మల్లినాథసూరి వ్యాఖ్యానాన్ని అనుసరించి, కిరాతార్జునీయం 16వ సర్గ శ్లోకాల వివరణ
1. మొదటి శ్లోకం
తతః కిరాతాధిపతేరలఘ్వీమాజిక్రియాం వీక్ష్య
వివృద్ధమన్యుః । స తర్కయామాస వివిక్తతర్కశ్చిరం విచిన్వన్నితి
కారణాని ॥ 1 ॥
ప్రతిపదార్థం: తతః = అటుపిమ్మట; కిరాతాధిపతేః =
కిరాతరాజు యొక్క; అలఘ్వీం = గొప్పదైన; ఆజిక్రియాం =
యుద్ధక్రియను; వీక్ష్య = చూచి; వివృద్ధమన్యుః =
మిక్కిలి పెరిగిన కోపము కలవాడును; వివిక్తతర్కః = నిర్దోషమైన ఊహాశక్తి కలవాడును; అయిన; సః = ఆ అర్జునుడు; కారణాని =
యుద్ధభారమును మోయలేకపోవుటకు గల కారణములను; చిరం = చాలాసేపు; విచిన్వన్ =
విచారించుచు; ఇతి = ఈ వక్ష్యమాణ ప్రకారముగా; తర్కయామాస =
ఊహించెను.
తాత్పర్యం: అటుపిమ్మట, ఆ కిరాతరాజు యొక్క
అసాధారణమైన యుద్ధ పరాక్రమాన్ని చూచి అర్జునునకు కోపం మిక్కిలి హెచ్చింది. నిర్మలమైన బుద్ధి
పరాక్రమము కలిగిన అతడు, తన శస్త్రాస్త్రములు ఆ కిరాతునిపై
పనిచేయకపోవడానికి గల కారణాలను చాలాసేపు మనస్సులో విచారిస్తూ, రాబోవు శ్లోకాలలో
చెప్పబోయే విధంగా వితర్కించుకోవడం ప్రారంభించాడు.
విశేషాలు (మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానానుసారం): మల్లినాథుని
ఘంటాపథ వ్యాఖ్యానం ప్రకారం 'తతః'
అనగా కిరాతరాజు యొక్క యుద్ధ చేష్టను చూచిన తర్వాత అని అర్థం. 'అలఘ్వీం' అనగా గురువైన లేదా
గొప్పదైన రణకర్మ అని భావం. 'వివృద్ధమన్యుః' అనగా మిక్కిలి
వృద్ధి పొందిన కోపం కలవాడని అర్థం.
'వివిక్తతర్కః' లో వివిక్త అనగా
నిష్కళంకమైన (దోషరహితమైన), తర్కము అనగా ఊహ లేదా జ్ఞానము కలవాడు అని
మల్లినాథుడు వివరించాడు. 'కారణాని' అనగా తన యుద్ధ
శక్తి తగ్గడానికి గల కారణాలను విమృశించుచు (విచిన్వన్), 'ఇతి' అనగా వక్ష్యమాణ
ప్రకారముగా, 'తర్కయామాస' అనగా ఊహించెనని
వ్యాఖ్యానించారు. ఇక్కడి నుండి రాబోవు ఇరవై మూడు శ్లోకాలలో
అర్జునుని వితర్కమే వర్ణించబడుతుందని మల్లినాథుడు పీఠికగా పేర్కొన్నాడు.
2. రెండవ శ్లోకం
మదస్రుతిశ్యామితగండలేఖాః క్రామంతి
విక్రాంతనరాధిరూఢాః । సహిష్ణవో నేహ యుధామభిజ్ఞా నాగా
నగోచ్ఛ్రాయమివాక్షిపంతః ॥ 2 ॥
ప్రతిపదార్థం: ఇహ = ఈ యుద్ధమునందు; మదస్రుతిశ్యామితగండలేఖాః
= మదధారల స్రావముచేత నల్లగా చేయబడిన కపోలభాగములు కలవియు; విక్రాంతనరాధిరూఢాః
= పరాక్రమవంతులైన రౌతులచేత అధిరోహించబడినవియు; సహిష్ణవః =
యుద్ధభారమును ఓర్చగలిగినవియు; యుధాం = యుద్ధముల యొక్క; అభిజ్ఞాః = శిక్షణ
పొందినవియు (తెలిసినవియు); నగోచ్ఛ్రాయం = పర్వతముల యొక్క ఔన్నత్యమును; ఆక్షిపంతః ఇవ =
తిరస్కరించుచున్నట్లు ఉన్నవియు అయిన;
నాగాః = ఏనుగులు; న క్రామంతి = (ఇతర
యుద్ధములలో వలె) సంచరించుట లేదు.
తాత్పర్యం: ఈ యుద్ధంలో, మదధారలు స్రవించడం
చేత నల్లబడిన కపోలభాగాలు కలిగి, శూరులైన రౌతులు అధిరోహించి ఉన్నట్టియు, యుద్ధభారమును
ఓర్వగలట్టియు, యుద్ధవిద్యలలో చక్కగా శిక్షణ పొందినట్టియు, పర్వతాల ఎత్తును
సైతం తిరస్కరిస్తున్నట్లు ఉన్నతముగా ఉన్న ఏనుగులు ఇతర యుద్ధములలో వలె పరాక్రమంతో
ముందడుగు వేయడం లేదు.
విశేషాలు (మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానానుసారం): మల్లినాథుని
ప్రకారం 'మదస్రుతి' అనగా మద ప్రవాహములు; వాటిచేత
శ్యామీకృతములు (నల్లగా చేయబడినవి) గండలేఖలు (కపోలభాగాలు) గలవని అర్థం. 'విక్రాంత' శబ్దానికి
అమరకోశాన్ని ఉటంకిస్తూ 'శూరో వీరశ్చ విక్రాంతః' అని శూరులైన నరులచే
అధిరోహించబడినవని వివరించారు. 'సహిష్ణవః' అనగా రణభారమును
క్షమించగలవి (ఓర్చగలవి) అని అర్థం.
'యుధామభిజ్ఞాః' అనగా యుద్ధములందు
శిక్షింపబడినవి అని అర్థం చెపుతూ, ఇక్కడ కృద్యోగం వలన కర్మలో షష్ఠీ విభక్తి
వచ్చినట్లు వ్యాకరణ విశేషాన్ని తెలిపారు. 'నగోచ్ఛ్రాయం' లో ఉచ్ఛ్రాయ
శబ్దానికి పర్వతాల ఔన్నత్యమని అర్థం.
ఇక్కడ 'ఆక్షిపంతః ఇవ' అనగా వాటి ఉన్నతిని
ప్రతిషేధిస్తున్నట్లు ఉన్నవని ఉత్ప్రేక్షించబడింది. 'నాగాః' అనగా గజములు ఈ
సంగ్రామంలో చరించడం లేదని, ఇతర యుద్ధాలలో వలె ఇక్కడ వాటి పరాక్రమం సాగడం
లేదని భావం. అయినప్పటికీ నా శక్తీ హ్రాసం ఎందుకు
జరుగుతున్నదనేదే ఇక్కడ అన్నిటా తాత్పర్యాంశమని మల్లినాథుడు స్పష్టం చేశాడు.
3. మూడవ శ్లోకం
విచిత్రయా చిత్రయతేవ భిన్నాం రుచం రవేః
కేతనరత్నభాసా । మహారథౌఘేన న సంనిరుద్ధా పయోదమంద్రధ్వనినా ధరిత్రీ
॥ 3 ॥
ప్రతిపదార్థం: విచిత్రయా =
నానావిధ వర్ణములు కలదియు; రవేః = సూర్యుని యొక్క; రుచం = కాంతిని; చిత్రయతా ఇవ =
విచిత్ర వర్ణములుగా చేయుచున్నట్లు ఉన్నదియు అయిన; కేతనరత్నభాసా =
ధ్వజములందలి రత్నముల కాంతిచేత; భిన్నాం = కలపబడినదియు; పయోదమంద్రధ్వనినా =
మేఘము వలె గంభీరమైన ధ్వని కలదియు అయిన;
మహారథౌఘేన = గొప్పదైన రథముల సమూహముచేత; ధరిత్రీ = భూమి; న సంనిరుద్ధా =
ఆవరింపబడలేదు.
తాత్పర్యం: నానావర్ణాలు కలిగిన
ధ్వజములపై గల రత్నముల కాంతి, సూర్యుని కిరణములతో కలిసి ఆ సూర్యకాంతినే విచిత్ర
వర్ణాలుగా మార్చుచున్నదా అన్నట్లు ఉన్నతముగా ప్రకాశిస్తోంది. మేఘ గంభీర ఘోషను
కలిగి ఉన్న మహారథాల సమూహము చేత ఈ భూమండలమంతా ఆవరింపబడి ఉన్నప్పటికీ, నా రథబలం ముందు
వారి రథబలం నిలువలేకపోవడానికి గల కారణమేమిటో తెలియడం లేదు.
విశేషాలు (మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానానుసారం): మల్లినాథుడు
ఈ శ్లోకంలో 'విచిత్రయా' అనగా నానావర్ణములు
కలిగిన అని అర్థం చెప్పారు. 'కేతనరత్నభాసా' అనగా ధ్వజముల యొక్క
రత్నముల ప్రభచేత; 'భిన్నాం' అనగా సంవలితమైన
(కలిసిన) సూర్యుని కాంతిని విచిత్రవర్ణముగా చేయుచున్నట్లు ఉన్నదని వివరించారు. ధ్వజముల యొక్క
ఔన్నత్యం (ఎత్తు) కారణంగా ఇక్కడ ఉత్ప్రేక్షాలంకారం చెప్పబడింది. 'పయోదమంద్రధ్వనినా' అనగా మేఘము వలె
గంభీరమైన ఘోష కలిగినట్టియు, 'మహారథౌఘేన' అనగా గొప్ప రథముల
సమూహము చేత 'ధరిత్రీ' (భూమి) 'న సంనిరుద్ధా' అనగా ఆవరించబడలేదని
వ్యాఖ్యానించారు.
4. నాల్గవ శ్లోకం
సముల్లసత్ప్రాసమహోర్మిమాలం
పరిస్ఫురచ్చామరఫేనపంక్తి । విభిన్నమర్యాదమిహాతనోతి నాశ్మీయమాశా జలధేరివాంభః ॥
4 ॥
ప్రతిపదార్థం: ఇహ = ఈ యుద్ధమునందు; సముల్లసత్ప్రాసమహోర్మిమాలం
= ప్రకాశించుచున్న కుంతములు అనెడు పెద్ద అలల పంక్తులు కలదియు; పరిస్ఫురచ్చామరఫేనపంక్తి
= కదలాడుచున్న చామరములు అనెడు నురగ పంక్తులు కలదియు; జలధేః అంభః ఇవ =
సముద్రపు నీరు వలె; విభిన్నమర్యాదం = మేరలు దాటినట్లు (ఉచ్ఛృంఖలముగా); అశ్మీయం = గుఱ్ఱముల
సమూహము; ఆశాః = దిక్కులను; న ఆతనోతి =
ఆవరించుట లేదు.
తాత్పర్యం: ఈ యుద్ధంలో
ప్రకాశిస్తున్న ఈటెలు (కుంతములు) పెద్ద అలల మాలల వలె, కదలాడుతున్న
తెల్లని చామరాలు సముద్రపు నురగ పంక్తుల వలె శోభిస్తున్నాయి. సముద్రోదకం
తీరప్రాంతపు మేరలను దాటి ఉప్పొంగినట్లు, ఉచ్ఛృంఖలముగా
ప్రవహిస్తున్న ఈ శత్రు గుఱ్ఱముల సమూహం దిక్కులన్నింటినీ ముంచెత్తుతున్నట్లు
తోస్తున్నా, నా బాణముల ధాటికి అది ఎందుకు ఆగడం లేదో తెలియడం
లేదు.
విశేషాలు (మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానానుసారం): మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యానం ప్రకారం 'ఇహ'
అనగా ఈ యుద్ధమునందు; 'ప్రాసాః' అనగా కుంతములు
(ఈటెలు); దీనికి అమరకోశ ప్రమాణముగా 'ప్రాసస్తు కుంతః' అని చూపారు. ఆ ప్రాసములే
మహోర్ములు (పెద్ద అలలు) వలె ఉన్నవని,
వాటి మాలలు సముల్లసిస్తున్నవని అర్థం. 'చామరాణి
ఫేనా ఇవ' చామరములే నురగలు వలె ఉన్నవని, ఆ చామరఫేన పంక్తులు
పరిస్ఫురిస్తున్నవని వివరించారు. 'అశ్మీయం' అనగా అశ్వసమూహము
(గుఱ్ఱముల మంద) అని అర్థం చెపుతూ, 'బృందే త్వశ్మీయమాశ్వవత్' అనే అమరకోశాన్ని
ఉదహరించారు. 'జలధేరంభ ఇవ' సముద్రపు జలము వలె 'విభిన్నమర్యాదం' అనగా ఉచ్ఛృంఖలముగా
దిక్కులను (ఆశాః) ఆవరించడం లేదని వ్యాఖ్యానించారు.
5. ఐదవ శ్లోకం
హతాహతేత్యుద్ధతభీమఘోషైః సముజ్ఝితా
యోద్ధృభిరభ్యమిత్రమ్ । న హేతయః ప్రాప్తతడిత్త్విషః ఖే వివస్వదంశుజ్వలితాః
పతంతి ॥ 5 ॥
ప్రతిపదార్థం: హతాహత ఇతి = చంపుము
చంపుము అను; ఉద్ధతభీమఘోషైః = మిక్కిలి భయంకరమైన ధ్వనులు
చేయుచున్న; యోద్ధృభిః = యోధులచేత; అభ్యమిత్రం =
శత్రువులపైకి; సముజ్ఝితాః = విడువబడినవియు; వివస్వదంశుజ్వలితాః
= సూర్యకిరణములచేత ప్రకాశింపచేయబడినవియు; అత ఏవ = అందువలననే; ప్రాప్తతడిత్త్విషః
ఇవ = మెరుపుల కాంతిని పొందినట్లు ఉన్నవియు అయిన; హేతయః = ఆయుధములు; ఖే = ఆకాశమునందు; న పతంతి = పడుట
లేదు.
తాత్పర్యం: "చంపుము, నరుకుము" అంటూ
మిక్కిలి గంభీరంగా, భయంకరంగా అరుస్తున్న యోధుల చేత శత్రువులపైకి
ప్రయోగించబడినవై, సూర్యకిరణాల ప్రతిఫలనం చేత మెరుస్తూ, ఆకాశంలో మెరుపు
తీగల వలె ప్రకాశిస్తున్న ఆయుధాలు ఆకాశంలో సముల్లసిస్తూ పడటం లేదు (అనగా నా
అస్త్రబలముచే అవి అణచివేయబడుతున్నట్లు కనిపిస్తున్నా, కిరాతుడు మాత్రం
లొంగడం లేదు).
విశేషాలు (మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానానుసారం): మల్లినాథుడు
ఈ శ్లోకంలో 'హత'
అనగా ప్రహరించుము (కొట్టుము), 'ఆహత' అనగా ఖండించుము
(నరుకుము) అని అర్థం చెప్పారు. ఇది హన్ ధాతువు యొక్క లోట్ లకారం మధ్యమపురుష
బహువచన రూపమని వ్యాకరణ విశేషాన్ని చర్చించారు. 'ఇత్యేవం' ఇటువంటి ఉద్ధతములైన
(ప్రగల్భములైన), భీమములైన (భయంకరమైన) ఘోషలు కలిగిన యోధులచే 'అభ్యమిత్రం' అనగా అమిత్రుల
(శత్రువుల) అభిముఖముగా 'సముజ్ఝితాః' అనగా ముక్తములు
(విడువబడినవి) అని అర్థం. 'వివస్వతోఁశుభిః' అనగా సూర్యకిరణాల
ప్రతిఫలనం చేత జ్వలితములు (దీపితములు) అయినవని భావం. అందువలననే 'ప్రాప్తతడిత్త్విషః' మెరుపుల కాంతి వంటి
కాంతిని పొందినట్టి 'హేతయః'
అనగా శస్త్రములు ఆకాశంలో (ఖే) పడటం లేదని, అనగా సముల్లసిస్తూ
కనిపించడం లేదని వ్యాఖ్యానించారు. 'హేతిః స్యాదాయుధే' అనే విశ్వకోశ
ప్రమాణాన్ని హేతి శబ్దానికి ఆయుధమనే అర్థంలో ఉటంకించారు.
6. ఆరవ శ్లోకం
అభ్యాయతః సంతతధూమధూమ్రం వ్యాపి
ప్రభాజాలమివాంతకస్య । రజః ప్రతూర్ణాశ్వరథాంగనున్నం తనోతి న వ్యోమని
మాతరిశ్వా ॥ 6 ॥
ప్రతిపదార్థం: మాతరిశ్వా = వాయువు; అభ్యాయతః = వీరులను
చంపుటకు అభిముఖముగా వచ్చుచున్న; అంతకస్య = యముని యొక్క; సంతతధూమధూమ్రం =
ఎల్లప్పుడును పొగచేత నల్లబారినట్టియు;
వ్యాపి = సమస్తమును ఆవరించునట్టియు; ప్రభాజాలం ఇవ =
కాంతిసమూహము వలె ఉన్నట్టియు; ప్రతూర్ణాశ్వరథాంగనున్నం = వేగముగల గుఱ్ఱముల చేతను
రథచక్రముల చేతను రేపబడినట్టియు; రజః = పరాగమును (ధూళిని); వ్యోమని =
ఆకాశమునందు; న తనోతి = విస్తరింపచేయుట లేదు.
తాత్పర్యం: యుద్ధరంగంలో
శత్రువీరులను సంహరించడానికి వస్తున్న యముని యొక్క, పొగతో నిండి
నల్లబారినట్టి సమస్తాన్నీ ఆవరించే కాంతిసమూహం వలె ఈ ధూళి కనిపిస్తోంది. వేగంగా
పరుగెడుతున్న గుఱ్ఱాల కాళ్ళ వల్ల, రథచక్రాల ఘర్షణ వల్ల రేగిన ఈ పరాగాన్ని వాయువు
ఆకాశమంతటా విస్తరింపచేయడం లేదు (అనగా శత్రుసైన్యం నా బాణాల ధాటికి ఆగిపోవడంతో ధూళి
కూడా అణగిపోతోంది).
విశేషాలు (మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానానుసారం): మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యానం ప్రకారం 'అభ్యాయతః' అనగా వీరులను
సంహరించడానికి వస్తున్న అని అర్థం, ఇక్కడ ఇణ్ ధాతువుపై శతృప్రత్యయం వచ్చినట్లు
తెలిపారు. 'అంతకస్య' అనగా కాలస్వరూపుడైన
యముని యొక్క; 'సంతతధూమధూమ్రం' అనగా సతతము పొగ వలె
ధూసరమైన (నల్లబారిన); 'వ్యాపి' అనగా వ్యాపకమైన
కాంతిపుంజం (ప్రభాజాలం) వలె ఈ ధూళి స్థితమై ఉన్నదని వివరించారు. 'ప్రతూర్ణ' అనగా వేగవంతమైన
అశ్వముల చేతను, రథాంగములైన రథచక్రముల చేతను నున్నం అనగా
ప్రేరేపించబడిన (రేపబడిన) రజస్సును (రజః), మాతరిశ్వా అనగా
మరుత్తు (వాయువు) ఆకాశమునందు (వ్యోమని) విస్తరింపచేయడం లేదని (న తనోతి)
వ్యాఖ్యానించారు.
7. ఏడవ శ్లోకం
భూరేణునా రాసభధూసరేణ తిరోహితే వర్త్మని
లోచనానామ్ । నాస్త్యత్ర తేజస్విభిరుత్సుకానామహ్ని ప్రదోషః
సురసుందరీణామ్ ॥ 7 ॥
ప్రతిపదార్థం: అత్ర = ఈ
యుద్ధమునందు; రాసభధూసరేణ = గాడిద వలె కొంచెము తెల్లనైన ధూసర
వర్ణము కలిగిన; భూరేణునా = భూమి యొక్క ధూళిచేత; లోచనానాం = కన్నుల
యొక్క; వర్త్మని = మార్గము; తిరోహితే సతి =
కప్పబడగా; తేజస్విభిః = పరాక్రమవంతులైన వీరుల కొరకు; ఉత్సుకానాం =
ఎదురుచూచుచున్న; సురసుందరీణాం = దేవతాస్త్రీలకు; అహ్ని =
పగటికాలమునందే; ప్రదోషః = రాత్రిముఖము (చీకటి); నాస్తి = లేదు
(అనగా రాత్రి అను భ్రమ కలగలేదు).
తాత్పర్యం: ఈ రణరంగంలో గాడిద
వలె కొద్దిగా తెల్లనైన ధూసర వర్ణంతో కూడిన భూధూళి కంటిచూపును కప్పివేస్తోంది. వీరస్వర్గం
అలంకరించే శూరులను వరించడానికి ఆకాశంలో వేచి ఉన్న దేవతాస్త్రీల కంటిమార్గాన్ని ఈ
ధూళి కప్పివేసినప్పటికీ, వారికి పగటిపూటే రాత్రి అనే భ్రమ కలగడం లేదు (అనగా
ధూళి దట్టంగా లేకపోవడం వల్ల చీకటి కమ్మడం లేదు).
విశేషాలు (మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానానుసారం): మల్లినాథుడు
'రాసభః'
అనగా గర్దభము లేదా ఖరము అని అమరకోశాన్ని ('రాసభో గర్దభః ఖరః') ఉదహరిస్తూ, 'ధూసరేణ' అనగా కొంచెం
పాండువర్ణము (తెల్లనైన) అని వివరించారు. 'భూరేణునా' అనగా రేణువుల చేత
చక్షుర్మార్గము (లోచనానాం వర్త్మని) తిరోహితం కాగా, వీరవరణం కొరకు
వచ్చిన దేవతాస్త్రీలకు (సురసుందరీణాం) తేజస్వులైన వీరులందు ఉత్సుకత ఉన్నదని
తెలిపారు. ఇక్కడ 'ప్రసితోత్సుకాభ్యాం
తృతీయా చ' అనే సూత్రం చేత తృతీయా విభక్తి వచ్చినట్లు
వ్యాకరణాంశాన్ని చెప్పారు. అట్టి దేవతాస్త్రీలకు పగటిపూట (అహ్ని) ప్రదోషః
అనగా రాత్రిముఖము లేదు, అనగా అంధకారం వల్ల దృష్టి తిరోహితం కానందున వారికి
రాత్రి అనే భ్రమ కలగడం లేదని భావమని వ్యాఖ్యానించారు.
