కిరాతార్జునీయం రెండవ సర్గ 41 నుండి 50 వ శ్లోకం వరకు

 కిరాతార్జునీయం   రెండవ సర్గ  41 నుండి 50 వ  శ్లోకం వరకు

కిరాతార్జునీయం - ద్వితీయ సర్గ - 41వ శ్లోకం

శ్రుతమప్యధిగమ్య యే రిపూన్

వినయంతే న శరీరజన్మనః |

జనయంతి చిరాయ సంపదా-

మయశస్తే ఖలు చాపలాశ్రయమ్ || 41

---

ప్రతిపదార్థం

యే = ఏ పురుషులైతే; శ్రుతమపి = శాస్త్ర విజ్ఞానమును కూడా; అధిగమ్య = పొంది (నేర్చుకొని కూడా); శరీరజన్మనః = శరీరమునందు పుట్టిన (అంతర్గతమైన); రిపూన్ = కామ క్రోధ లోభ మోహ మద మాత్సర్యములను శత్రువులను; న వినయంతే = అణచుకోరో (నిగ్రహించుకోరో); తే = అట్టివారు; సంపదాం = సంపదలకు సంబంధించిన; చాపలాశ్రయం = చంచలత్వమునకు (అస్థిరతకు) కారణమైన; అయశః = అపకీర్తిని; చిరాయ = చిరకాలము వరకు (లేక శీఘ్రముగా); ఖలు = నిశ్చయముగా; జనయంతి = కలిగిస్తారు;

తాత్పర్యం

శాస్త్ర పాండిత్యం ఉండి కూడా, తమ శరీరంలోనే పుట్టిన కామక్రోధాది అంతశ్శత్రువులను ఎవరైతే జయించరో, వారు తమ సంపదలకు అస్థిరతను కలిగించే అపకీర్తిని మూటగట్టుకుంటారు. ఇంద్రియ నిగ్రహం లేనివానికి సంపదలు నిలవవు సదా అపకీర్తే కలుగుతుందని భావం.

విశేషాలు (మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానానుసారం)

• వ్యాకరణ విశేషం: శ్లోకంలోని 'వినయంతే' అనే పదం విషయంలో మల్లినాథుడు పాణిని సూత్రాన్ని ప్రస్తావించారు. "కర్తృస్థే చాశరీరే కర్మణి" (P.1.3.15) అనే సూత్రం ప్రకారం, ఇక్కడ క్రోధాది శత్రువులు శరీరానికి వెలుపల ఉండే యుద్ధ శత్రువులు కానందున, నిగ్రహించుకోవడం అనే అర్థంలో ఆత్మనేపద రూపం వచ్చింది.

• అంతశ్శత్రువుల ప్రభావం: శాస్త్రాలను చదివినంత మాత్రాన సరిపోదు, ఆ జ్ఞానంతో లోపల ఉండే శత్రువులను (కామక్రోధాదులను) జయించాలి. అలా చేయని పక్షంలో ఆ చాపల్యం వల్ల సంపదలు తొలగిపోతాయి.

• అస్థిరతకు కారణం: ఇక్కడ సంపదలు అస్థిరమవ్వడానికి కారణం సంపదల స్వయం దోషం కాదు, ఆ సంపదలను అనుభవించే వ్యక్తి యొక్క 'చాపల్యం' (అస్థిర బుద్ధి) అనే ఆశ్రయ దోషం వల్లనే అపకీర్తి కలుగుతుందని మల్లినాథుడు స్పష్టం చేశారు.

• ముగింపు భావం: అరిషడ్వర్గాలను జయించని వానికి స్థిరమైన సంపదలు ఎలా లభిస్తాయి? (అజితారిషడ్వర్గస్య కుతస్సంపదః) అని మల్లినాథుడు ప్రశ్నిస్తూ, ఇంద్రియ నిగ్రహం యొక్క ప్రాముఖ్యతను వివరించారు.

కిరాతార్జునీయం - ద్వితీయ సర్గ - 42వ శ్లోకం

అతిపాతిత కాలసాధనా

స్వశరీరేంద్రియవర్గ తాపనీ |

జనవన్న భవంతమక్షమా

నయసిద్ధేరపనేతుమర్హతి || 42

---

ప్రతిపదార్థం

అతిపాతిత కాలసాధనా = మించిపోయిన (అతిక్రమించిన) సమయము మరియు సాధనములు (సహాయ సంపత్తి) కలదియు, స్వశరీరేంద్రియవర్గ తాపనీ = తన యొక్క శరీరమును మరియు ఇంద్రియ సమూహమును దహించివేయునదియు (కష్టపెట్టునదియు) అయిన, అక్షమా = క్రోధము (ఓర్పులేనితనము), భవంతం = నిన్ను, జనవత్ = సామాన్య మానవుని వలె, నయసిద్ధేః = నీతిశాస్త్రము ద్వారా లభించవలసిన కార్యసిద్ధి నుండి, అపనేతుం = వేరు చేయుటకు (దూరం చేయుటకు), న అర్హతి = తగదు;

