కిరాతార్జునీయం రెండవ సర్గ 21 నుండి 30 వ శ్లోకం వరకు
కిరాతార్జునీయం కావ్యం లోని ఈ 21 శ్లోకం, తేజస్వంతులైన వారు ప్రతిఫలాన్ని ఆశించకుండానే శత్రువుల అభివృద్ధిని సహించలేరని, అది వారి సహజ స్వభావమని తెలియజేస్తోంది.
శ్లోకం
కిమపేక్ష్య ఫలం పయోధరా-
ద్ధ్వనతః ప్రార్థయతే మృగాధిపః |
ప్రకృతిః ఖలు సా మహీయసః
సహతే నాన్యసమున్నతిం యయా || 21
ప్రతిపదార్థం
మృగాధిపః = మృగరాజు (సింహం); కిమ్ = ఏ; ఫలమ్ = ప్రయోజనాన్ని; అపేక్ష్య = ఆశించి; ధ్వనతః = గర్జిస్తున్నటువంటి; పయోధరాత్ = మేఘం మీదికి (పయోధరుడి నుండి); ప్రార్థయతే = ఎదిరిస్తుంది (లేదా యుద్ధానికి తలపడుతుంది); మహీయసః = గొప్పవాని యొక్క; సా = ఆ; ప్రకృతిః ఖలు = స్వభావమే కదా!; యయా = ఏ స్వభావం చేతనైతే; అన్యసమున్నతిమ్ = ఇతరుల యొక్క ఉన్నతిని (అభివృద్ధిని లేదా పైకి ఎగసిపడటాన్ని); న సహతే = సహించడో.
తాత్పర్యం
మృగరాజు అయిన సింహం ఏ ప్రయోజనాన్ని ఆశించి గర్జిస్తున్న మేఘంపైకి యుద్ధానికి వెళ్తుంది? దానివల్ల సింహానికి లభించే మాంసం కానీ, మరొక లాభం కానీ ఏమీ ఉండదు. కేవలం ఇతరుల (మేఘం) గర్జనను లేదా ఉన్నతిని సహించలేని గొప్పవారి సహజ స్వభావమే అక్కడ కనిపిస్తుంది. అలాగే తేజస్వంతులు కూడా ఇతరుల అభ్యుదయాన్ని ఓర్వలేక వారిని ఎదిరిస్తారు.
విశేషాలు (మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానానుసారం)
మల్లినాథుడు ఈ శ్లోకానికి అత్యంత గంభీరమైన వ్యాఖ్యానాన్ని అందించారు. ఆయన వివరణలోని ముఖ్య అంశాలు ఇవి:
పద వ్యుత్పత్తి: 'పయోధరాః' అంటే నీటిని ధరించేవి (మేఘాలు) అని అర్థం. ఇది 'పచాద్యచ్' ప్రత్యయం ద్వారా ఏర్పడిన రూపం. 'ధ్వనతః' అంటే గర్జిస్తున్న అని అర్థం.
ప్రార్థయతే - అర్థ వివరణ: ఇక్కడ 'ప్రార్థయతే' అంటే కేవలం కోరుకోవడం అని కాదు, కేశవ నిఘంటువు ప్రకారం 'అభియాతి' (ఎదిరించడం లేదా యుద్ధానికి వెళ్లడం) అని అర్థం. దీనిని 'ప్రా + అర్థయతే' అని విడదీసి కూడా చూడవచ్చు. 'ప్రా' అంటే అవరోధం (అడ్డుకోవడం) అని, సింహం మేఘుని గర్జనను అడ్డుకోవడానికి ప్రయత్నిస్తుందని మల్లినాథుడు వివరించారు.
తేజస్వి స్వభావం: 'మహీయసః' అనే పదం ద్వారా అత్యంత గొప్పవాని గురించి చెప్పబడింది. గొప్పవానికి ఇతరుల అభ్యుదయాన్ని (పరవృద్ధిని) భంగం చేయడమే పరమ పురుషార్థం. ఇది వారి అహంకారం కాదు, వారిలోని తేజస్సు యొక్క సహజ గుణం.
అలంకారం: ఈ శ్లోకంలో అర్థాంతరన్యాస అలంకారం కలదు. 'సింహం మేఘుని ఎదిరించడం' అనే విశేష విషయాన్ని, 'గొప్పవారు ఇతరుల ఉన్నతిని సహించలేరు' అనే సామాన్య ధర్మంతో సమర్థించడం వల్ల ఇది అర్థాంతరన్యాసం అయింది.
ఛందస్సు: ఈ శ్లోకం వంశస్థ వృత్తంలో ఉంది. దీని లక్షణం: "జతౌ తు వంశస్థముదీరితం జరౌ". అంటే ప్రతి పాదంలోనూ జగణం, తగణం, జగణం, రగణం అనే గణాలు వరుసగా వస్తాయి.
శ్లోకం
కురు తన్మతిమేవ విక్రమే నృప నిర్ధూయ తమః ప్రమాదజమ్ |
ధ్రువమేతదవేహి విద్విషాం త్వదనుత్సాహహతా విపత్తయః || 22
ప్రతిపదార్థం
హే నృప = ఓ రాజా (ధర్మరాజా); తత్ = ఆ కారణము వలన; ప్రమాదజమ్ = అజ్ఞానము (మరుపు) వలన పుట్టిన; తమః = మోహమును (అంధకారాన్ని); నిర్ధూయ = విడిచిపెట్టి; విక్రమే ఏవ = పరాక్రమము నందే; మతిమ్ = బుద్ధిని; కురు = ఉంచుము; విద్విషామ్ = శత్రువుల యొక్క; విపత్తయః = ఆపదలు (నాశనము); త్వదనుత్సాహహతాః = నీ యొక్క ఉత్సాహ రాహిత్యము చేతనే (ప్రయత్నం చేయకపోవడం చేతనే) అడ్డగింపబడ్డాయి; ఏతత్ = ఈ విషయాన్ని; ధ్రువమ్ = నిశ్చయముగా; అవేహి = తెలుసుకొనుము.
