కిరాతార్జునీయం రెండవ సర్గ 31 నుండి 40 వ శ్లోకం వరకు
శ్లోకము
అభివర్షతి యోనుపాలయన్ విధిబీజాని వివేకవారిణా |
స సదా ఫలశాలినీం క్రియాం శరదం లోక ఇవాధితిష్ఠతి ||
ప్రతిపదార్థం
యః = ఏ పురుషుడైతే, విధిబీజాని = చేయదగిన పనుల సమూహమనే విత్తనాలను (విధియంతే ఇతి విధయః - చేయదగిన పనులు), వివేకవారిణా = విచక్షణ లేదా వివేకమనే నీటితో, అనుపాలయన్ = నిరీక్షిస్తూ (రక్షిస్తూ), అభివర్షతి = తడుపుతాడో (సిక్తము చేస్తాడో), సః = ఆ పురుషుడు, లోకః = లోకము (ప్రజలు), శరదం ఇవ = శరదృతువును వలె, సదా = ఎల్లప్పుడూ, ఫలశాలినీం = ఫలముతో (ప్రయోజనముతో లేదా పండిన పంటతో) కూడిన, క్రియాం = కార్యమును, అధితిష్ఠతి = పొందుతాడు (అధిష్ఠిస్తాడు).
తాత్పర్యం
లోకంలో రైతులు విత్తనాలను నాటి, తగిన నీటితో వాటిని రక్షించుకుంటూ శరదృతువులో ఏ విధంగా పండిన పంటను (ఫలాన్ని) పొందుతారో, అదే విధంగా వివేకవంతుడైన పురుషుడు తాను చేపట్టే కార్యాలనే విత్తనాలను 'వివేకము' అనే నీటితో పోషిస్తూ, ఎల్లప్పుడూ ఉత్తమ ఫలితాలను సాధిస్తాడు. తొందరపాటుతో చేసే పనుల కంటే వివేకంతో చేసే పనులే నిశ్చితమైన ఫలితాన్ని ఇస్తాయని భావం.
విశేషాలు (మల్లినాథ వ్యాఖ్యానానుసారం)
మల్లినాథ సూరి ఈ శ్లోకానికి అందించిన వ్యాఖ్యాన విశేషాలు ఇక్కడ ఉన్నాయి:
పద నిరుక్తి: 'విధిబీజాని' అంటే 'విధియంతే ఇతి విధయః' (చేయదగిన కార్యముల సమూహం) అని అర్థం. ఇక్కడ కార్యాలను విత్తనాలతో పోల్చడం జరిగింది. ఇది 'మిత సమాసం'.
ఉపమాన సమానత: శరదృతువులో లోకము ఏ విధంగా పంటను పొందుతుందో, వివేకవంతుడు కూడా తన క్రియల ద్వారా ఫలితాన్ని అలాగే పొందుతాడు. అమరకోశం ప్రకారం 'లోకస్తు భువనే జనః' అంటే లోకము అనగా ప్రజలు అని అర్థం.
ఫల నిశ్చయము: సాహసవంతుడికి (తొందరపాటు గలవాడికి) ఫలితం దక్కడం అనేది 'కాకతాళీయం' (యాదృచ్ఛికం) మాత్రమే కావచ్చు. కానీ, వివేకవంతుడికి ఫలసిద్ధి అనేది 'నియతము' (ఖచ్చితము).
నిఘంటువు ప్రమాణం: 'సస్యే హేతుకృతే ఫలమ్' అన్న అమరసింహుని వాక్యం ప్రకారం, 'ఫలము' అనే పదానికి ఇటు పంట, అటు కార్యసిద్ధి అనే రెండు అర్థాలు ఉన్నాయి.
అలంకారము: ఇక్కడ 'ఫల' శబ్దానికి సస్యము (పంట) మరియు హేతుకృతమైన ప్రయోజనము అనే అర్థాల మధ్య అభేదాధ్యవసాయం చేయడం వల్ల శ్లేషమూల అతిశయోక్తి అలంకారం ఏర్పడింది. దీనితో అనుగృహీతమైన ఉపమాలంకారం ఈ శ్లోకంలో ఉంది.
శ్లోకము
శుచి భూషయతి శ్రుతం వపుః ప్రశమస్తస్య భవత్యలంక్రియా |
ప్రశమాభరణం పరాక్రమః స నయాపాదితసిద్ధిభూషణః ||
ప్రతిపదార్థం
శుచి = సంప్రదాయబద్ధంగా అభ్యసించిన పరిశుద్ధమైన, శ్రుతం = శాస్త్ర పాండిత్యం, వపుః = శరీరమును, భూషయతి = అలంకరిస్తుంది; తస్య = ఆ పాండిత్యానికి, ప్రశమః = శాంతి (క్రోధావేశాలు లేకపోవడం), అలంక్రియా = అలంకారం, భవతి = అవుతుంది; పరాక్రమః = శౌర్యం (సమయానుకూలమైన పరాక్రమం), ప్రశమ-ఆభరణం = ఆ శాంతికి ఆభరణం; సః = ఆ పరాక్రమము, నయాపాదిత-సిద్ధి-భూషణః = నీతితో కూడిన వివేకం ద్వారా లభించిన కార్యసిద్ధే భూషణముగా కలది (నయేన ఆపాదితా సిద్ధిః భూషణం యస్య సః).
తాత్పర్యం
పరిశుద్ధమైన శాస్త్రజ్ఞానం మనిషికి అందాన్ని ఇస్తుంది. ఆ జ్ఞానానికి శాంతగుణం అలంకారం. ఆ శాంతికి సమయానుకూలమైన పరాక్రమం వన్నె తెస్తుంది. అటువంటి పరాక్రమానికి నీతియుక్తమైన కార్యసిద్ధియే అసలైన ఆభరణం. అంటే, కేవలం సాహసంతో వచ్చే విజయం కంటే, వివేకము మరియు నీతితో కూడిన కార్యసిద్ధే పరాక్రమానికి సార్థకతను చేకూరుస్తుంది.
