కిరాతార్జునీయం - శ్లోకం 11
క్షయయుక్తమపి స్వభావజం దధతం ధామ శివం సమృద్ధయే |
ప్రణమంత్యనపాయముత్థితం ప్రతిపచ్ఛన్ద్రమివ ప్రజా నృపమ్ ||
తెలుగు ప్రతిపదార్థం
క్షయయుక్తమపి = సంపదలు క్షీణించియున్నప్పటికీని, స్వభావజం = సహజమైన, దధతం = ధరించుచున్న, ధామ = క్షాత్ర తేజస్సును, శివం = మంగళకరమైన, సమృద్ధయే = వృద్ధి కొరకు, ఉత్థితం = ప్రయత్నించే, అనపాయం = వినాశనము లేని, నృపం = రాజును, ప్రజాః = ప్రజలు, ప్రతిపచ్ఛన్ద్రమివ = ప్రథమ/ద్వితీయ చంద్రుని వలె, ప్రణమంతి = నమస్కరించుచున్నారు.
తాత్పర్యం
సంపదలు క్షీణించినప్పటికీ, సహజమైన తేజస్సును కలిగి ఉండి, అభివృద్ధి కొరకు ప్రయత్నించే, అపాయములు లేని ఆ రాజును ప్రజలు ప్రతిపద చంద్రుడిని (నవచంద్రుడిని) వలె నమస్కరించి అనుసరిస్తున్నారు.
విశేషాలు
"సంపదలు క్షీణించినవాడు బలవంతుడైన శత్రువును ఎలా ఎదుర్కొంటాడు?" అని సందేహం రాగా, దీనికి సమాధానాన్ని ఈ శ్లోకంలో చెప్పుచున్నాడు.
క్షయయుక్తము అంటే సంపదలు తగ్గినప్పటికీ అని అర్థం.
స్వభావజం అంటే స్వతహాగా ఉండే సహజమైన గుణం.
శివం అంటే సమస్త లోకాలను ఆనందింపజేసేది.
ధామ అంటే క్షాత్ర తేజస్సును లేదా ప్రకాశాన్ని ధరించుట.
సమృద్ధయే అంటే అభివృద్ధి కొరకు అని అర్థం.
ఉత్థితం అంటే ఉద్యోగించుట, ప్రయత్నించుట, దీనినే వర్ధిష్ణువు (పెరుగుచున్నవాడు) అని అంటారు.
ప్రతిపచ్ఛంద్రం అంటే ద్వితీయ (రెండవ రోజు) చంద్రుడిని అని అర్థం. ఇక్కడ 'ప్రతిపత్' అనే పదము ద్వారా విదియ చంద్రుడిని గ్రహించాలి. ఎందుకంటే మొదటి రోజు (పాడ్యమి నాడు) చంద్రుడు అదృశ్యంగా ఉంటాడు కాబట్టి.
ప్రణమంతి అంటే నమస్కరిస్తున్నారు, అనగా వినయంతో ఉన్నారని భావం.
ప్రజలు రాజును చంద్రుడిని నమస్కరించినట్లు నమస్కరిస్తారు. దీని ద్వారా, క్షీణించిన వాడికి కూడా ఉత్సాహం అనేది కార్యసిద్ధికి మూలకారణం అని అర్థమవుతోంది.
"ఎల్లప్పుడూ ఉత్సాహం కలిగినవాడు బలహీనుడైనప్పటికీ విజయాన్ని పొందుతాడు" అని కామందకుడు చెప్పిన నీతి ఈ సందర్భానికి ప్రమాణంగా నిలుస్తుంది.
కిరాతార్జునీయం - శ్లోకం 12
ప్రభవః ఖలు కోశదండయోః కృతపంచాంగవినిర్ణయో నయః |
స విధేయపదేషు దక్షతాం నియతిం లోక ఇవానురుధ్యతే || १२ ||
తెలుగు ప్రతిపదార్థం
ప్రభవః = కారణమైనది, కోశదండయోః = ధనరాశికి మరియు సైన్యమునకు, ఖలు = నిశ్చయముగా, కృతపంచాంగవినిర్ణయః = చేయబడిన పంచాంగ నిర్ణయము కలది, నయః = నీతి లేదా మంత్రము, సః = ఆ మంత్రము, విధేయపదేషు = చేయదగిన కార్యములయందు, దక్షతాం = నేర్పును, లోకః = లోకము, నియతిం = దైవమును, ఇవ = వలె, అనురుధ్యతే = అనుసరించును,
తాత్పర్యం
ధనము, సైన్యము అను వాటికి కారణమైనది, పంచాంగముల నిర్ణయమును కలిగి ఉన్నటువంటి నీతి లేదా మంత్రము... లోకము దైవమును అనుసరించినట్లుగా, చేయవలసిన కార్యముల యందు నేర్పును (ఉత్సాహమును) అనుసరిస్తుంది.
విశేషాలు
ప్రభుశక్తి లేనివానికి ఉత్సాహం ఎక్కడ ఉపయోగపడుతుంది? అనే సందేహానికి సమాధానంగా ఈ శ్లోకంలో చెబుతున్నారు.
కర్మలను ప్రారంభించే ఉపాయం, పురుష-ద్రవ్య సంపద, దేశ-కాల విభాగం, విపత్తుల నివారణ, మరియు కార్యసిద్ధి అనేవి ఐదు అంగాలు.
