము గలవాడై అని అర్థం. ‘చిత్తం తు
చేతో హృదయమ్’ అనే అమరకోశ ప్రమాణం ప్రకారం హృదయము అంటే చిత్తము (మనస్సు) అని
భావం. ‘ఋషిప్రవరే’ అనగా మునిశ్రేష్ఠుడైన వ్యాసుని యందు అని అర్థం.
- వ్యాకరణ
మరియు శాస్త్ర విశేషాలు: ‘ఋషివత్’
అనగా ఋషులకు యోగ్యమైన పూజ అని అర్థం. ఇక్కడ ‘అర్హార్థే వతి ప్రత్యయః’ అనే
సూత్రం ప్రకారం ‘వతి’ ప్రత్యయం వచ్చింది. ‘గురూపదిష్టామ్’ అనగా మన్వాదుల చేత ప్రణీతమైన శాస్త్రవిహితమైన పద్ధతి అని భావం.
‘అర్హామ్’ అనగా పూజను (సత్కారమును). ఇక్కడ ‘గురోశ్చ హలః’ అనే సూత్రం చేత అకార
ప్రత్యయం వచ్చి ‘అర్హా’ అనే రూపం ఏర్పడింది. ఇటువంటి పూజను ‘విధాయ’ అనగా చేసి
అని అర్థం.
- ఉపమాన
సమర్థన: ‘పశ్చాత్’
అనగా పూజ ముగిసిన తర్వాత, ‘తదనుమతమ్’
అంటే ఆ వ్యాసుని చేత అనుజ్ఞ పొందిన ‘ఆసనమ్’ (ఆసనమును) అధిష్టించాడు. దీనిని
వర్ణించడానికి మల్లినాథుడు ఒక చక్కని సాదృశ్యాన్ని చూపారు. ‘ప్రశమః’ అనగా
శాంతి గుణము, ‘శ్రుతమ్’
అంటే శాస్త్ర శ్రవణమును ఏ విధంగానైతే అలంకరిస్తుందో, అలాగే ధర్మరాజు ఆసనాన్ని అలంకరించాడు
(అలంచకార).
- పూర్వ
సందర్భ స్మరణ: ఈ
సందర్భంగా భారవి కావ్యంలోనే పూర్వం (మొదటి సర్గలో) చెప్పబడిన “ప్రశమస్తస్య భవత్యలంక్రియా” (శాంతమే అతనికి ఆభరణం) అనే సూక్తిని
మల్లినాథుడు గుర్తుచేశారు. అనగా, ధర్మరాజు
కేవలం ఆసనంపై కూర్చోలేదు, ముని యొక్క
అనుజ్ఞను పొంది ఆసనాన్ని అధిష్టించడం ద్వారా తన వినయాన్ని, శాంతి గుణాన్ని నిరూపించుకుని ఆ స్థానానికి
మరింత గౌరవాన్ని తెచ్చాడని భావం.
కిరాతార్జునీయం
- ద్వితీయ సర్గ (59వ శ్లోకం)
శ్లోకం
వ్యక్తోదితస్మితమయూఖవిభాసితోష్ఠః
తిష్ఠన్
మునేరభిముఖం స వికీర్ణధామ్నః,
తన్వంతమిద్ధమభితో
గురుమంశుజాలం
లక్ష్మీమువాహ
సకలస్య శశాంకమూర్తేః. 59
ప్రతిపదార్థం
వ్యక్తోదితస్మితమయూఖవిభాసితోష్ఠః
= స్పష్టముగా పైకి పొంగిపొరలుతున్న చిరునవ్వు యొక్క కాంతి కిరణాల చేత
ప్రకాశింపబడుతున్న పెదవులు కలవాడును, వికీర్ణధామ్నః = నలువైపులా విస్తరించిన తేజస్సు
కలవాడును అయిన, మునేః = ఆ వ్యాసమహర్షి యొక్క, అభిముఖం = ఎదురుగా, తిష్ఠన్ =
నిలబడియున్నవాడును అయిన, సః = ఆ రాజైన ధర్మరాజు, అభితః = తన చుట్టూ (లేదా మునికి ఎదురుగా), ఇద్ధం = ప్రజ్వరిల్లుతున్న (దీప్తమైన), అంశుజాలం = కిరణ
సమూహమును, తన్వంతం = వ్యాపింపజేస్తున్న, గురుం = గురు గ్రహమును (బృహస్పతిని) చూస్తున్న, సకలస్య = సంపూర్ణుడైన (షోడశకళాపూర్ణుడైన), శశాంకమూర్తేః = చంద్రుని యొక్క, లక్ష్మీం = శోభను (కాంతిని), ఉవాహ = వహించెను (పొందెను).