విశేషాలు (మల్లినాథ వ్యాఖ్యానానుసారం)
మల్లినాథుడు ఈ శ్లోకంలోని అంతరార్థాన్ని ఇలా వివరించారు:
జ్ఞాన వైశిష్ట్యం: సంప్రదాయబద్ధంగా నేర్చుకున్న శాస్త్రం లేనివాడు శోచనీయుడు. అందుకే 'శ్రుతం' (జ్ఞానం) శరీరానికి మొదటి అలంకారం.
ప్రశమము (శాంతి): శాస్త్రం నేర్చుకున్నా క్రోధావేశాలు తగ్గకపోతే ఆ చదువు నిష్ఫలమవుతుంది. కాబట్టి పాండిత్యానికి శాంతియే నిజమైన అలంకారం.
పరాక్రమము: శాంతి ఉంది కదా అని చేతకానివానిలా ఉండకూడదు. అవసరమైన చోట శౌర్యాన్ని ప్రదర్శించాలి. లేదంటే అందరూ అవమానిస్తారు. అందుకే శాంతికి పరాక్రమమే ఆభరణం.
కార్యసిద్ధి: పరాక్రమం అనేది వివేకంతో, నీతితో (నయము) కూడి ఉండాలి. అలా నీతితో సాధించిన విజయమే స్థిరమైనది. కేవలం సాహసంతో వచ్చే విజయం 'కాకతాళీయం' (యాదృచ్ఛికం) మాత్రమే.
క్రమ పద్ధతి: ఇక్కడ వపువుకు శ్రుతం, శ్రుతానికి ప్రశమం, ప్రశమానికి పరాక్రమం, పరాక్రమానికి కార్యసిద్ధి... ఇలా ఒకదాని కంటే ఒకటి గొప్పదని చెప్పడం ద్వారా అన్నింటికంటే 'నీతియుక్తమైన కార్యసిద్ధి' అత్యుత్తమమని స్తుతించబడింది.
అలంకారము: ఈ శ్లోకంలో ఏకావళి అలంకారం కలదు. లక్షణం: "యత్ర విశేషణభావం పూర్వం పూర్వం ప్రతి క్రమేణైవ భజతి పరమ్" - అంటే, ఇక్కడ ముందున్న పదానికి తర్వాత ఉన్న పదం విశేషణంగా మారుతూ ఒక గొలుసుకట్టులా (మాలలా) అలంకరించబడింది.
ధర్మరాజు భీముని ఆవేశాన్ని చల్లబరుస్తూ, కేవలం పరాక్రమం కంటే నీతితో కూడిన వివేకమే ముఖ్యమని ఈ శ్లోకం ద్వారా నొక్కి చెబుతున్నాడు.
శ్లోకము
మతిభేదతమస్తిరోహితే గహనే కృత్యవిధౌ వివేకినామ్ |
సుకృతః పరిశుద్ధ ఆగమః కురుతే దీప ఇవార్థదర్శనమ్ ||
ప్రతిపదార్థం
మతిభేదతమః = కార్యమును నిర్ణయించలేకపోవడమనే (మతిభేదము) చీకటి చేత; తిరోహితే = కప్పబడిన; గహనే = అత్యంత కష్టసాధ్యమైన (దురవగాహమైన); కృత్యవిధౌ = కార్యమును ఆచరించే విషయమునందు; వివేకినామ్ = వివేకవంతులకు; సుకృతః = చక్కగా అభ్యసించబడిన (బహువిధాలుగా వినబడిన); పరిశుద్ధః = సంప్రదాయసిద్ధముగా నిశ్చయింపబడిన; ఆగమః = శాస్త్రము; దీపః ఇవ = దీపము వలె; అర్థదర్శనమ్ = కార్యజ్ఞానమును (వస్తు స్వరూప జ్ఞానమును); కురుతే = కలిగిస్తుంది.
తాత్పర్యం
కర్తవ్యం ఏమిటో తెలియక, భిన్నమైన ఆలోచనలనే చీకటి కమ్మి ఉన్నప్పుడు, ఏం చేయాలో పాలుపోని క్లిష్ట పరిస్థితుల్లో వివేకవంతులకు శాస్త్రమే దిక్కు. చీకటిలో వస్తువులను చూడడానికి దీపం ఏ విధంగా సహాయపడుతుందో, అలాగే చక్కగా అభ్యసించిన శాస్త్రజ్ఞానం గందరగోళంలో ఉన్న మనసును సరిదిద్ది, సరైన మార్గాన్ని (కర్తవ్యాన్ని) చూపిస్తుంది.
విశేషాలు (మల్లినాథ వ్యాఖ్యానానుసారం)
మల్లినాథుడు ఈ శ్లోకాన్ని వివరిస్తూ పేర్కొన్న ముఖ్యాంశాలు:
మతిభేదము: 'మతి భేదః' అనగా కార్యమును గూర్చిన విప్రతిపత్తి (ఏమి చేయాలి? ఏమి చేయకూడదు? అనే సంశయం). 'మతిభేద తమః' అంటే మతిభేదము అనే చీకటి అని అర్థం. ఇక్కడ 'దీప ఇవ' అని ఉపమానం ఉండటం వల్ల దీనిని 'ఉపమిత సమాసం'గా పరిగణించాలి.
కృత్యవిధి: కార్యమును అనుష్ఠించవలసిన పద్ధతి. మతిభేదమనే చీకటి ఈ పద్ధతిని కప్పివేసినప్పుడు (తిరోహితే), అది 'గహనము' అంటే అంతుచిక్కనిదిగా మారుతుంది.