8. ఎనిమిదవ శ్లోకం
రథాంగసంక్రీడితమశ్వహేషా బృహంతి
మత్తద్విపబృంహితాని । సంఘర్షయోగాదివ మూర్ఛితాని హ్రాదం నిగృహ్ణంతి న
దుందుభీనామ్ ॥ 8 ॥
ప్రతిపదార్థం: రథాంగసంక్రీడితం =
రథచక్రముల యొక్క కూజితములును (ధ్వనులును); అశ్వహేషాః =
గుర్రముల యొక్క రణితములును (కకిలింతలును); బృహంతి = గొప్పవైన; మత్తద్విపబృంహితాని
= మదగజముల యొక్క గర్జనములును; సంఘర్షయోగాత్ ఇవ = పరస్పర స్పర్థా సంబంధము వలన
అన్నట్లు; మూర్ఛితాని సంతి = వృద్ధి పొందినవై; దుందుభీనాం = భేరీల
యొక్క; హ్రాదం = ధ్వనిని; న నిగృహ్ణంతి =
తిరస్కరించుట లేదు.
తాత్పర్యం: రథచక్రాల ధ్వనులు, గుర్రాల కకిలింతలు, మదించిన ఏనుగుల
గొప్ప గర్జనలు ఒకదానితో ఒకటి పోటీ పడుతున్నాయా అన్నట్లు మిక్కిలి వృద్ధి చెందాయి. అయినప్పటికీ, ఇవన్నీ కలిసి
యుద్ధభేరీల యొక్క గంభీర ధ్వనిని అణచివేయలేకపోతున్నాయి (అనగా రణరంగంలో శత్రువుల
కోలాహలం నా బాణాల వల్లే తగ్గుముఖం పట్టింది).
విశేషాలు (మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానానుసారం): మల్లినాథుని
ప్రకారం 'రథాంగసంక్రీడితం' అనగా రథచక్రముల
కూజితము. అశ్వముల యొక్క శబ్దానికి 'హేషా' లేదా 'హేషితము' అని అర్థం చెపుతూ 'అశ్వానాం హేషా
ద్వేషా చ నిఃస్వనః' అనే అమరకోశాన్ని చూపారు. 'బృహంతి' అనగా మహత్తరమైనవని, ఏనుగుల గర్జనకు 'బృంహితం
కరిగర్జితమ్' అనే అమరకోశ ప్రమాణాన్ని ఇచ్చారు. ఇవన్నీ 'సంఘర్షయోగాదివ' అనగా పరస్పర
స్పర్థాసంబంధం వల్ల వృద్ధి పొందినవైనా (మూర్ఛితాని), 'నపుంసకమనపుంసకేన...' అనే సూత్రం చేత
నపుంసక ఏకశేష నిరూపణ జరిగిందని తెలిపారు. ఇవి దుందుభుల యొక్క
నిరంతర నిర్ఘోషమైన హ్రాదమును (హ్రాదం) తిరస్కరించడం లేదు (న నిగృహ్ణంతి) అని
వ్యాఖ్యానించారు.
9. తొమ్మిదవ శ్లోకం
అస్మిన్యశఃపౌరుషలోలుపానామరాతిభిః
ప్రత్యురసం క్షతానామ్ । మూర్ఛాంతరాయం ముహురుచ్ఛినత్తి నాసారశీతం
కరిశీకరాంభః ॥ 9 ॥
ప్రతిపదార్థం: అస్మిన్ = ఈ
రణమునందు; యశఃపౌరుషలోలుపానాం = కీర్తి పరాక్రమములందు ఆశ
కలవారును; అరాతిభిః = శత్రువుల చేత; ప్రత్యురసం =
రొమ్మునందు; క్షతానాం = గాయపరచబడినవారును అయిన వీరుల యొక్క; మూర్ఛాంతరాయం =
మూర్ఛ అనెడు యుద్ధవిఘ్నమును; ఆసారశీతం = వర్షధార వలె చల్లనైన; కరిశీకరాంభః =
ఏనుగుల తుంపరుల నీరు; ముహుః = మాటిమాటికి; న ఉచ్ఛినత్తి =
నశింపచేయుట లేదు.
తాత్పర్యం: కీర్తి ప్రతిష్టలను, పరాక్రమాన్ని
ఆశించి శత్రువుల చేత రొమ్ములపై నేరుగా గాయపరచబడిన వీరులకు మూర్ఛ రావడం సహజం. ఆ మూర్ఛ అనే
యుద్ధవిఘ్నాన్ని, వర్షధార వలె చల్లగా ఉండే ఏనుగుల తొండాల నుండి
వెలువడే నీటి తుంపరులు మాటిమాటికి దూరం చేయడం లేదు (అనగా శత్రువీరులు నా శస్త్రాల
ధాటికి పూర్తిగా అచేతనులవుతున్నారు తప్ప తేరుకోవడం లేదు).
విశేషాలు (మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానానుసారం): మల్లినాథుడు
'అస్మిన్' అనగా ఈ రణమునందు
అని, 'యశఃపౌరుషలోలుపానాం' అనగా కీర్తి
పరాక్రమములందు గృధ్నులు (ఆశగలవారు) అయినందువల్లనే శత్రువుల చేత 'प्रत्यురసం' అనగా ఉరస్సునందు
(రొమ్మునందు) క్షతులైన వారి యొక్క అని వివరించారు. ఇక్కడ 'ప్రతేరురసః
సప్తమీస్థాత్' అనే సూత్రం చేత సమాసాంత రూపం ఏర్పడిందని తెలిపారు. వీరుల యొక్క 'మూర్ఛాంతరాయం' అనగా రణవిఘ్నమైన
మూర్ఛను, 'ఆసారశీతం' లో ఆసార శబ్దానికి 'ధారాసంపాత ఆసారః' అనే అమరకోశాన్ని
చూపి వర్షధార వలె చల్లనైన అని అర్థం చెప్పారు. ఏనుగుల శీకరము
అనెడు జలము (కరిశీకరాంభః) మాటిమాటికి నాశనం చేయడం లేదు (న ఉచ్ఛినత్తి) అని
వ్యాఖ్యానించారు.
10. పదవ శ్లోకం
అసృంగదీనాముపచీయమానైర్విదారయద్భిః పదవీం
ధ్వజిన్యాః । ఉచ్ఛ్రాయమాయాంతి న శోణితౌఘైః
పంకైరివాశ్యానఘనైస్తటాని ॥ 10 ॥
ప్రతిపదార్థం: ఉపచీయమానైః =
వృద్ధిని పొందించబడుచున్నవియు; ధ్వజిన్యాః = సైన్యము యొక్క; పదవీం = మార్గమును; విదారయద్భిః =
దుస్సంచారముగా చేయుచున్నవియు; ఆశ్యానఘనైః = కొంచెము ఎండినవై దట్టముగా ఉన్నవియు
అయిన; శోణితౌఘైః = రక్త ప్రవాహముల నెడు; పంకైః ఇవ = బురద
చేత వలె; అసృంగదీనాం = రక్త నదుల యొక్క; తటాని = గట్టులు; ఉచ్ఛ్రాయం =
వృద్ధిని (ఎత్తును); న ఆయాంతి = పొందుట లేదు.
తాత్పర్యం: యుద్ధంలో
ప్రవహిస్తున్న రక్తనదుల యొక్క గట్లు,
నిరంతరం వృద్ధి పొందుతూ సైన్యాల నడకకు
విఘ్నం కలిగిస్తూ, కొద్దిగా ఎండి దట్టమైన బురద వలె మారిన రక్త
ప్రవాహాల చేత పైపైకి లేవడం లేదు (అనగా శత్రువుల రక్త ప్రవాహం నదులుగా మారేంతటి
ఘోరకలి ఇంకా జరగడం లేదు).
విశేషాలు (మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానానుసారం): మల్లినాథుని
ప్రకారం 'అసృంగదీనాం' అనగా రక్త నదుల
యొక్క గట్లు (తటాని), ఉపచయం పొందుతూ సైన్యము యొక్క (ధ్వజిన్యాః)
మార్గమును విదారయద్భిః అనగా దుస్సంచారముగా (నడవడానికి వీలు లేకుండా) చేయుచున్నవని
అర్థం. ఇక్కడ 'విదూరయద్భిః' అనే పాఠాంతరాన్ని
కూడా పేర్కొని, దానికి దూరసంచారముగా చేయుచున్నవని అర్థం చెప్పారు. 'ఆశ్యాన' అనగా ఈషత్
శుష్కములు (కొద్దిగా ఎండినవి), ఇక్కడ 'సంయోగాదేరాతో
ధాతోర్యణ్వతః' అనే సూత్రం చేత శ్యాయ్ ధాతువునకు నిష్ఠాతకారానికి
నత్వము వచ్చిందని వ్యాకరణ విశేషాన్ని తెలిపారు. దట్టమైన (ఘనైః)
అట్టి శోణిత ప్రవాహముల నెడు బురద చేత వలె గట్లు ఉచ్ఛ్రాయాన్ని (వృద్ధిని) పొందడం
లేదు (న ఆయాంతి) అని ఉపమాలంకార రూపంలో వ్యాఖ్యానించారు.
11. పదకొండవ శ్లోకం
పరిక్షతే వక్షసి దంతిదంతైః ప్రియాంకశీతా
నభసః పతంతీ । నేహ ప్రమోహం ప్రియసాహసానాం మందారమాలా విరలీకరోతి ॥
11 ॥
ప్రతిపదార్థం: ఇహ = ఈ రణమునందు; దంతిదంతైః = ఏనుగుల
దంతముల చేత; వక్షసి = రొమ్మునందు; పరిక్షతే =
గాయపరచబడగా; నభసః = ఆకాశము నుండి; పతంతీ =
పడుచున్నట్టియు; ప్రియాంకశీతా = ప్రియురాలి ఒడి వలె చల్లనైనట్టియు; మందారమాలా = మందార
పూలదండ; ప్రియసాహసానాం = సాహసమునందు ప్రీతి కలవారి యొక్క; ప్రమోహం = ప్రహారము
వలని మూర్ఛను; న విరలీకరోతి = మందగించుట లేదు (పోగొట్టుట లేదు).
తాత్పర్యం: మదగజాల దంతాల ఘాతాల
చేత రొమ్ములు గాయపడిన వీరులపై, ఆకాశం నుండి దేవతలు కురిపించే మందార మాలలు
పడుతున్నాయి. ప్రియురాలి ఒడి వలె చల్లగా, సుఖకరంగా ఉండే ఆ
మాలలు, సాహసప్రియులైన ఆ వీరుల దెబ్బల వలని మూర్ఛను దూరం
చేయడం లేదు (అనగా దేవతా మాలలు సైతం వారిని తేర్చలేనంతగా నా శస్త్రాలు వారిని
గాయపరుస్తున్నాయి).
విశేషాలు (మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానానుసారం): మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యానం ప్రకారం 'ఇహ'
అనగా ఈ రణమునందు; గజదంతముల చేత
తాడించబడిన వక్షఃస్థలమునందు ఆకాశము నుండి పడుతున్న మందారమాల అని అర్థం. ఇది దేవతల చేత
విడువబడినదని శేషము. అది 'ప్రియాంకశీతా' అనగా ప్రియురాలి
ఒడి వలె శీతలమై సుఖకారియైనది. 'ప్రియసాహసానాం' అనగా సాహసము ఎవరికి
ప్రియమో అట్టివారు; అనగా ఏనుగులను ఎదిరించే స్వభావం కలవారని భావమని
వివరించారు. అట్టివారి ప్రహారము వలని మూర్ఛను (ప్రమోహం) ఆ
మాలలు విరలీకరించడం లేదు, అనగా మందగించడం లేదా అపనయనం (పోగొట్టడం) చేయడం
లేదని (న విరలీకరోతి) వ్యాఖ్యానించారు.
12. పండండవ శ్లోకం
నిషాదిసంనాహమణిప్రభౌఘే పరీయమాణే కరిశీకరేణ
। అర్కత్విషోన్మీలితమభ్యుదేతి న ఖండమాఖండలకార్ముకస్య
॥ 12 ॥
ప్రతిపదార్థం: కరిశీకరేణ = ఏనుగుల
తొండముల తుంపరుల చేత; నిషాదిసంనాహమణిప్రభౌఘే = మావటీల కవచములందలి
రత్నముల కాంతిసమూహము; పరీయమాణే సతి = ఆవరింపబడగా; అర్కత్విషా =
సూర్యకాంతిచేత; ఉన్మీలితం = ఉత్పన్నము చేయబడిన; ఆఖండలకార్ముకస్య =
ఇంద్రధనుస్సు యొక్క; ఖండం = ముక్క (భాగము); న అభ్యుదేతి =
ఉదయించుట లేదు.
తాత్పర్యం: ఏనుగుల తొండాల
నుండి వెలువడే నీటి తుంపరులు, మావటీల కవచాలకు ఉన్న రత్నాల కాంతిపుంజాలపై
పడుతున్నాయి. ఆ నీటి బిందువులపై సూర్యకిరణాలు ప్రసరించినప్పుడు
సహజంగా ఏర్పడవలసిన ఇంద్రధనుస్సు ముక్కలు ఆకాశంలో ఎక్కడా ఉదయించడం లేదు (అనగా
శత్రుసైన్యంలో అటువంటి వర్ణరంజిత వాతావరణం ఏదీ కనిపించడం లేదు).
విశేషాలు (మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానానుసారం): మల్లినాథుడు
'కరిశీకరేణ' అనగా గజముల పుష్కర
తుషారము (తొండపు నీటి తుంపరుల) చేత;
'పరీయమాణే' అనగా
వ్యాపించబడుచుండగా అని వివరించారు.
'నిషాదినః' అనగా హస్త్యారోహులు
(మావటీలు), దీనికి 'హస్త్యారోహా
నిషాదినః' అనే అమరకోశాన్ని చూపారు. వారి సంనాహములు
అనగా కవచములు, వాటి యందలి మణుల ప్రభాసమూహమునందు సూర్యుని
(అర్కస్య) తేజస్సు చేత ఉన్మీలితమైన అనగా ఉత్పాదితమైన ఇంద్రధనుస్సు
(ఆఖండలకార్ముకస్య) యొక్క ఖండము అభ్యుదయం చెందడం లేదని వ్యాఖ్యానించారు. 'ఆఖండలః
సహస్రాక్షః' అనే అమరకోశాన్ని ఇంద్రుని పేర ఉదహరించారు.
13. పదమూడవ శ్లోకం
మహీభృతా పక్షవతేవ భిన్నా విగాహ్య మధ్యం
పరవారణేన । నావర్తమానా నినదంతి భీమమపాం నిధేరాప ఇవ ధ్వజిన్యః
॥ 13 ॥
ప్రతిపదార్థం: పక్షవతా = రెక్కలు
కలిగిన; మహీభృతా ఇవ = మైనాక పర్వతము చేత వలె; పరవారణేన =
శత్రువుల ఏనుగు చేత; మధ్యం = శత్రుసైన్యము యొక్క మధ్యభాగమును; విగాహ్య =
ప్రవేశించి; భిన్నాః = క్షోభింపచేయబడినవై; అపాం నిధేః =
సముద్రము యొక్క; ఆపః ఇవ = ఉదకములు వలె; ఆవర్తమానాః =
సుడిగుండములుగా తిరుగుచున్నవై; ధ్వజిన్యః = సైన్యములు; భీమం = భయంకరముగా; న నినదంతి =
ధ్వనించుట లేదు.
తాత్పర్యం: పూర్వకాలంలో
రెక్కలు ఉన్న మైనాక పర్వతం సముద్రంలో దూకినప్పుడు సముద్రజలాలు క్షోభించినట్లు, శత్రువుల గొప్ప
ఏనుగు ఒకటి నా సైన్యంలోకి చొరబడి మధ్యభాగాన్ని క్షోభింపచేసింది. అయినప్పటికీ, సముద్రపు నీరు
సుడిగుండాలుగా తిరిగి భయంకరంగా ఘోషించినట్లు, ఆ దాడికి నా
సైన్యాలు చెల్లాచెదురై భయంతో అరుస్తూ అలజడి చెందడం లేదు.
విశేషాలు (మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానానుసారం): మల్లినాథుని
ప్రకారం 'పక్షవతా' అనగా సపక్షుడైన
(రెక్కలు గల) 'మహీభృతా' మైనాక పర్వతము చేత
వలె, 'పరవారణేన' శత్రుగజము చేత
మధ్యభాగమును విగాహ్య అనగా ప్రవేశించి,
భిన్నములు అనగా క్షోభితములైన 'ధ్వజిన్యః' అనగా సేనలు అని
అర్థం. 'ధ్వజినీ వాహినీ సేనా' అనే అమరకోశాన్ని
ఉదహరించారు. సాగరము యొక్క జలములు వలె అవి 'ఆవర్తమానాః' అనగా
భ్రమిస్తున్నవై (తిరుగుతున్నవై) అని చెపుతూ, 'స్యాదావర్తోఁంభసాం
భ్రమః' అనే అమరకోశాన్ని చూపారు. అవి భీమంగా
నినదించడం లేదని (న నినదంతి) వ్యాఖ్యానించారు. ఇక్కడ 'నివర్త్యమానా
నినదంతి' లేదా 'ఆవర్తమానా న నదంతి' అనే పాఠాంతరాలను
కూడా ప్రస్తావించారు.
14. పదునాల్గవ శ్లోకం
మహారథానాం
ప్రతిదంత్యనీకమధిస్యదస్యందనముత్థితానామ్ । ఆమూలలూనైరతిమన్యునేవ
మాతంగహస్తైర్బ్రియతే న పంథాః ॥ 14 ॥
ప్రతిపదార్థం: ప్రతిదంత్యనీకం =
గజసైన్యమునకు అభిముఖముగా; అధిస్యదస్యందనం = వేగము కలిగిన రథములపై; ఉత్థితానాం =
ప్రస్థానించిన; మహారథానాం = మహారథుల యొక్క; పంథాః = మార్గము; ఆమూలలూనైః =
మొదలంటా నరకబడినవియు; అతిమన్యునా ఇవ = మిక్కిలి కోపము చేత అన్నట్లు
ఉన్నవియు అయిన; మాతంగహస్తైః = ఏనుగుల తొండముల చేత; న బ్రియతే =
అడ్డగింపబడుట లేదు.
తాత్పర్యం: శత్రు గజసైన్యాన్ని
ఎదిరించడానికి వేగవంతమైన రథాలపై బయలుదేరిన మహారథుల మార్గం, మొదలంటా నరకబడి
కిందపడి ఉన్న ఏనుగుల తొండాల చేత అడ్డగించబడటం లేదు. ఆ తెగిపడిన తొండాలు
మిక్కిలి కోపంతో మార్గాన్ని బంధిస్తున్నాయా అన్నట్లు ఉన్నా, నా రథాల వేగాన్ని
అవి ఆపలేకపోతున్నాయి.
విశేషాలు (మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానానుసారం): మల్లినాథుడు
'ప్రతిదంత్యనీకం' అనగా
దంతిసైన్యమునకు అభిముఖముగా అని అర్థం చెప్పారు, దీనికి 'అనీకం తు రణే
సైన్యే' అనే విశ్వకోశ ప్రమాణాన్ని ఇచ్చారు. 'అధిస్యదస్యందనం' లో స్యందనము అనగా
రథము, స్యదము అనగా వేగము అని వివరిస్తూ 'రంహస్తరసీ తు రయః
స్యదః' అనే అమరకోశాన్ని చూపారు. 'మహారథానాం' అనే పదానికి
నీతికోవిదుల లక్షణాన్ని ఉటంకిస్తూ—తమను, సారథిని, గుర్రాలను
రక్షించుకుంటూ యుద్ధం చేసేవాడే మహారథుడని వివరణ ఇచ్చారు. అట్టివారి మార్గము
(పంథాః), 'ఆమూలలూనైః' అనగా మొదలంటా
ఛేదించబడిన మాతంగహస్తముల చేత (ఏనుగుల తొండముల చేత) అతికోపం చేత వలె అడ్డగించబడటం
లేదని (న బ్రియతే) వ్యాఖ్యానించారు.
ఇక్కడ 'ఇహ' అనే పాఠాంతరం కూడా
కలదని పేర్కొన్నారు.
15. పదిహేనవ శ్లోకం
ధృతోత్పలాపీడ ఇవ ప్రియాయాః శిరోరుహాణాం
శిథిలః కలాపః । న బర్హభారః పతితస్య శంకోర్నిషాదివక్షఃస్థలమాతనోతి
॥ 15 ॥
ప్రతిపదార్థం: పతితస్య =
(మావటివాని) రొమ్మునందు గ్రుచ్చుకొనిన;
శంకోః = తోమరము యొక్క; బర్హభారః = ఈకల
సమూహము; ధృతోత్పలాపీడః = ధరించబడిన నల్లకలువల అలంకారము
కలిగినట్టియు; శిథిలః = జారినట్టియు; ప్రియాయాః =
ప్రియురాలి యొక్క; శిరోరుహాణాం కలాపః ఇవ = తలవెంట్రుకల ముడి వలె; నిషాదివక్షఃస్థలం =
మావటివాని యొక్క రొమ్మును; న ఆతనోతి = ఆవరించుట లేదు.
తాత్పర్యం: మావటివాని రొమ్ములో
గుచ్చుకున్న తోమరము (ఒక రకమైన ఆయుధం) యొక్క వెనుక భాగంలో అమర్చిన నెమలి ఈకల సమూహం
జారిపడుతోంది. అది ఎలా ఉందంటే, నల్లకలువల పూలదండను
ధరించి, ముడి వీడి జారిపోతున్న ప్రియురాలి తలవెంట్రుకల
భారము వలె ఉంది. అట్టి ఈకల భారము ఆ మావటివాని వక్షఃస్థలాన్ని
పూర్తిగా కప్పివేయడం లేదు.
విశేషాలు (మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానానుసారం): మల్లినాథుని
ప్రకారం 'పతితస్య' అనగా వక్షస్సునందు
మగ్నమైన (గ్రుచ్చుకున్న), 'శంకోః'
అనగా తోమరము యొక్క అని అర్థం. దీనికి 'వా పుంసి శల్యం
శంకుర్నా సర్వలా తోమరోఁస్త్రియామ్' అనే అమరకోశాన్ని ప్రమాణంగా చూపారు. 'బర్హభారః' అనగా ఆ ఆయుధము
మొదలున కట్టబడిన లాంఛన పింఛకలాపము (నెమలి ఈకల సమూహము) అని అర్థం. అది 'ధృతోత్పలాపీడః' అనగా కువలయ శేఖరము
(నల్లకలువల అలంకారము) ధరించినట్టి,
'శిథిలః' అనగా స్రస్తమైన
(జారిన) ప్రియురాలి యొక్క కేశపాశము (శిరోరుహాణాం కలాపః) వలె ఉండి, నిషాది అనగా
హస్త్యారోహుని యొక్క వక్షఃస్థలమును ఆవరించడం లేదని (న ఆతనోతి) వ్యాఖ్యానించారు.
16. పదిహారవ శ్లోకం
ఉజ్ఝత్సు సంహార ఇవాస్తసంఖ్యమహ్లాయ
తేజస్విషు జీవితాని । లోకత్రయాస్వాదనలోలజిహ్వం న వ్యాదదాత్యాననమత్ర
మృత్యుః ॥ 16 ॥
ప్రతిపదార్థం: అత్ర = ఈ
యుద్ధమునందు; సంహారే ఇవ = ప్రళయకాలమునందు వలె; తేజస్విషు =
పరాక్రమవంతులైన వీరులు; అస్తసంఖ్యం = లెక్కింపలేనంతగా (అసంఖ్యాకముగా); జీవితాని =
ప్రాణములను; అహ్లాయ = శీఘ్రముగా; ఉజ్ఝత్సు సత్సు =
విడుచుచుండగా; మృత్యుః = యముడు; లోకత్రయాస్వాదనలోలజిహ్వం
= మూడు లోకములను భక్షించుటయందు ఆశతో చలించుచున్న నాలుక కలిగిన; ఆననం = తన ముఖమును; న వ్యాదదాతి =
తెరచుట లేదు.