తాత్పర్యం
ఓ రాజా! పైన చెప్పిన కారణాల వల్ల పరాక్రమమే ఇప్పుడు కర్తవ్యం. కాబట్టి అజ్ఞానం వల్ల కలిగిన ఈ మోహాన్ని విడిచిపెట్టి, పౌరుషం మీదనే దృష్టి పెట్టు. శత్రువుల వినాశనం ఇప్పటికే జరగాల్సింది, కానీ నీవు యుద్ధం పట్ల ఉత్సాహం చూపకపోవడం వల్లనే అది ఆగిపోయింది. నీ ఉత్సాహమే వారి నాశనానికి నాంది అని నిశ్చయంగా నమ్ము.
విశేషాలు (మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానానుసారం)
మల్లినాథుడు ఈ శ్లోకంలోని ప్రతి పదాన్ని శాస్త్రబద్ధంగా, తర్కబద్ధంగా ఇలా వివరించారు:
తత్ (ఆ కారణము వలన): అమరకోశం ప్రకారం "యత్తద్యతస్తతో హేతౌ" - అంటే పైన వివరించిన విధంగా పరాక్రమానికి ఇది సరైన సమయం కాబట్టి అని అర్థం.
తమో నిర్ధూయ: 'తమస్సు' అంటే ఇక్కడ చీకటి కాదు, అజ్ఞానం వల్ల కలిగే మోహం. దానిని నిర్ధూయ (నిరస్య) అంటే పూర్తిగా తొలగించుకొని అని అర్థం.
విక్రమే ఏవ మతిం కురు: వేరే ఉపాయాల (సామ, దాన, భేదాల) జోలికి వెళ్లకుండా కేవలం విక్రమం (దండం) మీదనే బుద్ధిని నిలపమని ద్రౌపది కోరుతోంది.
త్వదనుత్సాహహతా విపత్తయః: ఇది ఈ శ్లోకంలో అత్యంత కీలకమైన భాగం. 'హతాః' అంటే ఇక్కడ చంపబడటం కాదు, 'ప్రతిబద్ధాః' (అడ్డగింపబడటం) అని అర్థం. శత్రువులకు రావాల్సిన ఆపదలు, నీవు ఉత్సాహం చూపకపోవడం వల్ల (అవ్యవసాయేన) ఆగిపోయాయి. అంటే నీవు ఒక్కసారి యుద్ధానికి సిద్ధమైతే, వారి నాశనం తథ్యం అని భావం.
ధ్రువమవేహి: 'ధ్రువం' అనే పదానికి శాశ్వత నిఘంటువు ప్రకారం 'నిత్యం' మరియు 'నిశ్చయం' అని రెండు అర్థాలు ఉన్నాయి. ఇక్కడ 'నిశ్చయంగా' (నిశ్చితం) అని అర్థం చేసుకోవాలి.
వ్యాకరణాంశం: ఇక్కడ 'ప్రమాదజమ్' అంటే ప్రమాదాత్ జాయతే ఇతి (ఉపపద సమాసం). అజ్ఞానం నుండి పుట్టినది అని అర్థం.
శ్లోకం
ద్విరదానివ దిగ్విభావితాం-
శ్చతురస్తోయనిధీనివాయతః |
ప్రసహేత రణే తవానుజాన్
ద్విషతాం కశ్శతమన్యుతేజసః || 23
ప్రతిపదార్థం
దిగ్విభావితాన్ = దిక్కులయందు ప్రఖ్యాతి గాంచినవియు; ఆయతః = ఎదురువచ్చేవియు (విశాలమైనవియు) అయిన; చతురః = నాలుగు; ద్విరదానివ = దిగ్గజముల వలె; తథా = ఆ విధముగానే; ఆయతః = వ్యాపించి ఉన్నట్టి; చతురః = నాలుగు; తోయనిధీనివ = సముద్రముల వలె; రణే = యుద్ధమునందు; ఆయతః = ఎదురు వచ్చుచున్నట్టి; దిగ్విభావితాన్ = దిగంతాల వరకు కీర్తి కలిగినట్టి; శతమన్యు తేజసః = దేవేంద్రునితో సమానమైన పరాక్రమము కలిగిన; చతురః = నలుగురైన; తవ = నీ యొక్క; అనుజాన్ = తమ్ములను; ద్విషతామ్ = శత్రువుల మధ్య; కః = ఎవడు; ప్రసహేత = ఎదిరించి సహించగలడు?
తాత్పర్యం
ఓ రాజా! దిక్కులన్నిటా ప్రసిద్ధి పొంది, ఎదురువచ్చే నాలుగు దిగ్గజాలను కానీ, లేదా ఉప్పొంగి వచ్చే నాలుగు మహా సముద్రాలను కానీ ఎవరైనా అడ్డుకోగలరా? సాధ్యం కాదు. అలాగే దేవేంద్రునితో సమానమైన తేజస్సు కలిగి, యుద్ధరంగంలోకి దూసుకువచ్చే నీ నలుగురు తమ్ములను (భీమ, అర్జున, నకుల, సహదేవులను) ఎదిరించే ధైర్యం శత్రువులలో ఏ ఒక్కడికీ లేదు. కాబట్టి విజయం మనదే.
విశేషాలు (మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానానుసారం)
మల్లినాథుడు ఈ శ్లోకంలోని ఉపమానాలను మరియు శబ్దార్థాలను శాస్త్రబద్ధంగా ఇలా వివరించారు:
పోలిక (ఉపమ): ఇక్కడ పాండవులైన నలుగురు తమ్ములను దిగ్గజాలతోనూ, నాలుగు సముద్రాలతోనూ పోల్చడం జరిగింది. దిగ్గజాలు ఎలాగైతే భూమిని మోస్తూ అజేయంగా ఉంటాయో, సముద్రాలు ఎలాగైతే దాటశక్యం కావో, నీ తమ్ములు కూడా అజేయులని భావం.
