కిరాతార్జునీయం - తృతీయ సర్గ (మొదటి శ్లోకం)
శ్లోకం:
తతః శరచ్చంద్రకరాభిరామైరుత్సర్పిభిః ప్రాంశుమివాంశుజాలైః ।
బిభ్రాణమానీలరుచం పిశంగీర్జటాస్తడిత్వంతమివాంబువాహమ్ ॥ 1 ॥
ప్రతిపదార్థం
తతః = ఆ తరువాత (ధర్మరాజు వ్యాసుని సమక్షంలో కూర్చున్న పిమ్మట), శరచ్చంద్రకరాభిరామైః = శరత్కాలపు చంద్రుని కిరణాలవలె ఆహ్లాదాన్ని కలిగించేవియు, ఉత్సర్పిభిః = పైకి ప్రసరిస్తున్నవియునైన, అంశుజాలైః = కాంతి పుంజాల చేత, ప్రాంశుమివ = పొడవైన వానిగా (ఉన్నతునిగా) ఉన్నట్లున్నవాడును, ఆనీలరుచం = ఈషత్ నల్లని (కృష్ణ) వర్ణము కలిగిన శరీరం కలవాడును, పిశంగీః = పింగళ (గోధుమ లేదా బంగారు) వర్ణము కలిగిన, జటాః = జటలను, బిభ్రాణం = ధరిస్తున్నవాడును, అత్యాశ్చర్యకరముగా, తడిత్వంతం = మెరుపులతో కూడిన, అంబువాహమివ = మేఘము వలె ఉన్నవాడునైన (ఆ వ్యాసమహర్షిని ధర్మరాజు చూసెను).
తాత్పర్యం
ఆ తరువాత, శరత్కాల చంద్రకిరణాల వలె మనోహరంగా పైకి ప్రసరిస్తున్న తన దేహకాంతి పుంజాల చేత అత్యంత ఉన్నతుడిగా ప్రకాశిస్తున్నవాడును, నల్లని శరీర ఛాయ కలిగి, మెరుపులతో కూడిన మేఘంలా మెరిసిపోయే పింగళ వర్ణపు జటలను ధరించినవాడునైన వేదవ్యాస మహర్షిని యుధిష్ఠిరుడు వీక్షించెను.
విశేషాలు (మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానానుసారం)
మల్లినాథ సూరి ఈ శ్లోక అవతారికలో మరియు వ్యాఖ్యానంలో పేర్కొన్న అంశాల సంపూర్ణ అనువాదం:
అవతారిక విశేషం: ఇక్కడి నుండి ప్రారంభమయ్యే మూడు శ్లోకాలతో మునిని విశేషిస్తూ, నాలుగు శ్లోకాలతో కూడిన 'కలాపకం' అనే శ్లోకసముదాయాన్ని కవి చెబుతున్నాడు. దీనిని వివరిస్తూ పెద్దలు ఇలా అన్నారు - "రెండు శ్లోకాల కలయికను యుగ్మం అని, మూడు శ్లోకాల కలయికను విశేషకం అని, నాలుగు శ్లోకాల సమూహాన్ని కలాపకం అని అంటారు. అంతకంటే ఎక్కువ శ్లోకాలు కలిస్తే దానిని కులకం అని పిలుస్తారు".
పద వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: 'తతః' అంటే ధర్మరాజు ఆసనంపై కూర్చున్న తరువాత అని అర్థం. ఇక్కడ ధర్మాత్ముడైన యుధిష్ఠిరుడు అని కర్తను అధ్యాహార్యం చేసుకోవాలి. 'శరచ్చంద్రకరాభిరామైః' అనగా శరత్కాల చంద్రుని కిరణాల వలె ఆహ్లాదకరమైనవని భావం. 'ఉత్సర్పిభిః' అనగా పైకి ప్రసరిస్తున్న కాంతి సమూహాల చేత అని అర్థం.
అలంకార విశేషం (మొదటిది): తన దేహ కాంతుల చేత ఆయన 'ప్రాంశుమ్ ఇవ' అంటే చాలా ఉన్నతుడిగా (పొడవుగా) ఉన్నట్లు స్థితుడై ఉన్నాడని ఇక్కడ ఉత్ప్రేక్షా అలంకారం చెప్పబడింది.
వ్యాకరణ విశేషం: 'ఆనీలరుచం' అనగా కొంచెం నల్లని వర్ణము గలవాడని అర్థం. 'పిశంగీః' అనగా పింగళ వర్ణము (గోధుమ రంగు) కలవని అర్థం. 'గౌరాది' గణంలో చేరడం వల్ల దీనికి 'జీష్' అనే వ్యాకరణ ప్రత్యయం వచ్చి 'పిశంగీ' అని రూపం ఏర్పడింది. 'జటాః బిభ్రాణం' అనగా అట్టి జటలను ధరించినవాడని అర్థం.
అలంకార విశేషం (రెండవది): నల్లని దేహముపై పింగళ వర్ణపు జటలను ధరించడం అనేది, మెరుపులతో కూడిన మేఘం వలె ఉన్నట్లుగా తోచుచున్నది. కాబట్టి ఇక్కడ 'తడిత్వంతం అంబువాహమివ' అని రెండవ ఉత్ప్రేక్షా అలంకారాన్ని మల్లినాథుడు స్పష్టం చేశాడు.
కిరాతార్జునీయం - తృతీయ సర్గ (రెండవ శ్లోకం)
శ్లోకం:
ప్రసాదలక్ష్మీం దధతం సమగ్రాం వపుఃప్రకర్షేణ జనాతిగేన ।
ప్రసహ్య చైతఃసు సమాసజంతమసంస్తుతానామపి భావమార్ద్రమ్ ॥ 2 ॥
ప్రతిపదార్థం
జనాతిగేన = లోకోత్తరమైన (సాధారణ జనులకు సాధ్యం కాని), వపుఃప్రకర్షేణ = శారీరక సౌష్ఠవము (ఆకార సంపద) చేత, సమగ్రాం = సంపూర్ణమైన, ప్రసాదలక్ష్మీం = ప్రసన్నత లేదా సౌమ్యత అనే సంపదను, దధతం = ధరించియున్నవాడును, అసంస్తుతానామపి = పూర్వ పరిచయం లేని వారి యొక్క (అపరిచితులైన వారి), చేతఃసు చ = చిత్తములలో (మనస్సులలో) కూడా, ఆర్ద్రం = స్నేహపూరితమైన (ప్రేమతో కూడిన), భావం = భావాన్ని, ప్రసహ్య = బలాత్కారముగా (తమకు తెలియకుండానే ఆకర్షించే విధంగా), సమాసజంతం = కలుగజేస్తున్నవాడునైన (ఆ వ్యాసమహర్షిని ధర్మరాజు చూసెను).