తాత్పర్యం

తగిన సమయాన్ని, అవసరమైన సాధన సంపత్తిని నిర్లక్ష్యం చేస్తూ, కేవలం తన సొంత శరీరాన్ని, ఇంద్రియాలను దహించివేసే ఈ కోపం (అక్షమ) నిన్ను సామాన్య మానవుడిని చేసినట్లుగా, నీతి మార్గంలో లభించే విజయానికి దూరం చేయకూడదు. సమయం కాని సమయంలో చూపే కోపం వల్ల కేవలం ఆత్మసంతాపం తప్ప మరే ఫలితం ఉండదని భావం.

---

విశేషాలు (మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానానుసారం)

మల్లినాథుడు ఈ శ్లోకానికి అందించిన వ్యాఖ్యానంలోని ముఖ్యాంశాలు:

• క్రోధము యొక్క లక్షణం: ఇక్కడ 'అక్షమా' అంటే క్రోధం. ఇది ఎటువంటిదంటే, కార్యానికి అవసరమైన అనుకూల సమయాన్ని (కాలః), సహాయ సంపత్తిని (సాధనాని) అతిక్రమించేలా చేస్తుంది. అంటే ఆవేశంలో సమయం సందర్భం తెలియకుండా ప్రవర్తించేలా చేస్తుంది.

• వ్యాకరణ విశేషం (తాపనీ): 'తాపయతీతి తాపనీ' - తపింపజేసేది అని అర్థం. ఇక్కడ 'ల్యుట్' ప్రత్యయం కర్తరి అర్థంలో వచ్చిందని, 'టిత్వాత్ జీప్' అనే సూత్రం ప్రకారం స్త్రీలింగ రూపం ఏర్పడిందని మల్లినాథుడు వివరించారు. ఇది కేవలం ఎదుటివారిని కాదు, స్వయంగా తన శరీరాన్ని, ఇంద్రియాలను కూడా పీడిస్తుందని దీని అర్థం.

• సామాన్య మానవునితో పోలిక (జనవత్): భీమసేనుడు సామాన్యుడు కాడు, గొప్ప నీతిమంతుడు మరియు పరాక్రమవంతుడు. కానీ కోపం అనేది మనుష్యుడిని 'పృథగ్జన' (సామాన్య అజ్ఞాని) వలె మారుస్తుంది. 'తేన తుల్యం క్రియా చేద్వతిః' అనే సూత్రం ప్రకారం ఇక్కడ 'వతి' ప్రత్యయం వచ్చిందని, అది సామాన్యుడి వలె అనే అర్థాన్ని ఇస్తుందని వ్యాఖ్యానించారు.

• నీతి మరియు సిద్ధి: 'నయసిద్ధేః' అంటే నీతిశాస్త్రం ద్వారా సాధించవలసిన ఫలం. క్రోధం మనిషిని ఈ లక్ష్యం నుండి పక్కకు మళ్ళిస్తుంది.

• ముగింపు సందేశం: అసమయ క్రోధానికి తనను తాను కాల్చుకోవడం (ఆత్మ సంతాపం) తప్ప అంతకు మించి వేరే ప్రయోజనం లేదని మల్లినాథుడు ఈ శ్లోక తాత్పర్యాన్ని క్రోడీకరించారు.

కిరాతార్జునీయం - ద్వితీయ సర్గ - 43వ శ్లోకం

ఉపకారకమాయతేర్భృశం

ప్రసవః కర్మఫలస్య భూరిణః |

అనపాయి నిబర్హణం ద్విషాం

న తితిక్షాసమమస్తి సాధనమ్ || 43

---

ప్రతిపదార్థం

ఆయతేః = భవిష్యత్తుకు (ఉత్తర కాలమునకు); భృశం = అత్యంతము; ఉపకారకం = మేలు చేయునదియు; భూరిణః = అధికమైన; కర్మఫలస్య = కార్య ఫలితమునకు; ప్రసవః = ఉత్పత్తి స్థానము (కారణము); అనపాయి = ఎన్నటికీ నశించనిదియు (స్థిరమైనదియు); ద్విషాం = శత్రువుల యొక్క; నిబర్హణం = వినాశకము (అయినదియు); తితిక్షాసమం = క్షమతో (ఓర్పుతో) సమానమైన; సాధనం = సాధనము (ఉపాయము); న అస్తి = లేదు;

తాత్పర్యం

క్షమకు సమానమైన సాధనం మరొకటి లేదు. ఎందుకంటే క్షమ అనేది భవిష్యత్తుకు ఎంతో మేలు చేస్తుంది, గొప్ప కార్య ఫలితాలను ఇస్తుంది. అంతేకాక, అది తాను నశించకుండానే శత్రువులను సమూలంగా నాశనం చేయగల అమోఘమైన ఆయుధం.