తాత్పర్యం: ఈ రణరంగంలో
ప్రళయకాలంలో వలె పరాక్రమవంతులైన వీరులు అసంఖ్యాకంగా తమ ప్రాణాలను త్వరత్వరగా
విడిచిపెడుతున్నారు. అయినప్పటికీ, మూడు లోకాలను
ఒకేసారి భక్షించాలనే ఆశతో నాలుకను చాస్తున్న మృత్యువు (యముడు), తన నోటిని
వెడల్పుగా తెరవడం లేదు (అనగా ఇంతమంది వీరులు చనిపోతున్నా మృత్యువుకు ఇంకా తృప్తి
కలగడం లేదు; నా బాణాల ధాటికి ఇంత జరుగుతున్నా కిరాతుడు మాత్రం
చలించడం లేదు).
విశేషాలు (మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానానుసారం): మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యానం ప్రకారం 'అత్ర'
అనగా ఈ యుద్ధమునందు, 'సంహారే' అనగా కల్పాంతమునందు
వలె అని అర్థం. తేజస్వులైన వీరులు 'అస్తసంఖ్యం' అనగా అసంఖ్యాకముగా, 'అహ్లాయ' అనగా ఝటితి
(శీఘ్రముగా) ప్రాణములను త్యజిస్తుండగా అని వివరించారు. 'అహ్లాయ' శబ్దానికి 'ద్రాగ్ఝటిత్యంజసాహ్లాయ' అనే అమరకోశాన్ని
చూపారు. 'మృత్యుః' (యముడు) మూడు
లోకములను ఆస్వాదించుటయందు (భక్షించుటయందు) లోలమైన (ఆశగల) జిహ్వ కలిగిన తన ఆననమును
(ముఖమును) వివరించడం లేదు (తెరవడం లేదు) అని వ్యాఖ్యానించారు. ఇక్కడ 'ఆడో దోఁనాస్యవిహరణే' అనే సూత్రం చేత
ఆననమును తెరవని సందర్భంలో ఆత్మనేపద నిషేధం జరిగిందని వ్యాకరణ విశేషాన్ని తెలిపారు.
17. పదిహేడవ శ్లోకం
ఇయం చ దుర్వారమహారథానామాక్షిప్య వీర్యం
మహతాం బలానామ్ । శక్తిర్మమావస్యతి హీనయుద్ధే సౌరీవ తారాధిపధామ్ని
దీప్తిః ॥ 17 ॥
ప్రతిపదార్థం: ఇయం = ఈ; మమ = నా యొక్క; శక్తిః చ =
పరాక్రమమును; దుర్వారమహారథానాం = వారింప శక్యముకాని మహారథులు
కలిగిన; మహతాం = గొప్పవైన; బలానాం =
శత్రుసైన్యముల యొక్క; వీర్యం = పరాక్రమమును; ఆక్షిప్య =
తిరస్కరించి (అణచివేసి); తారాధిపధామ్ని = చంద్రుని తేజస్సునందు; సౌరీ = సూర్యుని
సంబంధమైన; దీప్తిః ఇవ = కాంతి వలె; హీనయుద్ధే =
అల్పుడైన కిరాతునితో చేయు యుద్ధమునందు;
అవస్యతి = ముగిసిపోవుచున్నది
(క్షీణించుచున్నది).
తాత్పర్యం: ఎదిరించడానికి
వీలుకాని ఎందరో మహారథులు కలిగిన శత్రువుల గొప్ప సైన్యాల పరాక్రామాన్ని సైతం
అణచివేయగల నా ఈ అస్త్రశక్తి, ఒక అల్పుడైన కిరాతునితో చేసే యుద్ధంలో మాత్రం
క్షీణించిపోతోంది. ఇది ఎలా ఉందంటే, సమస్త జగత్తును
ప్రకాశింపచేసే సూర్యుని కాంతి, చంద్రుని తేజస్సు ముందు వెలవెలబోయినట్లు ఉంది.
విశేషాలు (మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానానుసారం): మల్లినాథుడు
'ఇయం'
అనగా నా యొక్క ఈ శక్తి, దుర్వారులైన
పరాక్రమవంతులు గల మహారథుల యొక్క 'బలానాం' (సైన్యముల యొక్క)
వీర్యమును ఆక్షేపించి (నిరసించి) అని వివరించారు. 'తారాధిపధామ్ని' అనగా చంద్రుని
తేజస్సునందు, సూర్యుని యొక్క కాంతి (సౌరీ దీప్తిః) వలె 'హీనయుద్ధే' అనగా కిరాతరణమునందు
అవసన్నమగుచున్నదని (అవస్యతి) వ్యాఖ్యానించారు. ఇక్కడ 'సౌరీ' అనే రూప సాధన కొరకు
'సూర్యతిష్యాగస్త్యమత్స్్యానాం...' అనే సూత్రం చేత
స్త్రీత్వంలో ఙీష్ ప్రత్యయం, యకార లోపము జరిగినట్లు తెలిపారు. ఈ విధంగా నా శక్తి
క్షీణించడం అనేది విరుద్ధము, అత్యద్భుతము అయిన భావమని పేర్కొంటూ, ఇక్కడ 'షోఁంతకర్మణి' అనే ధాతువు నుండి
లట్ లకారం వచ్చిందని వివరించారు.
18. పద్దెనిమిదవ శ్లోకం
మాయా స్విదేషా మతివిభ్రమో వా ధ్వస్తం ను
మే వీర్యముతాహమన్యః । గాండీవముక్తా హి యథా పురా మే పరాక్రమంతే న శరాః
కిరాతే ॥ 18 ॥
ప్రతిపదార్థం: ఎషా = ఈ శక్తి
క్షీణించుట అనునది; మాయా స్విత్ = దేవతల చేత చేయబడిన మాయా; వా = లేక; మతివిభ్రమః = నా
బుద్ధి భ్రమయా; ను = అట్లుకాక; మే = నా యొక్క; వీర్యం = పరాక్రమము; ధ్వస్తం =
నశించినదా; ఉత = లేదా; అహం = నేను; అన్యః = వేరొకడనా; హి = ఏలయనగా; గాండీవముక్తాః = నా
గాండీవము నుండి విడువబడిన; శరాః = బాణములు; పురా యథా = పూర్వము
వలె; కిరాతే = ఈ కిరాతుని విషయమునందు; న పరాక్రమంతే =
పరాక్రమమును చూపలేకపోవుచున్నవి.
తాత్పర్యం: నా శక్తి ఇలా
తగ్గిపోవడానికి కారణం దేవతలు నన్ను క్షోభింపచేయడానికి పన్నిన మాయా? లేక నా బుద్ధికి
కలిగిన భ్రమయా? లేక నా పరాక్రమమే నశించిపోయిందా? లేదా నేనే
అర్జునుడిని కాక వేరే ఎవరైనా అయ్యానా?
ఎందుకంటే, గతంలో శత్రువులపై
ఎంతో పరాక్రమంతో దూసుకువెళ్ళే నా గాండీవ బాణాలు, ఈ కిరాతునిపై
మాత్రం ఎటువంటి ప్రభావము చూపలేకపోతున్నాయి.
విశేషాలు (మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానానుసారం): మల్లినాథుని
ప్రకారం 'మాయా స్విత్' అనగా ఈ శక్తిహ్రాస
రూపం దేవతాక్షోభణము అనే మాయా అని అర్థం. 'మతివిభ్రమః' అనగా బుద్ధి
విపర్యయమా; 'ను'
అనగా లేదా నా వీర్యము నష్టమైనదా అని
వివరించారు. 'ఉతాహమన్యః' అనగా నేను
అర్జునుడను కానా అని వితర్కము. ఎందుకనగా (హి), గాండీవము నుండి
ముక్తములైన నా శరములు 'పురా యథా' అనగా పూర్వము
శత్రువులపై ప్రవర్తించినట్లు ఈ కిరాతునిపై 'న పరాక్రమంతే' అనగా అప్రతిబంధముగా
ప్రవర్తించడం లేదు. ఇక్కడ 'ఉపపరాభ్యామ్' అనే సూత్రం చేత
వృత్తి అనే అర్థంలో ఆత్మనేపదము వచ్చిందని, 'వృత్తి' అనగా అప్రతిబంధము
(అడ్డులేకపోవడం) అని వ్యాఖ్యానించారు.
19. పంతొమ్మిదవ శ్లోకం
పుంసః పదం మధ్యమముత్తమస్య ద్విధేవ
కుర్వన్ధనుషః ప్రణాదైః । నూనం తథా నైష యథాస్య వేషః ప్రచ్ఛన్నమప్యూహ్యతే హి
చేష్టా ॥ 19 ॥
ప్రతిపదార్థం: ధనుషః = తన వింటి
యొక్క; ప్రణాదైః = భయంకర ధ్వనుల చేత; ఉత్తమస్య పుంసః =
పురుషోత్తముడైన విష్ణువు యొక్క; మధ్యమమం పదం = రెండవ అడుగు అయిన ఆకాశమును; ద్విధా కుర్వన్ ఇవ
= రెండు ముక్కలుగా చేయుచున్నట్లు ఉన్న;
ఏషః = ఈ కిరాతుడు; నూనం = నిశ్చయముగా; అస్య = ఈతని; వేషః = వేషము; యథా = ఏ విధముగా
ఉన్నదో; తథా = ఆ విధమైనవాడు (సాధారణ కిరాతుడు); న = కాడు; హి = ఏలయనగా; చేష్టా = ఇతని
వ్యాపారము (పరాక్రమము); ప్రచ్ఛన్నం అపి = దాచబడినప్పటికిని; (స్వరూపమును); ఊహ్యతే =
తెలియజేయుచున్నది.
తాత్పర్యం: తన వింటి త్రాటి
భయంకర ధ్వనుల చేత, పురుషోత్తముడైన త్రివిక్రముని రెండవ అడుగు అయిన
ఆకాశాన్ని రెండు ముక్కలుగా బద్దలు కొడుతున్నాడా అన్నట్లు ఉన్నాడు ఈ కిరాతుడు. ఇతని వేషం
కిరాతునిలా ఉన్నా, నిశ్చయంగా ఇతడు కిరాతుడు కాడు. ఎందుకంటే, వేషం ద్వారా
స్వరూపాన్ని దాచినా, ఇతడు చేస్తున్న అసాధారణ పరాక్రమ చేష్టలు ఇతని అసలు
స్వరూపాన్ని వెల్లడిస్తూనే ఉన్నాయి.
విశేషాలు (మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానానుసారం): మల్లినాథుడు
'ఉత్తమస్య పుంసః' అనగా పురుషోత్తముని
యొక్క, 'మధ్యమం పదం' అనగా ఆకాశమును తన
ధనుస్సు యొక్క ప్రణాదముల చేత ద్విధా చేయుచున్నట్లు (విదారుస్తున్నట్లు) ఉన్నాడని
వివరించారు. ఇక్కడ 'ఉపసర్గాదసమాసేఁపి
ణోపదేశస్య' అనే సూత్రం చేత ప్రణాద శబ్దంలో నత్వము వచ్చిందని
వ్యాకరణాంశాన్ని చెప్పారు. 'నూనం తథా నైష' అనగా నిశ్చయముగా ఈ
కిరాతుడు అటువంటివాడు కాడు. ఇతని వేషం ఎలా ఉన్నా, వేషం వలనే ఇతడు
కిరాతుడు కానీ స్వరూపము చేత కాడని భావం. ఎందుకనగా (హి), చేష్ట (వ్యాపారము)
ప్రచ్ఛన్నమైన (నిగూఢమైన) స్వరూపాన్ని కూడా ఊహింపచేస్తుంది (తర్కింపచేస్తుంది); ఎందుకంటే చేష్టకు
స్వభావముతో అవ్యభిచారము (విడిపోని సంబంధము) ఉంటుందని వ్యాఖ్యానించారు. ఇక్కడి నుండి
నాలుగు శ్లోకాలలో అర్జునుడు ఆ కిరాతుని యొక్క యుద్ధ చేష్టలనే వర్ణిస్తున్నాడని
పీఠిక వేసారు.
20. ఇరవయ్యవ శ్లోకం
ధనుః ప్రబంధధ్వనితం రుషేవ సకృద్వికృష్టా
వితతేవ మౌర్వీ । సంధానముత్కర్షమివ వ్యుదస్య ముష్టేరసంభేద ఇవాపవర్గే
॥ 20 ॥
ప్రతిపదార్థం: ధనుః = విల్లు; రుషా ఇవ = కోపము
చేత అన్నట్లు; ప్రబంధేన = విరామము లేకుండ; ధ్వనితం =
ధ్వనింపచేయబడినది; మౌర్వీ చ = వింటిత్రాడును; సకృత్ = ఒకేమారు; వికృష్టా =
లాగబడినదైనను; వితతా ఇవ = ఎల్లప్పుడును లాగి ఉంచబడినట్లు ఉన్నది; సంధానం = బాణమును
కూర్చుటను; ఉత్కర్షం ఇవ = అమ్ములపొది నుండి తీయుటను; వ్యుదస్య =
వదిలివేసినట్లు ఉన్నది; అపవర్గే అపి = బాణమును ప్రయోగించునప్పుడును; ముష్టేః = పిడికిలి
యొక్క; అసంభేదః ఇవ = విడిపోకపోవుటయే ఉన్నది.
తాత్పర్యం: ఇతని విల్లు కోపంతో
నిరంతరాయంగా మ్రోగుతున్నట్లు ఉంది. వింటిత్రాటిని ఒక్కసారే లాగినా, అది ఎప్పుడూ లాగబడే
ఉందా అన్నట్లు కనిపిస్తోంది. అమ్ములపొది నుండి బాణాన్ని తీయడం, వింటిపై సంధించడం
అనే క్రియలను పూర్తిగా వదిలివేసినట్లు అంత వేగంగా బాణాలు వస్తున్నాయి. బాణాన్ని
విడిచిపెట్టే సమయంలో కూడా ఇతని పిడికిలి బంధం అస్సలు మారడం లేదు; ఇదంతా ఇతని
హస్తలాఘవాన్ని చాటుతోంది.
విశేషాలు (మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానానుసారం): మల్లినాథుని
ఘంటాపథ వ్యాఖ్యానం ప్రకారం 'ధనుః రుషేవ' విల్లు కోపము చేత
అన్నట్లు అవిచ్ఛేదముగా (ప్రబంధేన) ధ్వనింపచేయబడింది; ఇక్కడ ధ్వన్
ధాతువుపై కర్తరి క్త ప్రత్యయం వచ్చిందని తెలిపారు. 'మౌర్వీ' (వింటిత్రాడు)
ఒకేమారు వికృష్టమైనా (లాగబడినా) వితతముగా (ఎల్లప్పుడు లాగబడినట్లు) ఉన్నది. బాణసంధానమును, తూణీరము
(అమ్ములపొది) నుండి ఉత్కర్షమును (తీయుటను) వ్యుదస్య అనగా వర్జించి (వదిలివేసి)
నేరుగా ప్రయోగం జరుగుతున్నట్లు ఉందని వివరించారు. 'అపవర్గే' అనగా బాణమోక్షము
నందును (విడుచునప్పుడును) ముష్టి యొక్క అసంభేదము (అసంఘటనము) ఉన్నట్లు ఉంది; అనగా
ముష్టిబంధాన్ని మార్చకుండానే బాణమోక్షం జరుగుతోందని, ఇది ఆ కిరాతుని
హస్తలాఘవమును (చేతి చురుకుదనాన్ని) తెలియజేస్తోందని వ్యాఖ్యానించారు.
21. ఇరవై ఒకటవ శ్లోకం
అంసావవష్టబ్ధనతౌ సమాధిః శిరోధరాయా
రహితప్రయాసః । ధృతా వికారాంస్త్యజతా ముఖేన ప్రసాదలక్ష్మీః
శశలాంఛనస్య ॥ 21 ॥
ప్రతిపదార్థం: అంసౌ =
భుజశిరస్సులు రెండును; అవష్టబ్ధనతౌ = స్థిరముగాను వంగియును ఉన్నవి; శిరోధరాయాః = మెడ
యొక్క; సమాధిః = నిలకడ; రహితప్రయాసః = శ్రమ
లేనిదై ఉన్నది; వికారాన్ = శ్రమ వలన కలుగు వికారములను; త్యజతా =
వదిలివేసినట్టి (నిర్వికారమైన); मुखేన = ముఖము చేత; శశలాంఛనస్య =
చంద్రుని యొక్క; ప్రసాదలక్ష్మీః = ప్రసన్నమైన కాంతి; ధృతా = ధరింపబడినది.
తాత్పర్యం: యుద్ధం చేస్తున్నా
ఇతని భుజాలు రెండు స్థిరంగా, కొద్దిగా వంగి ఉన్నాయి; మెడ అమరిక ఎటువంటి
శ్రమ లేకుండా ఎంతో సహజంగా ఉంది. యుద్ధం వలన కలిగే అలసట, క్రోధం వంటి
వికారాలేవీ లేని ఇతని ప్రసన్న ముఖం,
చంద్రుని యొక్క నిర్మలమైన శోభను కలిగి
ఉంది.
విశేషాలు (మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానానుసారం): మల్లినాథుని
ప్రకారం 'అంసౌ'
అనగా భుజములు అవష్టబ్ధములు (స్థిరములు)
మరియు నతములు (వంగినవి) అయి ఉన్నవి.
'శిరోధరాయాః' అనగా కంధర (మెడ)
యొక్క సమాధిః అనగా సంస్థానవిశేషము ప్రయాస రహితముగా (నిఃప్రయాసముగా) ఉన్నదని
వివరించారు. జితశ్రమత్వము (అలసటను జయించడం) వలన ఏ విధమైన
వికారములు లేని (వికారాన్ త్యజతా) ముఖము చేత, చంద్రుని
(శశలాంఛనస్య) ప్రసాదలక్ష్మీ ధరించబడింది. ఇక్కడ
అసంభవద్వస్తుసంబంధం ఉండటం వలన నిదర్శనాలంకారము చెప్పబడిందని వ్యాఖ్యానించారు.
22. ఇరవై రెండవ శ్లోకం
ప్రహీయతే కార్యవశాగతేషు స్థానేషు
విష్టబ్ధతయా న దేహః । స్థితప్రయాతేషు ససౌష్ఠవశ్చ లక్ష్యేషు పాతః సదృశః
శరాణామ్ ॥ 22 ॥
ప్రతిపదార్థం: కార్యవశాగతేషు =
యుద్ధప్రయోజనమును బట్టి అవలంబించిన;
స్థానేషు = ఆలూఢాది స్థానకములలో; విష్టబ్ధతయా =
స్థిరత్వము వలన; దేహః = శరీరము; న ప్రహీయతే =
అలసటను పొందుట లేదు (కదలుట లేదు); స్థితప్రయాతేషు = స్థిరముగా ఉన్నట్టియు
కదలుచున్నట్టియు; లక్ష్యేషు = గురుల విషయమునందు; శరాణాం = బాణముల
యొక్క; పాతః చ = పతనమును; ససౌష్ఠవః =
లాఘవముతో కూడినదై; సదృశః = ఒకే రూపముగా ఉన్నది.
తాత్పర్యం: యుద్ధ ప్రయోజనాన్ని
బట్టి తాను నిలబడిన ఆలీఢ మొదలైన వీరాసన స్థానాలలో ఇతని శరీరం నిశ్చలంగా, దృఢంగా ఉంది తప్ప
అస్సలు తడబడటం లేదు. గురి పెట్టే వస్తువులు స్థిరంగా ఉన్నా లేదా
కదులుతున్నా (చలాచల రూపంలో ఉన్నా), వాటిపై ఇతడు వేసే బాణాలు ఎంతో సులువుగా, అద్భుతమైన లాఘవంతో
ఒకే తీరుగా సమంగా వెళ్ళి తగులుతున్నాయి.
విశేషాలు (మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానానుసారం): మల్లినాథుడు
'ప్రహీయతే' అనే పదానికి వివరణ
ఇస్తూ, ప్రయోజనవశం చేత ఏర్పడిన ఆలీఢాది స్థానకములందు
దేహము విష్టబ్ధత (స్థిరత) వలన కార్జ్యమును (కదలికను లేదా తడబాటును) పొందడం లేదని, స్థిరంగానే
ఉంటుందని చెప్పారు. సుష్ఠు భావము 'సౌష్ఠవము' అనగా లాఘవము (చేతి
చురుకుదనం). ఇది ఉద్గాత్రాది గణంలో ఉండటం వల్ల అణ్ ప్రత్యయం
వచ్చిందని తెలిపారు. సౌష్ఠవముతో కూడిన (ససౌష్ఠవః) శరపాతము, 'స్థితప్రయాతేషు' అనగా అచలములు
(కదలనివి) మరియు చలములు (కదిలేవి) అయిన చలాచల లక్ష్యములందు ఏకరూపముగా (సదృశః)
ఉన్నదని వ్యాఖ్యానించారు. ఇక్కడ 'స్థిర' అనే పాఠాంతరం కూడా
ఉందని పేర్కొన్నారు.
23. ఇరవై మూడవ శ్లోకం
పరస్య బ్రూయాన్వివరేఁభియోగః ప్రసహ్య
సంరక్షణామాత్మరంధ్రే । భీష్మేఁప్యసంభావ్యమిదం గురౌ వా న సంభవత్యేవ
వనేచరేషు ॥ 23 ॥
ప్రతిపదార్థం: పరస్య = శత్రువు
యొక్క; వివరే = రంధ్రమునందు (అల్పదోషమునందు); భూయాన్ = మిక్కిలి
ఎక్కువైన; అభియోగః = దాడి చేయు నిపుణత్వమును; ఆత్మరంధ్రే = తన
రంధ్రమునందు (లోపమునందు); ప్రసహ్య = శీఘ్రముగా; సంరక్షణం =
దాచుకొనుటయు; ఇదం = ఈ రెండును; భీష్మే అపి =
భీష్ముని యందును; వా = లేదా; గురౌ = గురువైన
ద్రోణాచార్యుని యందును; అసంభావ్యం = ఊహింపశక్యము కానిది; వనేచరేషు = అడవి
తిరిగే కిరాతులలో; న సంభవతి ఏవ = అస్సలు సాధ్యపడదు.
తాత్పర్యం: శత్రువుకు కలిగే
చిన్న లోపాన్ని కూడా వెంటనే గుర్తిస్తూ దాడి చేయడం, తన వైపు ఎటువంటి
లోపము రాకుండా అంతలోనే శీఘ్రంగా కాపాడుకోవడం అనే ఈ రెండు విద్యలు భీష్మునిలోనో, లేదా గురువైన
ద్రోణాచార్యునిలోనో కూడా ఊహించడం కష్టం. అటువంటిది అడవులలో
తిరిగే బోయవారికి ఇది అస్సలు సాధ్యం కాదు; కాబట్టి ఇతడు వేషం
మార్చుకున్న ఏ అమానుష పురుషుడో అయి ఉండాలి.