తాత్పర్యం
నలువైపులా
దివ్యతేజస్సును విరజిమ్ముతున్న వ్యాసమహర్షి ఎదుట ధర్మరాజు ఎంతో వినయంతో, ప్రసన్నమైన వదనంతో నిలబడ్డాడు. ఆ సమయంలో ఆయన పెదవులపై చిందిన
చిరునవ్వుల కాంతిరేఖలు ముఖానికి మరింత శోభను తెచ్చాయి. మహాతేజస్వి అయిన వ్యాసముని
ఎదుట, చిరునవ్వులు చిందిస్తూ నిలిచిన ధర్మరాజు దృశ్యం ఎలా ఉందంటే — ఆకాశంలో
అమిత కాంతిని వెదజల్లుతున్న గురుగ్రహం (బృహస్పతి) ఎదురుగా, తన నిండు కళలతో, అమృత కిరణాలతో ప్రకాశిస్తున్న పూర్ణచంద్రుని శోభ
వలె ఉంది.
విశేషాలు
(మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానానువాదం)
- పద వివరణ
మరియు కోశ ప్రమాణం: ‘వ్యక్తోదిత...’
అనగా ‘స్పష్టోద్దతైః’ — స్పష్టముగా వ్యక్తమవుతున్న చిరునవ్వు కిరణాల
(స్మితమయూఖైః) చేత ప్రకాశింపబడుతున్న పెదవులు (ఓష్ఠౌ) కలవాడు అని అర్థం.
‘వికీర్ణధామ్నః’ అనగా విస్తరించిన తేజస్సు గల ‘మునేరభిముఖం’ — ఆ వ్యాసమహర్షి
ఎదురుగా ‘తిష్ఠన్’ (నిలబడినవాడై) ‘సః నృపః’ (ఆ రాజు ధర్మరాజు) ప్రకాశించాడు.
‘గురుమ్’ అనే పదానికి గల నానార్థాలను స్పష్టం చేయడానికి ‘గురూ
గీష్పతిపిత్రాద్యా’ అనే అమరకోశ ప్రమాణాన్ని మల్లినాథుడు ఉదహరించారు. దీని
ప్రకారం ఇక్కడ ‘గురు’ అనగా దేవగురువైన బృహస్పతి (గీష్పతి) అని అర్థం.
- వ్యాకరణ
విశేషం: ఇక్కడ
శ్లోకంలోని ‘అభితః’ అనే పద ప్రయోగం వల్ల, ‘అభితః పరిత
సమయానికషాహాప్రతియోగేషు దృశ్యతే’ అనే వ్యాకరణ నియమం ప్రకారం ద్వితీయా విభక్తి
వచ్చి ‘గురుమ్ అంశుజాలమ్ తన్వంతమ్’ అనే రూపాలు సిద్ధించాయి.
- ఉపమాన
అన్వయం: ‘ఇద్ధమ్’
అనగా దీప్తమైన (ప్రకాశవంతమైన) కిరణ సమూహాన్ని నలువైపులా వ్యాపింపజేస్తున్న
గురుగ్రహం ఎదుట, ‘సకలస్య’
అంటే సంపూర్ణుడైన ‘శశాంకమూర్తేః’ (చంద్రుని యొక్క) ‘లక్ష్మీమ్’ (శోభను) ఆ
రాజు ‘ఉవాహ’ (వహించాడు) అని భావం.
- అలంకార నిర్ణయం: ఈ శ్లోకంలో "పదార్థవృత్తి నిదర్శనాలంకారం" సంభవించింది. ఉపమేయమైన రాజుకు, ఉపమానమైన చంద్రుని యొక్క ధర్మమైన ‘లక్ష్మి’ (శోభ) తో సాక్షాత్తుగా సంబంధం కుదరదు (రాజు చంద్రుని శోభను నేరుగా ధరించలేడు). అందువల్ల ‘చంద్రశోభ వంటి శోభను ధరించాడు’ అని ఇక్కడ ప్రతిబింబీకరణ చేయడం జరిగింది. ఇలా శ్లోక పాదాలలో వస్తుసంబంధం అసంభవమైనప్పుడు సాదృశ్యం వల్ల లభించే అలంకారాన్ని నిదర్శన అలంకారం అంటారు. దీనిని సమర్థిస్తూ మల్లినాథుడు అలంకార శాస్త్ర సూత్రాన్ని ఉదహరించారు: “ప్రతిబింబస్యాకరణం సంభవతా యత్ర వస్తుయోగేన, తత్సామ్యమసంభవతా నిదర్శనా సా ద్విధాభిమతా” — అనగా ఎక్కడైతే వస్తువుల కలయిక నేరుగా సంభవించదో, అక్కడ ప్రతిబింబ భావన ద్వారా సామ్యాన్ని కుదర్చడమే నిదర్శనాలంకారం.
ఇతి
శ్రీపదవాక్యప్రమాణపారావారపారీణ... — పద (వ్యాకరణం), వాక్య (మీమాంస), ప్రమాణ (న్యాయశాస్త్రం) అనే శాస్త్ర సముద్రాలను
దాటిన మహామహోపాధ్యాయ కోలాచల మల్లినాథ సూరి విరచించిన, "ఘంటాపథం" అనే ప్రసిద్ధ కిరాతార్జునీయ వ్యాఖ్యానంలో ద్వితీయ సర్గ సంపూర్ణము.
No comments:
Post a Comment