దీనిని కామందకుడు ఇలా చెప్పాడు: 'సహాయకులు, సాధనోపాయాలు, దేశ-కాల విభాగం, విపత్తుల నివారణ, కార్యసిద్ధి అనేవి ఐదు అంగాలుగా చెప్పబడుతాయి.' ఈ ఐదు అంగాల నిర్ణయమే పంచాంగ నిర్ణయం.
ఇక్కడ 'నయః' అంటే నీతి, అనగా ఆలోచన లేదా మంత్రం అని అర్థం.
కోశం అంటే ధనరాశి.
దండం అంటే చతురంగ సైన్యం.
ఈ కోశము, దండములు ప్రభుశక్తికి కారణాలు.
'ప్రభవం' అంటే కారణం అని అర్థం.
ఆ మంత్రం చేయవలసిన కార్యముల యందు 'దక్షత'ను, అనగా శీఘ్రకార్యసిద్ధిని లేక ఉత్సాహాన్ని అనుసరిస్తుంది.
వ్యవసాయం మొదలైన పనులలో నిమగ్నమైన లోకం (ప్రజలు) దైవాన్ని (నియతిని) ఎలా అనుసరిస్తారో, అలాగే అనుసరిస్తుంది.
మంత్రానికి కూడా ఉత్సాహం మూలమైనప్పుడు, ఆ మంత్రం ద్వారా కలిగే ప్రభుశక్తికి కూడా ఉత్సాహమే మూలమని వేరే చెప్పనక్కర్లేదు.
అందువల్ల ఉత్సాహాన్నే ఆశ్రయించాలి.
ఎందుకంటే, రేయింబవళ్లు ఆలోచిస్తున్నప్పటికీ, ఉత్సాహం లేని రాజుకు ఏదీ సిద్ధింపదు.
కిరాతార్జునీయం - శ్లోకం 13
అభిమానవతో మనస్వినః ప్రియముచ్ఛైః పదమారూరుక్షతః |
వినిపాతనివర్తనక్షమం మతమాలంబనమాత్మపౌరుషమ్ ||
తెలుగు ప్రతిపదార్థం
అభిమానవతః = అభిమానము కలిగిన, మనస్వినః = ధైర్యవంతుడైన, ప్రియం = ఇష్టమైన, ఉచ్చైః = గొప్పదైన, పదం = పదవిని, ఆరూరుక్షతః = అధిరోహించాలని కోరువానికి, వినిపాతనివర్తనక్షమం = విపత్తులను తొలగించుటకు సమర్థమైన, ఆలంబనం = ఆధారము, ఆత్మపౌరుషం = తన స్వంత పౌరుషమే, మతం = అంగీకరించబడినది;
తాత్పర్యం
అభిమానవంతుడు, మనోధైర్యం గలవాడు, తనకు ఇష్టమైన గొప్ప పదవిని (రాజ్యాన్ని) అధిరోహించాలని కోరుకునేవానికి, తన సొంత పౌరుషమే విపత్తుల నుంచి రక్షించే ఆధారంగా అంగీకరించబడుతుంది.
విశేషాలు
అభిమానవతః: అభిమానమును ధనముగా కల వానికి, అనగా అభిమానవంతుడికి అని అర్థం.
ప్రియం: ఇష్టమైన, ఉచ్ఛైః: ఉన్నతమైన లేదా గొప్పదైన, పదం: స్థానము లేదా రాజ్యము మొదలైన పదవిని.
ఆరూరుక్షతః : అధిరోహించాలని, పొందాలని కోరుకునే వానికి అని అర్థం.
మనస్వినః: మనోధైర్యము గలవాడు, ధీరుడు.
ఆత్మపౌరుషం: ఆ వ్యక్తి యొక్క స్వంత ప్రయత్నమే (పురుషకారము).
వినిపాతనివర్తనక్షమం: ఆపదల నుండి లేదా విపత్తుల నుండి రక్షించుటకు సమర్థమైనది.
అనర్థప్రతీకారసమర్థం: చెడులను నివారించగల శక్తి కలది అని అర్థం.
ఆలంబనం: ఆధారముగా ఉండి సహకరించేది.
మతం: అంగీకరించబడినది.
దృష్టాంతం: ఉదాహరణకు, ఏదైనా ఎత్తైన ప్రదేశాన్ని ఎక్కేటప్పుడు పడిపోకుండా అడ్డుకునేందుకు సేవకుల చేతులు ఎలా ఆధారమవుతాయో, అలాగే ఆపదలు రాకుండా కాపాడటానికి పౌరుషం ఆధారమని ఇందులో ఉన్న అంతరార్థం (ధ్వని).
భావం: శూరులైన వారికి వారి పౌరుషం కాకుండా వేరే సహాయాలు ఎందుకు? వారి పౌరుషమే వారికి రక్షణగా నిలుస్తుంది.