ఆయతః పద వివరణ: 'ఆయతః' అంటే 'ఆ' అనే ఉపసర్గతో కూడిన 'ఇణ్' ధాతువు నుండి వచ్చిన శతృ ప్రత్యయ రూపం. దీనికి 'ఎదురు వచ్చుచున్న' (ఆగచ్ఛతః) అని అర్థం. అంటే యుద్ధానికి సిద్ధమై వస్తున్నప్పుడు వారిని ఆపడం ఎవరికీ సాధ్యం కాదు.
శతమన్యు తేజసః: 'శతమన్యువు' అంటే నూరు యజ్ఞాలు చేసిన దేవేంద్రుడు. నీ తమ్ములు ఇంద్రునితో సమానమైన పరాక్రమం (విక్రమం) కలిగిన వారని మల్లినాథుని వివరణ.
ప్రసహేత (సామర్థ్యం): మల్లినాథుడు ఇక్కడ 'శకిలిజ్చ' అనే వ్యాకరణ సూత్రాన్ని ఉటంకించారు. అంటే ఇక్కడ 'ప్రసహేత' అనే క్రియ 'సహించగలడు' అనే సామర్థ్యాన్ని (శక్యార్థం) సూచిస్తుంది. శత్రువులకు వారిని ఎదిరించే శక్తి లేదని నిశ్చయంగా చెబుతున్నారు.
ముగింపు: ఈ పరాక్రమవంతులైన తమ్ములు నీకు తోడుగా ఉన్నప్పుడు, పరాజయం గురించి శంకించకుండా యుద్ధానికి ప్రవర్తించు (నిశ్శంకం ప్రవర్తస్వ)
శ్లోకం
జ్వలతస్తవ జాతవేదసః సతతం వైరికృతస్య చేతసి |
విదధాతు శమం శివేతరా రిపునారీనయనాంబుసంతతిః || 24
ప్రతిపదార్థం
తవ = నీ యొక్క; చేతసి = మనస్సు నందు; వైరికృతస్య = శత్రువుల (దుశ్శాసనాదుల) వల్ల కలిగించబడినట్టియు; సతతమ్ = ఎల్లప్పుడూ; జ్వలతః = ప్రజ్వరిల్లుతున్నట్టియు; జాతవేదసః = (క్రోధమనే) అగ్నికి; శివేతరా = అమంగళకరమైన (వైధవ్యం వల్ల కలిగిన); రిపునారీ నయన అంబు సంతతిః = శత్రువుల భార్యల కళ్లనుండి కారే కన్నీటి ధార; శమమ్ = శాంతిని; విదధాతు = కలిగించుగాక.
తాత్పర్యం
ఓ రాజా! శత్రువులు చేసిన అవమానాల వల్ల నీ మనస్సులో ఒక క్రోధాగ్ని ఎల్లప్పుడూ రగులుతూనే ఉంది. శత్రువుల భార్యల కళ్ల నుండి కారే కన్నీటి ధారలు ఆ అగ్నిని చల్లార్చుగాక! అంటే, నీవు శత్రువులను సంహరించినప్పుడు వారి భార్యలు విలపిస్తారు; ఆ విలాపమే నీ మనస్సులోని కోపాన్ని చల్లార్చగల ఏకైక మార్గం
విశేషాలు (మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానానుసారం)
మల్లినాథుడు ఈ శ్లోకంలో ఉన్న గంభీరమైన అర్థాలను మరియు అలంకార విశేషాలను ఇలా వివరించారు:
జాతవేదసః (అగ్ని): ఇక్కడ ధర్మరాజు మనస్సులోని 'క్రోధాన్ని' అగ్నితో పోల్చారు. శత్రువుల వల్ల కలిగిన ఈ కోపం శత్రు సంహారం జరిగే వరకు చల్లారదు.
శివేతరా (అమంగళకరమైన): శత్రువుల స్త్రీల కన్నీటిని 'శివేతరా' (అశివా) అని పిలిచారు. ఎందుకంటే ఆ కన్నీరు వారి భర్తల మరణం (వైధవ్యం) వల్ల కలిగే దుఃఖం నుండి పుట్టినది కాబట్టి అది అమంగళకరమైనది.
శాంతి కలిగే విధానం: సాధారణంగా అగ్నిని నీరు (అంబు) చల్లారుస్తుంది. ఇక్కడ క్రోధాగ్నిని శత్రు స్త్రీల కన్నీరు అనే నీరు చల్లారుస్తుందని చెప్పడం ద్వారా, శత్రువుల వధ తప్పనిసరి అని మల్లినాథుడు వివరించారు (వైరివధమంతరేణ శాంత్యసంభవాత్).
అలంకారం (అతిశయోక్తి): ఇక్కడ అతిశయోక్తి అలంకారం కలదు. క్రోధం అనే విషయాన్ని (Subject) నేరుగా చెప్పకుండా, దానిని 'జాతవేదసః' (అగ్ని) అనే విషయితో (Object) నిగరణం చేయడం వల్ల ఇది అతిశయోక్తి అయింది. కోపానికి, అగ్నికి భేదం ఉన్నప్పటికీ అభేదాన్ని (ఒకటే అని) చెప్పడం వల్ల అగ్నిని నీటితో చల్లార్చడం అనే ప్రక్రియ ఇక్కడ సరిపోయింది.
భావం: నీరు పోస్తే అగ్ని ఎలా చల్లారుతుందో, శత్రువులను వధించినప్పుడు నీ క్రోధం కూడా అలాగే శాంతిస్తుంది అని ఉపమానార్థం ధ్వనిస్తోంది.