తాత్పర్యం
మానవాతీతమైన శారీరక సౌందర్యము, తేజస్సు చేత సంపూర్ణమైన సౌమ్యతను ప్రదర్శిస్తున్నవాడును, పూర్వ పరిచయం లేకపోయినా (తాము చూస్తున్నది వేదవ్యాస మహర్షిని అని తెలియకపోయినా) చూసిన వెంటనే ఎవరి మనస్సులలోనైనా సరే, బలాత్కారంగా స్నేహభావాన్ని, ఆత్మీయతను అప్రయత్నంగా కలుగజేసే ఆకారం కలవాడైన ఆ వ్యాసమహర్షిని యుధిష్ఠిరుడు వీక్షించెను.
విశేషాలు (మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానానుసారం)
మల్లినాథ సూరి ఈ శ్లోక వ్యాఖ్యానంలో వివరించిన అంశాల సంపూర్ణ అనువాదం:
పద వివరణ మరియు వ్యాకరణ విశేషం (మొదటి భాగం): 'సమగ్రాం' అనగా సంపూర్ణమైన అని అర్థం. 'ప్రసాదః' అంటే సౌమ్యత, దాని యొక్క సంపదను (లక్ష్మీం) ఆయన ధరించాడు (దధతమ్). అందువల్లనే ఆయన సామాన్య జనులను అతిక్రమించి ఉన్నాడు. 'జనాన్ అతిగచ్ఛతి ఇతి జనాతిగః' అనే వ్యుత్పత్తి ద్వారా లోకోత్తరుడైన, లోకాతీతుడైన అని భావం వస్తుంది. ఇక్కడ 'అన్యేష్వపి దృశ్యతే' అనే వ్యాకరణ సూత్రం చేత 'డ' ప్రత్యయం వచ్చి 'జనాతిగ' అనే రూపం సిద్ధిస్తుంది. అటువంటి 'వపుఃప్రకర్షేణ' అంటే శ్రేష్ఠమైన ఆకార సంపద చేత అని అర్థం.
పద వివరణ మరియు అమరకోశ ప్రమాణం: 'అసంస్తుతానామ్' అనగా అపరిచితులైన వారి యొక్క అని అర్థం. అంటే "ఈయన వ్యాసమహర్షి" అని గుర్తుపట్టలేని వారి యొక్క అని భావం. దీనికి ప్రమాణంగా 'సంస్తవః స్యాత్పరిచయః' (సంస్తవము అంటే పరిచయము) అనే అమరకోశ వాక్యాన్ని మల్లినాథుడు ఉదహరించాడు.
పద వివరణ మరియు వ్యాకరణ విశేషం (రెండవ భాగం): 'చేతఃసు' అనగా చిత్తములలో లేదా మనస్సులలో అని అర్థం. 'ఆర్ద్రం భావమ్' అనగా స్నేహంతో కూడిన అనురాగపూరితమైన అభిప్రాయాన్ని అని భావం. 'ప్రసహ్య' అనగా బలాత్కారముగా అని అర్థం. 'సమాసజంతమ్' అనగా లగ్నం చేయుచున్నవాడు లేదా ప్రవేశపెట్టుచున్నవాడు అని అర్థం. ఇక్కడ 'దంశసంజస్వాం శపి' అనే వ్యాకరణ సూత్రం చేత ఉపధా లోపము జరిగి ఈ రూపం ఏర్పడింది.
శ్లోక అంతర్గత భావ విశేషం (తాత్పర్యం యొక్క మూల సూత్రం): ఈ శ్లోకం ద్వారా మల్లినాథుడు ఒక లోక స్వభావాన్ని (సార్వజనిక సత్యాన్ని) ప్రతిపాదించాడు. ప్రసన్నమైన, సౌమ్యమైన ఆకారం కలిగిన వారిని చూసినప్పుడు ఎవరికైనా సరే, పూర్వ పరిచయం లేకపోయినా అప్రయత్నంగానే వారిపై ప్రేమ, స్నేహభావం ఏర్పడుతుందనేది ఇక్కడి పరమార్థం.
కిరాతార్జునీయం - తృతీయ సర్గ (మూడవ శ్లోకం)
శ్లోకం:
అనుద్ధతాకారతయా వివిక్తాం తన్వంతమంతఃకరణస్య వృత్తిమ్ ।
మాధుర్యవిస్రంభవిశేషభాజా కృతోపసంభాషమివేక్షితేన ॥ 3 ॥
ప్రతిపదార్థం
అనుద్ధతాకారతయా = గర్వము లేని (ప్రశాంతమైన) ఆకృతి కలిగియుండుట అనే లింగము (గుర్తు) చేత, అంతఃకరణస్య = తన మనస్సు యొక్క, వృత్తిం = ప్రవర్తనను (భావనను), వివిక్తాం = పవిత్రమైనదిగా (శాంతమైనదిగా), తన్వంతం = వెల్లడి చేస్తున్నవాడును, మాధుర్యవిస్రంభవిశేషభాజా = సహజ సౌమ్యత మరియు నమ్మకము (విశ్వాసము) ల యొక్క అతిశయాన్ని కలిగియున్న, ఈక్షితేన = తన చూపు చేతనే, కృతోపసంభాషమివ = మాట్లాడించిన వాని వలె (ఉపసాల్వనము చేసిన వాని వలె) ఉన్నవాడునైన (ఆ వ్యాసమహర్షిని ధర్మరాజు చూసెను).
తాత్పర్యం
ఆ వ్యాసమహర్షి యొక్క గర్వము లేని ప్రశాంత రూపాన్ని చూడగానే ఆయన అంతఃకరణము ఎంతో నిర్మలమైనదో, పవిత్రమైనదో స్పష్టమగుచున్నది. సహజమైన మధురభావము, అమితమైన నమ్మకము ఒలికించే ఆయన చూపులే చూసేవారితో ముందే పలకరించి, అనునయ వాక్యాలు పలికినట్లుగా ఉన్నట్టి ఆ మహర్షిని యుధిష్ఠిరుడు వీక్షించెను.
విశేషాలు
మల్లినాథ సూరి ఈ శ్లోక వ్యాఖ్యానంలో వివరించిన అంశాల సంపూర్ణ అనువాదం:
పద వివరణ మరియు అమరకోశ ప్రమాణం (మొదటి భాగం): 'అనుద్ధతాకారతయా' అనగా శాంతమైన ఆకారం కలిగి ఉండడం అనే గుర్తు చేత, 'అంతఃకరణస్య వృత్తిమ్' అంటే తన మనస్సు యొక్క ప్రవర్తనను, 'వివిక్తామ్' అంటే పవిత్రమైనదిగా లేదా ప్రశాంతమైనదిగా అని అర్థం. దీనికి ప్రమాణంగా 'विविक्तौ पूतविजनौ' (వివిక్తము అనగా పవిత్రమైనది మరియు జనం లేని ప్రదేశం) అనే అమరకోశ వాక్యాన్ని మల్లినాథుడు ఉదహరించాడు. 'తన్వంతమ్' అనగా ప్రగటపరుస్తున్నవాడు లేదా వెల్లడి చేస్తున్నవాడు అని అర్థం. అంటే, ఆ మహర్షి యొక్క బాహ్య ఆకృతే ఆయన చిత్తశుద్ధిని, మనో నైర్మల్యాన్ని తెలియజేస్తోందని భావం.