కిరాతార్జునీయం - శ్లోకం 14
విపదో౽ భిభవన్త్యవిక్రమం రహయత్యాపదుపేతమాయతిః |
నియతా లఘుతా నిరాయతేరగరీయాన్న పదం నృపశ్రియః ||
తెలుగు ప్రతిపదార్థం
విపదః = ఆపదలు, అభిభవంతి = ఆక్రమిస్తాయి, అవిక్రమం = పరాక్రమం లేనివానిని, రహయతి = విడిచిపెడుతుంది, ఆపదుపేతం = ఆపదలతో కూడినవానిని, ఆయతిః = ఉత్తరకాలం, నియతా = నిశ్చయమైన, లఘుతా = అగౌరవం, నిరాయతేః = భవిష్యత్తు లేనివానికి, అగరీయాన్ = గొప్పవాడు కాడు, పదమ్ = స్థానము, న = కాదు, నృపశ్రియః = రాజ్యలక్ష్మికి;
తాత్పర్యం
పరాక్రమం లేని వానిని ఆపదలు ఆక్రమిస్తాయి. ఆపదలలో ఉన్నవానిని భవిష్యత్తు (ఉత్తర కాలం) విడిచిపెడుతుంది. అటువంటి భవిష్యత్తు లేనివానికి అగౌరవం తప్పదు. అతడు రాజ్యలక్ష్మికి నిలవడానికి స్థానం కాడు. కాబట్టి పౌరుషం (ప్రయత్నం) అనేది అత్యంత అవసరం.
విశేషాలు
పరాక్రమం లేని వ్యక్తిని ఆపదలు వచ్చి ముంచుతాయి.
ఆపదలతో కూడిన వ్యక్తిని భవిష్యత్తు (ఉత్తర కాలం) విడిచిపెడుతుంది.
'నిరాయతేః' అంటే భవిష్యత్తు లేనివాడు లేదా రాబోయే కాలంలో నాశనమయ్యేవాడు అని అర్థం.
ఆ విధమైన స్థితిలో ఉన్న వ్యక్తికి అగౌరవం తప్పక వస్తుంది. ఎవరూ అతనిని గౌరవించరు.
అటువంటి వ్యక్తి రాజ్యలక్ష్మికి నిలయంగా లేదా స్థానంగా ఉండలేడు.
దీనిని బట్టి పౌరుషం (ప్రయత్నం) అనేది తప్పక ఆశ్రయించవలసిన మార్గం అని తెలుస్తుంది.
ఈ శ్లోకంలో పూర్వపూర్వ అంశం తరువాతి అంశానికి కారణమవడం వల్ల 'కారణమాల' అనే అలంకారం ఉంది. దీని సూత్రం: "పూర్వపూర్వమునకు ఉత్తరోత్తరము హేతువైనప్పుడు అది కారణమాల".
కిరాతార్జునీయం - శ్లోకం 15
తదలం ప్రతిపక్షమున్నతేరవలంబ్య వ్యవసాయవంధ్యతామ్ |
నివసంతి పరాక్రమాశ్రయా న విషాదేన సమం సమృద్ధయః ||
తెలుగు ప్రతిపదార్థం
తత్ = అందువలన, అలమ్ = చాలు (ఆపివేయండి), ప్రతిపక్షం = ప్రతికూలమైన, ఉన్నతేః = అభ్యుదయానికి, అవలంబ్య = ఆశ్రయించి, వ్యవసాయవంధ్యతామ్ = ఉద్యోగశూన్యతను (ప్రయత్న రాహిత్యాన్ని), నివసంతి = నివసించవు, పరాక్రమాశ్రయాః = పరాక్రమమే ఆధారంగా కలవి, న = కాదు, విషాదేన = విషాదంతో, సమం = కలిసి, సమృద్ధయః = సంపదలు.
తాత్పర్యం
అందువల్ల అభ్యుదయానికి ప్రతికూలమైనటువంటి ప్రయత్న రాహిత్యాన్ని (పనిచేయకపోవడాన్ని) ఆశ్రయించడం చాలు. పరాక్రమమే ఆధారంగా గల సంపదలు, విషాదంతో (నిరుత్సాహంతో) కలిసి ఉండవు.
విశేషాలు
"తత్" అనగా అందువలన అని అర్థం. ఉపేక్షించడం (అశ్రద్ధ చేయడం) వల్ల దోషాలు సంభవిస్తాయని దీని భావం.
"ఉన్నతేః ప్రతిపక్షం" అంటే అభ్యుదయానికి (అభివృద్ధికి) శత్రువైనది లేదా అడ్డంకి అని అర్థం.
"వ్యవసాయవంధ్యతాం" అంటే ఉద్యోగ శూన్యత లేదా ప్రయత్నం చేయకపోవడం.
"అవలంబ్య + అలమ్" అంటే అటువంటి ప్రయత్న రాహిత్యాన్ని ఆశ్రయించడం చాలు (అని మానుకోవాలి) అని అర్థం. "అలంఖల్వోః ప్రతిషేధయోః ప్రాచాం క్త్వా" అనే వ్యాకరణ సూత్రం ప్రకారం ఇక్కడ క్త్వా ప్రత్యయం వచ్చి, దానికి ల్యబాదేశం జరిగింది.
పరాక్రమము సంపదలకు ఆశ్రయం లేదా కారణం.
సంపదలు పౌరుషం (ప్రయత్నం) ద్వారానే లభిస్తాయి, నిరుత్సాహం వల్ల లభించవు.
సంపదలు మరియు విషాదం రెండూ కలిసి ఒకేచోట ఉండటం విరుద్ధం.
ఈ శ్లోకంలో వైధర్మ్య రూపమైన అర్థాంతరన్యాసాలంకారం ఉంది.