ఆగమ వైశిష్ట్యం: 'ఆగమః' అనగా శాస్త్రం (నిఘంటువు: 'ఆగమశ్శాస్త్ర ఆయాతే'). అది 'సుకృతః' కావాలి, అంటే కేవలం చదవడం కాదు, గురువుల ద్వారా బహువిధాలుగా విని బాగా అభ్యసించి ఉండాలి. అలాగే అది 'పరిశుద్ధము' అంటే సంప్రదాయబద్ధంగా నిశ్చయింపబడినదై ఉండాలి.
దీప ఉపమానం: దీపం ఎలాగైతే గాలి మొదలైన దోషాలు లేనిదై (సువిహితః) వస్తువులను స్పష్టంగా చూపిస్తుందో, అలాగే పరిశుద్ధమైన శాస్త్రం కూడా సందిగ్ధావస్థలో ఉన్న వివేకవంతులకు 'అర్థదర్శనాన్ని' (కార్య జ్ఞానాన్ని) ప్రసాదిస్తుంది.
అలంకారము: ఈ శ్లోకంలో ఉపమాలంకారం ఉంది. శాస్త్రాన్ని దీపంతోనూ, మతిభేదాన్ని చీకటితోనూ పోల్చడం ద్వారా శాస్త్రం యొక్క మార్గదర్శకత్వాన్ని కవి మనోహరంగా వర్ణించాడు.
భీముని ఉద్వేగాన్ని శాంతపరుస్తూ, ధర్మరాజు "ఆవేశంలో నిర్ణయాలు తీసుకోకూడదు, శాస్త్ర వివేకంతో ఆలోచించి ముందడుగు వేయాలి" అని ఈ శ్లోకం ద్వారా ప్రభోధిస్తున్నాడు.
శ్లోకము
స్పృహణీయగుణైర్మహాత్మభిశ్చరితే వర్త్మని యచ్ఛతాం మనః |
విధిహేతురహేతురాగసాం వినిపాతోపి సమస్సమున్నతేః ||
ప్రతిపదార్థం
స్పృహణీయగుణైః = లోకము చేత కోరదగిన (శ్లాఘనీయమైన) గుణములు కలిగిన; మహాత్మభిః = మహాత్ములచే (సజ్జనులచే); చరితే = ఆచరింపబడిన; వర్త్మని = మార్గమునందు; మనః = మనస్సును; యచ్ఛతాం = నిలిపిన వారికి (ప్రవర్తించు వారికి); విధిహేతుః = దైవమే కారణముగా కలిగినది; అత ఏవ = అందువల్లనే; ఆగసాం = తప్పులకు (అపరాధములకు); అహేతుః = కారణము కానిది (అయిన); వినిపాతః అపి = ఆపద లేదా పతనము కూడా; సమున్నతేః = అభ్యుదయముతో (అభివృద్ధితో); సమః = సమానమైనది.
తాత్పర్యం
లోకము కొనియాడే సద్గుణాలు కలిగిన మహాత్ములు నడిచిన సన్మార్గంలో ప్రవర్తించేవారికి, దైవవశం చేత ఏదైనా ఆపద సంభవిస్తే, అది వారి అపరాధం (తప్పు) అనిపించుకోదు. వివేకంతో, సన్మార్గంలో ఉండి కూడా ఎదురయ్యే అపరాజయం లేదా పతనం కూడా ఉన్నతమైన అభ్యుదయంతో సమానమే. ఎందుకంటే, అక్కడ పురుష ప్రయత్నంలో లోపం లేదు కాబట్టి వారు నిందార్హులు కారు.
విశేషాలు (మల్లినాథ వ్యాఖ్యానానుసారం)
మల్లినాథ సూరి ఈ శ్లోకానికి అందించిన వ్యాఖ్యాన విశేషాలు ఇక్కడ ఉన్నాయి:
సన్మార్గ వర్తనం: 'స్పృహణీయగుణైః' అనగా అందరూ మెచ్చుకునే గుణాలు. అటువంటి గుణాలున్న మహాత్ములు నడిచిన బాటలో (వర్త్మని) మనస్సును లగ్నం చేసి ప్రవర్తించేవారు ఎన్నటికీ నింద్యులు కారు.
విధిహేతువు: ఒకవేళ సన్మార్గంలో ఉన్నా కష్టాలు వస్తే, దానికి 'విధి' (దైవము) మాత్రమే కారణం. అమరకోశం ప్రకారం 'విధిర్విధానే దైవే చ'. అంటే అది మనిషి చేసిన తప్పు వల్ల వచ్చింది కాదు.
అపరాధ రాహిత్యం: దైవకృతమైన పతనము (వినిపాతః) మనిషి యొక్క అపరాధము (ఆగసాం) వల్ల కలిగింది కాదు. కాబట్టి అటువంటి పతనం కూడా సమున్నత స్థితితో సమానమే. ఎందుకంటే ఆ స్థితిలో పురుషుడు నిందకు అతీతుడు.
కామందక నీతి: మల్లినాథుడు ఇక్కడ కామందక నీతిశాస్త్రాన్ని ఉదహరించారు: "యత్తు సమ్యగుపక్రాంతం కార్యమేతి విపర్యయమ్, పుమాంస్తత్రానుపాలభ్యో దైవాంతరిత పౌరుషః" – అనగా, శాస్త్రయుక్తంగా, పద్ధతిగా ప్రారంభించిన పని దైవవశాత్తు చెడిపోయినా, ఆ పురుషుడు నిందార్హుడు కాడు.
భావం: ధర్మరాజు భీమునితో "మనం మహాత్ములు నడిచిన ధర్మమార్గంలో ఉన్నాము. దైవవశాత్తు మనకు కష్టం కలిగినా అది మన అపరాధం కాదు. కాబట్టి తొందరపడి ధర్మాన్ని వీడి సాహసానికి ఒడిగట్టకూడదు" అని బోధిస్తున్నాడు.