శ్లోకం
ఇతి దర్శిత విక్రియం సుతం
మరుతః కోపపరీత మానసమ్ |
ఉపసాంత్వయితుం మహీపతి-
ద్విరదం దుష్టమివోపచక్రమే || 25
ప్రతిపదార్థం
మహీపతి: = భూపతి అయిన ధర్మరాజు; ఇతి = ఈ విధంగా ; దర్శిత విక్రియం = ప్రకటించబడిన వికారము (కోపముతో కూడిన మాటలు) కలవాడును; కోపపరీత మానసమ్ = కోపముతో నిండిన మనస్సు కలవాడును అయిన; మరుతః సుతమ్ = వాయుపుత్రుడైన భీమసేనుని; దుష్టమ్ = మదించిన; ద్విరదమివ = ఏనుగును వలె; ఉపసాంత్వయితుమ్ = శాంతింపజేయుటకు (అనునయించుటకు); ఉపచక్రమే = పూనుకొనెను.
తాత్పర్యం
భీమసేనుడు అమితమైన కోపానికి లోనయ్యాడు. అతని ముఖ కవళికల్లో, మాటల్లో ఆ కోపం స్పష్టంగా కనిపిస్తోంది. అప్పుడు ధర్మరాజు, మదించిన ఏనుగును మావటివాడు లాలించి బుజ్జగించినట్లుగా, క్రోధాగ్నితో రగిలిపోతున్న భీముడిని శాంతింపజేయడానికి ఉపక్రమించాడు.
విశేషాలు (మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానానుసారం)
మల్లినాథుడు ఈ శ్లోకంలోని పదాలకు, ఉపమానానికి ఉన్న లోతైన అర్థాలను ఇలా వివరించారు:
విక్రియా: భీమునిలో కలిగిన కోప వికారం కేవలం మనస్సుకే పరిమితం కాలేదు, అది అతని మాటల్లో (వాగారంభం) కూడా ప్రకటించబడింది.
ద్విరదమివ (ఉపమ): ఇక్కడ భీముడిని 'దుష్ట ద్విరదం' (మదించిన ఏనుగు) తో పోల్చారు. మల్లినాథుడు దీనికి ఒక విశేషార్థాన్ని ఇచ్చారు: ఏనుగుకు పరాక్రమమే తప్ప స్వంతంగా ఆలోచించే బుద్ధి తక్కువగా ఉంటుంది. అలాగే భీముడు శౌర్యవంతుడే కానీ, ప్రస్తుత పరిస్థితులకు తగిన రాజనీతిజ్ఞత అతనిలో తక్కువని ధర్మరాజు భావనగా ఇక్కడ గమనించవచ్చు.
వశీకరణం: మదించిన ఏనుగును ఎలాగైతే వదిలిపెట్టకూడదో, అలాగే భీముడి వంటి పరాక్రమవంతుడిని వదులుకోలేము. భవిష్యత్తులో రాజ్య సాధనకు అతను అత్యంత అవసరం (రాష్ట్ర భావ్యుపకార విశేషాపేక్షయా). కాబట్టి మావటివాడు ఏనుగును లాలించినట్లు, ధర్మరాజు భీముడిని మెల్లమెల్లగా (శనైః శనైః) అనునయించి తన వశం చేసుకోవడానికి ప్రయత్నించాడు.
వ్యాకరణాంశం: 'ఉపచక్రమే' అనే పదం 'ప్రోపాభ్యాం సమర్థాభ్యామ్' అనే సూత్రం ప్రకారం ఆత్మనేపదంలో వాడబడింది. ఇది ధర్మరాజు యొక్క ప్రయత్న ప్రారంభాన్ని సూచిస్తుంది.
అపవర్జితవిప్లవే శుచౌ హృదయగ్రాహిణి మంగళాస్పదే |
విమలా తవ విస్తరే గిరాం మతిరాదర్శ ఇవాభిదృశ్యతే || 26
ప్రతిపదార్థం
అపవర్జితవిప్లవే = తొలగింపబడిన దోషములు (ప్రమాణ బాథలు) కలిగినట్టియు, శుచౌ = శబ్ద సౌష్ఠవముతో (శుద్ధితో) కూడినట్టియు, హృదయగ్రాహిణి = మనస్సును హత్తుకొనేదియు (మనోహరమైనదియు), మంగళాస్పదే = శ్రేయస్సును కలిగించునట్టియు (శుభప్రదమైనదియు), తవ = నీ యొక్క, గిరాం విస్తరే = వాక్ ప్రవాహమునందు (మాటల సమూహమునందు), విమలా = స్వచ్ఛమైన, మతిః = బుద్ధి, ఆదర్శే ఇవ = అద్దమునందు వలె, అభిదృశ్యతే = స్పష్టముగా కనిపిచుచున్నది.
తాత్పర్యం
ధర్మరాజు భీమునితో ఇట్లనుచున్నాడు: "భీమసేనా! ఎటువంటి దోషము లేనిది, వ్యాకరణ శుద్ధి కలిగినది, మనోహరమైనది మరియు మంగళకరమైనది అయిన నీ మాటల సమూహమునందు, నీ నిర్మలమైన బుద్ధి అద్దములో ప్రతిబింబము వలె స్పష్టముగా కనిపిస్తున్నది." (నీ మాటల ద్వారా నీ ఆలోచనా ధోరణి ఎంత స్వచ్ఛమైనదో అర్థమవుతోందని భావం).
విశేషాలు
మల్లినాథ సూరి ఈ శ్లోకానికి అందించిన వ్యాఖ్యాన విశేషాలు ఇక్కడ క్లుప్తంగా:
శ్లేషాలంకార వైశిష్ట్యం: ఈ శ్లోకంలోని విశేషణాలన్నీ అటు బుద్ధికి (మాటలకు), ఇటు అద్దానికి (దర్పణానికి) సమానంగా వర్తిస్తాయి.
అపవర్జితవిప్లవే: మాటల పరంగా చూస్తే అర్థ విరోధాది దోషాలు లేనివి; అద్దం పరంగా చూస్తే మలినం (దుమ్ము) లేనిది.
శుచౌ: మాటల పరంగా శబ్ద సౌష్ఠవం (వ్యాకరణ శుద్ధి); అద్దం పరంగా లోహ శుద్ధి (తళతళలాడటం).