---

విశేషాలు (మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానానుసారం)

మల్లినాథుడు తన 'ఘంటాపథం' వ్యాఖ్యలో వివరించిన ముఖ్యాంశాలు:

• క్షమ - భవిష్యత్తుకు మేలు: 'ఆయతేః' అంటే ఉత్తర కాలం లేదా భవిష్యత్తు. క్షమ అనేది తక్షణమే ఫలితాన్ని ఇవ్వకపోయినా, రాబోయే కాలంలో స్థిరమైన ప్రయోజనాన్ని చేకూరుస్తుందని ('స్థిర ఫల హేతుః') మల్లినాథుడు వివరించారు.

• కార్యసిద్ధికి మూలం: 'ప్రసవః' అనగా కారణం. గొప్ప కార్యాలు సిద్ధించాలంటే ఓర్పు అవసరం. అధికమైన పుణ్యాన్ని లేదా రాజ్యాది ఫలాలను ప్రసాదించే శక్తి క్షమకు ఉందని దీని అర్థం.

• శత్రు వినాశనం: క్షమ అనేది 'అనపాయి'. అంటే ఇది శత్రువులను నాశనం చేసేటప్పుడు ఇతర సాధనాల వలె తాను నశించదు (స్వయమవినశ్యదేవ). అహింసాత్మకమైన ఓర్పుతో శత్రువులను జయించడం శాశ్వతమైన విజయమని భావం.

• వ్యాకరణ విశేషం (తితిక్షా): 'తితిక్షా' అనే పదం 'తిజ నిశాన' అనే ధాతువు నుండి పుట్టింది. 'గుప్తిజ్కిద్భ్యస్సన్' అనే సూత్రం ప్రకారం క్షమ అనే అర్థంలో 'సన్' ప్రత్యయం వచ్చిందని మల్లినాథుడు పేర్కొన్నారు.

• అలంకార విశేషం: ఇక్కడ 'తితిక్షాసమమ్' అని చెప్పడం వల్ల 'ఉపమేయము' (క్షమ) చెప్పబడలేదు కాబట్టి ఇది 'అనుక్తోపమేయా సమానగా ఆర్థీ లుప్తోపమ' అలంకారం. అలాగే 'భృశ', 'భూరి', 'అనపాయి' వంటి పదాల ప్రయోగం వల్ల ఇతర సాధనాల కంటే క్షమ గొప్పదని చెప్పబడింది కాబట్టి ఇక్కడ 'వ్యతిరేక అలంకారం' కూడా వ్యక్తమవుతోంది. ఉపమానం కంటే ఉపమేయం అధికమైనట్లు చెప్పడమే వ్యతిరేక అలంకారం.

కిరాతార్జునీయం - ద్వితీయ సర్గ - 44వ శ్లోకం

ప్రణతిప్రవణాన్విహాయ నః

సహజప్రేమనిబద్ధచేతసః |

ప్రణమంతి సదా సుయోధనం

ప్రథమే మానభృతాం న వృష్ణయః || 44

---

ప్రతిపదార్థం

నః = ప్రణామముల యందు ఆసక్తులమైన (వినయశీలురమైన) మమ్ములను; విహాయ = విడిచిపెట్టి; సహజ ప్రేమనిబద్ధ చేతసః = సహజమైన (కృత్రిమము కాని) ప్రేమతో మా యందు లగ్నమైన చిత్తము కలవారును; మానభృతాం = అహంకారము (గౌరవము) కలిగిన వారిలో; ప్రథమే = మొదటి వారును (అగ్రగణ్యులును) అయిన; వృష్ణయః = యాదవులు; సుయోధనం = దుర్యోధనుని; సదా = ఎల్లప్పుడూ; న ప్రణమంతి = అనుసరించరు (నమస్కరించరు);

తాత్పర్యం

వినయవంతులమైన మా పట్ల సహజమైన అనురాగం కలిగినవారు, గొప్ప అభిమానవంతులైన యాదవులు ఆ దుర్యోధనుడికి ఎన్నటికీ లొంగి ఉండరు. వారు మమ్ములను వదిలి అతనిని ఎప్పుడూ అనుసరించరు; సమయం వచ్చినప్పుడు అతనిని విడిచిపెట్టడం ఖాయం. యాదవుల అండ మనకు ఉన్నంత వరకు మనకు అసాధ్యమైనది ఏదీ లేదని భావం.

---

విశేషాలు (మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానానుసారం)

మల్లినాథుడు ఈ శ్లోకానికి అందించిన వ్యాఖ్యానంలోని ముఖ్యాంశాలు:

• యాదవుల అనురాగం: 'సహజ ప్రేమనిబద్ధ చేతసః' అంటే యాదవులకు పాండవుల మీద ఉన్న ప్రేమ కృత్రిమమైనది కాదు. అది హృదయాంతరాళాల నుండి వచ్చిన గాఢమైన అనురాగం. సుయోధనుని పట్ల వారికి అటువంటి భావం లేదని మల్లినాథుడు స్పష్టం చేశారు.