పద వివరణ మరియు అమరకోశ ప్రమాణం (రెండవ భాగం): 'మాధుర్య' అనగా సహజమైన సౌమ్యత, 'విస్రంభః' అనగా నమ్మకము లేదా విశ్వాసము అని అర్థం. దీనికి నిరూపణగా 'समौ विस्रम्भविश्वासौ' (విస్రంభము, విశ్వాసము సమానార్థకాలు) అనే అమరకోశ వాక్యాన్ని చూపాడు. 'తయోః విశేషమ్' అంటే ఆ రెండింటి యొక్క అతిశయాన్ని, 'భజతి' అంటే పొంది ఉన్నట్టి అని భావం.
అలంకార విశేషం: అటువంటి 'ఈక్షితేన' అంటే కేవలం తన చూపు చేతనే, 'కృతోపసంభాషమివ' అంటే మాట్లాడించిన వాని వలె లేదా సంభాషణ చేసిన వాని వలె ఉన్నాడు అని ఇక్కడ ఉత్ప్రేక్షా అలంకారం చెప్పబడింది. అంటే, ఆయన తన చూపుల విశేషం చేతనే ఎదుటివారితో ముందే సంభాషిస్తున్నట్లుగా ఉన్నాడని తాత్పర్యం.
వ్యాకరణ/వృత్తి విశేషం: కాశికా వృత్తిలో 'భాసనాది' సూత్రం ప్రకారం 'ఉపసంభాషణము' అనగా 'ఉపసాంత్వనము' (అనునయించడం లేదా ఓదార్చడం) అని అర్థం చెప్పబడింది.
కిరాతార్జునీయం - తృతీయ సర్గ (నాల్గవ శ్లోకం)
శ్లోకం:
ధర్మాత్మజో ధర్మనిబంధినీనాం ప్రసూతిమేనఃప్రణుదాం శ్రుతీనామ్ ।
హేతుం తదభ్యాగమనే పరీప్సుః సుఖోపవిష్టం మునిమాబభాషే ॥ 4 ॥
ప్రతిపదార్థం
ధర్మాత్మజః = యమధర్మరాజు పుత్రుడైన ఆ యుధిష్ఠిరుడు, ధర్మనిబంధినీనాం = అగ్నిహోత్రాది ధర్మములను ప్రతిపాదించేవియు, ఏనఃప్రణుదాం = పాపములను నశింపజేసేవియునైన, శ్రుతీనాం = వేదములకు, ప్రసూతిం = ఉత్పత్తి స్థానమైనవాడును (కారణభూతుడైనవాడును), సుఖోపవిష్టం = సుఖముగా ఆసనముపై కూర్చునియున్నవాడునైన, మునిం = ఆ వ్యాసమహర్షిని చూసి, తదభ్యాగమనే = ఆ ముని యొక్క రాకకు, హేతుం = కారణాన్ని, పరీప్సుః = తెలుసుకోవాలని కోరుకున్నవాడై, ఆబభాషే = పలికెను (ప్రశ్నించెను).
తాత్పర్యం
యమధర్మరాజు అంశతో జన్మించిన ధర్మాత్ముడైన యుధిష్ఠిరుడు, అగ్నిహోత్రాది సత్కర్మలను ప్రతిపాదిస్తూ మానవుల పాపాలను సమూలంగా నశింపజేసే వేదరాశికి జన్మస్థానమైనవాడును, సుఖంగా ఆసీనుడై ఉన్నవాడునైన ఆ వేదవ్యాస మహర్షిని చూసి, ఆయన తన వద్దకు విచ్చేయడానికి గల కారణాన్ని తెలుసుకోవాలనే కుతూహలంతో ఇట్లు మాట్లాడెను.
విశేషాలు (మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానానుసారం)
మల్లినాథ సూరి ఈ శ్లోక వ్యాఖ్యానంలో వివరించిన అంశాల సంపూర్ణ అనువాదం:
పద వివరణ మరియు వ్యాకరణ విశేషాలు: 'ధర్మనిబంధినీనామ్' అనగా ధర్మములను చక్కగా నిబంధించేవి, అనగా అగ్నిహోత్రము మొదలైన వైదిక ధర్మములను ప్రతిపాదించేవి అని అర్థం. 'ఏనఃప్రణుదామ్' అనగా పాపములను సంహరించేవి లేదా ఛేదించేవి అని భావం. ఇక్కడ 'క్విప్' అనే వ్యాకరణ ప్రత్యయం వచ్చింది.
పద వివరణ మరియు అమరకోశ ప్రమాణం: 'శ్రుతీనామ్' అనగా వేదముల యొక్క అని అర్థం. దీనికి ప్రమాణంగా 'श्रुतिः स्त्री वेद आम्नायః' (శ్రుతి, వేదము, ఆమ్నాయము అనేవి స్త్రీలింగ సమానార్థక పదాలు) అనే అమరకోశ వాక్యాన్ని మల్లినాథుడు ఉదహరించాడు. 'ప్రసూతిమ్' అనగా ప్రభవము లేదా పుట్టుకకు కారణమైనవాడు అని అర్థం (వ్యాసమహర్షి వేదములను విభజించి విస్తరింపజేశాడు కాబట్టి ఆయనను వేదములకు ఉత్పత్తి స్థానముగా కవి వర్ణించాడు).
వ్యాకరణ ప్రక్రియ విశేషాలు: 'సుఖేన ఉపవిష్టం' అనగా సుఖముగా కూర్చునియున్న ఆ 'మునిమ్' (వ్యాసుని) అని అర్థం. 'తదభ్యాగమనే' అనగా ఆ మునీశ్వరుని యొక్క రాక యందు అని భావం. 'హేతుం పరీప్సుః' అనగా కారణాన్ని తెలుసుకోవాలని కోరుకున్నవాడై (జిజ్ఞాసువై) అని అర్థం.
'పరీప్సుః' పద సాధన: ఈ పదం 'ఆప్' ధాతువునకు సన్నంతం చేరి, దానిపై 'ఉ' ప్రత్యయం రావడం వల్ల ఏర్పడింది. ఇక్కడ 'ఆప్జ్ఞప్యృధామీత్' అనే వ్యాకరణ సూత్రం చేత ఈకారము వస్తుంది. అలాగే 'అత్ర లోపో భ్యాసస్య' అనే సూత్రం చేత అభ్యాస లోపము జరిగి 'పరీప్సుః' అనే రూపం సిద్ధించింది.
క్రియ విశేషం: 'ఆబభాషే' అనగా పలికెను లేదా మాట్లాడెను అని అర్థం.