హృదయగ్రాహిణి: మాటల పరంగా మనోహరమైనవి; అద్దం పరంగా మనోజ్ఞమైన ప్రతిబింబాన్ని చూపేది.
మంగళాస్పదే: హితవును కోరే మాటలు కాబట్టి మంగళకరము. పురాణ వచనాల ప్రకారం ప్రాతఃకాలంలో అద్దం చూడటం శుభప్రదం (మంగళ వస్తువు).
మంగళ వస్తువుల ప్రస్తావన: మల్లినాథుడు పురాణ శ్లోకాన్ని ఉదాహరిస్తూ—గోరోజనం, చందనం, బంగారం, మృదంగం, అద్దం (దర్పణం), మణి, గురువు, అగ్ని మరియు సూర్యుడు—వీరిని బుధుడు ప్రతిరోజూ ఉదయాన్నే చూడాలని పేర్కొన్నాడు. అందుకే అద్దం మంగళాస్పదమైనది.
వ్యాకరణాంశం: 'విస్తర' అనే పదం 'వాక్ ప్రపంచం' అనే అర్థంలో ఎలా ఏర్పడిందో అమరకోశాన్ని మరియు పాణిని సూత్రాలను ఉదాహరిస్తూ మల్లినాథుడు వివరించాడు.
అభిప్రాయం: ఒకరి మాటల స్పష్టతను బట్టి వారి బుద్ధి వైశద్యాన్ని (నిర్మలత్వాన్ని) ఊహించవచ్చునని, అద్దం ఏ విధంగా వస్తువును ఉన్నది ఉన్నట్లు చూపుతుందో, భీముడి మాటలు కూడా అతని లోతైన ఆలోచనలను అలాగే ప్రతిబింబిస్తున్నాయని మల్లినాథుని వ్యాఖ్యాన సారాంశం.
ఛందస్సు: ఈ శ్లోకం వంశస్థ వృత్తంలో ఉంది. దీని లక్షణం: "జతౌ తు వంశస్థముదీరితం జరౌ" (జ, త, జ, ర అనే గణాలు వరుసగా వస్తాయి).
అథ యుగపదేవాహ (ఇప్పుడు భీముడి వాక్కుల్లోని మరికొన్ని గుణాలను ఒకేసారి చెప్తున్నాడు):
స్ఫుటతా న పదైరపాకృతా న చ న స్వీకృతమర్థగౌరవమ్ |
రచితా పృథగర్థతా గిరాం న చ సామర్థ్యమపోహితం క్వచిత్ || 27
ప్రతిపదార్థం
పదైః = (సుప్, తిఙ్ ప్రత్యయాంతములతో కూడిన) పదముల చేత, స్ఫుటతా = స్పష్టత (విశదార్థము), నాపాకృతా = తొలగింపబడలేదు; అర్థగౌరవమ్ చ = అర్థం యొక్క లోతు (భూయస్త్వము) కూడా, న న స్వీకృతమ్ = స్వీకరింపబడకుండా లేదు (అనగా తప్పక స్వీకరింపబడినది); గిరామ్ = మాటలకు (వాక్యములకు), పృథగర్థతా = విడివిడి అర్థములను కలిగియుండుట (పునరుక్తి లేకపోవుట), రచితా = కూర్చబడినది; క్వచిత్ అపి = ఎక్కడనూ, సామర్థ్యమ్ = (పదముల మధ్య ఉండవలసిన) పరస్పర సంబంధము (సాకాంక్షత్వము), నాపోహితమ్ = విడువబడలేదు.
తాత్పర్యం
ధర్మరాజు భీముని వాగ్ధాటిని ఇలా ప్రశంసిస్తున్నాడు: "భీమసేనా! నీ మాటలలోని పదాలు అర్థాన్ని ఎంతో స్పష్టంగా తెలుపుతున్నాయి. స్పష్టత కోసం నువ్వు అర్థం యొక్క లోతును (అర్థగౌరవాన్ని) వదులుకోలేదు. ప్రతి మాటకూ ఒక ప్రత్యేకమైన అర్థం ఉంది (పునరుక్తి లేదు), అదే సమయంలో ఆ పదాల మధ్య ఉండవలసిన పరస్పర సంబంధం (సామర్థ్యం) ఎక్కడా దెబ్బతినలేదు."
విశేషాలు
మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానంలోని ముఖ్యాంశాలు:
ద్వి నఞ్ ప్రయోగం: శ్లోకంలో 'న న స్వీకృతమ్' అని రెండు ప్రతిషేధాలు (నఞ్ లు) వాడబడ్డాయి. వామనుని కావ్యాలంకార సూత్రం ప్రకారం—ఒక నిశ్చయార్థాన్ని గట్టిగా చెప్పడానికి రెండు ప్రతిషేధాలను వాడతారు (సంభావ్య నిషేధ నివర్తనే ద్వౌ ప్రతిషేధౌ). అంటే, అర్థగౌరవం ఖచ్చితంగా ఉందని భావం. సాధారణంగా స్పష్టత (వైశద్యం) ఉంటే అర్థం తేలికగా ఉంటుందని అనుకుంటారు, కానీ భీముడి మాటల్లో స్పష్టతతో పాటు లోతైన అర్థం కూడా ఉంది.
పునరుక్తి రాహిత్యం: 'పృథగర్థతా' అనగా పదాలు లేదా వాక్యాలు ఒకే అర్థాన్ని మళ్ళీ మళ్ళీ చెప్పకపోవడం. దీనివల్ల వాక్కులో సంక్షిప్తత, వైవిధ్యం ఏర్పడుతుంది.
సామర్థ్యం (ఏకవాక్యత): పదాలు విడివిడి అర్థాలను ఇస్తున్నా, అవన్నీ కలిసి ఒకే తాత్పర్యాన్ని (ఏకవాక్యతను) సూచిస్తున్నాయి. జైమిని సూత్రం "అర్థైకత్వాదేకం వాక్యం సాపేక్షం చేద్విభాగే స్యాత్" అని మల్లినాథుడు ఉదహరించాడు.