శ్లోకము
శివమౌపయికం గరీయసీం ఫలనిష్పత్తిమదూషితాయతిమ్ |
విగణయ్య నయంతి పౌరుషం విజితక్రోధరయా జిగీషవః ||
ప్రతిపదార్థం
జిగీషవః = జయమును కోరేవారు (రాజులు), విజితక్రోధరయాః = జయించబడిన క్రోధవేగము కలవారై, గరీయసీం = గొప్పదైన (ఎక్కువైన), అదూషితాయతిమ్ = చెడిపోని భవిష్యత్తు (ఉత్తర కాలము) కలదియు (నిరంతరాయమైనది), ఫలనిష్పత్తిమ్ = ప్రయోజన సిద్ధిని, విగణయ్య = నిశ్చయించుకొని (ఆలోచించి), పౌరుషం = పురుష ప్రయత్నమును, శివమ్ = మంగళకరమైన (అనుకూలమైన), ఔపయికం = ఉపాయముతో కూడిన స్థితికి, నయంతి = పొందిస్తారు (చేర్చుతారు).
తాత్పర్యం
విజయాన్ని ఆశించే రాజులు ముందుగా తమ కోపాన్ని అదుపులో ఉంచుకుంటారు. వారు తాము చేపట్టబోయే పని వల్ల కలిగే ఫలితం గొప్పదై ఉండాలని, అది భవిష్యత్తులో కూడా ఎటువంటి ఆటంకాలు లేకుండా శుభప్రదంగా ఉండాలని కోరుకుంటారు. అటువంటి నిశ్చితమైన ఫలితాన్ని ఇచ్చే ఉపాయంతోనే తమ పౌరుషాన్ని (ప్రయత్నాన్ని) జోడిస్తారు. ఫలితం నిశ్చయించుకోకుండా, కేవలం ఆవేశంతో ఏ పనీ చేయరని భావం.
విశేషాలు (మల్లినాథ వ్యాఖ్యానానుసారం)
మల్లినాథుడు ఈ శ్లోకంలోని రాజనీతిని మరియు వ్యాకరణ విశేషాలను ఇలా వివరించారు:
క్రోధ విజయం: రాజుకు జయము కలగాలంటే ముందుగా 'క్రోధరయము' (కోపపు వేగం) జయించాలి. ఆవేశం ఉన్నచోట ఆలోచన ఉండదు.
ఫల నిశ్చయం: పని ప్రారంభించే ముందే అది 'గరీయసీం' (గొప్ప ఫలితాన్ని ఇచ్చేది) మరియు 'అదూషితాయతిమ్' (భవిష్యత్తులో నష్టం వాటిల్లనిది) అని నిశ్చయించుకోవాలి (విగణయ్య). నిశ్చితమైన ఫలం లేని పనిని బుద్ధిమంతులు చేయరు.
కామందక నీతి: మల్లినాథుడు ఇక్కడ కామందక వాక్యాన్ని ఉదహరించారు: "నిష్ఫలం క్లేశబహుళం సందిగ్ధఫలమేవ చ, న కర్మ కుర్యాన్మతిమాన్ సదా వైరానుబంధి చ" – అంటే నిష్ఫలమైనది, ఎక్కువ కష్టమున్నది, ఫలితంపై సందేహం ఉన్నది మరియు శతృత్వాన్ని పెంచే పనిని బుద్ధిమంతుడు ఎన్నడూ చేయకూడదు.
ఔపయికం: 'ఉపాయ' శబ్దానికి వినయాది గణం ప్రకారం 'ఠక్' ప్రత్యయం చేరి 'ఔపయికం' అయింది. ఇది అనుకూలమైన ఉపాయాన్ని సూచిస్తుంది.
వ్యాకరణాంశం: 'నయతి' ధాతువు ప్రాపణార్థంలో ద్వికర్మకము. ఇక్కడ 'పౌరుషము' అనేది కర్మ. 'కర్తృస్థే చాశరీరే కర్మణి' అనే సూత్రం ప్రకారం ఇక్కడ ఆత్మనేపదం రాదు.
ముఖ్య ఉద్దేశ్యం: ధర్మరాజు భీమునితో "మనం విజయం సాధించాలంటే ముందు మన కోపాన్ని అదుపులో ఉంచుకోవాలి. ఇప్పుడు మనం చూపే పౌరుషం భవిష్యత్తులో మేలు చేసేదిగా ఉండాలి కానీ, వంశానికే నష్టం తెచ్చేదిగా ఉండకూడదు" అని హితవు పలుకుతున్నాడు.
కిరాతార్జునీయం - ద్వితీయ సర్గ - 36వ శ్లోకం
అపనేయముదేతుమిచ్ఛతా
తిమిరం రోషమయం ధియా పురః |
అవిభిద్య నిశాకృతం తమః
ప్రభయా నాంశుమతాప్యుదీయతే || 36
ప్రతిపదార్థం
ఉదేతుం = అభివృద్ధి చెందుటకు (పైకి వచ్చుటకు), ఇచ్ఛతా = కోరుకునేటటువంటి పురుషునిచే, పురః = మొట్టమొదట, రోషమయం = కోపము అనే రూపంలో ఉన్న (కోపం వల్ల కలిగిన), తిమిరం = చీకటిని (అజ్ఞానాన్ని), ధియా = వివేక బుద్ధితో, అపనేయం = తొలగించుకోవాలి, తథాహి = అది ఎలాగంటే, అంశుమతా అపి = కిరణములు కలిగిన సూర్యుడు కూడా, ప్రభయా = తన కాంతితో, నిశాకృతం = రాత్రి సమయంలో ఏర్పడిన, తమః = చీకటిని, అవిభిద్య = చీల్చకుండా (తొలగించకుండా), న ఉదీయతే = ఉదయించడు (పైకి రాడు).