కిరాతార్జునీయం - తృతీయ సర్గ (ఐదవ శ్లోకం)
శ్లోకం:
అనాప్తపుణ్యోపచయైర్దురాపా ఫలస్య నిర్ధూతరజాః సవిత్రీ ।
తుల్యా భవద్దర్శనసంపదేషా వృష్టేర్దివో వీతబలాహకాయాః ॥ 5 ॥
ప్రతిపదార్థం
అనాప్తపుణ్యోపచయైః = పుణ్యసమూహాన్ని సంపాదించని వారి చేత, దురాపా = పొంద శక్యము కానిదియు, ఫలస్య = (అభీష్ట) ఫలములను, సవిత్రీ = ప్రసవించేది (కలుగజేసేది), నిర్ధూతరజాః = రజోగుణాన్ని దూరం చేసేదియు (ఆకాశ పక్షంలో దుమ్ము ధూళి లేనిదియు) ఐన, ఎషా = ఈ, భవద్దర్శనసంపత్ = మీ యొక్క దర్శన భాగ్యమనే సంపద, వీతబలాహకాయాః = మేఘములు లేని, దివః = ఆకాశము యొక్క, వృష్టేః = వర్షముతో, తుల్యా = సమానమైనది (అనగా అప్రయత్నంగా కురిసే అమృతవర్షం వంటిది).
తాత్పర్యం
మహర్షీ! పూర్వజన్మ సుకృతం లేనివారికి మీ దర్శనం లభించదు. సమస్త కోరికలను నెరవేరుస్తూ, మనస్సులోని రజోగుణాన్ని (మాలిన్యాన్ని) తొలగించే మీ దర్శనభాగ్యం, మేఘాలు లేని ఆకాశం నుండి అప్రయత్నంగా కురిసే అమృతవర్షం వలె అత్యంత ఆశ్చర్యకరంగా, పరమ శ్రేష్ఠంగా ఉన్నది.
విశేషాలు (మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానానుసారం)
మల్లినాథ సూరి ఈ శ్లోక వ్యాఖ్యానంలో వివరించిన అంశాల సంపూర్ణ అనువాదం:
పద వివరణ మరియు శ్లేషార్థ వైశిష్ట్యం: 'అనాప్తపుణ్యోపచయైః' అనగా పుణ్య సంపాదన చేయని వారి చేత, 'దురాపా' అంటే లభించడం చాలా దుర్లభమైనది అని అర్థం. 'ఫలస్య సవిత్రీ' అనగా శ్రేష్ఠమైన ఫలములను ప్రసవించేది లేదా ప్రసాదించేది అని భావం. 'निर्धूतरजाः' (నిర్ధూతరజాః) అనే పదానికి వ్యాసమహర్షి పక్షంలో 'నశింపజేయబడిన రజోగుణము కలది' అని అర్థం. ఆకాశ వర్షం పక్షంలో 'దుమ్ము ధూళి అణచివేయబడినది' అని అర్థం.
శాశ్వత నిఘంటు ప్రమాణం: 'రజస్' అనే పదానికి గల నానార్థాలను స్పష్టం చేస్తూ, 'రజో రజోగుణే ధూలౌ పరగే చార్తవే పి చ' (రజస్సు అంటే రజోగుణము, దుమ్ము-ధూళి, పూల పరాగము, మరియు స్త్రీ రజస్సు) అనే శాశ్వత నిఘంటు వాక్యాన్ని మల్లినాథుడు ఇక్కడ ప్రమాణంగా పేర్కొన్నాడు.
పద సాధన మరియు వ్యాకరణ విశేషం: 'ఎషా భవద్దర్శనసంపత్' అనగా ఈ మీ యొక్క దర్శన లాభము అని అర్థం. 'సంపద్' అనే పదం 'సం' పూర్వక 'పద్' ధాతువునకు భావార్థంలో 'క్విప్' ప్రత్యయం రావడం వల్ల ఏర్పడింది.
అలంకార విశేషం: 'వీతబలాహకాయాః' అనగా వెళ్ళిపోయిన మేఘములు గల, 'దివః' అంటే ఆకాశమునకు సంబంధించిన, 'వృష్టేః తుల్యా' అంటే వర్షముతో సమానమైనది అని ఇక్కడ 'ఉపమాలంకారం' చెప్పబడింది.
శ్లోక అంతర్గత పరమార్థం: మేఘాలు లేని ఆకాశం నుండి వర్షం కురవడం ఎంత అద్భుతమో, ఊహించనిదో, అలాగే మునీశ్వరుడైన వ్యాసుని దర్శనం కూడా అప్రయత్నంగా, అయాచితంగా లభించింది. ఈ అనావృష్టి (అనభ్ర) వర్షం వంటి మీ దర్శనం సర్వవిధాలా ఏదో ఒక గొప్ప శ్రేయస్సుకు, పుణ్యోదయానికి కారణమని (నిదానమని) ఇక్కడి పరమార్ధం.
వ్యుత్పత్తి విశేషం: 'వారి వహతి ఇతి బలాహకః' అంటే నీటిని మోసేది కాబట్టి మేఘానికి బలాహకము అని పేరు. ఇది 'పృషోదరాది' గణంలో చేరడం వల్ల వ్యాకరణరీత్యా సాధు రూపంగా మల్లినాథుని చేత నిరూపించబడింది.
కిరాతార్జునీయం - తృతీయ సర్గ (ఆరవ శ్లోకం)
శ్లోకం:
అద్య క్రియాః కామదుఘాః క్రతూనాం సత్యాశిషః సంప్రతి భూమిదేవాః ।
ఆసంసృతేరస్మి జగత్సు జాతస్త్వయ్యాగతే బహుమానపాత్రమ్ ॥ 6 ॥
ప్రతిపదార్థం
త్వయి = మీరు, ఆగతే సతి = విచ్చేసినవారవగా, అద్య = ఈ రోజు, క్రతూనాం = యజ్ఞయాగాది క్రతువుల యొక్క, క్రియాః = అనుష్ఠానములు, కామదుఘాః = కోరిన కోర్కెలను (ఫలములను) పితికేవిగా (ఇచ్చేవిగా) మారినవి, సంప్రతి = ఇప్పుడు, భూమిదేవాః = బ్రాహ్మణులు (భూదేవతలు), సత్యాశిషః = సత్యమైన ఆశీస్సులు కలవారుగా (ఫలించే ఆశీర్వచనములు కలవారుగా) జాతాః = అయినారు, యత్ = ఏ కారణము చేతనైతే (మీరు వచ్చారో ఆ కారణము వల్లనే), అస్మి = నేను, ఆసంసృతేః = ఈ సంసారం (సృష్టి) ఉన్నంతవరకు, జగత్సు = లోకములలో, బహుమానపాత్రం = అమితమైన గౌరవమునకు పాత్రుడనుగా, జాతః = అయ్యాను.