విశేషాలు (మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానానుసారం): మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యానం ప్రకారం 'పరస్య వివరే' అనగా శత్రువు యొక్క
అల్పమైన రంధ్రమునందు (లోపమునందు) భూయాన్ అనగా అత్యధికమైన అభియోగము (దాడి చేసే
పరిశోధక జ్ఞానము), మరియు 'ఆత్మ రంధ్రే' తనయొక్క అనల్పమైన
రంధ్రమునందు కూడా ప్రసహ్య అనగా ఝటితి (శీఘ్రముగా) సంరక్షణము (కప్పిపుచ్చుకొనుట)
అని అర్థం. ఈ రెండు గుణాలు (ఇదం) భీష్ముని యందు లేదా గురువైన
ద్రోణుని యందు కూడా దుర్వితర్క్యము (ఊహింపశక్యము కానిది). అట్టిది వనేచరులైన
కిరాతులలో సంభవించనే సంభవించదు (న సంభవత్యేవ). కాబట్టి ఇతడు
కిరాతుడు కాడని, తిరోహితవేషధారియైన (రూపం మార్చుకున్న) ఎవరో ఒక
అమానుష పురుషుడని అర్జునుని భావమని మల్లినాథుడు స్పష్టం చేశారు. ఇక్కడ 'ఇదమ్' అనే పదానికి 'ఇత్థమ్' అనే పాఠాంతరం కూడా
ఉందని చూపారు.
24. ఇరవై నాల్గవ శ్లోకం
అప్రాకృతస్యాహవదుర్మదస్య
నివార్యమస్యాస్త్రబలేన వీర్యమ్ । అల్పీయసోఁప్యామయతుల్యవృత్తేర్మహాపకారాయ
రిపోర్వివృద్ధిః ॥ 24 ॥
ప్రతిపదార్థం: అప్రాకృతస్య =
అసాధారణుడైనట్టియు; ఆహవదుర్మదస్య = యుద్ధమునందు మదించినట్టియు; అస్య = ఈ కిరాతుని
యొక్క; వీర్యం = తేజస్సు; అస్త్రబలేన =
దివ్యాస్త్రముల మహిమ చేత; నివార్యం = వారింపదగినది; అల్పీయసః అపి =
మిక్కిలి అల్పుడైనప్పటికిని; ఆమయతుల్యవృత్తేః = రోగముతో సమానమైన స్వభావము
కలిగిన; రిపోః = శత్రువు యొక్క; వివృద్ధిః =
ఎదుగుదల; మహాపకారాయ = గొప్ప కీడు కొరకే (అగును).
తాత్పర్యం: ముందు చెప్పిన
రీతిగా ఎంతో అసాధారణుడై, యుద్ధంలో మదించి ఉన్న ఈ కిరాతుని పరాక్రమాన్ని నా
దివ్యాస్త్రాల మహిమతోనే అణచివేయాలి.
ఎందుకంటే, శత్రువు
చిన్నవాడైనా సరే, రోగం వలె వదిలిపెడితే వాడు పెరిగి పెద్దదై చివరకు
గొప్ప కీడును కలిగిస్తాడు. అయితే ఇతడు కేవలం అల్పుడు కాడు, మహాప్రభావుడుగా
కనిపిస్తున్నాడు.
విశేషాలు (మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానానుసారం): మల్లినాథుని
ప్రకారం 'అప్రాకృతస్య' అనగా పైన చెప్పబడిన
రీతిగా అసాధారణుడైన, 'ఆహవదుర్మదస్య' రణమత్తుడైన ఈ
కిరాతుని వీర్యము (తేజస్సు) దివ్యాస్త్ర మహిమ చేతనే నివారించదగినది (నివార్యమ్). లేనిచో ఇతనిని
వారించడం సాధ్యం కాదని భావం. దీనిని సమర్థిస్తూ—అత్యంత అల్పుడైనప్పటికీ 'ఆమయతుల్యవృత్తేః' అనగా రోగ సమాన
క్రియ కలిగిన శత్రువు యొక్క ఎదుగుదల మహాపకారానికి కారణమవుతుంది. 'రోగవ్యాధిగదామయాః' అనే అమరకోశాన్ని
ఆమయ శబ్దానికి రోగమనే అర్థంలో చూపారు.
ఇతడు మహాప్రభావుడైన శత్రువు కాబట్టి
వీనిని అస్త్రబలంతోనే అణచాలని నిశ్చయించుకున్నట్లు వివరించారు.
25. ఇరవై ఐదవ శ్లోకం
స సంప్రధార్యైవమహార్యసారః సారం
వినేష్యన్సగణస్య శత్రోః । ప్రస్వాపనాస్త్రం ద్రుతమాజహార ధ్వాంతం ఘనాబద్ధ
ఇవార్ధరాత్రః ॥ 25 ॥
ప్రతిపదార్థం: అహార్యసారః =
వారింపశక్యము కాని పరాక్రమము కలిగిన;
సః = ఆ అర్జునుడు; ఏవం = ఈ విధముగా; సంప్రధార్య =
నిశ్చయించుకొని; సగణస్య = అనుచరులతో కూడిన; శత్రోః = శత్రువు
యొక్క; సారం = సత్వమును (బలమును); వినేష్యన్ =
పోగొట్టదలచినవాడై; ఘనాబద్ధః = మేఘములచేత కప్పబడిన; అర్ధరాత్రః ఇవ =
అర్ధరాత్రి కాలము; ధ్వాంతం ఇవ = చీకటిని వలె; ప్రస్వాపనాస్త్రం =
ప్రస్వాపనమనెడు అస్త్రమును; ద్రుతం = శీఘ్రముగా; ఆజహార =
ప్రయోగించెను.
తాత్పర్యం: ఎవరికీ లొంగని మహా
పరాక్రమశాలియైన ఆ అర్జునుడు ఈ విధంగా మనస్సులో నిశ్చయించుకున్నాడు. అనుచరులతో కూడిన ఆ
కిరాతుని బలపరాక్రమాలను హరించదలచి, మేఘాలతో దట్టంగా కప్పబడిన అర్ధరాత్రి కాలం చీకటిని
ఒక్కసారిగా ప్రసరింపచేసినట్లు, సకల ప్రాణులను నిద్రపుచ్చే 'ప్రస్వాపన' అనే
దివ్యాస్త్రాన్ని శీఘ్రంగా ప్రయోగించాడు.
విశేషాలు (మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానానుసారం): మల్లినాథుడు
'అహార్యసారః' అనగా అనివార్యమైన
వీర్యము కలిగిన ఆ అర్జునుడు ఈ విధంగా నిశ్చయించి (సంప్రధార్య), సానుగుడైన
(అనుచరులతో కూడిన) శత్రువు యొక్క సత్వమును (బలమును) వినేష్యన్ అనగా అపనయనం
చేయదలచినవాడై (పోగొట్టదలచినవాడై) అని అర్థం చెప్పారు. 'ప్రస్వాప్యంతే
శాయ్యంతేఁనేన' దేనిచేత అందరూ నిద్రపుచ్చబడతారో అది
ప్రస్వాపనాస్త్రము. 'ఘనాబద్ధః' అనగా
మేఘవ్యాప్తుడైన, 'అర్ధరాత్రః' అనగా నిశీథము
(నడిరాత్రి); దీనికి 'అర్ధరాత్రనిశీథౌ
ద్వౌ' అనే అమరకోశాన్ని చూపారు. 'అర్ధం
నపుంసకమ్' అనే సూత్రం చేత సమాసము, 'అహః
సర్వైకదేశ...' అనే సూత్రం చేత సమాసాంత రూపము ఏర్పడి, 'రాత్రాహ్నాహాః
పుంసి' అనే నియామకం వల్ల ఇది పుంలింగ రూపమైనట్లు వ్యాకరణ
విశేషాలను చక్కగా వివరించారు. అట్టి అర్ధరాత్రి చీకటిని (ధ్వాంతం) లాగినట్లు ఆ
అస్త్రాన్ని శీఘ్రంగా ఆకర్షించాడని (ప్రయోగించాడని) వ్యాఖ్యానించారు. ఇక్కడ 'ఘనారబ్ధ' అనే పాఠాంతరం కూడా
ఉందని పేర్కొన్నారు.
26. ఇరవై ఆరవ శ్లోకం
ప్రసక్తదావానలధూమధూమ్రా నిరుంధతీ ధామ
సహస్రరశ్మేః । మహావనానీవ మహాతమిస్రా ఛాయా తతానేశబలాని కాలీ ॥ 26 ॥
ప్రతిపదార్థం: ప్రసక్తదావానలధూమధూమ్రా
= ఎడతెగని దావాగ్ని పొగ వలె నల్లనైనదియు; సహస్రరశ్మేః =
సూర్యుని యొక్క; ధామ = తేజస్సును; నిరుంధతీ =
అడ్డుకొనుచున్నదియు; కాలీ = నల్లని రంగు కలిగినదియు; మహాతమిస్రా = గొప్ప
చీకటి సమూహము వంటిదియు అయిన; ఛాయా = (ప్రస్వాపనాస్త్రము యొక్క) నీడ; మహావనానీవ = గొప్ప
అడవులను వలె; ఈశబలాని = పరమశివుని (కిరాతుని) సైన్యములను; తతాన = ఆవరించెను.
తాత్పర్యం: నిరంతరం రగిలే
దావాగ్ని నుండి వెలువడే పొగ వలె నల్లగా ఉండి, సూర్యకాంతిని సైతం
అడ్డుకుంటున్న ఆ ప్రస్వాపనాస్త్రపు నీడ నల్లని వర్ణంతో వ్యాపించింది. అది గొప్ప చీకటి
రాశి వలె కిరాతుని సైన్యమంతటినీ, ఒక దట్టమైన అడవిని కమ్మేసినట్లుగా పూర్తిగా
ఆవరించింది.
విశేషాలు (మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానానుసారం): మల్లినాథుని
ప్రకారం 'ప్రసక్త' అనగా సంతతమైన
(ఎడతెగని) దావాగ్ని ధూమము వంటి ధూమ్ర వర్ణము కలదని అర్థం. సూర్యుని
(సహస్రరశ్మేః) తేజస్సును నిరోధిస్తున్న ఆ కాలీ (నల్లని) ఛాయ, ఈశబలాలను
(శివసైన్యాన్ని) ఆవరించింది. 'మహాతమిస్రా' అనగా గొప్ప చీకటి
సమూహమని అర్థం చెపుతూ 'తమిస్రా తు తమస్తతిః' అనే విశ్వకోశాన్ని
ఉదహరించారు. ఇక్కడ 'సంరుంధతీ' మరియు 'నిశాతమిస్రా' అనే పాఠాంతరాలను
కూడా పేర్కొన్నారు.
27. ఇరవై ఏడవ శ్లోకం
ఆసాదితా తత్ప్రథమం ప్రసహ్య ప్రగల్భతాయాః
పదవీం హరంతీ । సభేవ భీమా విదధే గణానాం నిద్రా నిరాసం
ప్రతిభాగుణస్య ॥ 27 ॥
ప్రతిపదార్థం: తత్ప్రథమం =
మొట్టమొదట; ప్రసహ్య = బలాత్కారముగా; ఆసాదితా =
పొందింపబడినదియు; ప్రగల్భతాయాః = ధైర్యము (సామర్థ్యము) యొక్క; పదవీం = మార్గమును; హరంతీ =
అపహరించునదియు; భీమా = భయంకరమైనదియు అయిన; నిద్రా = నిద్ర; సభేవ = (పండితుల)
సభ వలె; గణానాం = ప్రమథగణముల యొక్క; ప్రతిభాగుణస్య =
బుద్ధి వైభవమునకు; నిరాసం = నాశనమును; విదధే = చేసెను.
తాత్పర్యం: బలాత్కారంగా
ప్రయోగింపబడిన ఆ భయంకరమైన నిద్ర, కిరాతుని గణాల యొక్క ధైర్యాన్ని హరించివేసింది. ఒక గొప్ప సభ
ప్రవేశించినప్పుడు అల్పులైన వారి తెలివితేటలు ఎలా అణగిపోతాయో, అలాగే ఈ నిద్రా
ప్రభావం వల్ల ఆ యోధులందరి బుద్ధి వైభవం నశించిపోయింది.
విశేషాలు (మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానానుసారం): మల్లినాథుడు
'తత్ప్రథమం' అనగా ఆ అస్త్ర
ప్రయోగం జరిగిన వెంటనే అని, 'ప్రగల్భతాయాః' అనగా వ్యవహార
ధాష్ట్యము (చాకచక్యము) అని వివరించారు.
ఆ నిద్ర యోధుల యొక్క 'ప్రతిభ' అనగా ప్రజ్ఞ లేదా
శక్తిని నిరాసం (క్షయం) చేసింది. ఇక్కడ నిద్రను 'సభ' తో పోల్చారు; సభ ఏ విధంగా
అప్రగల్భుల తెలివిని హరిస్తుందో, అలాగే ఈ నిద్ర కూడా గణాల తెలివిని హరించిందని
ఉపమాలంకారంతో వ్యాఖ్యానించారు.
28. ఇరవై ఎనిమిదవ శ్లోకం
గురుస్థిరాణ్యుత్తమవంశజత్వాద్విజ్ఞాతసారాణ్యనుశీలనేన
। కేచిత్సమాశ్రిత్య గుణాన్వితాని సుహృత్కులానీవ
ధనూంషి తస్థుః ॥ 28 ॥
ప్రతిపదార్థం: కేచిత్ = కొందరు
యోధులు; ఉత్తమవంశజత్వాత్ = శ్రేష్ఠమైన వంశము (వెదురు)
నుండి పుట్టినవియు; గురుస్థిరాణి = గొప్పవియు దృఢమైనవియు; అనుశీలనేన = నిరంతర
అభ్యాసము చేత; విజ్ఞాతసారాణి = తెలియబడిన బలము కలవియు; గుణాన్వితాని =
త్రాళ్లు (మరియు శౌర్యాది గుణములు) కలిగినవియు అయిన; ధనూంషి = విల్లులను; సుహృత్కులానీవ =
స్నేహితుల కుటుంబములను వలె; సమాశ్రిత్య = ఆశ్రయించి; తస్థుః = ఉండిరి.
తాత్పర్యం: మంచి వెదురు (వంశం)
నుండి పుట్టినట్టియు, గొప్పవై దృఢంగా ఉన్నట్టియు, నిరంతర
యుద్ధాభ్యాసం వల్ల తమకు పూర్తిగా అలవాటైనట్టియు, గుణము (వింటినారి)
కలిగిన విల్లులను ఆ యోధులు ఆశ్రయించారు. ఆపదలో ఉన్నప్పుడు
ఉత్తమ వంశంలో పుట్టిన బలవంతులైన స్నేహితులను ఆశ్రయించినట్లు, వారు తమ విల్లులనే
ఊతగా పట్టుకుని నిద్రలో ఉండిపోయారు.
విశేషాలు (మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానానుసారం): మల్లినాథుని
ప్రకారం ఇక్కడ 'వంశ'
శబ్దానికి వెదురు మరియు కులము అనే రెండు
అర్థాలు ఉన్నాయి. 'విజ్ఞాతసారాణి' అనగా అభ్యాస బలం
వల్ల బలము (సారము) తెలిసినవి అని అర్థం. 'గుణాన్వితాని' లో వింటినారి
(మౌర్వీ) మరియు శౌర్యాది గుణాలు అనే అర్థాలు స్ఫురిస్తాయి. యోధులు తమ
ధనుస్సులనే ఊతగా చేసుకుని నిద్రపోయారని (ధనూంష్యవష్టభ్య నిదధ్యుః) వ్యాఖ్యానించారు.
29. ఇరవై తొమ్మిదవ శ్లోకం
కృతాంతదుర్వృత్త ఇవాపరేషాం పురః
ప్రతిద్వందిని పాండవాస్ట్రే ।
అతర్కితం పాణితలాన్నిపేతుః క్రియాఫలానీవ
తదాయుధాని ॥ 29 ॥
ప్రతిపదార్థం: పాండవాస్ట్రే =
అర్జునుని అస్త్రము; పురః = ఎదుట; ప్రతిద్వందిని సతి
= ప్రతికూలముగా ఉండగా; కృతాంతదుర్వృత్తే ఇవ = దైవము యొక్క దుశ్చేష్ట వలె; తదా = అప్పుడు; అపరేషాం = ఇతరుల
(శత్రువుల) యొక్క; ఆయుధాని = శస్త్రములు; క్రియాఫలానీవ =
కర్మల యొక్క ఫలితములు వలె; అతర్కితం = అనుకోకుండానే; పాణితలాత్ =
అరచేతుల నుండి; నిపేతుః = జారిపడెను.
తాత్పర్యం: దురదృష్టం
వెన్నాడినప్పుడు చేసిన పనుల ఫలితాలు ఎలా దక్కకుండా పోతాయో, అలాగే అర్జునుని
అస్త్రం ఎదురుగా నిలవగానే ఆ శత్రువుల చేతుల్లోని ఆయుధాలు తమంతట తామే అనుకోకుండా
జారిపడిపోయాయి. దైవ నిర్ణయం ముందు మనిషి ప్రయత్నం సాగనట్లు, అర్జునుని
అస్త్రశక్తి ముందు వారి ఆయుధాలు నిష్ప్రయోజనమయ్యాయి.
విశేషాలు (మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానానుసారం): మల్లినాథుడు
'కృతాంతదుర్వృత్తే' అనగా
దైవదుశ్చేష్టితము అని అర్థం చెప్పారు.
'కృతాంతో యమసిద్ధాంత దైవాకుశల కర్మసు' అనే విశ్వకోశాన్ని
దైవం అనే అర్థంలో ఉదహరించారు. అర్జునుని అస్త్రం ప్రతికూలంగా మారినప్పుడు
(ప్రతిద్వందిని), ఇతరుల ఆయుధాలు 'క్రియాఫలాని' అనగా వ్యవసాయాది
కర్మల ఫలితాల వలె విచారించకుండానే (అతర్కితం) చేతుల నుండి జారిపడ్డాయని వివరించారు.
30. ముప్పయ్యవ శ్లోకం
అంసస్థలైః కేచిదభిన్నధైర్యాః స్కంధేషు
సంశ్లేషవతాం తరూణామ్ । మదేన మీలన్నయనాః సలీలం నాగా ఇవ స్రస్తకరా నిషేదుః
॥ 30 ॥
ప్రతిపదార్థం: అభిన్నధైర్యాః =
అప్పటికిని ధైర్యము కోల్పోని; కేచిత్ = కొందరు యోధులు; సంశ్లేషవతాం =
దగ్గరగా ఉన్న; తరూణాం = చెట్ల యొక్క; స్కంధేషు =
కాండములపై; అంసస్థలైః = భుజములను ఆనించి; మదేన = మదము చేత; మీలన్నయనాః = కళ్లు
మూతపడుచున్న; నాగా ఇవ = ఏనుగుల వలె; స్రస్తకరాః = జారిన
చేతులు కలవారై; సలీలం = విలాసముగా (మెల్లగా); నిషేదుః =
కూర్చుండిరి (నిద్రపోయిరి).
తాత్పర్యం: అప్పటికి ఇంకా
ధైర్యాన్ని వీడని కొందరు యోధులు, తమ ప్రక్కనే ఉన్న చెట్ల కాండాలపై భుజాలను ఆనించి
మెల్లగా ఒరిగిపోయారు. మదంతో కళ్లు మూసుకుపోతూ, తొండం కిందకు
వేలాడవేసిన ఏనుగుల వలె, వారు తమ చేతులను వదులు చేసి ఆ చెట్లనే ఊతగా
చేసుకుని నిద్రలో మునిగిపోయారు.
విశేషాలు (మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానానుసారం): మల్లినాథుని
ప్రకారం 'అభిన్నధైర్యాః' అనగా ఆ సమయంలో కూడా
అక్షతమైన (చెడని) ధైర్యం కలవారు అని అర్థం. వారు చెట్ల యొక్క
స్కంధములపై (ప్రకాండములపై) భుజభాగాలను ఆనించి కూర్చున్నారని (నిషేదుః) వివరించారు. కళ్లు మూతపడి
చేతులు జార్చిన ఆ యోధులు మదించిన ఏనుగుల వలె ఉన్నారని ఉపమించారు.
31. ముప్పై ఒకటవ శ్లోకం
తిరోహితేందోరథ శంభుమూర్ధ్నః ప్రణమ్యమానం
తపసాం నివాసైః । సుమేరుశృంగాదివ బింబమార్కం పిశంగముచ్చైరుదియాయ
తేజః ॥ 31 ॥
ప్రతిపదార్థం: అథ = అటుపిమ్మట; తిరోహితేందోః =
(మాయా నిద్రచే) కప్పబడిన చంద్రుడు కలిగిన; శంభుమూర్ధ్నః =
శివుని శిరస్సు నుండి; తపసాం నివాసైః = తపస్సంపన్నులైన మునులచే; ప్రణమ్యమానం =
నమస్కరింపబడుచున్నదియు; పిశంగం = ఎర్రనైనదియు అయిన; తేజః = ఒకానొక
కాంతి; సుమేరుశృంగాత్ = సుమేరు పర్వత శిఖరము నుండి; ఆర్కం బింబం ఇవ =
సూర్య బింబము వలె; ఉచ్చైః = పైకి; ఉదియాయ = ఉదయించెను.
తాత్పర్యం: ఆ ప్రస్వాపనాస్త్ర
మాయ వల్ల శివుని శిరస్సుపై ఉన్న చంద్రుడు కన్పించకుండా పోయాడు. అప్పుడు ఆ
పరమశివుని శిరస్సు నుండి, తపస్వులందరూ నమస్కరించే విధంగా, సుమేరు పర్వతం మీది
నుండి సూర్యబింబం ఉదయించినట్లుగా, ఒక గొప్ప ఎర్రని కాంతిపుంజం పైకి లేచింది.
విశేషాలు (మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానానుసారం): మల్లినాథుడు
'తిరోహితేందోః' అనగా కిరాత మాయ చేత
కప్పబడిన చంద్రుడు కలవాడని అర్థం చెప్పారు. శివుని మూర్ధము
నుండి వెలువడిన ఆ తేజస్సు సూర్య బింబం వలె ఉన్నదని, అది చంద్రునికి
సంబంధించినది కాదని స్పష్టం చేశారు.
ఆ కాంతిని తపస్వులైన తాపసులు
నమస్కరిస్తున్నట్లు వివరించారు. ఇక్కడ 'వప్రాదివ' అనే పాఠాంతరం కూడా
ఉందని పేర్కొన్నారు.