తాత్పర్యం
అభ్యుదయాన్ని (అభివృద్ధిని) కోరుకునే వ్యక్తి మొదట తన వివేక బుద్ధితో, అజ్ఞానానికి కారణమైన కోపం అనే చీకటిని తొలగించుకోవాలి. అపారమైన కిరణములు కలిగిన సూర్యుడు సైతం రాత్రి ఏర్పడిన చీకటిని తన తేజస్సుతో చీల్చకుండా ఉదయించలేడు కదా! అంటే, శత్రువుల మీద విజయం సాధించి పైకి రావాలనుకునేవాడు తొందరపాటు కోపాన్ని విడిచి, బుద్ధితో ఆలోచించి అడుగు వేయాలని ధర్మరాజు భీమునికి బోధిస్తున్నాడు.
విశేషాలు (మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానానుసారం)
మల్లినాథ సూరి ఈ శ్లోకానికి అందించిన వ్యాఖ్యానంలోని ముఖ్యాంశాలు ఇక్కడ ఉన్నాయి:
పదప్రయోగం: ఇక్కడ 'ఉదేతుం' అంటే కేవలం ఉదయించడం అని మాత్రమే కాదు, 'అభ్యుదేతుం' లేదా 'వివర్ధితుం' అంటే అన్ని విధాలా వృద్ధి చెందడం అని అర్థం.
వ్యాకరణాంశం: 'రోషమయం' అనే పదంలో 'మయట్ చ' అనే సూత్రం ప్రకారం 'మయట్' ప్రత్యయం చేరింది. ఇది కోపం వల్ల కలిగిన అజ్ఞానాన్ని సూచిస్తుంది.
సాధన (కరణం): అజ్ఞానాన్ని లేదా కోపాన్ని తొలగించడానికి 'ధియా' (వివేక బుద్ధి) అనేది ప్రధాన సాధనమని మల్లినాథుడు స్పష్టం చేశారు.
అర్థాంతరన్యాసం: సూర్యుని ఉదాహరణ ద్వారా సామాన్య విషయాన్ని విశేషంతో సమర్థించడం జరిగింది. 'అపి' శబ్ద ప్రయోగం ద్వారా - అపార శక్తి కలిగిన సూర్యుడే చీకటిని తొలగించనిదే పైకి రాలేనప్పుడు, సామాన్యుల విషయం ఇక చెప్పనక్కర్లేదు అని ధ్వనింపజేశారు.
ధాతువు: 'ఉదీయతే' అనేది 'ఇణ్' ధాతువు నుండి భావార్థంలో వచ్చిన రూపం.
అలంకారం: ఇక్కడ అజ్ఞానానికి చీకటికి (తిమిరం), బుద్ధికి కాంతికి (ప్రభ) అభేదాధ్యవసాయం చేయడం వల్ల రూపక మరియు అర్థాంతరన్యాస అలంకారాల మేళవింపు కనిపిస్తుంది.
బలవంతుడైనప్పటికీ కోపాన్ని అదుపు చేసుకోలేని వ్యక్తి ఏ విధంగా నష్టపోతాడో మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానాన్ని అనుసరించి ఇక్కడ వివరించడమైనది.
కిరాతార్జునీయం - ద్వితీయ సర్గ - 37వ శ్లోకం
బలవానపి కోపజన్మన
స్తమసో నాభిభవం రుణద్ధి యః |
క్షయపక్ష ఇవైందవీః కలా
స్సకలా హంతి స శక్తిసంపదః || 37
ప్రతిపదార్థం
యః = ఏ పురుషుడు, బలవాన్ అపి = పరాక్రమవంతుడైనప్పటికీ (శూరుడైనప్పటికీ), కోపజన్మనః = కోపము వల్ల కలిగినటువంటి, తమసః = అజ్ఞానము యొక్క (మోహము యొక్క), అభిభవం = ఆక్రమణను, న రుణద్ధి = అడ్డుకోడో, సః = ఆ రాజు, క్షయపక్షః = కృష్ణపక్షము, ఐందవీః = చంద్రునికి సంబంధించిన, కలాః ఇవ = కళలను ఏ విధంగానైతే క్రమంగా హరిస్తుందో ఆ విధంగానే, సకలాః = సమస్తమైన, శక్తిసంపదః = శక్తి సంపదలను (ప్రభు, మంత్ర, ఉత్సాహ శక్తులను), హంతి = నశింపజేసుకుంటాడు.
తాత్పర్యం
ఎంతటి బలశాలి అయినా, తన కోపం వల్ల పుట్టే అజ్ఞానాన్ని (మోహాన్ని) అదుపు చేసుకోలేకపోతే, కృష్ణపక్షం చంద్రుని కళలను ఒక్కొక్కటిగా ఎలా హరిస్తుందో, అలాగే ఆ కోపం అతనిలోని సమస్త రాజ్యతంత్ర శక్తులను నశింపజేస్తుంది. అంటే, కోపంతో కళ్ళు మూసుకుపోయిన వానికి ఎంతటి గొప్ప సామర్థ్యం ఉన్నా అది అంధుడికి ఉన్న కాలి సత్తువలాగా వ్యర్థమవుతుంది.
విశేషాలు (మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానానుసారం)
మల్లినాథ సూరి ఈ శ్లోకానికి అందించిన వ్యాఖ్యానంలోని ముఖ్యాంశాలు ఇక్కడ ఉన్నాయి:
వ్యాకరణం: 'కోపజన్మనః' అనే పదాన్ని వామనుని సూత్రం ప్రకారం (అవద్యో బహువ్రీహిర్వ్యధికరణో జనాద్యుత్తరపదః) వివరించారు. కోపం వల్ల కలిగిన అజ్ఞానం అని దీని అర్థం. ఇక్కడ 'తమసః' (చీకటి/అజ్ఞానం) అనే పదానికి కృద్యోగము వల్ల కర్తరి షష్ఠి వచ్చింది.