తాత్పర్యం
మహర్షీ! మీ రాక వల్ల ఈ రోజు మేము చేసే యజ్ఞయాగాది సత్కర్మలన్నీ అభీష్ట ఫలాలను ఇచ్చేవిగా మారినాయి. భూదేవతలైన బ్రాహ్మణుల ఆశీస్సులు సత్యమై ఫలించేవిగా రూపాంతరం చెందినాయి. మీ వంటి పరమపావనులైన మహానుభావులు మా వద్దకు విచ్చేయడం అనే భాగ్యం వల్లనే, ఈ సృష్టి ఉన్నంతవరకు సర్వలోకాలలోనూ నేను అత్యంత గౌరవ పాత్రుడిగా, ధన్యుడిగా మారిపోయాను.
విశేషాలు (మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానానుసారం)
పద వివరణ మరియు వ్యాకరణ విశేషం (మొదటి భాగం): 'అద్య' అనగా ఈ రోజున, 'క్రతూనాం క్రియాః' అనగా యజ్ఞముల యొక్క అనుష్ఠానములు అని అర్థం. 'కామాన్ దుహంతి ఇతి కామదుఘాః' అంటే కోరిన కోర్కెలను పితికేవి, అనగా అభీష్ట ఫలములను ప్రసాదించేవి అని భావం. ఇక్కడ 'దుహః కప్ ఘశ్చ' అనే వ్యాకరణ సూత్రం చేత 'కప్' ప్రత్యయము, ధాతువునకు 'ఘ' ఆదేశము జరిగి 'కామదుఘ' అనే రూపం సిద్ధిస్తుంది.
పద వివరణ మరియు అమరకోశ ప్రమాణం: 'సంప్రతి' అనగా ఇప్పుడు అని అర్థం. 'భూమిదేవాః' అనగా బ్రాహ్మణులే అని భావం. దీనికి నిరూపణగా 'ద్విజాత్యగ్రజన్మభూదేవవాడవాః । విప్రశ్చ బ్రాహ్మణః' (ద్విజాతి, అగ్రజన్మ, భూదేవ, వాడవ, విప్ర, బ్రాహ్మణ అనేవి సమానార్థకాలు) అనే అమరకోశ వాక్యాన్ని మల్లినాథుడు ఉదహరించాడు. అట్టి బ్రాహ్మణులు 'సత్యాశిషః' అనగా సత్యమైన ఆశీస్సులు కలవారుగా అయ్యారు; అంటే బ్రాహ్మణుల ఆశీర్వచనాలన్నీ ఈ రోజు నుండి ఫలవంతం కానున్నాయని తాత్పర్యం.
కారణ మరియు అవ్యయ విశేషాలు: 'యత్' అనగా ఏ కారణము చేతనైతే, 'త్వయ్యాగతే సతి' అనగా మీ రాక సంభవించినదో అని అర్థం. అంటే మీ రాకయే నిమిత్తముగా (కారణముగా) అని భావం. ఇక్కడ శ్లోకంలో ఉన్న 'అస్మి' అనే పదం 'అహమ్' (నేను) అనే అర్థాన్ని ఇచ్చే ఒక అవ్యయం. దీనిని సమర్థిస్తూ వామనుడి కావ్యాలంకార సూత్రవృత్తి లోని 'అస్మీత్యస్మదర్థ్యానువాదే మహదర్థే పి' అనే వాక్యాన్ని మల్లినాథుడు పేర్కొన్నాడు. దీనికి సమానమైన ప్రయోగాన్ని చూపిస్తూ 'దాసే కృతాగసి భవత్యుచితః ప్రభూణాం పాదప్రహార ఇతి సుందరి నాస్మి దూయే' అనే శ్లోక ప్రసిద్ధ ప్రయోగాన్ని కూడా ఉదాహరించాడు.
వ్యాకరణ విశేషం మరియు అంతర్గత భావం: 'ఆసంసృతేః' అనగా సంసారం (సృష్టి) ఉన్నంతవరకు, అంటే యావత్ ప్రపంచం అంతమయ్యేంతవరకు అని అర్థం. ఇక్కడ 'ఆఙ్ మర్యాదాభివిధ్యోః' అనే సూత్రం చేత 'అభివిధి' అనే అర్థంలో 'పఞ్చమ్యాపాఙ్పరిభిః' అనే వికల్ప సూత్రం ప్రకారం సమాసం జరగలేదు (అందుకే 'ఆ సంసృతేః' అని విడిగా నిలిచింది). 'జగత్సు బహుమానపాత్రం' అనగా లోకములలో గొప్ప యోగ్యతకు, గౌరవానికి స్థానముగా 'జాతః' అంటే అయ్యాను అని భావం. నా సమస్త సత్కర్మల ఫలితమే మీ రాక అని, మీ రాక వల్లనే నాకు లోకంలో శాశ్వతమైన గౌరవం లభించిందని ధర్మరాజు యొక్క అంతర్గత భావనను మల్లినాథుడు ఇక్కడ స్పష్టం చేశాడు.
కిరాతార్జునీయం - తృతీయ సర్గ (ఏడవ శ్లోకం)
శ్లోకం:
శ్రియం వికర్షత్యపహంత్యఘాని శ్రేయః పరిస్నౌతి తనోతి కీర్తిమ్ ।
సందర్శనం లోకగురోరమోఘం తవాత్మయోనేరివ కిం న ధత్తే ॥ 7 ॥
ప్రతిపదార్థం
లోకగురోః = లోక సమస్తానికి గురువైనవాడవును, అమోఘం = వ్యర్థము కానిదియునైన, తవ = మీ యొక్క, సందర్శనం = వీక్షణము (దర్శన భాగ్యము), ఆత్మయోనేః ఇవ = బ్రహ్మదేవుని దర్శనము వలె, శ్రియం = సంపదలను, వికర్షతి = ఆకర్షించి తెచ్చిపెడుతుంది, అఘాని = పాపములను (దుఃఖములను), అపహంతి = నశింపజేస్తుంది, శ్రేయః = కళ్యాణములను (పురుషార్థములను), పరిస్నౌతి = ప్రవహింపజేస్తుంది (కురిపిస్తుంది), కీర్తిం చ = యశస్సును కూడా, తనోతి = విస్తరింపజేస్తుంది, కిం న ధత్తే = (అట్టి మీ దర్శనము మానవునికి) దేనిని చేకూర్చదు? (అనగా సమస్తమును ప్రసాదిస్తుంది).
తాత్పర్యం
లోకగురువులైన ఓ వేదవ్యాస మహర్షీ! బ్రహ్మదేవుని దర్శనం వలెనే ఎన్నటికీ వ్యర్థం కాని మీ పవిత్ర దర్శనం ఐశ్వర్యాలను లాక్కు వస్తుంది; సమస్త పాపాలను, తద్వారా కలిగే దుఃఖాలను సంహరిస్తుంది; శ్రేయస్సును, శుభాలను వర్షింపజేస్తుంది; కీర్తిని దిగంతాలకు వ్యాపింపజేస్తుంది. మీ దర్శన భాగ్యం మానవుడికి సమకూర్చనిదంటూ ఏముంటుంది? లోకంలో సర్వశుభాలనూ అది కలిగిస్తుంది.