• మానధనులు: యాదవులు 'మానభృతాం ప్రథమే' - అంటే ఆత్మగౌరవం కలిగిన వారిలో అగ్రగణ్యులు. అభిమానవంతులైన వారు అహంకారి అయిన దుర్యోధనుని ముందు తలవంచరు.

• రాజకీయ వ్యూహం: సుయోధనుడు రాజులందరినీ వశం చేసుకుంటాడేమో అన్న భయానికి సమాధానంగా ధర్మరాజు ఈ మాట అంటున్నాడు. 'న ప్రణమంతి' అంటే కేవలం నమస్కరించకపోవడమే కాదు, లోబడి ఉండరని అర్థం. కార్యకాలం (యుద్ధ సమయం) వచ్చినప్పుడు వారు దుర్యోధనుని తప్పక విడిచిపెడతారని మల్లినాథుని వివరణ.

• ధర్మరాజు ధీమా: యాదవుల మద్దతు (యాదవ పరిగ్రహే) మనకు ఉన్నంత వరకు మనకు ఏదీ అసాధ్యం కాదు (న కించిత్ అస్మాకం అసాధ్యం భవేత్) అని ధర్మరాజు భీమునితో అంటున్నాడు.

• అలంకార విశేషం: ఈ శ్లోకంలో అనేక పదాలు (యాదవుల గుణగణాలు) ఒకే విషయానికి (దుర్యోధనుని అనుసరించకపోవడానికి) హేతువులుగా చెప్పబడ్డాయి కాబట్టి ఇది 'కావ్యలింగ అలంకారం'.

కిరాతార్జునీయం - ద్వితీయ సర్గ - 45వ శ్లోకం

సుహృదస్సహజాస్తథేతరే

మతమేషాం న విలంఘయంతి యే |

వినయాదివ యాపయంతి తే

ధృతరాష్ట్రాత్మజమాత్మసిద్ధయే || 45

---

ప్రతిపదార్థం

యే = ఏ రాజులైతే; ఏషాం = ఈ యాదవులకు; సహజాః = పుట్టుకతో ఏర్పడిన (తల్లి వైపు లేదా తండ్రి వైపు బంధువులైన); సుహృదః = మిత్రులో; తథా = అదేవిధంగా; ఇతరే = ఇతర (ధన ప్రాణ రక్షణ కోసం ఆశ్రయించిన కృత్రిమ) మిత్రులో; తే = అట్టి వారు; మతం = యాదవుల యొక్క అభిప్రాయమును (పక్షమును); న విలంఘయంతి = అతిక్రమించరు; ఆత్మసిద్ధయే = తమ కార్యసిద్ధి కొరకు (స్వజీవనం కొరకు); ధృతరాష్ట్రాత్మజం = ధృతరాష్ట్రుని కుమారుడైన దుర్యోధనుని; వినయాత్ ఇవ = వినయముతో కూడిన అనుకూలతతో అన్నట్లుగా; యాపయంతి = కాలమును గడుపుచున్నారు (అనుసరిస్తున్నారు);

తాత్పర్యం

యాదవులకు బంధువులైన వారు కానీ, లేదా ఇతర ప్రయోజనాల కోసం వారిని ఆశ్రయించిన కృత్రిమ మిత్రులు కానీ ఎవరూ కూడా యాదవుల మాటకు వ్యతిరేకంగా వెళ్లరు. అటువంటి రాజులు ప్రస్తుతం తమ స్వప్రయోజనాల కోసం దుర్యోధనుడిని అనుసరిస్తున్నట్లు నటిస్తూ కాలం గడుపుతున్నారే తప్ప, సమయం వచ్చినప్పుడు వారు యాదవుల పక్షాన (పాండవ పక్షాన) నిలబడతారని భావం.

---

విశేషాలు (మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానానుసారం)

మల్లినాథుడు తన 'ఘంటాపథం' వ్యాఖ్యలో ఈ శ్లోకంలోని అంతరార్థాన్ని ఇలా వివరించారు:

• సుహృదుల విభజన: మల్లినాథుడు ఇక్కడ మిత్రులను రెండు రకాలుగా వర్గీకరించారు. 1. సహజ సుహృదులు: వీరు మాతృ పితృ పక్షాలకు చెందిన వారు (బంధువులు). 'అన్యేష్వపి దృశ్యతే' అనే సూత్రం ప్రకారం ఇక్కడ 'డ' ప్రత్యయం వచ్చిందని వ్యాకరణాంశాన్ని పేర్కొన్నారు. 2. కృత్రిమ సుహృదులు: ధనము లేదా ప్రాణ రక్షణ కోసం ఆశ్రయించిన వారు.