క్షయపక్షం: 'క్షయపక్షః' అంటే కృష్ణపక్షం అని అర్థం. చంద్రుని పదహారో వంతును 'కళ' అంటారు (కలా తు షోడశో భాగః - అమరకోశం). కృష్ణపక్షం ఎలాగైతే చంద్ర కళలను క్రమంగా నశింపజేస్తుందో, కోపం కూడా రాజ్యాధికారానికి మూలమైన శక్తులను అలాగే నశింపజేస్తుంది.
శక్తిసంపదలు: మల్లినాథుడు ఇక్కడ మూడు రకాల శక్తులను ప్రస్తావించారు:
ప్రభు శక్తి: కోశము (ధనం), దండము (సైన్యం) వల్ల కలిగే బలం.
మంత్ర శక్తి: ఆలోచన, జ్ఞానం వల్ల కలిగే బలం.
ఉత్సాహ శక్తి: పరాక్రమం, ధైర్యం వల్ల కలిగే బలం.
కోపం ఈ మూడింటినీ నాశనం చేస్తుంది.
దృష్టాంతం: అంధుడికి కాళ్ళలో ఎంత శక్తి (జంఘాబలం) ఉన్నా దారి తెలియక అది ఎలా వ్యర్థమో, క్రోధాంధుడికి ఉన్న లోకోత్తర సామర్థ్యం కూడా అలాగే వ్యర్థమని మల్లినాథుడు వివరించారు.
కాల మహిమ: సర్వకారణమైన కాలం వల్ల కృష్ణపక్షానికి చంద్రకళలను క్షీణింపజేసే శక్తి ఉన్నట్లే, మోహం లేదా అజ్ఞానం విజృంభించినప్పుడు అది మనిషి శక్తులను క్షీణింపజేస్తుందని ఇక్కడ సమన్వయం చేయబడింది.
కిరాతార్జునీయం కావ్యం ద్వితీయ సర్గలోని 39వ శ్లోకం ఇక్కడ ఇవ్వబడింది. సమయానుకూలంగా మృదుత్వాన్ని, తీక్షణత్వాన్ని ప్రదర్శించే రాజు ఏ విధంగా ప్రకాశిస్తాడో మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానాన్ని అనుసరించి ఇక్కడ వివరించడమైనది.
కిరాతార్జునీయం - ద్వితీయ సర్గ - 38వ శ్లోకం
సమవృత్తిరుపైతి మార్దవం
సమయే యశ్చ తనోతి తిగ్మతామ్ |
అధితిష్ఠతి లోకమోజసా
స వివస్వానివ మేదినీపతిః || 38
ప్రతిపదార్థం
యః = ఏ రాజు, సమవృత్తిః = సమానమైన ప్రవర్తన కలిగినవాడై (అంటే మరీ మెత్తగా కాకుండా, మరీ కఠినంగా కాకుండా ఉంటూ), సమయే = తగిన సమయము వచ్చినప్పుడు, మార్దవం = మృదు స్వభావాన్ని, ఉపైతి = పొందుతాడో, చ = మరియు, తనోతి = విస్తరింపజేస్తాడో (ప్రదర్శిస్తాడో), తిగ్మతాం = తీక్షణత్వాన్ని (కఠినత్వాన్ని), సః = అటువంటి, మేదినీపతిః = రాజు, వివస్వాన్ ఇవ = సూర్యుని వలె, ఓజసా = తన ప్రతాపముతో (తేజస్సుతో), లోకం = లోకాన్ని, అధితిష్ఠతి = ఆక్రమిస్తాడు (అధిగమిస్తాడు).
తాత్పర్యం
సమానమైన ప్రవర్తన కలిగిన రాజు, సమయానుకూలంగా ఎప్పుడు మెత్తగా ఉండాలో అప్పుడు మృదువుగానూ, ఎప్పుడు కఠినంగా ఉండాలో అప్పుడు తీక్షణంగానూ వ్యవహరిస్తాడు. అటువంటి రాజు, సూర్యుడు తన తేజస్సుతో లోకాన్ని ఎలాగైతే తన వశం చేసుకుంటాడో, అలాగే తన ప్రతాపంతో లోకాన్ని పరిపాలిస్తాడు. సూర్యుడు కూడా ఋతువులను బట్టి, కాలమును బట్టి (ఉదయం మృదువుగా, మధ్యాహ్నం తీక్షణంగా) తన కిరణాల తీవ్రతను మార్చుకుంటూ లోకాన్ని వెలిగిస్తాడు కదా!
విశేషాలు (మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానానుసారం)
మల్లినాథ సూరి ఈ శ్లోకానికి అందించిన వ్యాఖ్యానంలోని ముఖ్యాంశాలు ఇక్కడ ఉన్నాయి:
సమవృత్తి: 'సమవృత్తిః' అంటే అతి మృదువుగా ఉండటం కాదు, అలాగని అతి తీక్షణంగా ఉండటం కాదు; పరిస్థితిని బట్టి సమతూకంతో వ్యవహరించడం.
సూర్య సామ్యం: 'వివస్వాన్' అంటే సూర్యుడు. సూర్యుడు ఎలాగైతే ఋతు భేదాలను బట్టి (శీతాకాలంలో మృదువుగా, వేసవిలో తీక్షణంగా) లేదా కాల భేదాన్ని బట్టి (ప్రాతఃకాలంలో ఆహ్లాదకరంగా, మధ్యాహ్న కాలంలో ఉగ్రంగా) ప్రవర్తిస్తాడో, రాజు కూడా అలాగే ఉండాలి.