విశేషాలు (మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానానుసారం)
ఉపమాన విశేషం మరియు పద వివరణ: 'ఆత్మయోనేః ఇవ' అనగా స్వయంభువుడైన బ్రహ్మదేవుని వలె అని అర్థం. 'లోకగురోః తవ' అనగా జగద్గురువైన మీ యొక్క, 'అమోఘమ్' అనగా ఎన్నటికీ విఫలము కాని లేదా వ్యర్థము కాని, 'సందర్శనమ్' అనగా దర్శనము అని భావం.
దర్శన ఫలముల వివరణ: అట్టి మీ దర్శనము 'శ్రియమ్' అనగా లక్ష్మిని లేదా సంపదను 'వికర్షతి' అంటే బలవంతముగా ఆకర్షించి తెస్తుంది అని అర్థం. 'అఘాని' అనగా పాపములను లేదా దుఃఖములను 'అపహంతి' అంటే దూరం చేస్తుంది, నశింపజేస్తుంది అని భావం.
అమరకోశ ప్రమాణం: 'అఘ' శబ్దానికి గల అర్థాలను స్పష్టం చేస్తూ, 'అంహోదుఃఖవ్యసనేష్వఘమ్' (అంహస్సు, దుఃఖము, వ్యసనము అనేవి అఘ శబ్దానికి సమానార్థకాలు) అనే అమరకోశ వాక్యాన్ని మల్లినాథుడు ఇక్కడ ఉదహరించాడు.
క్రియా పద వివరణ: 'శ్రేయః' అనగా మంగళమును లేదా పురుషార్థములను 'పరిస్నౌతి' అంటే నలువైపులా ప్రవహింపజేస్తుంది (స్రవింపజేస్తుంది) అని అర్థం. 'కీర్తిం చ తనోతి' అనగా కీర్తిని, యశస్సును విస్తరింపజేస్తుంది అని భావం.
ముగింపు వాక్యార్థం: 'కిం బహునా' అంటే ఇంకా ఎక్కువ చెప్పడం ఎందుకు? 'కిం న ధత్తే' అనగా దేనిని ధరించదు లేదా ఏ ఫలాన్ని ఇవ్వదు? 'కిం న కరోతి' అంటే ఏది చేయదు? 'సర్వం కరోతి ఇత్యర్థః' అనగా మీ పవిత్ర దర్శనము మానవునికి సమస్త శ్రేయస్సులనూ, సకల పురుషార్థాలనూ అప్రయత్నంగానే కలిగిస్తుందని ఇక్కడి తాత్పర్యం.
కిరాతార్జునీయం - తృతీయ సర్గ (ఎనిమిదవ శ్లోకం)
శ్లోకం:
శ్యోతన్మయూఖే౽పి హిమద్యుతౌ మే ననిర్వృతం నిర్వృతిమేతి చక్షుః ।
సముజ్ఝితజ్ఞాతివియోగఖేదం త్వత్సన్నిధావుచ్ఛసతీవ చేతః ॥ 8 ॥
ప్రతిపదార్థం
హే భగవన్ = ఓ పూజ్యుడైన వ్యాసమహర్షీ, శ్యోతన్మయూఖే అపి = అమృతాన్ని కురిపించే కిరణాలు కలిగినట్టి, హిమద్యుతౌ అపి = చల్లని కాంతి గల ఆ చంద్రుని యందు కూడా, ననిర్వృతం = ఇంతవరకు శాంతిని (ఆనందాన్ని) పొందనట్టి, మే चక్షుః = నా యొక్క నేత్రము, త్వత్సన్నిధౌ = మీ సమక్షంలో, నిర్వృతిం = పరమ శాంతిని, ఏతి = పొందుచున్నది, తథా = అలాగే, మే చేతః చ = నా మనస్సు కూడా, సముజ్ఝితజ్ఞాతివియోగఖేదం = వదిలివేయబడిన (మరచిపోబడిన) బంధువుల ఎడబాటు వల్ల కలిగిన దుఃఖము కలదై, ఉచ్ఛసతీవ = హాయిగా ఊపిరి పీల్చుకుంటున్నట్లుగా (జీవిస్తున్నట్లుగా) ఉన్నది.
తాత్పర్యం
ఓ భగవంతుడైన వేదవ్యాస మహర్షీ! అమృత కిరణాలను కురిపించే చల్లని చంద్రుడిని చూసినప్పుడు కూడా ప్రశాంతతను పొందని నా కళ్ళు, ఇప్పుడు మీ పవిత్ర సన్నిధిలో నిండైన ఆనందాన్ని, శాంతిని పొందుతున్నాయి. అంతేకాక, నా మనస్సు కూడా బంధువులైన కౌరవుల వల్ల, అరణ్యవాసం వల్ల కలిగిన వియోగ దుఃఖాన్ని అంతటినీ పూర్తిగా మరచిపోయి, మీ సమక్షంలో తిరిగి బ్రతికినట్లుగా, హాయిగా ఊపిరి పీల్చుకుంటున్నట్లుగా తోచుచున్నది.
విశేషాలు (మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానానుసారం)
పద వివరణ మరియు వ్యాకరణ విశేషం: 'శ్యోతన్మయూఖే' అనగా అమృతాన్ని స్రవింపజేసే (కురిపించే) కిరణాలు కలిగిన, 'హిమద్యుతౌ ఇందౌ అపి విషయే' అంటే చల్లని కాంతి గల చంద్రుని విషయంలో కూడా అని అర్థం. 'ననిర్వృతమ్' అనగా సుఖాన్ని లేదా శాంతిని పొందని అని భావం. ఇక్కడ వ్యతిరేకార్థాన్ని ఇచ్చే 'న' అనే శబ్దానికి, 'నిర్వృత' అనే పదంతో 'సుప్సుపా' అనే వ్యాకరణ సూత్రం చేత సమాసం జరిగింది. 'మే చక్షుః త్వత్సన్నిధౌ నిర్వృతిం ఏతి' అనగా నా కన్ను మీ సమక్షంలో ఆనందాన్ని పొందుతున్నది అని అర్థం.
అలంకార విశేషం (ఉత్ప్రేక్ష): అలాగే నా యొక్క 'చేతః చ' (మనస్సు కూడా) 'సముజ్ఝితజ్ఞాతివియోగఖేదమ్' అనగా త్యజించబడిన (విడిచిపెట్టబడిన) బంధువుల విరహ దుఃఖము కలదై అని అర్థం. 'సముచ్ఛసతీవ' అనగా ఎటువంటి అభ్యంతరం లేదా అడ్డంకులు లేకుండా తిరిగి ప్రాణాన్ని పొందుతున్నట్లుగా ఉన్నది అని ఇక్కడ 'ఉత్ప్రేక్షా అలంకారం' చెప్పబడింది.