1. దశ దాడిమాని (అసమర్థ వాక్యం)
ఒక వ్యక్తి వచ్చి ఇలా అన్నాడనుకోండి:
"దశ దాడిమాని, షడపూపాః, కుణ్డమజినం, పలిలపిణ్డః..." (పది దానిమ్మ పండ్లు, ఆరు అప్పాలు, జింక చర్మం కలిగిన పాత్ర, మాంసపు ముద్ద...)
పైన చెప్పిన పదాల మధ్య ఎటువంటి సంబంధం లేదు. "పది దానిమ్మ పండ్లు" అన్న తర్వాత అవి ఏమయ్యాయి? ఎవరివి? అనే ప్రశ్నలు వస్తాయి. ఒక పదానికి మరొక పదంతో అర్థపరమైన సంబంధం లేకపోవడాన్ని 'దశ దాడిమాది శబ్దాల' వలె ఉండటం అంటారు. ఇవి అర్థవంతమైన 'వాక్యం' అనిపించుకోవు.
, భాషలో పదాలు కేవలం గుంపుగా ఉంటే సరిపోదు, వాటి మధ్య ఒక అన్వయం (సంబంధం) ఉండాలి. దీనినే సంస్కృతంలో 'సామర్థ్యమ్' అంటారు.
వ్యాకరణ చర్చ (అర్థగౌరవమ్): 'అర్థగౌరవమ్' అనే పదంపై మల్లినాథుడు గొప్ప వ్యాకరణ చర్చ చేశాడు. 'పూరణగుణ...' అనే సూత్రం ప్రకారం గుణవాచక పదాలతో షష్ఠీ సమాసం రాకూడదు కదా? అని శంకించి, దానికి సమాధానం ఇచ్చాడు.
తెలుపు (శుక్ల) వంటి గుణవచనాలు ఒక్కోసారి వస్తువును (గుణిని) కూడా సూచిస్తాయి (ఉదా: పటస్య శుక్లః). అటువంటి చోట్ల సమాసం నిషిద్ధం.
కానీ 'గౌరవం, ప్రాధాన్యం, రసం, గంధం' వంటివి ఎల్లప్పుడూ గుణమాత్రాన్నే తెలుపుతాయి కాబట్టి, వీటితో 'అర్థస్య గౌరవం = అర్థగౌరవం' అని సమాసం చేయడం దోషం కాదు. దీనికి భాష్యకార వచనాలను, వామనుని సూత్రాలను మల్లినాథుడు సమర్థనగా చూపాడు.
సందర్భం: భీముడి క్రోధోక్తులు కేవలం ఆవేశంతో కూడినవి మాత్రమే కాదు, అవి శాస్త్రబద్ధమైనవి, అర్థవంతమైనవి అని ధర్మరాజు గుర్తించడాన్ని ఈ శ్లోకం చాటుతోంది.
శ్లోకం
ఉపపత్తిరుదాహృతా బలాదనుమానేన న చాగమః క్షతః |
ఇదమీదృగనీదృగాశయః ప్రసభం వక్తుముపక్రమేత కః || 28
ప్రతిపదార్థం
బలాత్ = (నీ యొక్క) సామర్థ్యమును (పరాక్రమమును) ఆశ్రయించి; ఉపపత్తిః = యుక్తి (సహేతుకమైన కారణము); ఉదాహృతా = చెప్పబడినది; అనుమానేన = తర్కము (యుక్తి) చేత; ఆగమః = శాస్త్రము (నీతి శాస్త్రము); న చ క్షతః = ఎక్కడా హింసింపబడలేదు (ఖండింపబడలేదు); ఇదమ్ = ఈ నీ వచనము; ఈదృక్ = ఇటువంటిది (క్షాత్ర ధర్మానికి తగినట్లుగా ఉన్నది); అనీదృగాశయః = ఇటువంటి (పరాక్రమవంతమైన) అభిప్రాయము లేనివాడు; కః = ఎవడు; ప్రసభం = హఠాత్తుగా (ధైర్యంగా); వక్తుమ్ = మాట్లాడుటకు; ఉపక్రమేత = పూనుకొనును? (ఎవ్వరూ పూనుకొనలేరు).
తాత్పర్యం
ధర్మరాజు భీముడితో ఇట్లనుచున్నాడు: "భీమసేనా! పరాక్రమమే శ్రేష్ఠమని నువ్వు చెప్పిన మాటలు ఎంతో యుక్తియుక్తంగా (సహేతుకంగా) ఉన్నాయి. నీ తర్కం శాస్త్ర విరుద్ధంగా లేదు, పైగా శాస్త్రాన్ని బలపరుస్తోంది. ఇంతటి గొప్ప ఆశయం లేని సామాన్యులెవ్వరూ ఇంత ధైర్యంగా, స్పష్టంగా మాట్లాడలేరు."
విశేషాలు
మల్లినాథ సూరి అందించిన వ్యాఖ్యానంలోని ముఖ్యాంశాలు:
ఉపపత్తిః (యుక్తి): భీముడు పరాక్రమమే ప్రధానమని వాదించాడు. మల్లినాథుడు దీనిని వివరిస్తూ, మహావీరుడైన భీముడికి ఇది తగిన వాదన అని పేర్కొన్నాడు. 'బలాత్' అనే పదానికి ఇక్కడ 'స్వబలాన్ని ఆశ్రయించి' (ల్యబ్లోపే కర్మణి పంచమి) అని అర్థం చెప్పారు.