నీతి వాక్యం: మల్లినాథుడు ఇక్కడ ఒక ప్రసిద్ధ రాజనీతి వాక్యాన్ని ఉదాహరించారు: "మృదుదండః పరిభూయతే, తీక్షదండ ఉద్వేజకో భవతి, యథార్హ దండః పూజ్యత". అంటే - రాజు మెత్తని శిక్షలు వేస్తే ప్రజలు అతన్ని లెక్కచేయరు (తిరస్కరిస్తారు), చాలా కఠినమైన శిక్షలు వేస్తే ప్రజలు భయభ్రాంతులకు గురవుతారు (బాధపడతారు); కాబట్టి నేరానికి తగినట్లుగా శిక్ష విధించే (యథార్హ దండం) రాజే పూజింపబడతాడు.
అలంకారం: రాజును సూర్యునితో పోల్చడం వల్ల ఇక్కడ ఉపమాలంకారం ప్రయోగించబడింది.
ఓజస్సు: 'ఓజసా' అంటే రాజు విషయంలో ప్రతాపం అని, సూర్యుని విషయంలో తేజస్సు అని అర్థం. ఇక్కడ లోకాన్ని అధిష్టించడం అంటే తన ప్రభావంతో అందరినీ తన అదుపులో ఉంచుకోవడం అని తాత్పర్యం.
ఇంద్రియ నిగ్రహం లేనివారి వద్ద సంపదలు నిలవవని మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానాన్ని అనుసరించి ఇక్కడ వివరించడమైనది.
కిరాతార్జునీయం - ద్వితీయ సర్గ - 39వ శ్లోకం
క్వ చిరాయ పరిగ్రహః శ్రియాం
క్వ చ దుష్టేంద్రియ వాజివశ్యతా |
శరదభ్రచలాశ్చలేంద్రియై
రసురక్షా హి బహుచ్ఛలాః శ్రియః || 39
ప్రతిపదార్థం
శ్రియాం = సంపదలను, చిరాయ = చాలా కాలం వరకు, పరిగ్రహః = స్వాధీనం చేసుకుని ఉండటం (దక్కించుకోవడం), క్వ = ఎక్కడ?, చ = మరియు, దుష్ట = చెడు మార్గంలో వెళ్ళే, ఇంద్రియ = ఇంద్రియాలనే, వాజి = గుర్రాలకు, వశ్యతా = లోబడి ఉండటం (వశమై ఉండటం), క్వ = ఎక్కడ?, శ్రియః = సంపదలు, శరద్ = శరత్కాలంలోని, అభ్ర = మేఘాల వలె, చలాః = చంచలమైనవి (స్థిరంగా ఉండవు), హి = కదా!, అపి చ = అంతేకాకుండా, బహుచ్ఛలాః = అనేక నెపములు (రంధ్రములు/లోపములు) కలిగినవి, చలేంద్రియైః = చంచలమైన ఇంద్రియాలు కలవారిచే (ఇంద్రియ నిగ్రహం లేనివారిచే), అసురక్షాః = రక్షింపబడలేవు (కాపాడబడవు).
తాత్పర్యం
చాలా కాలం పాటు సంపదలను కలిగి ఉండటం ఒక ఎత్తయితే, అదుపు తప్పిన గుర్రాల వంటి ఇంద్రియాలకు లోబడి ఉండటం మరొక ఎత్తు. ఈ రెండూ ఒకేచోట ఉండవు. ఎందుకంటే సంపదలు శరత్కాలపు మేఘాల వలె చాలా చంచలమైనవి. పైగా అవి అనేక రూపాల్లో చేజారిపోయే స్వభావం కలవి. కాబట్టి, ఇంద్రియ నిగ్రహం లేనివారు అటువంటి లక్ష్మిని ఎంతమాత్రం కాపాడుకోలేరు. వినయం, ఇంద్రియ నిగ్రహం లేనివారి వద్ద సంపదలు నిలవవని భావం.
విశేషాలు (మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానానుసారం)
మల్లినాథ సూరి ఈ శ్లోకానికి అందించిన వ్యాఖ్యానంలోని ముఖ్యాంశాలు ఇక్కడ ఉన్నాయి:
క్వ... క్వ...: ఇక్కడ 'క్వ' అనే పదాన్ని రెండుసార్లు వాడటం ద్వారా సంపదలు స్థిరంగా ఉండటానికి మరియు ఇంద్రియాలకు బానిసవ్వడానికి మధ్య ఉన్న పొంతన లేని స్థితిని (మహదంతరాన్ని) సూచించారు. ఈ రెండూ ఒకే దగ్గర ఉండటం అసాధ్యమని దీని అర్థం.
రూపకం/ఉపమ: 'ఇంద్రియవాజినః' అనే పదంలో ఇంద్రియాలను దుష్ట అశ్వాలతో (గుర్రాలతో) పోల్చారు. ఇవి సరైన మార్గంలో వెళ్ళకుండా ఇష్టానుసారంగా పరుగెత్తుతుంటాయి.
శరదభ్రచలాః: సంపదలను శరత్కాల మేఘాలతో పోల్చారు. శరత్కాలంలో మేఘాలు ఎలాగైతే క్షణంలో వచ్చి క్షణంలో కరిగిపోతాయో, సంపదలు కూడా అంతే చంచలమైనవని వివరించారు.
బహుచ్ఛలాః: 'ఛలం' అంటే ఇక్కడ స్ఖలితం లేదా వ్యాజం (నెపం/రంధ్రం) అని అర్థం (ఛలం తు స్ఖలితే వ్యాజ - విశ్వ నిఘంటువు). సంపదలు చేజారిపోవడానికి అనేక కారణాలు (రంధ్రాలు) వెతుక్కుంటాయని తాత్పర్యం.