32. ముప్పై రెండవ శ్లోకం
ఛాయాం వినిర్ధూయ తమోమయీం తాం తత్త్వస్య
సంవిత్తిరివాపవిద్యామ్ । యయౌ వికాసం ద్యుతిరిందుమౌలేరాలోకమభ్యాదిశతీ
గణేభ్యః ॥ 32 ॥
ప్రతిపదార్థం: ఇందుమౌలేః = శివుని
యొక్క; ద్యుతిః = కాంతి; తత్త్వస్య
సంవిత్తిః = తత్త్వజ్ఞానము; అపవిద్యామివ = అవిద్యను (అజ్ఞానమును) వలె; తమోమయీం = చీకటి
రూపమైన; తాం ఛాయాం = ఆ (నిద్రా) నీడను; వినిర్ధూయ =
తొలగించి; గణేభ్యః = ప్రమథగణములకు; ఆలోకం = వెలుగును; అభ్యాదిశతీ =
ఇచ్చుచున్నదై; వికాసం = విస్తారమును; యయౌ = పొందెను.
తాత్పర్యం: పరమశివుని నుండి
వెలువడిన ఆ కాంతి, తత్త్వజ్ఞానం అజ్ఞానాన్ని పారద్రోలినట్లుగా, అప్పటివరకు
వ్యాపించి ఉన్న ఆ నిద్రా చీకటిని పూర్తిగా తొలగించివేసింది. ఆ వెలుగు
గణాలందరికీ తిరిగి చూపును (చైతన్యాన్ని) కలిగిస్తూ దిక్కులన్నిటా వ్యాపించింది.
విశేషాలు (మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానానుసారం): మల్లినాథుని
ప్రకారం శివుని కాంతి (ద్యుతిః) తత్త్వజ్ఞానం (సంవిత్తిః) అవిద్యను తొలగించినట్లు, తమోమయమైన ఆ నిద్రా
నీడను తొలగించింది. అది గణాలకు 'ఆలోకం' అనగా
వస్తుప్రకాశాన్ని పంచుతూ వికాసాన్ని పొందిందని వివరించారు. ఇక్కడ 'అత్యాదిశతీ' అనే పాఠాంతరం కూడా
కలదని తెలిపారు.
33. ముప్పై మూడవ శ్లోకం
త్విషాం తతిః పాటలితాంబువాహా సా సర్వతః
పూర్వసరీవ సంధ్యా । నినాయ తేషాం ద్రుతముల్లసంతీ వినిద్రతాం లోచనపంకజాని
॥ 33 ॥
ప్రతిపదార్థం: పాటలితాంబువాహా =
మేఘములను ఎర్రగా మార్చినట్టియు; సర్వతః = అంతటా; ఉల్లసంతీ =
ప్రకాశించుచున్నట్టియు; సా త్విషాం తతిః = ఆ కాంతి సమూహము; పూర్వసరీ సంధ్యా ఇవ
= ఉదయ సంధ్య (ప్రాతఃకాలము) వలె; తేషాం = ఆ గణముల యొక్క; లోచనపంకజాని =
కన్నులనెడు పద్మములను; ద్రుతం = శీఘ్రముగా; వినిద్రతాం =
వికసించునట్లు (నిద్ర మేల్కొనునట్లు);
నినాయ = చేసెను.
తాత్పర్యం: మేఘాలన్నింటినీ
ఎర్రగా మార్చివేస్తూ అంతటా వ్యాపించిన ఆ కాంతిపుంజం, ఉదయ సంధ్య వెలుగు
వలె కనిపించింది. ఆ వెలుగు సోకగానే, సూర్యోదయానికి
పద్మాలు వికసించినట్లు, ఆ యోధుల కన్నులనే పద్మాలు శీఘ్రంగా నిద్ర
మేల్కొన్నాయి.
విశేషాలు (మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానానుసారం): మల్లినాథుడు
'పాటలితా' అనగా ఎరుపు
రంగులోకి మార్చబడిన అని అర్థం చెప్పారు. ఆ తేజస్సు 'పూర్వసరీ' అనగా ప్రాతఃసంధ్య
వలె ప్రసరిస్తూ, గణాల కన్నులనే పద్మాలకు వినిద్రతను (వికాసాన్ని)
కలిగించిందని వ్యాఖ్యానించారు. 'పూర్వసరీ' శబ్దానికి వ్యాకరణ
రూపనిష్పత్తిని కూడా వివరించారు.
34. ముప్పై నాల్గవ శ్లోకం
పృథగ్విధాన్యస్త్రవిరామబుద్ధాః శస్త్రాణి
భూయః ప్రతిపేదిరే తే । ముక్తా వితానేన బలాహకానాం జ్యోతీంషి రమ్యా ఇవ
దిగ్విభాగాః ॥ 34 ॥
ప్రతిపదార్థం: అస్త్రవిరామబుద్ధాః
= అస్త్ర ప్రభావము ముగియగానే నిద్ర మేల్కొన్న; తే = ఆ గణములు; బలాహకానాం = మేఘముల
యొక్క; వితానేన = సమూహముచేత; ముక్తాః =
విడువబడిన; రమ్యాః = అందమైన; దిగ్విభాగాః =
దిక్కులు; జ్యోతీంషి ఇవ = నక్షత్రములను వలె; భూయః = మరల; పృథగ్విధాని =
రకరకములైన; శస్త్రాణి = ఆయుధములను; ప్రతిపేదిరే =
గ్రహించిరి.
తాత్పర్యం: అర్జునుని అస్త్ర
ప్రభావం శివుని కాంతి వల్ల తొలగిపోగానే ఆ గణాలందరూ నిద్ర మేల్కొన్నారు. మేఘాలు తొలగిపోగానే
ఆకాశం నక్షత్రాలను వెలువరిస్తున్నట్లు,
వారు తమ రకరకాల ఆయుధాలను మరల ధరించి
యుద్ధానికి సిద్ధమయ్యారు.
విశేషాలు (మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానానుసారం): మల్లినాథుని
ప్రకారం 'అస్త్రవిరామేణ' అనగా
ప్రస్వాపనాస్త్రం ఉపశమించగానే నిద్ర మేల్కొన్న ఆ గణాల గురించి ఇక్కడ చెప్పబడింది. మేఘపటలం (బలాహకానాం
వితానము) నుండి విడివడిన దిక్కులు నక్షత్రాలను (జ్యోతీంషి) ధరించినట్లు, వారు ఆయుధాలను
ధరించారని (జగృహుః) వివరించారు. 'జ్యోతి' శబ్దానికి గల
నక్షత్రం, అగ్ని మొదలైన అర్థాలను వైజయంతీ కోశం ఆధారంగా
చూపారు.
35. ముప్పై ఐదవ శ్లోకం
ద్యౌరున్ననామేవ దిశః ప్రసేదుః స్ఫుటం
విసస్రే సవితుర్మయూఖైః । క్షయం గతాయామివ యామవత్యాం పునః సమీయాయ దినం
దినశ్రీః ॥ 35 ॥
ప్రతిపదార్థం: ద్యౌః = ఆకాశము; ఉన్ననామ ఇవ = పైకి
లేచినట్లు ఉన్నది; దిశః = దిక్కులు; ప్రసేదుః =
ప్రసన్నముగా (నిర్మలముగా) అయినవి; సవితుః మయూఖైః = సూర్యుని కిరణములచేత; స్ఫుటం =
స్పష్టముగా; విసస్రే = విస్తరించబడెను; యామవత్యాం = రాత్రి; క్షయం గతాయాం ఇవ =
ముగిసినట్లుగా; దినశ్రీః = పగటి శోభ; పునః = మరల; దినం = పగటిని; సమీయాయ = పొందెను.
తాత్పర్యం: ఆకాశం
ఉప్పొంగినట్లు, దిక్కులన్నీ నిర్మలంగా మారాయి. సూర్యకిరణాల వలె ఆ
కాంతి స్పష్టంగా వ్యాపించింది. రాత్రి గడిచిపోయి సూర్యోదయం అయినట్లుగా, ఆ రణరంగం మరల పగటి
శోభతో వెలిగిపోయింది.
విశేషాలు (మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానానుసారం): మల్లినాథుడు
'ద్యౌః'
అనగా అంతరిక్షం అని, అది పైకి
ఉప్పొంగినట్లుగా ఉందని ఉత్ప్రేక్షించారు. రాత్రి (యామవతి)
క్షీణించి పగలు వచ్చినట్లుగా దినశ్రీ మరల ప్రవేశించిందని వివరించారు. ఇక్కడ గుణ క్రియల
సముచ్చయం అనే అలంకారం, ఉత్ప్రేక్షతో కలిసి ఉన్నట్లు వ్యాఖ్యానించారు. 'స్ఫుటం' అనే పదానికి
బదులుగా 'స్పష్టం' అనే పాఠాంతరం కూడా
కలదని తెలిపారు.
36. ముప్పై ఆరవ శ్లోకం
మహాస్త్రదుర్గే శిథిలప్రయత్నం
దిగ్వారణేనేవ పరేణ రుగ్ణే ।
భుజంగపాశాన్భుజవీర్యశాలీ ప్రబంధనాయ
ప్రజిఘాయ జిష్ణుః ॥ 36 ॥
ప్రతిపదార్థం: భుజవీర్యశాలీ =
బాహుబలముతో ప్రకాశించువాడైన; జిష్ణుః = అర్జునుడు; మహాస్త్రదుర్గే =
ప్రస్వాపనాస్త్రమనెడు కోట; దిగ్వారణేన ఇవ = దిగ్గజము చేత వలె; పరేణ = శత్రువు చేత; శిథిలప్రయత్నం =
సడలిన ప్రయత్నము కలదగునట్లు; రుగ్ణే సతి = భేదింపబడగా; ప్రబంధనాయ =
గట్టిగా బంధించుట కొరకు; భుజంగపాశాన్ = సర్పపాశములను (నాగాస్త్రమును); ప్రజిఘాయ =
ప్రయోగించెను.
తాత్పర్యం: తన బాహుబలంతో
శోభిల్లే అర్జునుడు, ఒక దిగ్గజం కోటను బద్దలు కొట్టినట్లుగా, శత్రువైన కిరాతుడు
తన ప్రస్వాపనాస్త్రమనే దుర్గాన్ని భేదించి, తన ప్రయత్నాన్ని
విఫలం చేయడం చూశాడు. అప్పుడు ఆ శత్రువును గట్టిగా బంధించడం కోసం, అతడు వెంటనే
సర్పపాశములను (నాగాస్త్రమును) ప్రయోగించాడు.
విశేషాలు (మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానానుసారం): మల్లినాథుని
ఘంటాపథ వ్యాఖ్యానం ప్రకారం 'మహాస్త్రదుర్గే' అనగా
ప్రస్వాపనాస్త్రము అనే కోట అని రూపకం.
అది దిగ్గజము వంటి శత్రువు చేత
అల్పప్రయాసముతో భగ్నము (రుగ్ణే) చేయబడగా అని వివరించారు. ఇక్కడ 'రుజో భంగే' అనే ధాతువు నుండి
కర్మణి క్త ప్రత్యయం వచ్చి, 'ఓదితశ్చ' అనే సూత్రం చేత
నిష్ఠాతకారానికి నత్వము వచ్చి 'రుగ్ణ'
అనే రూపం సిద్ధించినట్లు వ్యాకరణ
విశేషాన్ని తెలిపారు. ప్రబంధనము అనగా ప్రకర్షగా బంధించుట కొరకు, భుజంగములే
పాశములుగా గల అస్త్రాన్ని జిష్ణుడైన అర్జునుడు ప్రయోగించాడని వ్యాఖ్యానించారు. ఇక్కడ 'భగ్నే', 'భుజంగమాస్త్రమ్', 'నిబంధనాయ' అనే పాఠాంతరాలను
కూడా పేర్కొన్నారు.
37. ముప్పై ఏడవ శ్లోకం
జిహ్వాశతాన్యుల్లసయంత్యజస్రం
లసత్తడిల్లోలవిషానలాని । త్రాసాన్నిరస్తాం భుజగేంద్రసేనా నభశ్చరైస్తత్పదవీం
వివేవ్రే ॥ 37 ॥
ప్రతిపదార్థం: లసత్తడిల్లోలవిషానలాని
= ప్రకాశించుచున్న మెరుపుల వలె చంచలమైన విషాగ్నులు కలిగినట్టియు; జిహ్వాశతాని =
వందలాది నాలుకలను; అజస్రం = ఎల్లప్పుడును; ఉల్లసయంతీ =
కదలించుచున్నట్టియు అయిన; భుజగేంద్రసేనా = సర్పరాజుల సైన్యము; త్రాసాత్ = భయము
వలన; నభశ్చరైః = ఖేచరుల (దేవతల) చేత; నిరస్తాం =
వదిలివేయబడిన; తత్పదవీం = ఆ ఆకాశమార్గమును; వివేవ్రే =
పూర్తిగా ఆవరించెను (అడ్డగించెను).
తాత్పర్యం: మెరుపుల వలె
చంచలమైన భయంకర విషాగ్నులను చిమ్ముతూ,
వందలాది నాలుకలను నిరంతరం కదలిస్తూ
వెలువడిన ఆ సర్పరాజుల సైన్యం ఆకాశాన్ని ముంచెత్తింది. ఆ సర్పాల భయానికి
దేవతలు, పక్షులు ఆకాశమార్గాన్ని వదిలి పారిపోగా, ఖాళీ అయిన ఆ
మార్గాన్ని ఈ సర్పసైన్యమే పూర్తిగా ఆక్రమించి అడ్డగించింది.
విశేషాలు (మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానానుసారం): మల్లినాథుని
ప్రకారం 'లసత్తడిల్లోల' అనగా మెరుపుల వలె
చంచలమైన విషాగ్నులు కలిగిన వందలాది నాలుకలను మాటిమాటికి చలింపచేస్తూ (ఉల్లసయంతీ)
అని అర్థం. భుజగేంద్రసేన భయము వలన నభశ్చరుల (ఆకాశవాణుల) చేత
త్యక్తమైన ఆకాశమార్గాన్ని విశేషముగా రోధించింది (వివేవ్రే - అడ్డగించింది) అని
వివరించారు. ఇక్కడ 'అసక్తం', 'విసస్రే' అనే పాఠాంతరాలను
ఉదహరించారు.
38. ముప్పై ఎనిమిదవ శ్లోకం
దిజ్నాగహస్తాకృతిముద్వహద్భిర్భోగైః
ప్రశస్తాసితరత్ననీలైః । రరాజ సర్పావలిరుల్లసంతీ తరంగమాలేవ నభోర్ణవస్య ॥ 38 ॥
ప్రతిపదార్థం: దిజ్నాగహస్తాకృతిం
= దిగ్గజముల తొండముల యొక్క ఆకారమును;
ఉద్వహద్భిః = కలిగియున్నట్టియు; ప్రశస్తాసితరత్ననీలైః
= శ్రేష్ఠమైన ఇంద్రనీలమణుల వలె నల్లనైనట్టియు; భోగైః = శరీరములతో; ఉల్లసంతీ =
కదలాడుచున్న; సర్పావలిః = ఆ సర్పముల పంక్తి; నభోర్ణవస్య =
ఆకాశమనెడు సముద్రము యొక్క; తరంగమాలా ఇవ = అలల మాల వలె; రరాజ =
ప్రకాశించెను.
తాత్పర్యం: దిగ్గజాల తొండాల
వంటి ఆకారం కలిగి, శ్రేష్ఠమైన ఇంద్రనీలమణుల వలె నల్లగా మెరుస్తున్న
శరీరాలతో కదలాడుతున్న ఆ సర్పాల పంక్తి ఆకాశంలో అద్భుతంగా ప్రకాశించింది. అది ఎలా ఉందంటే, ఆకాశమనే పెద్ద
సముద్రంలో ఎగసిపడుతున్న నల్లని అలల మాలలాగా తోచింది.
విశేషాలు (మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానానుసారం): మల్లినాథుడు
'దిజ్నాగహస్తాకృతిం' అనగా దిక్కరుల
కరముల (తొండముల) ఆకారాన్ని మోస్తున్న,
'ప్రశస్తాసితరత్న' అనగా ఇంద్రనీలమణుల
వలె నీలవర్ణమైన భోగములతో (శరీరములతో) కూడిన సర్పాల పంక్తి అని వివరించారు. ఇక్కడ 'భోగ' శబ్దానికి శరీరమని
అర్థం. ఆకాశమనే సముద్రం (నభోర్ణవము) యొక్క తరంగమాల వలె
అది ప్రకాశించిందని, ఇక్కడ రూపకానుప్రాణితమైన ఉత్ప్రేక్షాలంకారం ఉందని
వ్యాఖ్యానించారు.
39. నిఃశ్వాసధూమైః స్థిగితాంశుజాలం
ఫణావతాముత్ఫేణమండలానామ్ ।
గచ్ఛన్నివాస్తం వపురభ్యువాహ విలోచనానాం
సుఖముష్ణరశ్మిః ॥ 39 ॥
ప్రతిపదార్థం: ఉత్ఫేణమండలానాం =
పైకెత్తబడిన పడగల సమూహములు కలిగిన; ఫణావతాం = సర్పముల యొక్క; నిఃశ్వాసధూమైః =
నిట్టూర్పుల పొగల చేత; స్థిగితాంశుజాలం = కప్పబడిన కిరణసమూహము కలిగిన; ఉష్ణరశ్మిః =
సూర్యుడు; అస్తం గచ్ఛన్ ఇవ = అస్తమించుచున్నట్లు ఉన్నట్టియు; విలోచనానాం =
కన్నులకు; సుఖం = సుఖకరమైనట్టియు; వపుః = స్వరూపమును; అభ్యువాహ =
ధరించెను.
తాత్పర్యం: పైకెత్తిన పడగలతో
కూడిన ఆ పాముల నిట్టూర్పుల నుండి వెలువడిన పొగ, సూర్యుని తీవ్ర
కిరణాల సమూహాన్ని పూర్తిగా కప్పివేసింది. దానివల్ల ఆ
సూర్యబింబం, అస్తమయ కాలంలో వలె కిరణాల తీవ్రత తగ్గి, కళ్లతో నేరుగా
చూడటానికి ఎంతో సుఖకరమైన శాంత స్వరూపాన్ని ధరించింది.
విశేషాలు (మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానానుసారం): మల్లినాథుని
ప్రకారం 'ఉత్ఫేణమండలానాం' అనగా ఉన్నమితములైన
(పైకెత్తబడిన) ఫణామండలములు కలిగిన సర్పాల నిఃశ్వాస ధూమముల చేత సూర్యుని
(ఉష్ణరశ్మి) కిరణజాలం కప్పబడింది (స్థిగితాంశుజాలమ్). అందువలననే కన్నులకు
చూడటానికి సుఖకరమైన (సుఖం) శరీరాన్ని అస్తమిస్తున్నట్లుగా ఆ సూర్యుడు ధరించాడని
వివరించారు. ఇక్కడ 'జాలః', 'లోచనస్య' అనే పాఠాంతరాలను
పేర్కొన్నారు.
40. ప్రతప్తచామీకరభాసురేణ దిశః ప్రకాశేన పిశంగయంత్యః ।
నిశ్చక్రముః ప్రాణహరేక్షణానాం జ్వాలా
మహోల్కా ఇవ లోచనేభ్యః ॥ 40 ॥
ప్రతిపదార్థం: ప్రాణహరేక్షణానాం =
చూపుల చేతనే ప్రాణములను హరించునట్టి (దృష్టివిష సర్పముల) యొక్క; లోచనేభ్యః = కన్నుల
నుండి; ప్రతప్తచామీకరభాసురేణ = బాగుగా కరిగించిన బంగారము
వలె ప్రకాశించునట్టి; ప్రకాశేన = తేజస్సు చేత; దిశః = దిక్కులను; పిశంగయంత్యః =
ఎర్రగా మార్చుచున్నవై; జ్వాలాః = అగ్నిజ్వాలలు; మహోల్కా ఇవ = పెద్ద
ఉల్కల వలె; నిశ్చక్రముః = బయటకు వెలువడెను.
తాత్పర్యం: చూపులతోనే
ప్రాణాలను తీయగల ఆ ఘోర దృష్టివిష సర్పాల కన్నుల నుండి, బాగుగా కాల్చిన
బంగారం వలె మెరిసే కాంతితో దిక్కులన్నింటినీ ఎర్రగా మార్చుతూ, పెద్ద తోకచుక్కలు
లేదా ఉల్కలు పడుతున్నట్లుగా భయంకరమైన అగ్నిజ్వాలలు బయటకు వెలువడ్డాయి.
విశేషాలు (మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానానుసారం): మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యానం ప్రకారం 'ప్రాణహరేక్షణానాం' అనగా
దృష్టివిషములైన సర్పవిశేషముల యొక్క కన్నుల నుండి అని అర్థం. 'ప్రతప్తచామీకర' అనగా కాల్చిన
సువర్ణము వలె భాసురమైన తేజస్సు చేత అని చెపుతూ, ఇక్కడ 'భంజభాసమిదో ఘురచ్' అనే సూత్రం చేత
భాసుర శబ్దంలో ఘురచ్ ప్రత్యయం వచ్చినట్లు తెలిపారు. ఆ సర్పాల నేత్రాల
నుండి దిక్కులను ఎర్రగా మార్చుతూ వెలువడిన జ్వాలలు పెద్ద ఉల్కల వలె నిశ్చక్రముః
(బయటకు వచ్చెను) అని వ్యాఖ్యానించారు.
41. ఆక్షిప్తసంపాతమపేతశోభముద్వహ్ని ధూమాకులదిగ్విభాగమ్
।
వృతం నభో భోగికులైరవస్థాం పరోపరుద్ధస్య
పురస్య భేజే ॥ 41 ॥
ప్రతిపదార్థం: ఆక్షిప్తసంపాతం =
పక్షులు మొదలైనవాటి సంచారము నిరోధింపబడినదియు; అపేతశోభం = పోయిన
కాంతి కలదియు; ఉద్వహ్ని = పైకి లేచుచున్న అగ్ని కలదియు; ధూమాకులదిగ్విభాగం
= పొగచేత వ్యాపింపబడిన దిక్కులు కలదియు; భోగికులైః =
సర్పసమూహముల చేత; వృతం = ఆవరింపబడినదియు అయిన; నభః = ఆకాశము; పరోపరుద్ధస్య =
శత్రువుల చేత ముట్టడింపబడిన; పురస్య = నగరము యొక్క; అవస్థాం = దశను; భేజే = పొందెను.
తాత్పర్యం: పక్షులు, సిద్ధుల సంచారం
నిలిచిపోయి, కాంతిహీనమై, అంతటా అగ్నిజ్వాలలు
లేస్తూ, పొగతో దిక్కులన్నీ నిండిపోయి, పాముల గుంపులతో
నిండిపోయిన ఆ ఆకాశం ఎలా ఉందంటే—శత్రుసైన్యాల చేత నలువైపులా ముట్టడింపబడి, అగ్నికి ఆహుతవుతూ, రాకపోకలు
బంధింపబడిన ఒక అనాథ నగరం యొక్క దైన్య స్థితిని పోలి ఉంది.