శ్లోకం
అథ చేదవధిః ప్రతీక్ష్యతే కథమావిష్కృతజిహ్మవృత్తినా |
ధృతరాష్ట్రసుతేన సుత్యజాశ్చిరమాస్వాద్య నరేంద్రసంపదః || 16 ||
ప్రతిపదార్థం
అథ = ఇప్పుడు, చేత్ = ఒకవేళ, అవధిః = నిర్ణీత కాలాన్ని (గడువును), ప్రతీక్ష్యతే = ఎదురుచూస్తే, కథం = ఎట్లా (విడుస్తాడు), ఆవిష్కృతజిహ్మవృత్తినా = బయటపడిన కపట ప్రవర్తన కలవాడైన, ధృతరాష్ట్రసుతేన = ధృతరాష్ట్రుని కుమారుడైన దుర్యోధనుని చేత, చిరం = చాలాకాలం పాటు (పదునాలుగేళ్లు), ఆస్వాద్య = అనుభవించిన, నరేంద్రసంపదః = రాజ్యసంపదలు, సుత్యజాః = సులభంగా విడిచిపెట్టబడతాయా? = (విడువవు).
తాత్పర్యం
ఒకవేళ మనం గడువు (పదునాలుగేళ్ల వనవాస కాలం) ముగిసే వరకు ఎదురుచూద్దామంటే, తన కుటిల స్వభావాన్ని ప్రదర్శించిన దుర్యోధనుడు అంతకాలం రాజభోగాలను అనుభవించిన తరువాత వాటిని సులభంగా వదులుకుంటాడా? వదులుకోడు. కాబట్టి గడువు కోసం ఎదురుచూడటం వ్యర్థం అని తాత్పర్యం.
విశేషాలు
'అథ': ఇప్పుడు అని అర్థం.
'అవధిః': కాలము. "అవధిస్త్వవదానే స్యాత్సీని కాలే బిలేపి చ" అనే విశ్వ నిఘంటువు ప్రకారం దీనికి గడువు, సమయం అని అర్థాలు ఉన్నాయి.
'ఆవిష్కృతజిహ్మవృత్తినా': బయటపడిన కపట ప్రవర్తన (కుటిల వ్యవహారం) కలవాడైన అని అర్థం.
'ధృతరాష్ట్రసుతేన': ధృతరాష్ట్రుని కుమారుడైన దుర్యోధనుని చేత అని అర్థం.
'నరేంద్రసంపదః': రాజుల యొక్క సంపదలు, లేదా రాజ్యసంపదలు. దీనిని 'నరేంద్ర' అని విడదీసి కూడా అర్థం చేసుకోవచ్చు.
'చిరం': చాలాకాలం, అనగా పదునాలుగు సంవత్సరాలు అని అర్థం.
'ఆస్వాద్య': అనుభవించిన తరువాత అని అర్థం.
'కథం సుత్యజాః': సులభంగా ఎలా వదులుకుంటారు? అని అర్థం.
మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానం ప్రకారం, అంతకాలం పాటు రాజ్యాధికారాన్ని అనుభవించిన రుచి తెలిసిన ఆ దుర్యోధనుడు, భవిష్యత్తులో కూడా ఎటువంటి యుద్ధ క్లేశం (కష్టం) లేకుండా సులభంగా రాజ్యాన్ని విడిచిపెట్టడు. అందువల్ల సమయం లేదా గడువు కోసం ఎదురుచూడటం పూర్తిగా వ్యర్థం అని దీని సారాంశం.
శ్లోకం
ద్విషతా విహితం త్వయాథవా యది లబ్ధా పునరాత్మనః పదమ్ |
జననాథ తవానుజన్మనాం కృతమావిష్కృతపౌరుషైర్భుజైః || 17 ||
ప్రతిపదార్థం
అథవా = లేదా; ద్విషతా = శత్రువుచేత; విహితం = ఇవ్వబడిన; త్వయా = నీచేత; యది = ఒకవేళ; లబ్ధా = పొందబడుతుంది; పునః = మరలా; ఆత్మనః = మనదైన; పదమ్ = పదవి లేదా రాజ్యము; జననాథ = ఓ రాజా; తవ = నీ యొక్క; అనుజన్మనాం = తమ్ముల యొక్క; ఆవిష్కృతపౌరుషైః = ప్రకాశింపజేయబడిన పరాక్రమం గల; భుజైః = భుజములచేత; కృతం = చేయబడినది; అలమ్ = చాలును;
తాత్పర్యం
ఒకవేళ శత్రువైన దుర్యోధనుడే దైవవశాత్తు మన రాజ్యాన్ని మనకు తిరిగి ఇస్తానన్నా, మనం ఎలా దాన్ని అంగీకరిస్తాం? ఓ రాజా! అలా శత్రువు ఇచ్చిన రాజ్యాన్ని తీసుకోవడం వల్ల, మన తమ్ముల పరాక్రమం వల్ల ప్రయోజనం ఏముంటుంది? క్షత్రియుడు తన భుజబలంతోనే రాజ్యాన్ని పొందాలి తప్ప, శత్రువు దయతో కాదు అని తాత్పర్యం.
విశేషాలు
'ద్విషతేతి': శ్లోకంలో ఉన్న 'ద్విషత' అనే పదం గురించి ఇక్కడ వివరించబడింది.