అలంకార విశేషం (విశేషోక్తి): ఈ శ్లోకం యొక్క పూర్వార్ధంలో (మొదటి సగ భాగంలో) 'విశేషోక్తి అలంకారం' ఉన్నది. ఎందుకంటే, ఆనందాన్ని లేదా శాంతిని కలిగించే కారణమైన చంద్రుడు సముచితంగా ఉన్నప్పటికీ, చంద్రుని వల్ల మనస్సుకు శాంతి లభించలేదని (అనిర్వృతి) చెప్పబడింది. కారణం ఉండి కూడా కార్యం జరగకపోవడాన్ని విశేషోక్తి అంటారు.
అలంకార లక్షణ ప్రమాణం: దీనిని సమర్థిస్తూ మల్లినాథుడు అలంకార శాస్త్ర సూత్రాన్ని ఉదహరించాడు - "తత్సామర్థ్యామనిర్వృత్తిర్విశేషోక్తిర్నిగద్యతే" అనగా కారణం యొక్క సామర్థ్యం ఉన్నప్పటికీ కార్యం సిద్ధించకపోవడమే విశేషోక్తి అని దీని భావం.
కిరాతార్జునీయం - తృతీయ సర్గ (తొమ్మిదవ శ్లోకం)
శ్లోకం:
నిరాస్పదం ప్రశ్నకుతూహలిత్వమస్మాస్వధీనం కిము నిఃస్పృహాణామ్ ।
తథాపి కల్యాణకరీం గిరం తే మాం శ్రోతుమిచ్ఛా ముఖరీకరోతి ॥ 9 ॥
ప్రతిపదార్థం
నిఃస్పృహాణాం = (సమస్త కోరికలు వీడిన) నిష్కాములైన మీ వంటి మహర్షులకు, అస్మాసు = మా యందు, అధీనం = ఆధారపడియున్న (మా నుండి ఆశించే), కిము = ఏమున్నది? (ఏమీ లేదు), ప్రశ్నకుతూహలిత్వం = 'మీ రాకకు కారణమేమి?' అని ప్రశ్నించే కుతూహలము, నిరాస్పదం = ఆధారం లేనిదే (అనవసరమైనదే), తథాపి = అయినప్పటికీ, కల్యాణకరీం = శుభమును చేకూర్చేటటువంటి, తే = మీ యొక్క, గిరం = వాక్కును, శ్రోతుం = వినవలెననే, ఇచ్ఛా = కోరిక, మాం = నన్ను, ముఖరీకరోతి = మాట్లాడేలా చేయుచున్నది (ప్రశ్నించేలా పురికొల్పుచున్నది).
తాత్పర్యం
మహర్షీ! సమస్త బాహ్య ప్రపంచ కోరికలను త్యజించిన మీ వంటి మహాత్ములు మా వంటి వారి నుండి ఆశించేది ఏముంటుంది? ఏమీ ఉండదు. కాబట్టి "మీరు ఇక్కడికి ఎందుకు విచ్చేశారు?" అని మిమ్మల్ని ప్రశ్నించడం కూడా నిరాధారమైనదే (అనవసరమైనదే). అయినప్పటికీ, ఎల్లప్పుడూ ఇతరులకు శుభాన్ని మాత్రమే చేకూర్చే మీ అమృత వాక్కులను వినాలని నా మనస్సులో ఉన్న బలమైన కోరిక నన్ను నిలువనీయక, ఇలా మాట్లాడేలా (ప్రశ్నించేలా) ప్రేరేపిస్తున్నది.
విశేషాలు (మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానానుసారం)
పద వివరణ మరియు వ్యాకరణ నిపాతము: 'ప్రశ్నకుతూహలిత్వమ్' అనగా మీ రాక యొక్క ప్రయోజనాన్ని అడిగి తెలుసుకోవాలనే కుతూహలము, 'నిరాస్పదమ్' అంటే స్థానము లేనిది (అనవసరమైనది) అని అర్థం. ఇక్కడ 'ఆస్పదం ప్రతిష్ఠాయామ్' అనే సూత్రం చేత ఆస్పద శబ్దం ప్రతిష్ఠ (ఆధారము) అనే అర్థంలో నిపాతించబడింది.
ప్రశ్న అడగడానికి గల కారణం మరియు విభక్తి విశేషం: ప్రశ్న అడగడానికి అవకాశం లేకపోవడానికి గల కారణాన్ని కవి 'నిఃస్పృహాణామ్' (కోరికలు లేనివారికి) అనే పదం ద్వారా చెబుతున్నాడు. మీ వంటి వారికి 'అస్మాసు అధీనమ్ కిము' అంటే మా ఆధీనంలో ఉన్నది లేదా మా నుండి లభించేది ఏమైనా ఉందా? మా నుండి మీరేమి పొందుతారు? ఏమీ పొందలేరు అని భావం. ఇక్కడ లభించే వస్తువును వివరించాలనే వివక్షలో 'అస్మాసు' అని సప్తమీ విభక్తి ప్రయోగించబడింది.
పద వివరణ మరియు వ్యాకరణ ప్రత్యయ విశేషం: 'తథాపి' అంటే అయినప్పటికీ, 'కల్యాణకరీమ్' అనగా మాకు హితమును (మేలును) చేకూర్చేటటువంటి అని అర్థం. నిఃస్పృహులైన (కోరికలు లేని) మహాత్ముల ప్రవృత్తి ఎల్లప్పుడూ పరోపకారం కోసమే అయి ఉంటుందని ఇక్కడి భావం. ఇక్కడ 'కృఞో హేతు...' అనే వ్యాకరణ సూత్రం చేత 'ట' ప్రత్యయము, దానిపై 'జీప్' ప్రత్యయము వచ్చి 'కల్యాణకరీ' అనే స్త్రీలింగ రూపం ఏర్పడింది. అటువంటి 'తే గిరమ్' (మీ వాక్కును) 'శ్రోతుమ్ ఇచ్ఛా' (వినాలనే కోరిక) 'మామ్ ముఖరీకరోతి' అంటే నన్ను నిరంతరం మాట్లాడేవానిగా చేయుచున్నది (వ్యహరింపజేయుచున్నది) అని అర్థం.
అమరకోశ ప్రమాణం మరియు ముగింపు: 'ముఖర' శబ్ద వ్యుత్పత్తిని చెపుతూ - నోరు లేదా వాక్కు ఎక్కువగా కలవాడు ముఖరుడు (వాగుడుకాయ లేదా నిరంతరం మాట్లాడేవాడు) అని అర్థం. ఇక్కడ 'రప్రకరణే ఖముఖాభ్యామ్ ఉపసంఖ్యానమ్' అనే సూత్రం చేత 'ర' ప్రత్యయం వచ్చింది. దీనికి ప్రమాణంగా 'దుర్ముఖే ముఖరాబద్ధముఖౌ' అనే అమరకోశ వాక్యాన్ని మల్లినాథుడు ఉదహరించాడు. ఆ ముఖర శబ్దానికి 'చిత్' ప్రత్యయం చేరడం వల్ల 'ముఖరీకరోతి' (మాట్లాడేలా చేయుచున్నది) అనే రూపం ఏర్పడింది. కోరికలు లేనివారైనప్పటికీ మీ వంటి వారి వాక్యాలు మాకు నిశ్చయంగా మేలు కలిగిస్తాయి కాబట్టి, ఆ హిత వాక్యాలను నేను తప్పక వినాలి అనే ఆశతోనే ప్రశ్నిస్తున్నానని ధర్మరాజు భావనను మల్లినాథుడు ముగించాడు.