విశేషాలు (మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానానుసారం): మల్లినాథుడు
'ఆక్షిప్తసంపాతమ్' అనగా పక్షులు, సిద్ధులు
మొదలైనవారి సంచారం ప్రతిషేధించబడినది (నిరోధించబడినది) అని అర్థం చెప్పారు. 'అపేతశోభం' అనగా గతశ్రీకము
(శోభ తగ్గినది). 'ఉద్వహ్ని' అనగా అంతటా
ఉద్భూతమైన దహనము (అగ్ని) కలిగినట్టి,
పొగతో ఆకులమైన దిగ్విభాగాలు కలిగి, సర్పకులాలు
(భోగికులైః) ఆవరించిన ఆకాశం, శత్రువుల చేత వేష్టించబడిన (ముట్టడించబడిన) నగరం
యొక్క స్థితిని పొందిందని వివరించారు.
ఇక్కడ ఆకాశానికి నగరానికి గల సాదృశ్యం
వల్ల నిదర్శనాలంకారము చెప్పబడింది.
42. తమాశు చక్షుఃశ్రవసాం సమూహం మైత్రేణ
తార్క్ష్యోదయకారణేన ।
నేతా నయేనేవ పరోపజాపం నివారయామాస పతిః
పశూనామ్ ॥ 42 ॥
ప్రతిపదార్థం: పతిః పశూనామ్ =
పశుపతియైన పరమశివుడు; తార్క్ష్యోదయకారణేన = గరుడుని ఆవిర్భావమునకు
కారణమైన; మైత్రేణ = మిత్రదేవతాసంబంధమైన (లేక గరుడమంత్రముతో
కూడిన); మంత్రేణ = మంత్రము చేత; తం = ఆ; చక్షుఃశ్రవసాం =
సర్పముల యొక్క; సమూహం = గుంపును; నేతా = సమర్థుడైన
రాజు; నయేన = నీతి చేత; పరోపజాపం ఇవ =
శత్రువుల చేత చేయబడిన భేదోపాయమును వలె;
ఆశు = శీఘ్రముగా; నివారయామాస =
అణచివేసెను.
తాత్పర్యం: ఒక ఉత్తమ పాలకుడు
తన రాజనీతి ద్వారా శత్రువులు పన్నిన కుట్రలను, భేదోపాయాలను
అణచివేసినట్లు, పశుపతియైన పరమశివుడు గరుడుని ఆవిర్భావానికి
కారణమైన శ్రేష్ఠమైన 'మైత్ర'
మంత్రాన్ని ప్రయోగించి, అర్జునుడు రేపిన ఆ
సర్పసమూహాన్ని అంతటినీ శీఘ్రంగా అణచివేసి నివారించాడు.
విశేషాలు (మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానానుసారం): మల్లినాథుని
ప్రకారం 'పశూనాం పతిః' అనగా శివుడు, 'చక్షుఃశ్రవసాం' అనగా కళ్లే
చెవులుగా గల పాముల యొక్క సమూహాన్ని,
గరుడావిర్భావ హేతువైన మంత్రం చేత
నివారించాడని అర్థం. ఒక నేత (నాయకుడు) నీతి చేత పరకృతమైన స్వమండల
భేదాన్ని (పరోపజాపమును) నివారించినట్లుగా ఇది ఉందని వివరించారు. 'భేదోపజాపాబుపధా' అనే అమరకోశాన్ని
ఉపజాప శబ్దానికి భేదోపాయమనే అర్థంలో చూపారు. ఇక్కడ మంత్రము చేత
సర్పనివారణం, నీతి చేత శత్రుకుట్రల నివారణంతో పోల్చబడింది.
43. ప్రతిఘ్నతీభిః కృతమీలితాని ద్యులోకభాజామపి లోచనాని
।
గరుత్మతాం సంహృతిభిర్విహాయః
క్షణప్రకాశాభిరివాతతేనే ॥ 43 ॥
ప్రతిపదార్థం: ద్యులోకభాజాం అపి =
రెప్పపాటు లేని దేవతల యొక్క; లోచనాని = కన్నులను సైతం; ప్రతిఘ్నతీభిః =
(తమ కాంతి చేత) మిరుమిట్లు గొలుపుచున్నట్టియు; క్షణప్రకాశాభిః ఇవ
= మెరుపుల వలె ప్రకాశించునట్టియు; గరుత్మతాం = గరుడుల యొక్క; సంహృతిభిః =
సమూహముల చేత; విహాయః = ఆకాశము; ఆతతేనే =
వ్యాపింపబడెను.
తాత్పర్యం: శివుని మంత్ర
ప్రభావం వల్ల ఆకాశమంతా ఒక్కసారిగా బంగారు వర్ణంలో మెరిసిపోయే గరుడ పక్షుల సమూహాలతో
నిండిపోయింది. నిరంతరం కళ్లు తెరిచే ఉండే దేవతల కన్నులను సైతం
మిరుమిట్లు గొలిపి, కళ్లు మూసుకునేలా చేస్తున్న ఆ గరుడుల సమూహాలు, ఆకాశంలో నిరంతరం
మెరుస్తున్న మెరుపు తీగల వలె అంతటా విస్తరించాయి.
విశేషాలు (మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానానుసారం): మల్లినాథుని
ఘంటాపథ వ్యాఖ్యానం ప్రకారం 'ద్యులోకభాజామ్' అనగా రెప్పపాటు
లేని దేవతల యొక్క దృష్టిని సైతం ప్రతిఘటిస్తున్న (ప్రతిబధ్నతీభిః) అని అర్థం, ఇక్కడ హన్ ధాతువుపై
శతృప్రత్యయం, స్త్రీత్వంలో ఙీప్ వచ్చినట్లు తెలిపారు. గరుడుల
(తార్క్ష్యుల) సమూహాలు వాటి సౌవర్ణ (బంగారు) వర్ణం వల్ల క్షణప్రకాశలైన మెరుపుల వలె
ఉన్నాయని, వాటి చేత అంతరిక్షం (విహాయః) వ్యాపించబడింది
(ఆతతేనే) అని వివరించారు. ఇక్కడ 'క్షణ', 'సంతతిభిః' అనే పాఠాంతరాలను
పేర్కొన్నారు.
44. తతః సుపర్ణవ్రజపక్షజన్మా నానాగతిర్మండలయంజవేన ।
జరత్తృణానీవ వియన్నినాయ వనస్పతీనాం గహనాని
వాయుః ॥ 44 ॥
ప్రతిపదార్థం: తతః = అటుపిమ్మట; సుపర్ణవ్రజపక్షజన్మా
= గరుడసమూహముల రెక్కల నుండి పుట్టినట్టియు; నానాగతిః =
విచిత్రమైన నడక కలిగినట్టియు; వాయుః = గాలి; వనస్పతీనాం =
వృక్షముల యొక్క; గహనాని = దట్టమైన అడవులను; జరత్తృణానీవ =
ఎండిపోయిన గడ్డిపరకలను వలె; జవేన = వేగముతో; మండలయన్ =
సుడిగుండముగా తిప్పుచు; వియత్ = ఆకాశమునకు; నినాయ = చేర్చెను.
తాత్పర్యం: అటుపిమ్మట, ఆ గరుడ పక్షుల
రెక్కల విసురు నుండి ఒక మహా వాయువు పుట్టి విచిత్రమైన గతులతో వీచింది. ఆ గాలి తన వేగానికి
పెద్ద పెద్ద వృక్షాలతో కూడిన దట్టమైన అడవులను సైతం ఎండిన గడ్డిపరకల వలె తేలికగా
సుడిగుండాలుగా తిప్పుతూ, ఒక్కసారిగా ఆకాశంలోకి ఎగరవేసుకుని పోయింది.
విశేషాలు (మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానానుసారం): మల్లినాథుని
ప్రకారం 'తతః'
అనగా గరుడ సమూహాల రాక తర్వాత, వారి రెక్కల (పక్ష)
నుండి జన్మించిన విచిత్రగతి గల వాయువు అని అర్థం. అది వృక్షాల
గహనాలను (దట్టమైన అడవులను) జీర్ణ తృణాల వలె (జరత్తృణాని) వేగంతో భ్రమింపచేస్తూ
(మండలయన్) అంతరిక్షానికి (వియత్) తీసుకువెళ్ళిందని వివరించారు.
45. మనఃశిలాభంగనిభేన పశ్చాాన్నిరుధ్యమానం నికరేణ
భాసామ్ ।
వ్యూఢైరురోభిశ్చ వినుద్యమానం నభః ససర్పేవ
పురః ఖగానామ్ ॥ 45 ॥
ప్రతిపదార్థం: పశ్చాత్ =
వెనుకభాగమునందు; మనఃశిలాభంగనిభేన = మనఃశిల అనెడు ధాతువు యొక్క
ముక్కల వలె ఎర్రనైన; భాసాం = కాంతుల యొక్క; నికరేణ = సమూహముచేత; నిరుధ్యమానం =
కప్పబడుచున్నదియు; వ్యూఢైః = విశాలమైన; ఉరోభిః చ =
వక్షఃస్థలముల చేత; వినుద్యమానం = ముందుకు నెట్టబడుచున్నదియు అయిన; నభః = ఆకాశము; ఖగానాం = ఆ పక్షుల
(గరుడుల) యొక్క; పురః = ఎదుట; ససర్ప ఇవ = ముందుకు
సాగిపోవుచున్నట్లు ఉన్నది.
తాత్పర్యం: వెనుక వైపు మనఃశిల
అనే కొండధాతువు ముక్కల వలె ఎర్రని కాంతిపుంజం కప్పివేస్తుండగా, ముందు వైపు గరుడుల
విశాలమైన రొమ్ముల తాకిడికి ముందుకు నెట్టబడుతున్న ఆ ఆకాశం, ఆ పక్షుల కంటే
ముందే తాను ముందుకు పరుగెడుతోందా అన్నట్లు తోచింది.
విశేషాలు (మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానానుసారం): మల్లినాథుడు
'మనఃశిలా' అనేది ఒక
ధాతువిశేషమని, దాని ఛేదం వలె ఎర్రగా ఉన్న కాంతిపుంజం చేత వెనుక
భాగం ఆవరించబడిందని వివరించారు. 'వ్యూఢైః' అనగా విశాలమైన
ఉరస్సుల (వక్షస్సుల) చేత ప్రేరేపించబడుతున్న (వినుద్యమానం) ఆకాశం, ఖగాలైన గరుడుల
ముందర తాను కూడా సాగిపోతున్నట్లు (ససర్ప ఇవ) ఉందని ఉత్ప్రేక్షించారు. పక్షులు ముందుకు
వెళుతున్న కొద్దీ ఆకాశం యొక్క పూర్వభాగం సాదృశ్యం వల్ల అలా సాగిపోతున్నట్లు
తోచిందని ఈ ఉత్ప్రేక్ష వెనుక గల భావాన్ని స్పష్టం చేశారు. 'ఉరో
వత్సశ్చ వక్షశ్చ' అనే అమరకోశాన్ని ఉరస్సు అనే అర్థంలో ఉదహరించారు.
46. నలభై ఆరవ శ్లోకం
దరీముఖైరాసవరాగతామ్రం వికాసి
రుక్మచ్ఛదధామ్న పీత్వా । జవానిలాఘూర్ణితసానుజాలో హిమాచలః క్షీబ ఇవాచకంపే ॥ 46 ॥
ప్రతిపదార్థం: జవానిలాఘూర్ణితసానుజాలః
= (గరుడుల రెక్కల) వేగవంతమైన గాలి చేత చలింపచేయబడిన పర్వత శిఖరముల సమూహము
కలిగినట్టి; హిమాచలః = హిమవత్పర్వతము; ఆసవరాగతామ్రం =
మద్యము యొక్క ఎరుపు రంగు వలె ఎర్రనైనదియు; వికాసి =
ప్రకాశించుచున్నదియు అయిన; రుక్మచ్ఛదధామ్న = బంగారు రెక్కలు గల గరుడుల యొక్క
తేజస్సును; దరీముఖైః = గుహలనెడు నోళ్లతో; పీత్వా = త్రాగి; క్షీబః ఇవ =
మదించినవాని వలె (మత్తుడైనవాని వలె);
అచకంపే = వణకెను (కదలాడెను).
తాత్పర్యం: గరుడుల రెక్కల
వేగమైన గాలి తాకిడికి హిమవత్పర్వత శిఖరాలన్నీ ఒక్కసారిగా ఊగిపోయాయి. బంగారు రెక్కలు గల
ఆ గరుడుల నుండి వెలువడే ఎర్రని కాంతి,
మద్యము యొక్క ఎరుపు రంగు వలె ఉంది. ఆ ప్రకాశాన్ని తన
గుహలనే నోళ్లతో గ్రోలిన హిమవంతుడు, అమితంగా మద్యం సేవించి మత్తుడైన వాని వలె
నలువైపులా కదలాడుతూ వణకిపోయాడు.
విశేషాలు (మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానానుసారం): మల్లినాథుని
ప్రకారం వేగవంతమైన వాయువు చేత భ్రమింపచేయబడిన (ఊగబడిన) సానుజాలములు (శిఖర
సమూహములు) కలిగిన హిమాచలుడు అని అర్థం.
ఆసవము (మద్యము) యొక్క రాగము (రక్తత -
ఎరుపు) వలె తామ్రమైన, వికస్వరమైన (ప్రకాశిస్తున్న) సువర్ణపక్షులైన
(రుక్మచ్ఛద) గరుడుల ధామమును అనగా తేజస్సును ముఖముల వంటి దరీముఖముల (గుహల) చేత
పీల్చి, క్షీబుడు అనగా మత్తుడైనవాని వలె కదలాడాడు అని
వివరించారు. ఇక్కడ ఆసవరాగ మరియు తామ్ర శబ్దాల గుణములకే
ఉపమానోపమేయభావం చెప్పబడింది. ఈ శ్లోకంలో ఉపమతో కూడిన ఉత్ప్రేక్షాలంకారం ఉందని
వ్యాఖ్యానించారు. ఇక్కడ 'మహాచలః' అనే పాఠాంతరం కూడా
ఉందని పేర్కొన్నారు.
47. నలభై ఏడవ శ్లోకం
ప్రవృత్తనక్తందివసంధిదీప్తైర్నభస్తలం గాం
చ పিশంగయద్భిః । అంతర్హితార్కైః
పరితః పతద్భిశ్ఛాయాః సమాచిక్షిపిరే వనానామ్ ॥ 47 ॥
ప్రతిపదార్థం: ప్రవృత్తనక్తందివసంధిదీప్తైః
= ప్రవర్తిల్లిన పగలు రేయి యొక్క సంధికాలము (సాయంసంధ్య) వలె ప్రకాశించుచున్నట్టియు; నభస్తలం = ఆకాశమును; గాం చ = భూమిని; పిశంగయద్భిః =
ఎర్రగా మార్చుచున్నట్టియు; అంతర్హితార్కైః = సూర్యుని ఆవరించినట్టియు; పరితః = నలువైపులా; పతద్భిః =
ఎగురుచున్న పక్షుల (గరుడుల) చేత; వనానాం = అడవుల యొక్క; ఛాయాః = నీడలు; సమాచిక్షిపిరే =
నశింపచేయబడెను (అంతర్హితము చేయబడెను).
తాత్పర్యం: రేయింబగళ్ల కలయిక
అయిన సంధ్యాకాలపు వెలుగు వలె మెరుస్తూ,
ఆకాశాన్నీ భూమినీ ఎర్రని రంగుతో
ముంచెత్తుతూ, సూర్యుని సైతం కప్పివేస్తూ నలువైపులా ఎగురుతున్న ఆ
గరుడ పక్షుల దేహకాంతి వల్ల అడవులలోని చీకటి నీడలన్నీ పూర్తిగా నశించిపోయాయి. ఆ పక్షుల వెలుగు
అడవుల లోపలికి, బయటికి కూడా ప్రసరించడం వల్ల నీడలనేవి ఎక్కడా
లేకుండా పోయాయి.
విశేషాలు (మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానానుసారం): మల్లినాథుని
ఘంటాపథ వ్యాఖ్యానం ప్రకారం 'నక్తందివమ్' అనగా రాత్రి మరియు
పగలు అని అర్థం. ఇక్కడ 'అచతుర...' అనే సూత్రం చేత
సప్తమ్యర్థ వృత్తి గల అవ్యయాల ద్వంద్వైకవద్భావ నిపాతనం వల్ల సమాసాంత రూపం
సిద్ధించిందని, లక్షణ చేత ఇది అహోరాత్రములను తెలియజేస్తుందని
వ్యాకరణ విశేషాన్ని చర్చించారు. ఆ నక్తందివ సంధి అయిన సంధ్య వలె దీపితములైన, నభస్తలాన్ని భువిని
(గాం) పిశంగీకరిస్తున్న (ఎర్రగా మారుస్తున్న), సూర్యుని
కప్పివేస్తూ పడుతున్న పక్షుల చేత వనాల నీడలు సమాక్షిప్తములైనవి (తొలగించబడినవి)
అని వివరించారు. పక్షుల అంతర్భాహ్య తేజస్సు ప్రవేశించడం వల్ల
అడవులలోని నీడలు అంతర్హితమయ్యాయని భావమని వ్యాఖ్యానించారు. ఇక్కడ 'నభఃస్థలమ్' అనే పాఠాంతరం కలదని
పేర్కొన్నారు.
48. నలభై ఎనిమిదవ శ్లోకం
స భోగిసంఘః శమముగ్రధామ్నాం సైన్యేన నిన్యే
వినతాసుతానామ్ । మహాధ్వరే విధ్యపచారదోషః కర్మాంతరేణేవ మహోదయేన ॥ 48 ॥
ప్రతిపదార్థం: మహాధ్వరే = గొప్ప
యజ్ఞమునందు; విధ్యపచారదోషః = విధివిధానము తప్పడం వలన కలిగిన
లోపము; మహోదయేన = మహాసమర్థమైన (లేక గొప్ప ఫలితాన్నిచ్చే); కర్మాంతరేణ ఇవ =
ప్రాయశ్చిత్త కర్మ చేత వలె; సః = ఆ; భోగిసంఘః = సర్పముల
సమూహము; ఉగ్రధామ్నాం = తీక్షణమైన తేజస్సు కలిగిన; వినతాసుతానాం =
వినతాపుత్రులైన గరుడుల యొక్క; సైన్యేన = సైన్యము చేత; శమం = శాంతిని; నిన్యే =
పొందింపబడెను.
తాత్పర్యం: ఒక గొప్ప యజ్ఞం
చేసేటప్పుడు విధివిధానాలలో ఏదైనా లోపం దొర్లితే, దానిని
పరిహరించడానికి మహాసమర్థమైన ప్రాయశ్చిత్త కర్మను చేసి ఆ దోషాన్ని ఎలా
శాంతింపచేస్తారో, అలాగే అర్జునుని నాగాస్త్రం వల్ల రేగిన ఆ
సర్పసమూహాన్ని, ఉగ్రమైన తేజస్సు గల ఆ గరుడ సైన్యమంతా ఒక్కసారిగా
వేటాడి పూర్తిగా శాంతింపచేసింది (అనగా సర్పాలన్నీ నశించాయి).
విశేషాలు (మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానానుసారం): మల్లినాథుడు
'స భోగిసంఘః' అనగా ఆ సర్పసమూహము, ఉగ్రధాములైన
(తేజస్వులైన) వినతాసుతుల (గరుడుల) సైన్యం చేత శాంతిని పొందింపబడింది అని అర్థం
చెప్పారు. దీనిని సమర్థిస్తూ—మహాక్రతువునందు (మహాధ్వరే)
సంభవించిన కర్మస్ఖలన దోషము (విధ్యపచారదోషము), మహాసామర్థ్యము
కలిగిన లేదా గొప్ప ఫలితాన్నిచ్చే ప్రాయశ్చిత్త రూపమైన కర్మాంతరము చేత ఏ విధంగా
శాంతింపబడుతుందో ఇది అలా ఉందని వివరించారు. ఆ ప్రాయశ్చిత్త
కర్మ మూలంగానే ప్రకృత క్రియ (యజ్ఞం) సిద్ధిస్తుందని భావమని పేర్కొంటూ, ఇక్కడ 'కార్యాంతరేణ' అనే పాఠాంతరం కూడా
కలదని వ్యాఖ్యానించారు.
49. నలభై తొమ్మిదవ శ్లోకం
సాఫల్యమస్ట్రే రిపుపౌరుషస్య కృత్వా గతే
భాగ్య ఇవాపవర్గమ్ । అనింధనస్య ప్రసభం సమన్యుః సమాదదేఁస్త్రం జ్వలనస్య
జిష్ణుః ॥ 49 ॥
ప్రతిపదార్థం: రిపుపౌరుషస్య =
శత్రువు (కిరాతుడు) యొక్క పరాక్రమమునకు; అస్ట్రే = (తాను
ప్రయోగించిన నాగాస్త్రము విషయమునందు);
సాఫల్యం = సఫలతను; కృత్వా = కలిగించి; భాగ్యే = పూర్వజన్మ
పుణ్యఫలము; అపవర్గం గతే ఇవ = ముగింపును పొందినట్లు; (నాగాస్త్రము)
ముగిసిపోగా; సమన్యుః = కోపముతో కూడిన; జిష్ణుః =
అర్జునుడు; అనింధనస్య = ఇంధనము (కట్టెలు) లేకుండనే
పుట్టునట్టి; జ్వలనస్య = అగ్ని యొక్క; అస్త్రం =
అగ్నేయాస్త్రమును; ప్రసభం = శీఘ్రముగా; సమాదదే =
గ్రహించెను (సంధించెను).
తాత్పర్యం: మనుషులకు పూర్వజన్మ
పుణ్యఫలం ముగిసిపోగానే సుఖాలు అంతమొందినట్లు, తాను ప్రయోగించిన
నాగాస్త్రం శత్రువు యొక్క గరుడమంత్ర పరాక్రమం ముందు నిష్ఫలమై ముగిసిపోయింది. దానికి అర్జునుడు
మిక్కిలి కోపించి, కట్టెలు లేదా ఇంధనం ఏదీ అవసరం లేకుండానే భయంకరంగా
రగిలే అగ్నిని పుట్టించగల 'ఆగ్నేయాస్త్రమును' శీఘ్రంగా చేతిలోకి
తీసుకున్నాడు.
విశేషాలు (మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానానుసారం): మల్లినాథుని
ప్రకారం 'అస్ట్రే' అనగా సర్పములకు
సంబంధించిన అస్త్రము, ప్రారబ్ధ శుభకర్మ అయిన భాగ్యము వలె అవసానాన్ని
(సమాప్తిని) పొందగా అని అర్థం. ఆ అస్త్రం నివర్తించడం వల్ల శత్రువు యొక్క
పరాక్రమానికి సాఫల్యం చేకూరినట్లయింది;
ఇక్కడ ఉపచార నిరూపణ జరిగిందని తెలిపారు. అప్పుడు సమన్యుడు
(సక్రోధుడు) అయిన జిష్ణుడు (అర్జునుడు), ఇంధనం లేకుండానే
ఉత్పన్నమయ్యే జ్వలనమును (అగ్నిని) ప్రదీప్తం చేసే ఆగ్నేయాస్త్రమును శీఘ్రంగా
స్వీకరించాడని వ్యాఖ్యానించారు.