'అథవా ద్విషతా విహితం పునః ప్రత్యర్పితమాత్మనః పదమ్ రాజ్యం త్వయా లబ్ధా లప్స్యతే యది': లేదా శత్రువు (దుర్యోధనుడు) మరలా అప్పగించిన రాజ్యాన్ని నీవు ఒకవేళ పొందితే అని దీని అర్థం.
'లభేః కర్మణి లుట్': ఇక్కడ 'లభ్' ధాతువు కర్మణి ప్రయోగంలో లూట్ లకారంలో ఉంది.
'హే జననాథ తవానుజన్మనాం అనుజానాం ఆవిష్కృత పౌరుషైః భుజైః కృతమ్ అలమ్': ఓ రాజా! నీ తమ్ముల యొక్క ప్రకాశింపజేయబడిన పరాక్రమం గల బాహువుల వల్ల చేయవలసినదేముంటుంది? అని అర్థం.
'అస్మద్భుజైర్న కించిత్సాధ్యమిత్యర్థః': దీని అర్థం ఏమిటంటే, మన బాహుబలంతో సాధించాల్సింది ఏమీ ఉండదు.
'రాజ్య దానాదానయోః ద్విషతామేవ స్వాతంత్ర్యే అస్మద్భుజ వైఫల్యాత్': రాజ్యాన్ని దానం చేయడం లేదా తీసుకోవడం వంటి విషయాల్లో శత్రువులకే స్వాతంత్ర్యం ఉంటే, మన భుజాల వల్ల ప్రయోజనం లేక అవి వ్యర్థమవుతాయి.
'క్షత్రియస్య విజితవ్యం ఇతి శాస్త్రాత్ క్షాత్రేణైవ రాజ్యం గ్రాహ్యమితి భావః': క్షత్రియుడు రాజ్యాన్ని జయించి మాత్రమే పొందాలి అని శాస్త్రం చెబుతోంది. అందువల్ల, క్షాత్రధర్మంతోనే రాజ్యాన్ని సంపాదించాలి అని దీని భావం.
'కృతమితి ప్రతిషేధార్థమవ్యయం చాదిషు పఠ్యతే కృతమితి నివారణని షేధయోః ఇతి గణవ్యాఖ్యాతే': ఇక్కడ 'కృతమ్' అనే పదం నిషేధార్థంలో ఉన్న అవ్యయం. ఇది నివారించడం మరియు నిషేధించడం అనే అర్థాలను ఇస్తుంది అని గణ వ్యాఖ్యలో చెప్పబడింది.
'భుజైరితి గమ్యమానసాధనక్రియాపేక్షయా కరణత్వాత్తృతీయా': 'భుజైః' అనే పదం కరణార్థంలో తృతీయా విభక్తిలో ఉంది. ఇక్కడ క్రియ ప్రత్యక్షంగా కనిపించకపోయినా, ఊహించబడిన సాధన క్రియను బట్టి తృతీయా విభక్తి వచ్చింది.
'ఉక్తం చ న్యాసోద్యోతే- న కేవలం శ్రూయమాణైవ క్రియా నిమిత్తం కారకభావస్యాపి తు గమ్యమానాపి ఇతి': ఈ విషయాన్ని న్యాసోద్యోతంలో కూడా చెప్పారు. కారక భావానికి శ్రవణగోచరమయ్యే (కనిపించే) క్రియే కాకుండా, ఊహించబడే క్రియ కూడా నిమిత్తం అవుతుంది అని దీని అర్థం.
న్యాసోద్యోత వ్యాఖ్యానం: వివరణ
మల్లినాథ సూరి తన వ్యాఖ్యానంలో పేర్కొన్న ఈ సూత్రం సంస్కృత వ్యాకరణంలోని ఒక ముఖ్యమైన సూక్ష్మ భావనను వివరిస్తుంది. దీనిని సులభంగా అర్థం చేసుకోవడానికి కొన్ని ముఖ్యమైన అంశాలను కింద విశ్లేషించుకుందాం:
1. కారకం అంటే ఏమిటి?
వ్యాకరణంలో నామవాచకానికి (Noun) మరియు క్రియకు (Verb/పని) మధ్య ఉన్న సంబంధాన్ని కారకము అంటారు. ఏదైనా ఒక విభక్తి ఏర్పడాలంటే దానికి ఒక క్రియ (పని) ఆధారం అవసరం.
2. రెండు రకాల క్రియలు
ఈ సూత్రం ప్రకారం క్రియలు రెండు రకాలు:
శ్రవణగోచర క్రియ (శ్రూయమాణ క్రియ): మనం చదివేటప్పుడు లేదా వినేటప్పుడు వాక్యంలో స్పష్టంగా కనిపించే క్రియ. (ఉదాహరణకు: "రాముడు ఆడుతున్నాడు" - ఇక్కడ ఆడుతున్నాడు అనేది శ్రవణగోచర క్రియ).
గమ్యమాన క్రియ (గమ్యమాన క్రియ): వాక్యంలో ఆ క్రియ స్పష్టంగా కనిపించదు లేదా రాయబడదు, కానీ సందర్భాన్ని బట్టి మనం మనసులో ఊహించుకునే (గమ్యమానమయ్యే) క్రియ.