• యాదవుల ప్రాధాన్యత: ఈ రెండు రకాల మిత్రులు కూడా యాదవుల యొక్క 'మతం' (అభిప్రాయం లేదా పక్షం) దాటి వెళ్ళరు. యాదవులు పాండవ పక్షపాతులు కాబట్టి, వారి మిత్రులైన రాజులు కూడా అటువైపే ఉంటారని మల్లినాథుని వివరణ.

• దుర్యోధనుని పట్ల ప్రవర్తన: ఆ రాజులు దుర్యోధనుడి వద్ద ఉండటం కేవలం 'ఆత్మసిద్ధయే' (తమ జీవనోపాధి కోసం లేదా స్వార్థం కోసం) మాత్రమే. వారు చూపుతున్న వినయం కేవలం కాలక్షేపం ('యాపయంతి') కోసమే. కార్యకాలం (యుద్ధ సమయం) రాగానే వారంతా వృష్ణి (యాదవ) పక్షంలోకి చేరిపోతారని మల్లినాథుడు స్పష్టం చేశారు.

• వ్యాకరణ విశేషం: 'యాపయంతి' అనే పదం 'యా' ధాతువుకు ణిచ్ ప్రత్యయం చేరగా ఏర్పడిందని, 'అర్తిహ్రీ' అనే సూత్రం ద్వారా 'పుక్' ఆగమం వచ్చిందని పేర్కొన్నారు. దీని అర్థం కేవలం కాలం గడపడం మాత్రమే.

కిరాతార్జునీయం - ద్వితీయ సర్గ - 46వ శ్లోకం

అభియోగ ఇమాన్మహీభుజో

భవతా తస్య కృతః కృతావధేః |

ప్రవిఘాటయితా సముత్పతన్

హరిదశ్వః కమలాక రానివ || 46

---

ప్రతిపదార్థం

కృతావధేః = నిర్ణయించుకున్న సమయము కలవాడైన (సమయము ముగిసిన); తస్య = ఆ దుర్యోధనుని మీద; భవతా = నీ చేత; కృతః = చేయబడబోవు; అభియోగః = యుద్ధప్రయత్నము (దాడి); సముత్పతన్ = ఉదయిస్తున్న; హరిదశ్వః = సూర్యుడు; కమలాకరాన్ ఇవ = పద్మవనములను వికసింపజేసినట్లుగా; ఇమాన్ = ఈ; మహీభుజః = రాజులను (సుయోధనుని పక్షాన ఉన్నవారిని); ప్రవిఘాటయితా = విడదీయగలదు (దుర్యోధనుని నుండి వేరుచేయగలదు);

తాత్పర్యం

సమయం ముగిసిన తర్వాత ఆ దుర్యోధనుడిపై నువ్వు చేసే యుద్ధ ప్రయత్నం, ఉదయించే సూర్యుడు పద్మవనాల ముకుళితత్వాన్ని తొలగించి ఎలా వికసింపజేస్తాడో, అలాగే ఆ దుర్యోధనుడికి లోబడి ఉన్న రాజులందరినీ అతని నుండి వేరు చేస్తుంది. నీ దాడి వల్ల వారంతా అతనిని వీడి నీ పక్షాన చేరుతారని భావం.

---

విశేషాలు (మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానానుసారం)

మల్లినాథుడు ఈ శ్లోకానికి అందించిన వ్యాఖ్యానంలోని ముఖ్యాంశాలు:

• కాల పరిమితి (కృతావధేః): 'అవధి' అనే పదానికి విశ్వ నిఘంటువు ప్రకారం అపరాధం, సరిహద్దు, కాలము లేదా బిలము అని అర్థాలు ఉన్నాయి. ఇక్కడ 'కృతావధేః' అంటే పాండవులు అరణ్య అజ్ఞాతవాసాల కోసం ఏర్పరుచుకున్న కాల పరిమితి ముగిసిన తర్వాత అని అర్థం. ఆ సమయం ముగియగానే చేసే యుద్ధం సత్ఫలితాన్ని ఇస్తుందని భావం.

• అభియోగము: 'అభియోగః' అనే పదానికి శపథం, యుద్ధం, పరాభవం అని అర్థాలు ఉన్నాయి. ఇక్కడ 'ఆహవః' లేదా 'అభియానమ్' (దండెత్తి వెళ్లడం) అనే అర్థంలో మల్లినాథుడు వివరించారు.

• ఉపమా అలంకారం: ఇక్కడ సూర్యుడిని యుద్ధ ప్రయత్నంతోనూ, పద్మవనాలను రాజులతోనూ పోల్చడం జరిగింది. సూర్యోదయం కాగానే పద్మాలు వికసించి సూర్యుని వైపు తిరుగుతాయి. అలాగే భీముని పరాక్రమం లేదా యుద్ధ ప్రయత్నం మొదలవ్వగానే, దుర్యోధనుడికి భయపడి ముకుళించుకుపోయిన రాజులంతా అతనిని వీడి స్వతంత్రులవుతారని అర్థం.