50. యాభయ్యవ శ్లోకం
ఊధ్వ్వం తిరశ్చీనమధశ్చ
కీర్ణైర్జ్వాలాసటైర్లంఘితమేఘపంక్తిః । ఆయస్తసింహాకృతిరుత్పపాత
ప్రాణ్యంతమిచ్ఛన్నివ జాతవేదాః ॥ 50 ॥
ప్రతిపదార్థం: ఊధ్వ్వం = పైకిని; తిరశ్చీనం =
అడ్డముగాను; అధః చ = క్రిందికిని; కీర్ణైః =
వ్యాపించిన; జ్వాలాసటైః = అగ్నిజ్వాలలనెడు కేసరముల చేత; లంఘితమేఘపంక్తిః =
ఆకాశమునందలి మేఘముల పంక్తులను దాటినట్టియు; ఆయస్తసింహాకృతిః =
లంఘించుటకు సిద్ధమైన సింహము యొక్క ఆకారము కలిగినట్టియు; జాతవేదాః =
అగ్నిదేవుడు; ప్రాణ్యంతం = ప్రాణుల యొక్క అంతమును (నాశనమును); ఇచ్ఛన్ ఇవ =
కోరుచున్నట్లు; ఉత్పపాత = పైకి ఎగసెను.
తాత్పర్యం: అర్జునుడు
ఆగ్నేయాస్త్రాన్ని ప్రయోగించగానే, దాని నుండి పుట్టిన అగ్నిదేవుడు పైకి, అడ్డంగా, కిందికి నలువైపులా
తన జ్వాలలను విస్తరించాడు. ఆ జ్వాలలు సింహపు జూలు (కేసరాల) వలె ఉండి, ఆకాశంలోని మేఘాల
పంక్తులను సైతం దాటి వెళ్లాయి. దూకడానికి సిద్ధంగా ఉన్న ఒక క్రోధోద్రేక సింహం వలె
ఆకారము కలిగిన ఆ అగ్ని, సమస్త ప్రాణుల అంతాన్ని కోరుతున్న ప్రళయాగ్ని వలె
భయంకరంగా పైకి ఎగసింది.
విశేషాలు (మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానానుసారం): మల్లినాథుడు
'ఊధ్వ్వం తిరశ్చీనమ్' లో తిరశ్చీన
శబ్దానికి తిర్యక్ (అడ్డముగా) అని అర్థం చెప్పారు, దీని సాధన కొరకు 'విభాషాంచేరదిక్స్త్రియామ్' అనే సూత్రం చేత ఖ
ప్రత్యయం వచ్చినట్లు తెలిపారు. ఊధ్వ్వ, తిర్యక్, అధోభాగాలలో
విస్తరించిన జ్వాలలే సటలు (కేసరములు) గా గల అగ్ని అని వివరించారు, దీనికి 'సటా జటాకేసరయోః' అనే విశ్వకోశాన్ని
చూపారు. మేఘపంక్తులను లంఘించిన ఆ అగ్ని, లంఘనానికి సిద్ధమైన
(ఆయస్తుడైన) సింహము యొక్క ఆకృతిని పొంది, ప్రాణుల సంహారాన్ని
ఇచ్ఛిస్తున్నట్లు ఉత్పతనం చెందిందని (పైకి లేచిందని) వ్యాఖ్యానించారు.
51. యాభై ఒకటవ శ్లోకం
భిత్త్వేవ భాభిః సవితుర్మయూఖాంజ్జజ్వాల
విష్వగ్విసృతస్ఫులింగః । విదీర్యమాణాశ్మనినాదధీరం ధ్వనిం వితన్వన్నకృశః
కృశానుః ॥ 51 ॥
ప్రతిపదార్థం: అకృశః = మిక్కిలి
పెద్దదైన; కృశానుః = అగ్ని; భాభిః = తన
తేజస్సుల చేత; సవితుః మయూఖాన్ = సూర్యుని కిరణములను; భిత్త్వా ఇవ =
కొట్టినట్లుగా (ఢీకొన్నట్లుగా); విష్వక్ = అంతటా; విసృతస్ఫులింగః =
వ్యాపించిన నిప్పుకణములు కలదై; విదీర్యమాణాశ్మనినాదధీరం = పగిలిపోవుచున్న
కొండరాళ్ల ధ్వని వలె గంభీరమైన; ధ్వనిం = శబ్దమును; వితన్వన్ =
విస్తరింపచేయుచు; జజ్వాల = రగిలెను.
తాత్పర్యం: మిక్కిలి ప్రచండమైన
ఆ అగ్ని, తన తీక్షణ కాంతులతో సూర్యకిరణాలనే ఎదుర్కొని
ఢీకొడుతున్నట్లుగా జ్వాలలతో రగిలింది.
సూర్యకిరణాల ఘర్షణ వల్లే అన్నట్లు
నలువైపులా పెద్ద పెద్ద నిప్పుకణాలు ఎగసిపడ్డాయి. బద్దలైపోతున్న
కొండరాళ్ల నుండి వెలువడే భయంకర గంభీర ధ్వని వలె పెద్ద శబ్దాలు చేస్తూ ఆ అగ్ని
నలువైపులా వ్యాపించింది.
విశేషాలు (మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానానుసారం): మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యానం ప్రకారం 'భాభిః'
అనగా తన తేజస్సుల చేత సూర్యుని కిరణాలను
(మయూఖాన్) అభిహత్య చేసి (ఢీకొట్టి) అని అర్థం, దీనికి 'కిరణోస్రమయూఖాంశు...' అనే అమరకోశాన్ని
చూపారు. సూర్యకిరణాల ఘాతము వలనే సమంతటా (విష్వక్)
స్ఫులింగములు (నిప్పుకణాలు) ఎగసిపడుతున్నట్లు ఇక్కడ ఉత్ప్రేక్షించబడింది, దీనికి 'త్రిషు
స్ఫులింగోఁగ్నికణః' అనే అమరకోశాన్ని ఇచ్చారు. అకృశుడు
(గొప్పవాడైన) కృశానుడు (అగ్ని), విదలితమవుతున్న (పగులుతున్న) రాతి యొక్క నినాదం
వలె ధీరమైన (ఉద్ధతమైన) శబ్దాన్ని చేస్తూ ప్రజ్వరిల్లాడని వివరించారు. ఇక్కడ 'విశీర్య', 'భీమమ్' అనే పాఠాంతరాలను
పేర్కొన్నారు.
52. శ్లోకం
చయానివాద్రీనివ తుంగశృంగాన్క్వచిత్పురాణీవ
హిరణ్మయాని । మహావనానీవ చ కింశుకానాం తతాన వహ్నిః
పవనానువృత్త్యా ॥ 52 ॥
ప్రతిపదార్థం: వహ్నిః = అగ్ని; పవనానువృత్త్యా =
వాయువు యొక్క ప్రేరణ వలన (గాలి వశము చేత); క్వచిత్ = ఒకానొక
చోట; హిరణ్మయాన్ = బంగారుమయమైన; చయాన్ ఇవ =
ప్రాకారముల (కోటగోడల) వలెను; తుంగశృంగాన్ = ఎత్తైన శిఖరములు గల; అద్రీన్ ఇవ =
పర్వతముల వలెను; పురాణీవ = నగరముల వలెను; కింశుకానాం = మోదుగ
చెట్ల యొక్క; మహావనానీవ చ = గొప్ప అడవుల వలెను; తతాన =
విస్తరించెను (ఆయా ఆకారములతో రగిలెను).
తాత్పర్యం: ఆ అగ్నిదేవుడు గాలి
వీచే దిశను బట్టి నలువైపులా రకరకాల ఆకారాలతో విస్తరించాడు. ఒకచోట బంగారు
కోటగోడల వలె, మరొకచోట ఎత్తైన శిఖరాలు గల సువర్ణ పర్వతాల వలె, ఇంకొకచోట
ప్రకాశించే దివ్య నగరాల వలె, వేరొకచోట పూర్తిగా ఎర్రని పూలతో వికసించిన మోదుగ
చెట్ల దట్టమైన అడవుల వలె ఆ అగ్నిజ్వాలలు దిక్కులన్నిటా వ్యాపించాయి.
విశేషాలు (మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానానుసారం): మల్లినాథుని
ప్రకారం వాయువశం చేత అగ్ని హిరణ్మయములైన 'చయాన్' అనగా ప్రాకారముల
(కోటగోడల) వలె విస్తరించాడు, దీనికి 'చయః సమూహే ప్రాకారే' అనే విశ్వకోశాన్ని
చూపారు. అలాగే ఉన్నత శిఖరాలు గల పర్వతాల వలె, నగరాల (పురాణి) వలె, మరియు పుష్పించిన
కింశుకముల (మోదుగ వృక్షముల) మహావనాల వలె ఆయా ఆకారాలతో ప్రజ్వరిల్లాడని వివరించారు, దీనికి 'పలాశే కింశుకః
పర్ణః' అనే అమరకోశాన్ని ఇచ్చారు. ఇక్కడ 'హిరణ్మయాని' అనే రూపసాధనకు 'దాండినాయన...' ఇత్యాది సూత్రాల
నిపాతన సూత్రీకరణను వ్యాకరణ విశేషంగా తెలిపారు.
53. శ్లోకం
ముహుశ్చలత్పల్లవలోహినీభిరుచ్చైః శిఖాభిః
శిఖినోఁవలీఢాః । తలేషు ముక్తావిశదా బభూవుః సాంద్రాంజనశ్యామరుచః
పయోదాః ॥ 53 ॥
ప్రతిపదార్థం: ముహుః = మాటిమాటికి; చలత్పల్లవలోహినీభిః
= కదలాడుచున్న చిగురుటాకుల వలె ఎర్రనైన; ఉచ్చైః శిఖాభిః =
ఉన్నతమైన జ్వాలల చేత; అవలీఢాః = కాల్చబడినవై; సాంద్రాంజనశ్యామరుచః
= దట్టమైన కాటుక వలె నల్లని కాంతి కలిగిన; పయోదాః = మేఘములు; తలేషు = తమ క్రింది
భాగమునందు; ముక్తావిశదాః = ముత్యముల వలె తెల్లనైనవిగా; బభూవుః = అయినవి.
తాత్పర్యం: మాటిమాటికి కదలాడే
ఎర్రని చిగురుటాకుల వలె ఉన్న అగ్నిదేవుని ఉన్నత జ్వాలలు ఆకాశంలోని మేఘాలను తాకాయి. దట్టమైన కాటుక వలె
నల్లగా ఉన్న ఆ మేఘాలు ఆ అగ్నిజ్వాలల వేడికి కాలిపోయి, వాటిలోని నీరంతా
ఆవిరైపోవడం వల్ల, వాటి కింది భాగాలన్నీ ముత్యాల వలె తెల్లగా
మారిపోయాయి.
విశేషాలు (మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానానుసారం): మల్లినాథుడు
'సాంద్రాంజన' అనగా దట్టమైన
కజ్జలం వలె శ్యామల వర్ణమైన మేఘాలు, మాటిమాటికి కదలాడే చిగుళ్ల వలె లోహిత (ఎరుపు)
వర్ణమైన అగ్ని యొక్క ఉన్నత జ్వాలల చేత అవలీఢములైనవి అనగా దగ్ధములైనవి
(కాల్చబడినవి) అని అర్థం చెప్పారు. ఇక్కడ 'చలత్పల్లవలోహినీభిః' లో 'వర్ణాదనుదాత్తాత్...' అనే సూత్రం చేత
ఙీప్ ప్రత్యయం, తకారానికి నకారం వచ్చి రూపం సిద్ధించినట్లు
వ్యాకరణాంశాన్ని తెలిపారు. జలశోషణం (నీరు ఆవిరైపోవడం) జరగడం వల్ల ఆ మేఘాలు
అధోభాగాలలో (తలేషు) మౌక్తికముల వలె తెల్లగా (ముక్తావిశదాలుగా) మారాయని వివరించారు, దీనికి 'అధః
స్వరూపయోరస్త్రీ తలమ్' అనే అమరకోశాన్ని ఇచ్చారు. ఇక్కడ 'لوహితాభిః' అనే పాఠాంతరం కలదని
పేర్కొన్నారు.
54. శ్లోకం
లిలిక్షతీవ క్షయకాలరౌద్రే విలోలార్చిషి
రోహితాశ్వే । పినాకినా హూతమహాంబువాహమస్ట్రం పునః పాశభృతః
ప్రణిన్యే ॥ 54 ॥
ప్రతిపదార్థం: క్షయకాలరౌద్రే =
ప్రళయకాలము వలె భయంకరమైనదియు; విలోలార్చిషి = చలించుచున్న జ్వాలలు కలిగినట్టియు; రోహితాశ్వే =
అగ్నిదేవుడు; లోకం = జగత్తును; లిలిక్షతి ఇవ సతి =
నాకవలెనని (దహించవలెనని) కోరుచున్నట్లుండగా; పినాకినా =
పినాకపాణియైన శివుని చేత; హూతమహాంబువాహం = పిలువబడిన గొప్ప మేఘములు కలిగిన; పాశభృతః = వరుణుని
యొక్క; అస్త్రం = వరుణాస్త్రము; పునః = మరల; ప్రణిన్యే =
ప్రయోగింపబడెను.
తాత్పర్యం: ప్రళయకాల రుద్రుని
వలె భయంకరంగా చంచల జ్వాలలతో రగులుతున్న ఆ అగ్నిదేవుడు, సమస్త లోకాన్ని
ఒక్కసారిగా నాకి వేయాలనే (మింగివేయాలనే) ఆశతో విజృంభిస్తున్నట్లు ఉన్నాడు. అప్పుడు
పినాకపాణియైన పరమశివుడు, ఆ అగ్నిని చల్లార్చడం కోసం, గొప్ప మేఘాలను
రప్పించగల శక్తి కలిగిన పాశధారియైన వరుణుని యొక్క 'వరుణాస్త్రమును' మరల ప్రయోగించాడు.
విశేషాలు (మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానానుసారం): మల్లినాథుని
ప్రకారం కల్పాంత కాలం వలె భయావహమైన,
చలించే జ్వాలలు గల 'రోహితాశ్వే' అనగా అగ్ని యందు
అని అర్థం, దీనికి 'రోహితాశ్వో వాయుసఖః' అనే అమరకోశాన్ని
చూపారు. ఆ అగ్ని లోకాన్ని లేహనం చేయడానికి (దహించడానికి)
ఇచ్ఛిస్తున్నట్లు ఉండగా, ఇక్కడ లిహ్ ధాతువుపై సన్నంత శతృప్రత్యయం
వచ్చినట్లు తెలిపారు. పినాకియైన శివుని చేత ఆహ్వానించబడిన (ఆకారింపబడిన)
మహామేఘములు దేనిచేత కలుగుతాయో అట్టి పాశభృత్తు (వరుణుని) యొక్క అస్త్రాన్ని
ప్రయోగించారని వివరించారు. ఇక్కడ 'లోహితాశ్వే', 'పురః' అనే పాఠాంతరాలను
పేర్కొన్నారు.
55. శ్లోకం
తతో
ధరిత్రీధరతుల్యరోధసస్తడిల్లతాలింగితనీలమూర్తయః । అధోముఖాకాశసరిన్నిపాతినీరపః
ప్రసక్తం ముముచుః పయోముచః ॥ 55 ॥
ప్రతిపదార్థం: తతః = ఆ వరుణాస్త్ర
ప్రయోగము తర్వాత; ధరిత్రీధరతుల్యరోధసః = పర్వతములతో సమానమైన ఉన్నత
గట్లు (లేక అంచులు) కలిగినట్టియు; తడిల్లతాలింగితనీలమూర్తయః = మెరుపు తీగల చేత
ఆలింగనము చేసుకోబడిన నల్లని దేహములు కలిగినట్టియు; పయోముచః = మేఘములు; అధోముఖాకాశసరిన్నిపాతినీః
= క్రిందికి ప్రవహించు ఆకాశగంగ వలె పడుచున్న; అపః = జలములను; ప్రసక్తం =
ఎడతెగకుండ (నిరంతరముగా); ముముచుః = విడిచిపెట్టెను (కురిపించెను).
తాత్పర్యం: వరుణాస్త్ర ప్రయోగం
జరిగిన వెంటనే, పర్వతాల వలె ఉన్నతమైన ఆకారంతో, మెరుపు తీగలతో
అల్లుకున్న నల్లని దేహాలతో కూడిన మేఘాలు ఆకాశమంతటా కమ్మాయి. ఆ మేఘాలు, ఆకాశగంగ ఒక్కసారిగా
భూమికి ఎదురు తిరిగి క్రిందికి ఉప్పొంగి పడుతోందా అన్నట్లుగా, ఎడతెరిపి లేకుండా
నిరంతరాయంగా జలధారలను కురిపించడం ప్రారంభించాయి.
విశేషాలు (మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానానుసారం): మల్లినాథుని
ఘంటాపథ వ్యాఖ్యానం ప్రకారం వరుణాస్త్ర ప్రయోగం తర్వాత, పర్వత సమానమైన
ప్రంతములు కలిగిన మేఘాలు అని అర్థం,
'రోధః స్యాత్ప్రాంతకూలయోః' అనే విశ్వకోశాన్ని
చూపారు. మెరుపు తీగల చేత ఆలింగనము చేయబడిన నీలశరీరములు గల
ఆ పయోముచులు (మేఘాలు), క్రిందికి ప్రవహించే ఆకాశనది (ఆకాశగంగ) వలె
పడుతున్న జలాలను అనుబంధముగా (అవిచ్ఛిన్నముగా) కురిపించాయని వివరించారు. ఇక్కడ 'కర్తర్యుపమానే' అనే సూత్రం చేత
ణిని ప్రత్యయం వచ్చినట్లు తెలిపారు.
ఈ శ్లోకం నుండి సర్గ ముగిసేవరకు 'వంశస్థ' వృత్తము
ఉపయోగించబడిందని ఛందస్ విశేషాన్ని మల్లినాథుడు ఇక్కడ సూచించారు.
56. యాభై ఆరవ శ్లోకం
పరాహతధ్వస్తశిఖే శిఖావతో
వపుష్యధిక్షిప్తసమిద్ధతేజసి ।
కృతాస్పదాస్తప్త ఇవాయసి ధ్వనిం పయోనిపాతాః
ప్రథమే వితేనిరే ॥ 56 ॥
ప్రతిపదార్థం: పరాహతధ్వస్తశిఖే =
వరుణాస్త్ర వర్షధారల చేత కొట్టబడి నశించిన జ్వాలలు కలిగినట్టియు; అధిక్షిప్తసమిద్ధతేజసి
= తిరస్కరింపబడి (అణచబడి) ఒక్కసారిగా ప్రజ్వరిల్లిన కాంతి కలిగినట్టియు; శిఖావతః =
అగ్నిదేవుని యొక్క; వపుషి = శరీరమునందు; తప్తే = బాగా కాలిన; ఆయసి ఇవ =
ఇనుమునందు వలె; కృతాస్పదాః = పడినట్టి; ప్రథమే = మొదటివైన; పయోనిపాతాః = నీటి
చుక్కల పతనములు; ధ్వనిం = (చురచుర అను) శబ్దమును; వితేనిరే =
విస్తరింపచేసెను.
తాత్పర్యం: కురుస్తున్న ఆ
వరుణాస్త్ర వర్షధారల దెబ్బకు అగ్నిదేవుని పెద్ద జ్వాలలన్నీ ఒక్కసారిగా అణగిపోయాయి. ఆ విధంగా జ్వాలలు
తగ్గి, లోలోపలే తీవ్రంగా కాలుతున్న ఆ అగ్నిస్వరూపంపై పడిన
మొదటి నీటి ధారలు, బాగా ఎర్రగా కాలిన ఇనుముపై నీళ్లు చల్లినప్పుడు
వచ్చే భయంకరమైన 'చురచుర' అనే శబ్దాలను
దిక్కులన్నిటా విస్తరింపచేసాయి.
విశేషాలు (మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానానుసారం): మల్లినాథుని
ఘంటాపథ వ్యాխ్యానం ప్రకారం 'పరాహత' అనగా వర్షధారల చేత
అభిహతమై, అందువల్లనే నిర్వాపితములైన (చల్లారిన) జ్వాలలు
కలిగిన అగ్ని అని అర్థం. 'అధిక్షిప్తం' అనగా ప్రహారము చేత
నాశనము చేయబడినందువల్ల, అంతలోనే సమ్యక్ ప్రజ్వరిల్లిన తేజస్సు కలిగిన
శిఖావంతుని (అగ్ని) యొక్క వపుస్సు నందు అని వివరించారు. బాగా కాలిన
లోహమునందు వలె (తప్తే అయసి ఇవ) అక్కడ స్థానాన్ని పొందిన (కృతాస్పదాః) మొదటి
జలపాతాలు పెద్ద శబ్దాన్ని చేసాయి. ఇక్కడ 'ఆస్పదమ్' అనే రూపానికి 'ఆస్పదం
ప్రతిష్ఠాయామ్' అనే నిపాతన సూత్రాన్ని చూపారు. ఈ శ్లోకంలో
ఉపమాలంకారం ఉన్నదని వ్యాఖ్యానించారు.
57. యాభై ఏడవ శ్లోకం
మహానలే భిన్నసితామ్రపాతిభిః సమేత్య సద్యః
కథనేన ఫేనతామ్ । వ్రజద్భిరార్ద్రేంధనవత్పరిక్షయం జలైర్వితేనే దివి
ధూమసంతతిః ॥ 57 ॥
ప్రతిపదార్థం: మహానలే = ఆ
ప్రచండమైన అగ్నియందు; భిన్నసితామ్రపాతిభిః = పగిలిన తెల్లని మేఘముల
నుండి పడుచున్నట్లు ఉన్నట్టియు; సద్యః = వెంటనే; కథనేన = ఉడుకుట
(పాకము) చేత; ఫేనతాం = నురగ భావమును; సమేత్య = పొంది; ఆర్ద్రేంధనవత్ =
పచ్చి కట్టెల వలె; పరిక్షయం = నాశనమును; వ్రజద్భిః =
పొందుచున్నట్టియు అయిన; జలైః = నీటి ధారల చేత; దివి = ఆకాశమునందు; ధూమసంతతిః = పొగల
సమూహము; వితేనే = విస్తరింపబడెను.
తాత్పర్యం: ఆ ప్రచండమైన
అగ్నిపై పగులుతున్న తెల్లని మేఘాల వలె పడుతున్న ఆ నీటి ధారలు, అగ్నియొక్క తీవ్ర
వేడికి వెంటనే ఉడికిపోయి నురగలుగా మారాయి. పచ్చికట్టెలు
అగ్నిలో కాలినప్పుడు ఎలా పొగలు వస్తాయో, అలాగే ఆ నీరు
కాలిపోతూ ఆకాశమంతటా దట్టమైన పొగల సమూహాలను విస్తరింపచేసింది.