3. సూత్రం యొక్క అంతరార్థం
"న కేవలం శ్రూయమాణైవ క్రియా నిమిత్తం కారకభావస్యాపి తు గమ్యమానాపి"
దీని అర్థం: ఒక విభక్తి లేదా కారకం ఏర్పడటానికి వాక్యంలో స్పష్టంగా కనిపించే క్రియే ఉండాలనే నియమం లేదు. వాక్యంలో ఆ క్రియ కనిపించకపోయినా, సందర్భానుసారంగా మనం అర్థం చేసుకునే క్రియ ఆ కారకానికి కారణం కావచ్చు.
4. శ్లోకం ఆధారంగా వివరణ
మనం పరిశీలించిన 17వ శ్లోకంలో "భుజైః" (భుజములచేత) అనే పదం తృతీయా విభక్తిలో ఉంది.
సందర్భం: శ్లోకంలో "తవానుజన్మనాం ఆవిష్కృతపౌరుషైః భుజైః" (నీ తమ్ముల యొక్క ప్రకాశింపజేయబడిన పరాక్రమం గల భుజములచేత) అని ఉంది.
క్రియ: ఇక్కడ వాక్యంలో ప్రత్యక్షంగా క్రియ (ఉదాహరణకు: చేయబడింది, సాధించబడింది) కనిపించడం లేదు. కానీ, తమ్ముల భుజాల ద్వారా 'సాధించబడుతుంది' లేదా 'చేయబడుతుంది' అనే అర్థాన్ని మనం స్పష్టంగా ఊహించుకుంటున్నాము.
నియమం: వ్యాకరణం ప్రకారం తృతీయా విభక్తి రావడానికి క్రియ ఉండాలి. వాక్యంలో ఆ క్రియ కనిపించనప్పటికీ, అది "గమ్యమానంగా" (ఊహకు అందేలా) ఉంది కాబట్టి, 'భుజైః' అనే పదానికి తృతీయా విభక్తి వర్తిస్తుంది.
శ్లోకం
మదసిక్తముఖైర్మృగాధిపః కరిభిర్వర్తయతే స్వయం హతైః |
లఘయన్ఖలు తేజసా జగన్న మహానిచ్ఛతి భూతిమన్యతః || 18 ||
ప్రతిపదార్థం
మదసిక్తముఖైః = మదము కారుచున్న ముఖములు గల, మృగాధిపః = సింహము, కరిభిః = ఏనుగులచేత, వర్తయతే = జీవనమును సాగించుచున్నది, స్వయం = తనంతట తానే, హతైః = చంపబడిన, లఘయన్ = లఘువుగా చేయుచున్న (తక్కువ చేయుచున్న), ఖలు = నిశ్చయముగా, తేజసా = తేజస్సుతో, జగత్ = జగత్తును, న = లేదు, మహాన్ = గొప్పవాడు, ఇచ్ఛతి = కోరుటలేదు, భూతిమ్ = ఐశ్వర్యమును, అన్యతః = ఇతరుల నుండి.
తాత్పర్యం
ఒకవేళ శాంతంతోనే కార్యాలు జరుగుతుంటే క్షాత్రధర్మంతో (యుద్ధంతో) పని ఏముంది? శత్రువులను శాంతం, దానం, భేదం వంటి ఉపాయాలతో జయించాలని, యుద్ధం ద్వారా ఎప్పుడూ ప్రయత్నించవద్దని మనువు చెప్పాడు కదా! అయితే మనం ఎందుకు పట్టుబట్టాలి? అనే శంకకు సమాధానంగా ఈ శ్లోకం చెప్పబడింది.
తాత్పర్యం: మృగరాజు అయిన సింహము కూడా మదము కారుతున్న ఏనుగులను స్వయంగా చంపి, వాటి సహాయంతోనే తన జీవనాన్ని సాగిస్తుంది. అలాగే, గొప్పవారైన తేజస్వులు తమ ప్రభావంతో ప్రపంచాన్ని జయించి, ఇతరుల నుండి ఐశ్వర్యాన్ని కోరుకోరు. కాబట్టి క్షత్రియులు కూడా తమ పరాక్రమంతోనే రాజ్యాన్ని పొందాలి తప్ప, శత్రువుల దయ ద్వారా కాదు. మనువు చెప్పిన మాటలు పిరికివారికి మాత్రమే వర్తిస్తాయి.
విశేషాలు
మదేతి: మృగరాజైన సింహము మదము కారుచున్న ముఖములు గల ఏనుగులతో జీవిస్తుంది. దీనికి మదమును వర్షించే ఏనుగులని అర్థం.
స్వయం: తనంతట తానే చంపబడిన ఏనుగులతో జీవనయాత్రను సాగిస్తుంది. అంటే వాటితోనే బ్రతుకుతుందని అర్థం.
వర్తయతే: ఇది చౌరాదికం నుండి వచ్చిన లట్ లకార రూపం. అదే భౌవాదికం అయితే 'అణా వకర్మకాశ్చిత్తవత్కర్తృకాత్' అనే సూత్రం ప్రకారం పరస్మైపద నియమం వర్తిస్తుంది.
తేజసా: దీనికి ప్రభావంతో అని అర్థం. 'తేజో బలే ప్రభవే చ...' అనే వైజయంతి నిఘంటువు ప్రకారం తేజస్సు అంటే బలం, ప్రభావం అని అర్థాలు వస్తాయి.