కిరాతార్జునీయం - తృతీయ సర్గ (పదవ శ్లోకం)
శ్లోకం:
ఇత్యుక్తవానుక్తివిశేషరమ్యం మనః సమాధాయ జయోపపత్తౌ ।
ఉదారచేతా గిరమిత్యుదారాం ద్వైపాయనేనాభిదధే నరేంద్రః ॥ 10 ॥
ప్రతిపదార్థం
ఇతి = ఈ విధంగా, ఉక్తివిశేషరమ్యం = విలక్షణమైన (విచిత్రమైన) వాక్య చాతుర్యము చేత మనోహరముగా, ఉక్తవాన్ = పలికినవాడును, ఉదారచేతాః = ఉదాత్తమైన (గొప్ప) మనస్సు కలిగినవాడును, జయోపపత్తౌ = శత్రువులపై విజయాన్ని సాధించడం అనే ప్రయోజనం వైపు, మనః = తన చిత్తాన్ని, సమాధాయ = లగ్నం చేసియున్నవాడునైన, నరేంద్రః = ఆ రాజేంద్రుడైన ధర్మరాజు, ద్వైపాయనేన = వ్యాసమహర్షి చేత, ఇతి = ఇక్కడ వ్రాయబోవు (ముందు చెప్పబోవు) ప్రకారంగా, ఉదారాం = గంభీరమైన (అర్థవంతమైన), గిరం = వాక్కును, అభిదధే = చెప్పబడెను (అనగా వ్యాసమహర్షి ధర్మరాజుతో ఇట్లు పలికెను).
తాత్పర్యం
ఈ విధంగా విశిష్టమైన పదాల కూర్పుతో, ఎంతో వినయపూర్వకంగాను, మనోహరంగాను పలికినవాడును, ఉదాత్తమైన అంతఃకరణం కలవాడునైన ఆ ధర్మరాజు, శత్రువులను జయించి విజయాన్ని సాధించాలనే లక్ష్యంపై తన మనస్సును లగ్నం చేసి ఉన్నాడు. అప్పుడు కృష్ణద్వైపాయనుడైన ఆ వ్యాసమహర్షి, ఆ రాజేంద్రునితో ఎంతో గంభీరము, అర్థవంతము అయిన వాక్కులను ముందు చెప్పబోవు విధముగా పలికెను.
పద వివరణ మరియు వ్యాకరణ విశేషం (మొదటి భాగం): 'ఇతి' అనగా ఈ ప్రకారంగా అని అర్థం. 'ఉక్తివిశేషరమ్యమ్' అనగా వాక్యముల యొక్క వైచిత్రి చేత మనోహరముగా ఉండేలా 'ఉక్తవాన్' అంటే పలికాడు అని భావం. 'ఉదారచేతాః' అనగా గొప్ప మనస్సు కలిగినవాడైన ఆ 'నరేంద్రః' అంటే రాజు (యుధిష్ఠిరుడు) అని అర్థం. ఆయన 'ద్వైపాయనేన' అంటే వ్యాసమహర్షి చేత చెప్పబడ్డాడు.
'ద్వైపాయన' శబ్ద వ్యుత్పత్తి మరియు ప్రత్యయ వివేచన: 'ద్వైపాయన' అనే పదానికి వ్యుత్పత్తిని చెబుతూ - ద్వీపము ఆయనము (స్థానము లేదా జన్మభూమి) గా కలవాడు ద్వీపాయనుడు; ఆ ద్వీపాయనుడే ద్వైపాయనుడు అని అర్థం. ఇక్కడ 'ప్రజ్ఞాదిభ్యశ్చ' అనే వ్యాకరణ సూత్రం చేత స్వార్థం నందు (అదే అర్థంలో) 'అణ్' ప్రత్యయం వచ్చింది. అంతే కానీ, ఇక్కడ 'అపత్యార్థం' లో (కుమారుడు అనే అర్థంలో) 'నడాదిభ్యః ఫక్' అనే సూత్రం చేత 'ఫక్' ప్రత్యయం రాలేదు. ఎందుకంటే 'నడాది' గణము నందు ఈ పదానికి పాఠము (ఉనికి) లేదు, మరియు ఇక్కడ అపత్యార్థాన్ని గ్రహిస్తే అర్థం బాధించబడుతుంది (కుదరదు) కాబట్టి స్వార్థంలోనే 'అణ్' ప్రత్యయం వచ్చి 'ద్వైపాయన' అని రూపం సిద్ధించిందని మల్లినాథుడు నిరూపించాడు.
తాత్పర్యం మరియు క్రియా విశేషం: 'జయోపపత్తౌ మనః సమాధాయ' అనగా శత్రువులపై జయసిద్ధిని అపేక్షించి (కోరుకొని) అని భావం. 'ఇతి' అనగా ఇకముందు వ్రాయబోయే విధంగా, 'ఉదారామ్' అంటే ఉదాత్తమైన, అర్థవంతమైన 'గిరమ్' అంటే వాక్కును, 'అభిదధే' అంటే చెప్పబడ్డాడు (వ్యాసుని చేత పలకబడ్డాడు) అని అర్థం.
ద్వికర్మక ధాతు వ్యాకరణ ప్రక్రియ: ఇక్కడ 'అభిదధే' అనే క్రియ 'ధా' (ధాఞ్) ధాతువునకు 'అభి' ఉపసర్గ చేరడం వల్ల ఏర్పడింది. ఇది 'దుహాది' గణంలో చేరిన ద్వికర్మక ధాతువు కావడం వల్ల, ఇక్కడ అప్రధాన కర్మ నందు 'లిట్' లకారం ప్రయోగించబడింది. దీనిని సమర్థిస్తూ మల్లినాథుడు ఒక ప్రసిద్ధ వ్యాకరణ కారికను ఉదహరించాడు - "ప్రధానకర్మण्याఖ్యేయే లాదీనాహుర్ద్వికర్మణామ్ । అప్రధానే దుహాదీనాం ణ్యంతే కర్తుశ్చ కర్మణః ॥" అనగా ద్వికర్మక ధాతువులలో 'దుహాది' గణమునకు చెందిన ధాతువుల యొక్క అప్రధాన కర్మ యందే లకారాది ప్రత్యయాలు వస్తాయని, కాబట్టి ఇక్కడ అప్రధాన కర్మ అయిన రాజు (నరేంద్రుడు) ప్రథమా విభక్తిలోను, ప్రధాన కర్మ అయిన వాక్కు (గిరమ్) ద్వితీయా విభక్తిలోను నిలిచాయని మల్లినాథుడు వ్యాకరణ విశేషాన్ని అత్యంత నిశితంగా స్పష్టం చేశాడు.
No comments:
Post a Comment