ఆగమ విరోధం లేదు: తర్కం ఎప్పుడూ శాస్త్రానికి లోబడి ఉండాలి. భీముడి అనుమానం (తర్కం) శాస్త్రాన్ని (ఆగమమును) ఎక్కడా అతిక్రమించలేదు. ఒకవేళ శాస్త్రానికి విరుద్ధంగా ఉంటే, ఆ తర్కానికి ప్రమాణమే (విలువే) ఉండదని మల్లినాథుడు వివరించాడు (అన్యథా తద్విరోధాదనుమానస్యైవాప్రామాణ్యప్రసంగాత్).
అనీదృగాశయః: 'ఆశయము' అంటే అభిప్రాయము లేదా సంకల్పము. అటువంటి పరాక్రమవంతమైన సంకల్పం లేనివాడు భీముడిలా మాట్లాడటం అసాధ్యం. అసలు మాట్లాడటం ప్రారంభించడమే (ఉపక్రమించడమే) కష్టమన్నప్పుడు, ఇక మాట్లాడి మెప్పించడం అనేది అసంభవం అని భావం.
మల్లినాథుని ఖండన (నిందా తాత్పర్యంపై): కొంతమంది వ్యాఖ్యాతలు ఈ మూడు శ్లోకాలు (26, 27, 28) భీముడిని నిందించడానికి ధర్మరాజు వాడిన పరిహాసపు మాటలని (నిందాపరత్వం) భావిస్తారు. కానీ మల్లినాథుడు దీనిని తీవ్రంగా ఖండించాడు. "ఇది తప్పు. ధర్మరాజు తన తమ్ముడైన మహావీర భీమునిపై ఎంతో వాత్సల్యం కలిగినవాడు. హితోపదేశం చేయడమే ధర్మరాజు ఉద్దేశ్యం కానీ, అనర్థాలకు మూలమైన నిందను చేయడం కాదు" అని మల్లినాథుడు సమర్థించాడు.
ఈ మూడు శ్లోకాల ద్వారా భీముడి మాటలలోని గుణాలను (వైశద్యం, అర్థగౌరవం, అన్వయం, శాస్త్రబద్ధత) ధర్మరాజు అంగీకరిస్తూనే, తదుపరి తన శాంతి మార్గాన్ని సూచించడానికి భూమికను సిద్ధం చేసుకున్నాడు.
అవతారిక: "నీవు చెప్పినది అంతా బాగున్నప్పుడు, అలాగే చేద్దాం (యుద్ధానికి సిద్ధమవుదాం) అని ఎందుకు అనవు?" అనే శంకకు సమాధానంగా ధర్మరాజు ఈ మాటలు చెబుతున్నాడు.
శ్లోకం
అవితృప్తతయా తథాపి మే హృదయం నిర్ణయమేవ ధావతి |
అవసాయయితుం క్షమాస్సుఖం న విధేయేషు విశేషసంపదః || 29
ప్రతిపదార్థం
తథాపి = నీవు అంత స్పష్టంగా చెప్పినప్పటికీ; మే హృదయమ్ = నా మనస్సు; అవితృప్తతయా = తృప్తి చెందకపోవుట వల్ల (అనగా ఇంకా సంశయంలో ఉండటం వల్ల); నిర్ణయమ్ ఏవ = నిశ్చయము కొరకే; ధావతి = పరుగెత్తుచున్నది (అన్వేషిస్తున్నది); విధేయేషు = చేయదగిన కార్యములందలి (సంధి, విగ్రహం మొదలైన వాటిలోని); విశేషసంపదః = సూక్ష్మ ధర్మాలు (అవాంతర భేదాలు); సుఖమ్ = సులభముగా; అవసాయయితుమ్ = తామే స్వయంగా నిశ్చయమును కలిగించుటకు; న క్షమాః = సమర్థమైనవి కావు.
తాత్పర్యం
"భీమసేనా! నీవు చెప్పిన మాటలు యుక్తియుక్తంగా ఉన్నప్పటికీ, నా మనస్సు ఇంకా తృప్తి చెందలేదు. కార్యమును ఎలా సాధించాలనే విషయంలో ఇంకా సంశయం ఉంది. ఎందుకంటే, రాజనీతిలో సంధి లేదా విగ్రహం (యుద్ధం) వంటి పనులలో ఉండే సూక్ష్మ ధర్మాలు చాలా సంక్లిష్టమైనవి. అవి అంత సులభంగా మనకు నిర్ణయాన్ని ఇవ్వవు (అవి బుద్ధితో లోతుగా ఆలోచిస్తేనే అర్థమవుతాయి)."
విశేషాలు
మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానంలోని ముఖ్యాంశాలు:
అవితృప్తతయా: భీముడి మాటలు విన్న తర్వాత కూడా ధర్మరాజు మనస్సు తృప్తి చెందలేదు. అంటే, ఇంకా అతనికి ఒక నిశ్చయమైన అభిప్రాయం కలగలేదు, సంశయము వీడలేదు. అందుకే అతని మనస్సు 'నిర్ణయం' కోసం పరుగెడుతోంది.
విధేయేషు విశేషసంపదః: 'విధేయములు' అంటే చేయదగిన పనులు (సంధి, విగ్రహం, యానం, ఆసనం, ద్వైదీభావం, సమాశ్రయం అనే ఆరు గుణాలు). వీటిలో ఉండే 'విశేషాలు' (సూక్ష్మ భేదాలు) చాలా ఎక్కువగా ఉంటాయి. ఇవి సులభంగా (సుఖం) అర్థం కావు.
వ్యాకరణాంశం (అవసాయయితుమ్): ఈ పదం యొక్క ప్రయోగాన్ని మల్లినాథుడు వ్యాకరణ రీత్యా చర్చించాడు. 'సోంతకర్మణి' అనే ధాతువు నుండి ఏర్పడిన ఈ పదం, ఇక్కడ "విషయాలే స్వయంగా తమ స్వరూపాన్ని పురుషునికి (కర్తకు) తెలియజేయడం" అనే అర్థంలో (కర్మకర్తృక ప్రయోగం) వాడబడింది. పనులే తమ నిర్ణయాన్ని తేలికగా చెప్పలేవు, వాటిని మనమే వివేకంతో శోధించాలి.