• వ్యాకరణ విశేషం: 'ప్రవిఘాటయితా' అనే పదం 'ఘట' ధాతువుకు చౌరాదిక ప్రక్రియలో 'లుట్' లకారం చేర్చడం వల్ల ఏర్పడింది. భౌవాదిక ధాతువు అయితే 'మితాం హ్రస్వః' అనే సూత్రం ప్రకారం హ్రస్వం వచ్చేదని, ఇక్కడ దీర్ఘం ఉన్నందున ఇది చౌరాదికమని మల్లినాథుడు చమత్కరించారు.

ధర్మరాజు ఈ మాటల ద్వారా భీముని తొందరపాటును అరికడుతూ, సరైన సమయం (అవధి) ముగిసిన తర్వాత చేసే ప్రయత్నం ఎంతటి ప్రభావాన్ని చూపుతుందో వివరిస్తున్నాడు.

కిరాతార్జునీయం - ద్వితీయ సర్గ - 47వ శ్లోకం

ఉపజాపసహాన్ విలంఘయన్

స విధాతా నృపతీన్ మదోద్ధతః |

సహతే న జనోఽప్యధఃక్రియాం

కిము లోకాధికధామ రాజకమ్ || 47

---

ప్రతిపదార్థం

మదోద్ధతః = గర్వముతో ఉగ్రుడైన; సః = ఆ దుర్యోధనుడు; నృపతీన్ = (తనను ఆశ్రయించి ఉన్న) రాజులను; విలంఘయన్ = అవమానిస్తూ; ఉపజాపసహాన్ = భేదోపాయమునకు లొంగిపోయే వారిగా (శత్రుపక్షంలో చేరేందుకు సిద్ధముగా ఉన్నవారిగా); విధాతా = చేయగలడు; జనః అపి = సామాన్య మానవుడు కూడా; అధఃక్రియాం = అవమానమును; న సహతే = సహించడు; లోకాధికధామ = లోకాతీతమైన ప్రతాపము కలిగిన; రాజకం = రాజసమూహము; కిము = సహించరని వేరే చెప్పవలెనా? (తప్పక సహించరు అని అర్థం).

తాత్పర్యం

గర్వంతో నిండిన దుర్యోధనుడు తన కింద ఉన్న రాజులను అవమానిస్తూ, వారిని మన పక్షం వైపు తిరుగుబాటు చేసేలా (భేదోపాయానికి లొంగేలా) చేసుకుంటాడు. ఒక సామాన్యుడే అవమానాన్ని భరించలేనప్పుడు, గొప్ప తేజస్సు కలిగిన రాజసమూహం ఆ దుర్యోధనుడి అవమానాలను ఎలా సహిస్తుంది? కాబట్టి ఆ రాజులందరూ త్వరలోనే మన పక్షానికి చేరుతారని భావం.

---

విశేషాలు (మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానానుసారం)

మల్లినాథుడు తన 'ఘంటాపథం'లో వివరించిన ముఖ్యాంశాలు:

• దుర్యోధనుని ప్రవర్తన: దుర్యోధనుడు తన మదోద్ధతి వల్ల ఇతర రాజులను తక్కువ చేసి చూస్తాడు. ఇలా అవమానింపబడిన రాజులు సహజంగానే 'ఉపజాపసహులు' అవుతారు. అమరకోశం ప్రకారం 'భేదోపజాపావుపధే' - అంటే శత్రువుల భేదోపాయానికి వారు సులభంగా లొంగిపోతారు.

• వ్యాకరణ విశేషం (సహాః): 'సహంతే ఇతి సహాః' అని వివరిస్తూ ఇక్కడ 'పచాద్యచ్' ప్రత్యయం వచ్చిందని మల్లినాథుడు పేర్కొన్నారు.

• అవమానం - ప్రతిచర్య: 'అధఃక్రియాం' అంటే అవమానం. ఒక సామాన్య మనిషి కూడా తనను ఎవరైనా అవమానిస్తే సహించడు. అలాంటప్పుడు 'లోకాధికధామ' (గొప్ప ప్రతాపం, తేజస్సు ఉన్నవారు) అయిన రాజులు అసలే సహించరు.

• రాజకం: 'రాజసమూహము' అనే అర్థంలో 'గోత్రోజో...' అనే సూత్రం ద్వారా 'వుఞ్' ప్రత్యయం చేరి 'రాజకమ్' అనే రూపం ఏర్పడిందని వ్యాకరణాంశాన్ని వివరించారు.

• రాజకీయ ఫలితం: దీనివల్ల మొత్తం రాజమండలం అంతా దుర్యోధనుడిని వీడి పాండవులనే ఆశ్రయిస్తుందని ('అస్మానేవావలంబిష్యతే') ధర్మరాజు భీమునితో చెబుతున్నాడు.