విశేషాలు (మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానానుసారం): మల్లినాథుని
ప్రకారం 'మహానలే' అనగా ప్రచండమైన
అగ్నియందు, ఖండితములైన తెల్లని మేఘముల (సితాభ్రముల) వలె
పడుతున్న నీటి చేత అని అర్థం, ఇక్కడ 'కర్తర్యుపమానే' అనే సూత్రం చేత
ణిని ప్రత్యయం వచ్చిందని తెలిపారు. ఆ జలాలు అగ్ని తాకగానే సద్యః పాకము చేత (కథనేన)
నురగలను పొంది, పచ్చికట్టెల వలె (ఆర్ద్రేంధనవత్) క్షయాన్ని
పొందుతూ ఆకాశంలో ధూమసంతతిని విస్తరింపచేసాయి. ఇక్కడ 'తేన తుల్యం క్రియా
చేద్వతిః' అనే సూత్రం చేత వతి ప్రత్యయం వచ్చినట్లు చెప్పారు. పచ్చికట్టెల యందు
కనిపించే నురగ, పొగ వంటి గుణాలు ఇక్కడ జలపాతంలో కూడా సమానంగా
కనిపించాయని వ్యాఖ్యానించారు. ఇక్కడ 'క్రథనేన', 'ఘనైః' అనే పాఠాంతరాలను
పేర్కొన్నారు.
58. యాభై ఎనిమిదవ శ్లోకం
స్వకేతుభిః పాండురనీలపాటలైః సమాగతాః
శక్రధనుఃప్రభాభిదః ।
అసంస్థితామాదధిరే
విభావసోర్విచిత్రచీనాంశుకచారుతాం త్విషః ॥ 58 ॥
ప్రతిపదార్థం: పాండురనీలపాటలైః =
తెల్లనైన, నల్లనైన మరియు ఎర్రనైన నానావర్ణములు కలిగిన; స్వకేతుభిః = తన
గుర్తులైన పొగలతో; సమాగతాః = కలసినవియు; శక్రధనుఃప్రభాభిదః
= ఇంద్రధనుస్సు యొక్క కాంతిని హరించునట్టియు (పోలినట్టియు) అయిన; విభావసోః =
అగ్నిదేవుని యొక్క; త్విషః = కాంతులు; అసంస్థితాం =
చంచలమైన; विचित्रచీనాంశుకచారుతాం = విచిత్రమైన చీనాంబరము
(పట్టువస్త్రము) యొక్క అందమును; ఆదధిరే = ధరించెను.
తాత్పర్యం: అగ్ని చల్లారుతున్న
సమయంలో తెల్లగా, నల్లగా, ఎర్రగా రకరకాల
రంగులతో వెలువడుతున్న పొగలతో ఆ అగ్నిజ్వాలల కాంతులు కలిశాయి. ఇంద్రధనుస్సు
కాంతిని సైతం తిరస్కరించేలా ఉన్న ఆ అగ్నిదేవుని రంగురంగుల కాంతులు, గాలికి కదులుతున్న
ఒక విచిత్రమైన చైనా పట్టువస్త్రం (చీనాంబరం) యొక్క చంచలమైన శోభను ధరించాయి.
విశేషాలు (మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానానుసారం): మల్లినాథుడు
'పాండురనీలపాటలైః' అనగా తెల్లని, నీల మరియు పాటల
వర్ణములతో కూడిన విచిత్రములైన తన కేతువులైన ధూమముల (పొగల) చేత సమాగతములైన అని
వివరించారు. అందువలననే ఇంద్రధనుస్సు యొక్క ద్యుతిని పోలిన
విభావసుని (అగ్ని యొక్క) త్విషలు (కాంతులు), అస్థిరమైన
(అసంస్థితాం) విచిత్ర చీనాంశుకము అనెడు పట్టువస్త్ర విశేషము యొక్క అందాన్ని
దాల్చాయని వ్యాఖ్యానించారు. ఇక్కడ 'వినీల' అనే పాఠాంతరం కూడా
కలదని పేర్కొన్నారు.
59. యాభై తొమ్మిదవ శ్లోకం
జలౌఘసంమూర్ఛనమూర్ఛితస్వనః प्रसక్తవిద్యుల్లసితైధితద్యుతిః । ప్రశాంతిమేష్యంధృతధూమమండలో
బభూవ భూయానివ తత్ర పావకః ॥ 59 ॥
ప్రతిపదార్థం: జలౌఘసంమూర్ఛనమూర్ఛితస్వనః
= నీటి ప్రవాహముల కలయిక చేత మిక్కిలి హెచ్చిన ధ్వని కలిగినట్టియు; ప్రసక్తవిద్యుల్లసితైధితద్యుతిః
= ఎడతెగని మెరుపుల ప్రకాశము చేత వృద్ధి పొందిన కాంతి కలిగినట్టియు; ధృతధూమమండలః =
(నీటి తాకిడి వల్ల) పొగ సమూహమును ధరించినట్టియు అయిన; పావకః = అగ్ని; ప్రశాంతిం =
పూర్తిగా చల్లారుటను; ఏష్యన్ = పొందబోవుచున్నవాడై; తత్ర = ఆ
ప్రదేశమునందు; భూయాన్ ఇవ = మిక్కిలి పెద్దదైనట్లు; బభూవ = ఆయెను.
తాత్పర్యం: కురుస్తున్న నీటి
ప్రవాహాలు తనపై పడుతుండగా ఆ ఘర్షణకు అగ్ని యొక్క ధ్వని మాటిమాటికి వృద్ధి చెందింది. మేఘాలలోని ఎడతెగని
మెరుపుల కాంతి సోకడం వల్ల ఆ అగ్నికాంతి మరింతగా పెరిగినట్లు అనిపించింది. నీటి తాకిడి వల్ల
చుట్టూ పొగమండలాలను ధరించి, పూర్తిగా చల్లారిపోయే స్థితికి చేరుకుంటున్న ఆ
అగ్ని, చల్లారే ముందు ఒక్కసారిగా పెద్దదై విజృంభించినట్లు
ఆ రణరంగంలో కనిపించింది.
విశేషాలు (మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానానుసారం): మల్లినాథుని
ప్రకారం 'జలౌఘానామ్' అనగా ఉదక ప్రవాహముల
యొక్క సంమూర్ఛనము (మేలనము - కలయిక) చేత మూర్ఛితమైన అనగా ప్రవృద్ధమైన ఘోష కలిగిన
అగ్ని అని అర్థం, దీనికి 'మూర్ఛనం మేలనే
ప్రోక్తం వృద్ధౌ మూర్ఛితమేవ వా' అనే సజ్జన వచనాన్ని చూపారు. ఎడతెగని మెరుపుల
స్ఫురణల చేత వృద్ధి పొందిన ద్యుతి కలిగినట్టి, జలాఘాతము వల్ల
సంభూతమైన ధూమపటలమును ధరించిన ఆ పావకుడు (అగ్ని) ప్రశాంతిని పొందబోతూ ఆ దేశంలో
తాత్కాలికంగా పెద్దదైనట్లు కనిపించాడని వివరించారు. ఇక్కడ 'ధ్వనిః', 'కృశ' అనే పాఠాంతరాలను
ఉదహరించారు.
60. అరవయ్యవ శ్లోకం
ప్రవృద్ధసింధూర్మిచయస్థవీయసాం
చయైర్విభిన్నాః పయసాం ప్రపేదిరే । ఉపాత్తసంధ్యారుచిభిః
సరూపతాం పయోదవిచ్ఛేదలవైః కృశానవః ॥ 60
॥
ప్రతిపదార్థం: ప్రవృద్ధసింధూర్మిచయస్థవీయసాం
= ఉప్పొంగిన సముద్రపు అలల సమూహము వలె మిక్కిలి స్థూలములైన (పెద్దవైన); పయసాం = నీటి యొక్క; చయైః = ప్రవాహముల
చేత; విభిన్నాః = ముక్కలు చేయబడిన (వేరుచేయబడిన); కృశానవః = అగ్నులు; ఉపాత్తసంధ్యారుచిభిః
= సంధ్యాకాలపు ఎరుపు రంగును పొందిన;
పయోదవిచ్ఛేదలవైః = విచ్ఛిన్నమై
చెల్లాచెదురైన మేఘముల ముక్కలతో; సరూపతాం = సమానమైన రూపమును (సాధర్మ్యమును); ప్రపేదిరే =
పొందెను.
తాత్పర్యం: సముద్రపు పెద్ద అలల
వలె ముంచెత్తుతున్న ఆ వరుణాస్త్ర నీటి ప్రవాహాల తాకిడికి, పెద్దగా ఉన్న ఆ
ఆగ్నేయాస్త్ర జ్వాలలన్నీ చిన్న చిన్న ముక్కలుగా విడిపోయాయి. ఆ విధంగా వేరై
అక్కడక్కడ రగులుతున్న ఆ చిన్న అగ్నిజ్వాలలు ఎలా ఉన్నాయంటే—సంధ్యాకాలపు ఎరుపు
రంగును అద్దుకుని ఆకాశంలో చెల్లాచెదురుగా తేలుతున్న చిన్న చిన్న మేఘాల ముక్కల వలె
సమానమైన రూపంతో శోభించాయి.
విశేషాలు (మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానానుసారం): మల్లినాథుని
ఘంటాపథ వ్యాх్యానం ప్రకారం ఉప్పొంగిన సముద్రపు (సింధు)
ఊర్మిచయాల వలె స్థూలతరములైన ఉదకముల పూరముల చేత విశ్లేషితములైన (వేరుచేయబడిన)
కృశానవులు (అగ్నులు) అని అర్థం. అవి సంధ్యారాగాన్ని పొందినట్టి, విచ్ఛిన్నమై
విక్షిప్తములైన మేఘాల శకలములతో (లవములతో) సరూపతను (సమాన రూపమును) పొందాయని
ఉపమాలంకార రూపంలో వివరించారు. ఇక్కడ 'వివృద్ధ' అనే పాఠాంతరం కూడా
ఉందని పేర్కొన్నారు.
61. అరవై ఒకటవ శ్లోకం
ఉపైత్యనంతద్యుతిరప్యసంశయం
విభిన్నమూలోఁనుదయాయ సంక్షయమ్ । తథా హి
తోయౌఘవిభిన్నసంహతిః స హవ్యవాహః ప్రయయౌ పరాభవమ్ ॥ 61 ॥
ప్రతిపదార్థం: అనంతద్యుతిః అపి =
లెక్కింపలేనంత మహా తేజస్సు కలవాడైనప్పటికిని; విభిన్నమూలః =
మూలము (పునాది) నశించినవాడు; అసంశయం = నిస్సందేహముగా; అనుదయాయ = మరల పైకి
లేవకుండ; సంక్షయం = సర్వనాశనమును; ఉపైతి = పొందును; తథా హి = అది నిజమే
కదా, ఏలయనగా; తోయౌఘవిభిన్నసంహతిః
= నీటి ప్రవాహముల చేత సమూహము ముక్కలు చేయబడిన; సః = ఆ; హవ్యవాహః =
అగ్నిదేవుడు; పరాభవం = నాశనమును; ప్రయయౌ = పొందెను.
తాత్పర్యం: ఎంతటి అపరిమితమైన
మహా తేజస్సు కలవాడైనా సరే, వాని మూలమే దెబ్బతిని నశిస్తే, వాడు మరల ఎప్పటికీ
తేరుకోలేకుండా నిస్సందేహంగా సర్వనాశనాన్ని పొందుతాడు. అది పరమ సత్యం, ఎందుకంటే—అంతటి
ప్రచండమైన ఆగ్నేయాస్త్ర రూపంలో వచ్చిన అగ్నిదేవుడు సైతం, వరుణాస్త్ర నీటి
ప్రవాహాల తాకిడికి తన సమూహమంతా ముక్కలై, మూలము దెబ్బతినడం
వల్ల పూర్తిగా చల్లారిపోయి పరాభవాన్ని (నాశనాన్ని) పొందాడు.
విశేషాలు (మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానానుసారం): మల్లినాథుడు
ఈ శ్లోకానికి అర్థాంతరన్యాసాలంకారాన్ని చెప్పారు. మహా తేజస్వి అయినా
సరే, మూలము నశించినవాడు (విభిన్నమూలః) నిస్సందేహంగా
పునరుత్థానము లేకుండా (అనుదయాయ) సంక్షయాన్ని పొందుతాడనే విశేషాన్ని సామాన్యంతో
సమర్థించారు. తోయౌఘాల చేత సంఘాతము (సంహతి) విచ్ఛిన్నమైన ఆ
హవ్యవాహుడు (అగ్ని) పరాభవాన్ని (నాశనాన్ని) పొందాడని వివరిస్తూ, విశేషం చేత సామాన్య
సమర్థన రూపమైన అర్థాంతరన్యాస అలంకారాన్ని స్పష్టం చేశారు.
62. అరవై రెండవ శ్లోకం
అథ విహితవిధేయైరాశు ముక్తా వితానై- రసితనగనితంబశ్యామభాసాం
ఘనానామ్ । వికసదమలధామ్నాం ప్రాప నీలోత్పలానాం శ్రియమధికవిశుద్ధాం
వహ్నిదాహాదివ ద్యౌః ॥ 62 ॥
ప్రతిపదార్థం: అథ = అగ్ని
చల్లారిన పిమ్మట; విహితవిధేయైః = చేయవలసిన పనిని ముగించినట్టియు; అసితనగనితంబశ్యామభాసాం
= నల్లని పర్వతము (కాటుకకొండ) యొక్క చరియ వలె నల్లని కాంతి కలిగినట్టియు అయిన; ఘనానాం = మేఘముల
యొక్క; వితానైః = సమూహముల చేత; ఆశు = శీఘ్రముగా; ముక్తా =
విడిచిపెట్టబడిన; ద్యౌః = ఆకాశము; వహ్నిదాహాత్ ఇవ =
అగ్ని యొక్క దహనము వలన అన్నట్లు; వికసదమలధామ్నాం = వికసించుచున్న స్వచ్ఛమైన కాంతి
కలిగిన; నీలోత్పలానాం = నల్లకలువల యొక్క; అధికవిశుద్ధాం =
మిక్కిలి ఉజ్జ్వలమైన; శ్రియం = శోభను; ప్రాప = పొందెను.
తాత్పర్యం: ఆగ్నేయాస్త్రం
పూర్తిగా చల్లారిపోగా, తమ కర్తవ్యాన్ని ముగించిన వరుణాస్త్ర మేఘాలన్నీ
ఆకాశం నుండి శీఘ్రంగా తొలగిపోయాయి. కాటుక కొండ చరియల వలె నల్లగా ఉన్న ఆ మేఘాల సమూహం
వీడగానే, నిర్మలమైన ఆ ఆకాశం ఎలా ఉందంటే—అగ్నిలో కాలడం వల్లే
మరింత స్వచ్ఛతను పొంది వికసించిన నీలోత్పలాల (నల్లకలువల) మిక్కిలి ఉజ్జ్వలమైన
శోభను పొందిందా అన్నట్లుగా ప్రకాశించింది.
విశేషాలు (మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానానుసారం): మల్లినాథుని
ప్రకారం అగ్ని నిర్వాణమైన (చల్లారిన) పిమ్మట, కృతకృత్యులైన
(విహితవిధేయులైన) అంజనాద్రి కటకము వలె శ్యామల వర్ణమైన మేఘాల పటలముల (వితానముల) చేత
ముక్తమైన ద్యౌః అనగా ఆకాశము అని అర్థం.
అది అగ్నిదాహం వల్లే అన్నట్లు
(వహ్నిదాహాదివ) వికసిస్తున్న స్వచ్ఛమైన కాంతి గల నీలోత్పలాల యొక్క అత్యంత
ఉజ్జ్వలమైన శోభను పొందిందని వివరించారు. ఇక్కడ
నిదర్శనాలంకారం ఉన్నదని వ్యాఖ్యానించారు. ఇక్కడి నుండి 'మాలిని' వృత్తము
ఉపయోగించబడిందని ఛందస్ విశేషాన్ని తెలిపారు.
63. అరవై మూడవ శ్లోకం
ఇతి వివిధముదాసే సవ్యసాచీ యదస్త్రం బహుసమరనయజ్ఞః
సాదయిష్యన్నరాతిమ్ । విధిరివ విపరీతః పౌరుషం న్యాయవృత్తేః సపది
తదుపనిన్యే రిక్తతాం నీలకంఠః ॥ 63 ॥
ప్రతిపదార్థం: బహుసమరనయజ్ఞః =
అనేక యుద్ధములందలి నీతి ఉపాాయములను తెలిసినవాడైన; సవ్యసాచీ =
అర్జునుడు; అరాతిం = శత్రువైన కిరాతరాజును; సాదయిష్యన్ =
అణచవలెనని (నాశనము చేయవలెనని) కోరి;
ఇతి = ఈ విధముగా; యత్ = ఏ; వివిధం = రకరకములైన; అస్త్రం =
దివ్యాస్త్రములను; ఉదాసే = ప్రయోగించెనో; న్యాయవృత్తేః =
నీతిమార్గమునందు నడుచువాని యొక్క; పౌరుషం = పరాక్రమమును; విపరీతః =
ప్రతికూలుడైన; విధిః ఇవ = దైవము వలె; నీలకంఠః =
పరమశివుడు; సపది = వెంటనే; తత్ = ఆ అస్త్రమును; రిక్తతాం =
వ్యర్థత్వమునకు; ఉపనిన్యే = పొందించెను (వ్యర్థము చేసెను).
తాత్పర్యం: అనేక యుద్ధాలలో
నీతి ఉపాాయాలను చక్కగా తెలిసిన సవ్యసాచియైన అర్జునుడు, శత్రువైన ఆ
కిరాతరాజును ఓడించాలని కోరి ఈ విధంగా రకరకాల దివ్యమైన మహాస్త్రాలను ప్రయోగించాడు. అయితే, నీతి మార్గంలో
నడిచే ఉత్తమ పురుషుని పరాక్రమాన్ని సైతం ప్రతికూలమైన విధి (దురదృష్టం) ఎలా వ్యర్థం
చేస్తుందో, అలాగే నీలకంఠుడైన ఆ పరమశివుడు ఆ అస్త్రాలన్నింటినీ
తన మహిమతో వెంటనే ఉపసంహరించి నిష్ప్రయోజనం (వ్యర్థం) చేసాడు.
విశేషాలు (మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానానుసారం): మల్లినాథుని
ఘంటాపథ వ్యాఖ్యానం ప్రకారం రణోపాయాలను తెలిసినవాడు (బహుసమరనయజ్ఞః) అయిన సవ్యసాచి, కిరాతపతిని
అవసాదితము (అణచడం) చేయడానికి ఇతి పూర్వోక్త ప్రకారంగా ఏ వివిధ అస్త్రాలను
ప్రయోగించాడో (ఉదాసే) అని అర్థం. ఇక్కడ 'ఉదాసే' అనే రూప సాధనకు 'ఉపసర్గాదస్యత్యూహ్యోర్వేతి
వాచ్యమ్' అనే సూత్రం చేత ఆత్మనేపదం వచ్చినట్లు తెలిపారు. నీతినిష్ఠుడైన వాని
పౌరుషాన్ని ప్రతికూల దైవము (విపరీత విధిః) వలె, నీలకంఠుడైన శివుడు
ఆ అస్త్రాన్ని సపది (వెంటనే) రిక్తత్వానికి (వ్యర్థతకు) పొందించాడని, అనగా సంహరించాడని
వివరించారు. 'విధిర్విధానో దైవేఁపి' అనే అమరకోశాన్ని
విధి శబ్దానికి దైవమనే అర్థంలో చూపారు.
ఇక్కడ 'విధిజ్ఞః' అనే పాఠాంతరం కలదని
పేర్కొన్నారు.
64. అరవై నాల్గవ శ్లోకం
వీతప్రభావతనురప్యతనుప్రభావః ప్రత్యాచకాంక్ష
జయినీం భుజవీర్యలక్ష్మీమ్ ।
అస్త్రేషు భూతపతినాపహృతేషు జిష్ణు- ర్వర్షిష్యతా
దినకృతేవ జలేషు లోకః ॥ 64 ॥
ప్రతిపదార్థం: భూతపతినా = శివుని
చేత; అస్త్రేషు = అస్త్రములన్నీ; అపహృతేషు సత్సు =
హరింపబడగా (వ్యర్థము చేయబడగా); వీతప్రభావతనుః అపి = పోయిన అస్త్రమహిమ గల
శరీరుడైనప్పటికిని; అతనుప్రభావః = సహజ సిద్ధమైన గొప్ప సామర్థ్యము
కలవాడగుటచే; జిష్ణుః = అర్జునుడు; వర్షిష్యతా =
(ముందు కాలమున వేయి రెట్లుగా) వర్షింపబోవుచున్నట్టియు; దినకృతా = సూర్యుని
చేత; జలేషు = నీరు; అపహృతేషు సత్సు =
గ్రహింపబడగా; లోకః ఇవ = లోకము వలె; జయినీం = జయ శీలమైన; భుజవీర్యలక్ష్మీం =
బాహుబల సంపదను; ప్రత్యాచకాంక్ష = ఆశించెను (తిరిగి పొందగోరెను).
తాత్పర్యం: పరమశివుని చేత తన
దివ్యాస్త్రాలన్నీ హరించబడటంతో అర్జునుని అస్త్రమహిమ అంతా ముగిసిపోయింది. అయినప్పటికీ
సహజసిద్ధమైన అమిత పరాక్రమవంతుడు కావడం చేత అతడు అధైర్యపడలేదు. వేసవిలో సూర్యుడు
భూమిపై ఉన్న నీటినంతటినీ హరించినప్పుడు, ఆ సూర్యుడే తిరిగి
వర్షాకాలంలో వేయిరెట్లుగా వర్షిస్తాడనే నమ్మకంతో లోకము ఎలా వేచి ఉంటుందో, అలాగే అస్త్రబలం
పోయినా తన భుజబలంపై నమ్మకంతో, జయాన్ని ఇచ్చే తన బాహుబల సంపదను (పురుషకారమును)
తిరిగి చూపించడానికి అతడు సిద్ధమయ్యాడు.
విశేషాలు (మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానానుసారం): మల్లినాథుని
ఘంటాపథ వ్యాఖ్యానంలో ఈ 16వ సర్గకు ఇదే చివరి శ్లోకమని స్పష్టం చేశారు. భూతపతియైన శంభుని
చేత అస్త్రాలు అపహరించబడగా, గతాస్త్రమహిమ కలవాడై క్షీణించినా (వీతప్రభావతనుః), నిసర్గ సిద్ధమైన
సామర్థ్యం చేత అధికమైనవాడై (అతనుప్రభావః) జిష్ణుడు ఉన్నాడని వివరించారు. సూర్యుడు (దినకృతా)
జలాలను అపహరించినప్పుడు లోకము ఉపాయాంతరముల చేత జీవించడానికి ప్రయత్నించినట్లు, అర్జునుడు కూడా
అస్త్రబలం పోయినా తన భుజబలము చేతనే జయించాలనే లక్ష్మిని (భుజవీర్యలక్ష్మీం)
ప్రత్యాకాంక్షించాడని, అనగా తిరిగి పొందగోరాడని వ్యాఖ్యానించారు. ఈ శ్లోకంలో 'వసంతతిలకా' వృత్తము
ఉపయోగించబడిందని పేర్కొన్నారు.
మహామహోపాధ్యాయ కోలాచల మల్లినాథసూరి
విరచితమైన కిరాతార్జునీయ కావ్య వ్యాఖ్యానమైన 'ఘంటాపథం' నందలి పదహారవ సర్గ
వ్యాఖ్యానం సంపూర్ణము!
No comments:
Post a Comment