అలంకారం: ఈ శ్లోకంలో కావ్యలింగ అలంకారం ఉంది.
'హేతోర్వాక్యపదార్థత్వే కావ్యలింగముదాహృతమ్'
నిర్ణయం కోసం మనస్సు పరుగెత్తడానికి కారణాన్ని (హేతువును) తరువాతి వాక్యంలో ('అవసాయయితుం...' అని) వివరించడం వల్ల ఇది కావ్యలింగ అలంకారమైంది.
ముగింపు: ధర్మరాజు ఉద్దేశ్యం ఏమిటంటే—భీముడు చెప్పినట్లు యుద్ధం (పరాక్రమం) ఒక మార్గమే కావచ్చు, కానీ అది మాత్రమే ఏకైక మార్గమని నిర్ణయించుకోవడానికి ఇంకా సమయం కావాలి. రాజ్యతంత్రంలోని చిక్కుముడులు అంత తేలికగా విడవవని ధర్మరాజు అభిప్రాయం.
:
అవతారిక: "కార్యము యొక్క సూక్ష్మ ధర్మాలు తెలియకపోయినా పరవాలేదు, వెంటనే పని ప్రారంభించవచ్చు కదా!" అనే శంకకు సమాధానంగా ధర్మరాజు ఈ పరమ సత్యాన్ని చెబుతున్నాడు.
శ్లోకం
సహసా విదధీత న క్రియామవివేకః పరమాపదాం పదమ్ |
వృణతే హి విమృశ్యకారిణం గుణలుబ్ధాః స్వయమేవ సంపదః || 30
ప్రతిపదార్థం
క్రియామ్ = ఏ పనినైనా; సహసా = ఆలోచించకుండా (తొందరపాటుతో); న విదధీత = చేయరాదు; అవివేకః = విచక్షణ లేకపోవుట (అవిమృశ్యకారిత్వం); పరమాపదామ్ = గొప్ప ఆపదలకు; పదమ్ = స్థానము (కారణము); హి = ఏలయనగా; గుణలుబ్ధాః = (వినయాది) గుణములకు లోబడినట్టి (గుణములను ప్రేమించే); సంపదః = లక్ష్మీదేవి (సంపదలు); విమృశ్యకారిణమ్ = ఆలోచించి పనిచేసేవానిని; స్వయమేవ = తామే స్వయంగా; వృణతే = వరిస్తాయి (ఆశ్రయిస్తాయి).
తాత్పర్యం
"ఏ పనినైనా తొందరపడి ఆలోచన లేకుండా చేయకూడదు. వివేకం లేకపోవడం అనేది పెద్ద ఆపదలకు దారి తీస్తుంది. కానీ, ప్రతి పనిని దీర్ఘంగా ఆలోచించి చేసే వ్యక్తిని చూసి, అతనిలోని సద్గుణాలకు ముగ్ధులై సంపదలు (లక్ష్మీదేవి) తామే స్వయంగా వెతుక్కుంటూ వచ్చి వరిస్తాయి."
విశేషాలు
మల్లినాథ సూరి తన వ్యాఖ్యానంలో వివరించిన ముఖ్యాంశాలు:
సహసా: దీనికి 'ఆకస్మికంగా' లేదా 'ఆలోచన లేకుండా' అని అర్థం. అమరకోశం ప్రకారం ఇది ఒక అవ్యయం.
అవివేకః పరమాపదాం పదమ్: వివేకం లేకపోవడమే అన్ని ఆపదలకు మూలస్థానం. విచక్షణ కోల్పోయి చేసే పనులు వినాశనానికి కారణమవుతాయని మల్లినాథుడు హెచ్చరించాడు.
గుణలుబ్ధాః సంపదః: సంపదలకు లేదా లక్ష్మీదేవికి గుణవంతులంటే ఇష్టం. ఇక్కడ 'స్వయంవరం' అనే భావనను మల్లినాథుడు సూచించాడు. ఎలాగైతే ఒక కన్య గుణవంతుడైన వరుడిని స్వయంగా వరిస్తుందో, అలాగే సంపదలు కూడా విజ్ఞుడైన, ఆలోచనాపరుడైన వ్యక్తిని వెతుక్కుంటూ వస్తాయి.
వ్యాకరణాంశం: 'విమృశ్యకారీ' అనే పదానికి 'విమృశ్య కరోతి' (ఆలోచించి చేసేవాడు) అని విగ్రహవాక్యం. ఇది ఉపపద సమాసమని మల్లినాథుడు పేర్కొన్నాడు. 'వృణతే' అంటే గౌరవపూర్వకంగా సేవించడం లేదా భజించడం అని అర్థం.
అలంకారం: ఈ శ్లోకంలో అర్థాంతరన్యాస అలంకారం ఉంది.
'సామాన్యం వా విశేషో వా తదన్యేన సమర్థ్యతే | యత్ర సోఒర్థాంతరన్యాసః...'
ఒక విశేషమైన విషయాన్ని సామాన్య ధర్మంతో సమర్థించడం ఇక్కడ జరిగింది. మొదటి పాదంలో 'తొందరపడి పని చేయకూడదు' అనే విషయాన్ని, రెండో పాదంలో 'ఆలోచించి చేసేవారిని సంపదలు వరిస్తాయి' అనే లోక ప్రసిద్ధమైన సాధారణ సత్యంతో సమర్థించారు. మల్లినాథుడు దీనిని వైధర్మ్య మరియు సాధర్మ్య రీతులలో వివరించాడు.
సందర్భం: భీముడి ఆవేశాన్ని చల్లబరచడానికి ధర్మరాజు చెప్పిన అత్యున్నతమైన నీతి ఇది. తొందరపడి యుద్ధానికి వెళ్తే ఆపదలు వస్తాయని, వివేకంతో వ్యవహరిస్తేనే విజయం (సంపద) లభిస్తుందని ధర్మరాజు హితవు పలికాడు.
No comments:
Post a Comment