ఇక్కడ అర్థాపత్తి అలంకారం ధ్వనిస్తోంది—సామాన్యుడే సహించనప్పుడు రాజులు అసలే సహించరని చెప్పడం ద్వారా విషయాన్ని దృఢపరిచారు.

కిరాతార్జునీయం - ద్వితీయ సర్గ - 48వ శ్లోకం

అసమాపితకృత్యసంపదాం

హతవేగం వినయేన తావతా |

ప్రభవంత్యభిమానశాలినాం

మదముత్తంభయితుం విభూతయః || 48

---

ప్రతిపదార్థం

అసమాపిత కృత్య సంపదాం = పూర్తికావల్సిన పనులు (శత్రుశేషం మొదలైనవి) ఇంకా మిగిలి ఉన్నట్టియు; అభిమానశాలినాం = అహంకారము కలిగినట్టి వారి యొక్క; విభూతయః = సంపదలే; తావతా = అంతమాత్రపు (కార్యవశమున ప్రదర్శించే); వినయేన = వినయము చేత; హతవేగం = వేగము అణచబడిన (తాత్కాలికముగా అణగి ఉన్న); మదం = మదమును (గర్వమును); ఉత్తంభయితుం = తిరిగి వృద్ధి చేయుటకు (ప్రకోపింపజేయుటకు); ప్రభవంతి = సమర్థములై ఉండును;

తాత్పర్యం

అసలు పనులు (శత్రువులను పూర్తిగా నిర్మూలించడం వంటివి) ఇంకా పూర్తికాకముందే లభించిన కొద్దిపాటి సంపదలు, అహంకారం ఉన్నవారిలో దాగి ఉన్న గర్వాన్ని ఉసిగొల్పుతాయి. దుర్యోధనుడు పైన వినయంగా కనిపిస్తున్నా, అతని సంపదలే అతనిలోని గర్వాన్ని తిరిగి పెంచి, అతడు ఇతర రాజులను అవమానించేలా చేస్తాయని భావం.

---

విశేషాలు (మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానానుసారం)

మల్లినాథుడు తన 'ఘంటాపథం' వ్యాఖ్యలో ఈ శ్లోకంలోని సూక్ష్మ రాజనీతిని ఇలా వివరించారు:

• అసంపూర్ణ కార్యాలు: 'అసమాపిత కృత్య సంపదాం' అంటే చేయవలసిన పనులు ఇంకా బాకీ ఉన్నవారని అర్థం. దుర్యోధనుడికి పాండవులనే శత్రుశేషం ఇంకా మిగిలే ఉంది. అయినప్పటికీ, అతనికి కలిగిన సంపదలు అతనిని అశాంతికి, గర్వానికి గురిచేస్తాయి.

• కృత్రిమ వినయం: దుర్యోధనుడు వనేచరుడు చెప్పినట్లు 'వినయేన' (వినయంతో) కనిపిస్తున్నాడు. కానీ మల్లినాథుడు దీనిని 'కార్యవశాదారోపితేన' అని వ్యాఖ్యానించారు. అంటే, ఇది కేవలం పని కోసం ప్రదర్శిస్తున్న నకిలీ వినయం మాత్రమే.

• మదము - అణచివేత: 'హతవేగం' అంటే గర్వం పూర్తిగా చచ్చిపోయిందని కాదు, కేవలం దాని వేగం తాత్కాలికంగా అణచబడింది అని అర్థం. సంపదలు పెరిగేకొద్దీ, ఆ అణచబడిన గర్వం తిరిగి 'ఉత్తంభయితుం' (ప్రకోపించడానికి) సిద్ధంగా ఉంటుంది.

• ముగింపు భావం: సంపదలు అనేవి దుర్జనులను ఎప్పుడూ వికారానికి (మార్పుకు/చెడుకు) గురిచేస్తాయి. దుర్యోధనుడు సంపదల వల్ల గర్వితుడై, తనను ఆశ్రయించిన రాజులను అవమానిస్తాడు, తద్వారా వారు మన పక్షానికి చేరుతారని ధర్మరాజు భీమునికి నచ్చజెపుతున్నాడు.

కిరాతార్జునీయం - ద్వితీయ సర్గ - 49, 50 శ్లోకాలు (యుగ్మము)