జగత్తు: జగత్తును తన తేజస్సుతో చిన్నచూపు చూస్తూ, గొప్పవాడైన తేజస్వి ఇతరుల నుండి ఐశ్వర్యాన్ని కోరుకోడు.
పారాయత్తత: తేజస్వులకు ఇతరులపై ఆధారపడే జీవనం ఏమాత్రం తగదు.
మనువచనం: మనువు చెప్పిన మాట పిరికివారికే వర్తిస్తుంది, శూరులకు కాదని దీని భావం.
అర్థాంతరన్యాసాలంకారం: ఇక్కడ విశేషమైన అంశంతో సామాన్యమైన అంశాన్ని సమర్థించడం జరిగింది కాబట్టి ఇది అర్థాంతరన్యాసాలంకారం.
విశేషం: సింహం మదించిన ఏనుగులను తానే స్వయంగా చంపుకొని జీవిస్తుంది.
సామాన్య సమర్థన: గొప్పవారు ఇతరుల సహాయంపై ఆధారపడి ఐశ్వర్యాన్ని కోరుకోరు.
వివరణ: సింహం చేసే పని (ప్రత్యేక విషయం) ద్వారా గొప్పవారి స్వభావాన్ని (సామాన్య విషయం) సమర్థించారు.
శ్లోకం
అభిమానధనస్య గత్వరైరసుభిః స్థాస్ను యశశ్చిచీషతః |
అచిరాంశువిలాసచంచలా నను లక్ష్మీః ఫలమానుషంగికమ్ || 19 ||
ప్రతిపదార్థం
అభిమానధనస్య = అభిమానమే ధనముగా కలవానిచేత, గత్వరైః = పోవునట్టి (నశించునట్టి), అసుభిః = ప్రాణములతో, స్థాస్ను = స్థిరమైన, యశః = కీర్తిని, చిచీషతః = సంపాదించగోరువానికి, అచిరాంశువిలాస = మెరుపుతీగవలె, చంచలా = చంచలమైనది, నను = నిశ్చయముగా, లక్ష్మీః = సంపద, ఫలమ్ = ఫలము, ఆనుషంగికమ్ = అప్రధానమైనది.
తాత్పర్యం
ఒకవేళ యుద్ధం వల్ల పాక్షికమైన లాభమే కలుగుతుందేమో, ఇతర ఉపాయాల వల్ల అలా కాదు కదా అని శంకించవచ్చు. దీనికి సమాధానం: అభిమానమే ధనంగా గలవాడు, నశించిపోయే ప్రాణాలను అర్పించి అయినా సరే శాశ్వతమైన కీర్తిని సంపాదించాలని కోరుకుంటాడు. అలాంటివానికి మెరుపుతీగలా చంచలంగా ఉండే రాజ్యలక్ష్మి అప్రధానమైన (తక్కువ ప్రాధాన్యం గల) ఫలం మాత్రమే. నిజమైన ఫలం కీర్తియే.
విశేషాలు
అభిమానధనస్య: దీనికి కేవలం అభిమానమే ప్రధానమైన లక్షణంగా గలవాడు (అవమానాన్ని సహించలేనివాడు) అని అర్థం.
గత్వరైః: అందువల్లనే గమనశీలమైన, అస్థిరమైన అని అర్థం.
అసుభిః: ప్రాణములతో అని అర్థం. అమరకోశంలో చెప్పినట్లు 'అసవః' అంటే ప్రాణాలు.
స్థాస్ను: స్థిరమైనది అని అర్థం.
యశశ్చిచీషతః: కీర్తిని సంపాదించగోరువాని అని అర్థం.
అచిరాంశువిలాసచంచలా: అచిరమైన కాంతులు గలది, అనగా విద్యుత్తు. దాని మెరుపు వలె చంచలమైనది, క్షణికమైనది అని అర్థం.
లక్ష్మీః ఫలమానుషంగికమ్: సంపద అనేది అనుబంధంగా వచ్చే అల్పమైన (తక్కువ ప్రాధాన్యం గల) ఫలం మాత్రమే.
మానినాం: అభిమానులు, మానవంతులైన వీరులకు సంపద కాక కీర్తియే ముఖ్యమైన ఫలం అని భావ్యం.
పరివృత్తి అలంకారం: ఇక్కడ అస్థిరమైన ప్రాణాలను త్యజించి, స్థిరమైన కీర్తిని స్వీకరించడం అనే అర్థం ఉంది. తక్కువ విలువైన దానిని ఇచ్చి ఎక్కువ విలువైన దానిని తీసుకోవడం అనే పరివృత్తి అలంకారం ఇక్కడ వర్తిస్తుంది. దీనిని కావ్యప్రకాశంలో 'మార్పిడి' అని పేర్కొన్నారు.
శ్లోకం
జ్వలితం న హిరణ్యరేతసం చయమాస్కందతి భస్మనాం జనః |
అభిభూతిభయాదసూనతః సుఖముజ్ఝంతి న ధామ మానినః || 20 ||
ప్రతిపదార్థం
జ్వలితం = మండుచున్న; హిరణ్యరేతసం = అగ్నిని; చయం = రాశిని; భస్మనాం = బూడిద యొక్క; జనః = జనులు; న ఆస్కందతి = తాకరు / తొక్కరు; అభిభూతిభయాత్ = అవమానమగునను భయముచేత; అసూన్ = ప్రాణములను; అతః = ఇట్లు; సుఖం = సులభముగా; ఉజ్ఝంతి = విడిచిపెడతారు; మానినః = మానవంతులు; ధామ = తేజస్సును; న = విడిచిపెట్టరు.