అసురక్షాః: చలేంద్రియులు అంటే ఇంద్రియాలను జయించని వారు. అటువంటి వారు ఎంత ప్రయత్నించినా లక్ష్మిని రక్షించలేరు. అవి నీతి లేని వారి వద్ద నిలబడవు.
అలంకారం: ఈ శ్లోకంలో 'కావ్యలింగ' అలంకారం ఉంది. వాక్యార్థమే హేతువుగా (కారణంగా) చెప్పబడటం వల్ల ఇది కావ్యలింగమైంది. ఇంద్రియ వశ్యత వల్ల సంపదలు పోతాయనే విషయానికి, సంపదల చంచలత్వం మరియు రక్షించలేకపోవడం కారణాలుగా చూపబడ్డాయి.
ధర్మరాజు భీమునితో మాట్లాడుతూ, గతంలో సముద్రాన్ని సైతం మించిన ధైర్యాన్ని ప్రదర్శించిన నీవు, ఇప్పుడు అనవసరమైన కోపంతో ఆ ధైర్యాన్ని ఎందుకు కోల్పోతున్నావని ప్రశ్నిస్తున్నాడు.
కిరాతార్జునీయం - ద్వితీయ సర్గ - 40వ శ్లోకం
కిమసామయికం వితన్వతా
మనసః క్షోభముపాత్తరంహసః |
క్రియతే పతిరుచ్చకైరపాం
భవతా ధీరతయాధరీకృతః || 40
ప్రతిపదార్థం
భవతా = నీచేత, ధీరతయా = ధైర్యము అనే గుణముతో, అధరీకృతః = తక్కువ చేయబడిన (తిరస్కరించబడిన), అపాం పతిః = సముద్రుడు, ఉపాత్తరంహసః = వేగమును పొందినటువంటి, మనసః = మనస్సు యొక్క, అసామయికం = సమయము కాని (అకాలపు), క్షోభం = కలతను, వితన్వతా = పొందుతున్న వాడవై, కిం = ఎందుకు?, ఇదానీం = ఇప్పుడు, ఉచ్చకైః = గొప్పవానిగా (అధికునిగా), క్రియతే = చేయబడుతున్నాడు.
తాత్పర్యం
ఓ భీమసేనా! గతంలో నీ ధైర్యగుణం ముందు అగాధమైన సముద్రం కూడా తలవంచింది (నీ ధైర్యం సముద్రం కంటే గొప్పది). అటువంటి నీవు, ఇప్పుడు సమయం కాని సమయంలో మనస్సును అదుపు తప్పిన వేగంతో క్షోభకు గురిచేస్తూ, నీ ధైర్యాన్ని వదిలేస్తున్నావు. తద్వారా గతంలో నీకంటే తక్కువగా ఉన్న సముద్రుడిని, ఇప్పుడు నీకంటే గొప్పవానిగా ఎందుకు చేస్తున్నావు? అంటే, ధైర్యాన్ని వీడి తొందరపాటు కోపానికి లోనైతే, సముద్రం కంటే గొప్పదైన నీ ధీరత్వం నశిస్తుందని భావం.
విశేషాలు (మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానానుసారం)
మల్లినాథ సూరి ఈ శ్లోకానికి అందించిన వ్యాఖ్యానంలోని ముఖ్యాంశాలు ఇక్కడ ఉన్నాయి:
అసామయికం: 'సమయః' అంటే అవకాశం లేదా కాలం. 'సమయస్య ప్రాప్తమ్' అనే అర్థంలో 'ఠఖ్' ప్రత్యయం చేరి 'సామయికం' అవుతుంది. ఇది సమయం కానిది కాబట్టి 'అసామయికం' (అప్రాప్తకాలము). సమయం కాని సమయంలో మనస్సును కలవరపెట్టడం సరికాదని తాత్పర్యం.
ధైర్యం: రసిక హృదయుల ప్రకారం - 'మనసో నిర్వికారత్వం ధైర్యం సత్స్వపి హేతుషు' - అంటే వికారానికి (కోపానికి లేదా చలనానికి) కారణాలు ఉన్నప్పటికీ, మనస్సు వికారం చెందకుండా ఉండటమే నిజమైన ధైర్యం.
సముద్రునితో పోలిక: 'అపాం పతిః' అంటే సముద్రుడు. సముద్రుడు గంభీరతకు, ధైర్యానికి ప్రతీక. గతంలో భీముని ధైర్యం సముద్రుని కంటే మిన్నగా ఉండేది (అధరీకృతః). కానీ ఇప్పుడు భీముడు కోపంతో క్షోభ చెందడం వల్ల, సముద్రుడే అతనికంటే గొప్పవాడు (ఉచ్చకైః) అవుతున్నాడని మల్లినాథుడు వివరించారు. ఓడిపోయిన శత్రువును లేదా లోబడి ఉన్న గుణాన్ని మళ్ళీ మనకంటే గొప్పదిగా చేయడం యుక్తం కాదనేది ఇక్కడి అంతరార్థం.
వ్యాకరణం: 'ఉపాత్తరంహసః' అనగా ప్రాప్తమైన త్వరితగతిన గల మనస్సు అని అర్థం.
అలంకారం: ఇక్కడ 'కావ్యలింగ' అలంకారం ఉంది. భీముని విశేషణంగా చెప్పబడిన 'మనః క్షోభం కలిగించడం' అనే పదార్థం, సముద్రుడిని గొప్పవానిగా చేయడానికి (అపాంపతేః ఉచ్చైఃకరణ) హేతువుగా ఉంది కాబట్టి ఇది కావ్యలింగమైంది.
No comments:
Post a Comment