మదమానసముద్ధతం నృపం

న వియుఙ్క్తే నియమేన మూఢతా |

అతిమూఢ ఉదస్యతే నయా-

న్నయహీనాదపరజ్యతే జనః || 49

అపరాగసమీరణేరితః

క్రమశీర్ణాకులమూలసంతతిః |

సుకరస్తరువత్సహిష్ణునా

రిపురుస్తూలయితుం మహానపి || 50

---

ప్రతిపదార్థం

మద మాన సముద్ధతం = గర్వము మరియు అహంకారములతో ఉద్ధతుడైన; నృపం = రాజును; మూఢతా = అవివేకము (కార్యాకార్య జ్ఞానము లేకపోవుట); నియమేన = తప్పనిసరిగా; న వియుఙ్క్తే = విడిచిపెట్టదు; అతిమూఢః = మిక్కిలి మూఢుడైనవాడు; నయాత్ = నీతి మార్గము నుండి; ఉదస్యతే = తొలగిపోవును; నయహీనాత్ = నీతి లేని రాజు నుండి; జనః = ప్రజలు (అనుచరులు); అపరజ్యతే = విముఖులవుతారు (ద్వేషిస్తారు); అపరాగ సమీరణ ఈరితః = అప్రీతి లేదా ద్వేషము అనే గాలితో కదిలింపబడినవాడును; క్రమ శీర్ణ ఆకుల మూల సంతతిః = వరుసగా కృశించి, అస్థిరమైన మూలము (బంధుమిత్రులు లేదా వేళ్లు) కలవాడును; అయిన; రిపుః = శత్రువు; మహానపి = ఎంతటి వాడైనను; సహిష్ణునా = ఓర్పు కలిగిన వానిచే; తరువత్ = చెట్టు వలె; ఉస్తూలయితుం = పెకలించి వేయుటకు (ధ్వంసము చేయుటకు); సుకరః = సులభసాధ్యుడు;

తాత్పర్యం

మదమానాలతో విర్రవీగే రాజును అవివేకం ఆవహిస్తుంది. ఆ అవివేకం వల్ల అతడు నీతి మార్గాన్ని వదులుతాడు. నీతి తప్పిన రాజును ప్రజలు, మిత్రులు ద్వేషిస్తారు. అలా ప్రజల ద్వేషమనే గాలికి కదిలిపోయి, బంధుమిత్రులనే వేళ్లు సడలిపోయిన శత్రువు ఎంతటి వాడైనా, ఓర్పు గల వ్యక్తికి ఒక ఎండిన చెట్టులాగా సులభంగా పెకలించి వేయడానికి సాధ్యపడతాడు.

---

విశేషాలు (మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానానుసారం)

మల్లినాథుడు ఈ రెండు శ్లోకాలను కలిపి (యుగ్మము) చేసిన వ్యాఖ్యానంలోని ముఖ్యాంశాలు:

• వినాశ క్రమము: మదము మరియు మానము (గర్వం/అహంకారం) వల్ల 'మూఢత' (ఏది చేయాలో, ఏది చేయకూడదో తెలియని స్థితి) కలుగుతుంది. మల్లినాథుడు దీనిని 'ఆకార్యజ్ఞతా' అని వివరించారు. ఈ మూఢత్వం వల్ల రాజు నీతి మార్గం నుండి 'ఉదస్యతే' (బయటకు నెట్టివేయబడతాడు) అని పేర్కొన్నారు.

• ప్రజల విముఖత (అపరాగః): నీతి లేని రాజు పట్ల ప్రజలకు కలిగే ద్వేషాన్ని మల్లినాథుడు 'అప్రీతిః' అని పేర్కొన్నారు. ఈ అపరాగాన్ని ఆయన 'సమీరణ' (గాలి) తో పోల్చారు.

• మూల సంతతి: ఇక్కడ 'మూలం' అంటే చెట్టుకు వేళ్లు, రాజుకు 'ప్రకృత్యాది స్వజన వర్గః' (అమాత్యులు, బంధువులు, మిత్రులు). వైజయంతి నిఘంటువును ఉటంకిస్తూ 'మూలం వశీకృతే స్వీయే శిఫా తారాంతికాదిషు' అని దీని అర్థాన్ని స్థిరపరిచారు. ప్రజల ద్వేషం పెరిగే కొద్దీ రాజుకు అండగా ఉండే ఈ మూలాలన్నీ 'శీర్ణ' (కృశించి) మరియు 'ఆకుల' (అస్థిరమై) పోతాయి.

• ఉస్తూలయితుమ్: ఈ పదానికి 'ఉద్ధర్తుం' లేదా 'ధ్వంసయితుం' (వేళ్లతో సహా పెకలించడం లేదా నాశనం చేయడం) అని అర్థం.

• సహిష్ణునా (ఓర్పు గలవానిచే): శత్రువు బలహీనపడే వరకు ఓర్పుగా వేచి ఉండేవాడే (క్షమావంతుడు) విజయం సాధిస్తాడు.

• అలంకారములు:

  1. కారణమాల: మదము వల్ల మూఢత్వం, మూఢత్వం వల్ల నీతిహీనత, నీతిహీనత వల్ల ప్రజాద్వేషం.. ఇలా ఒకదానికొకటి కారణమవుతూ సాగాయి కాబట్టి ఇది 'కారణమాల' అలంకారం.

  2. ఉపమాలంకారము: 'తరువత్' అని చెప్పడం ద్వారా శత్రువును వృక్షంతో పోల్చారు కాబట్టి ఇది ఉపమ.

     ఈ రెండింటి కలయిక వల్ల ఇక్కడ 'సంసృష్టి' అలంకారం ఏర్పడింది.