తాత్పర్యం
ఎవరైనా బూడిద రాశిని తొక్కుతారు కానీ, మండుతున్న అగ్నిని ఎవరూ తొక్కడానికి సాహసించరు. అలాగే, మానవంతులు (అభిమానంగలవారు) అవమానమౌతుందనే భయంతో ప్రాణాలనైనా సులభంగా విడిచిపెడతారు తప్ప, తమ తేజస్సును (మానమును) మాత్రం ఎన్నటికీ విడిచిపెట్టరు. అవమానకరమైన జీవితం కంటే మరణమే మేలు అని దీని అర్థం.
విశేషాలు
హిరణ్యరేతసం: హిరణ్యం అంటే బంగారం. బంగారు కాంతులతో ప్రకాశించే అగ్ని అని దీని అర్థం.
భస్మనాం చయం: బూడిద రాశిని జనులు తొక్కగలరు, ఎందుకంటే అందులో దాహక శక్తి ఉండదు. కానీ మండుతున్న అగ్నిని ఎవరూ తాకరు.
అభిభూతిభయాల్: అవమానం లేదా పరాభవం కలుగుతుందనే భయంతో ప్రాణాలను విడిచిపెడతారు కానీ తమ తేజస్సును (అభిమానాన్ని) వదులుకోరు.
ధామ: ఇక్కడ తేజస్సు లేదా పరాక్రమం అని అర్థం.
వ్యాకరణ విశేషాలు: 'జ్వలితం' అంటే జ్వలించునది. మతిబుద్ధి సూత్రం ప్రకారం ఇక్కడ వర్తమానార్థం వస్తుంది.
సంస్కృత వ్యాకరణంలో 'క్త' అనే ప్రత్యయాన్ని సాధారణంగా భూతకాలం (Past Tense) లో వాడతారు.
ఉదాహరణ: 'గచ్ఛతి' (వెళ్తాడు) అనే దానికి 'క్త' ప్రత్యయం చేరితే 'గతః' (వెళ్ళినవాడు - Past tense) అవుతుంది.
కానీ, శ్లోకంలోని 'జ్వలితం' అనే పదానికి భూతకాలం కాకుండా వర్తమానార్థం (Present Tense) ఎందుకు వచ్చిందో ఇప్పుడు చూద్దాం.
కర్తరి క్తః : ఈ సూత్రం ప్రకారం 'క్త' ప్రత్యయం కర్తార్థంలో (Active voice) వస్తుంది.
మతిబుద్ధిపూజార్థేభ్యశ్చ : పాణినీయ వ్యాకరణ సూత్రం ప్రకారం, 'మతి' (జ్ఞానం/ఇష్టం), 'బుద్ధి' (తెలియడం), 'పూజ' (గౌరవించడం) అనే అర్థాలు ఇచ్చే ధాతువులకు 'క్త' ప్రత్యయం చేరినప్పుడు అది భూతకాలాన్ని కాక, వర్తమానార్థాన్ని ఇస్తుంది.
చకార (చకారం) ప్రభావం: వ్యాఖ్యలో "'మతిబుద్ధి' త్యాది సూత్రే చకారాద్వర్తమానార్థత్వం" అని చెప్పబడింది. దీని అర్థం ఏమిటంటే:
ఆ సూత్రంలో ఉన్న 'చ' (అంటే 'మరియు') అనే అక్షరం వల్ల, కేవలం మతి/బుద్ధి ధాతువులకే కాకుండా, వాటి పరిధిలోకి రాని 'జ్వల్' (ప్రకాశించుట / మండుట) వంటి ఇతర ధాతువులకు కూడా వర్తమానార్థం వర్తిస్తుంది.
ధాతువు: జ్వల్ (మండటం లేదా ప్రకాశించడం)
ప్రత్యయం: క్త
వర్తమానార్థం: 'మతిబుద్ధి' సూత్రంలోని చకారం యొక్క అనుగ్రహంతో, 'జ్వలితం' అనే పదానికి "మండినది (Past)" అని కాకుండా, "జ్వలించునది" లేదా "ప్రస్తుతం మండుతున్నది" జ్వలంతం) అని అర్థం వస్తుంది.
అందువల్లనే 20వ శ్లోకంలో మండుతున్న అగ్నిని (జ్వలిత హిరణ్యరేతసం) ఎవరూ తాకరు అని చెప్పిన సందర్భంలో ఈ వర్తమానార్థం స్పష్టంగా సరిపోతుంది.
అలంకారం: అర్థాంతరన్యాసాలంకారం. ఒక విశేషమైన విషయాన్ని సామాన్యమైన అంశంతో సమర్థించడం జరిగింది.
విశేషం: మానవంతులు అవమానం భరించలేక ప్రాణాలను విడిచిపెడతారు.
సామాన్య సమర్థన: బూడిదను తొక్కినా, మండుతున్న అగ్నిని ఎవరూ తాకరు.
వివరణ: మానవంతుల గొప్పదనాన్ని అగ్నితో పోల్చి సమర్థించారు.
No comments:
Post a Comment