కిరాతార్జునీయం రెండవ సర్గ 51 నుండి 59వ శ్లోకం వరకు
కిరాతార్జునీయం - ద్వితీయ సర్గ (51వ శ్లోకం)
శ్లోకం
అణురప్యపహంతి విగ్రహః ప్రభుమంతఃప్రకృతిప్రకోపజః,
అఖిలం హి హినస్తి భూధరం తరుశాఖాంతనిఘర్షజో౽నలః. 51
ప్రతిపదార్థం
అంతఃప్రకృతిప్రకోపజః = అంతరంగికులైన అమాత్యులు (మంత్రులు) మొదలైనవారి అపరాధం వల్ల లేదా వారి కోపం వల్ల పుట్టినట్టి, అణుః అపి = మిక్కిలి అల్పమైనదైనప్పటికీ, విగ్రహః = అంతఃకలహము (వైరము), ప్రభుమ్ = రాజును, ఉపహంతి = నాశనము చేయును, తరుశాఖాంతనిఘర్షజః = చెట్ల కొమ్మల మధ్య జరిగే రాపిడి వల్ల పుట్టిన, అనలః = అగ్ని (దావాగ్ని), అఖిలం = సమస్తమైన, భూధరం హి = పర్వతాన్ని, హినస్తి = దహించివేస్తుంది (నాశనం చేస్తుంది) కదా!
తాత్పర్యం
చెట్ల కొమ్మల పరస్పర ఘర్షణ వల్ల పుట్టే చిన్న నిప్పుకణమే (దావాగ్ని) మొత్తం పర్వతాన్ని, దానిపై ఉన్న అడవిని సర్వనాశనం చేస్తుంది. అలాగే, రాజ్యంలోని అంతరంగికులైన మంత్రులు, సేనాపతులు మొదలైనవారి అసంతృప్తి లేదా అపరాధం వల్ల పుట్టే అంతఃకలహం అనేది మొదట్లో చాలా చిన్నదిగా కనిపించినప్పటికీ, అది చివరకు ఆ ప్రభువును (రాజును) పూర్తిగా నాశనం చేస్తుంది. కాబట్టి అంతర్గత భేదాలను తేలికగా తీసుకోకూడదు.
విశేషాలు (మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానానువాదం)
పద వివరణ మరియు అమరిక: ‘అణుః’ అంటే చాలా అల్పమైనది అయినప్పటికీ అని అర్థం. ‘అంతఃప్రకృతిప్రకోపజః’ అంటే అంతరంగికులైన అమాత్యాదుల (మంత్రుల) అపరాధం లేదా అసంతృప్తి వల్ల పుట్టినది అని భావం.
నిఘంటు ప్రమాణం (వైజయంతీ కోశం): ‘ప్రకృతి’ అనే పదానికి గల నానార్థాలను స్పష్టం చేయడానికి మల్లినాథుడు వైజయంతీ కోశాన్ని ఉదహరించారు. “ప్రకృతిః పంచభూతేషు స్వభావే మూలకారణే, ఛందః కారణ గుహ్యేషు జంత్వమాత్యాదికేష్వపి” — ఈ ప్రమాణం ప్రకారం ప్రకృతి అంటే పంచభూతాలు, స్వభావం, మూలకారణం, ఛందస్సు, రహస్యం, ప్రాణులు మరియు ‘అమాత్యులు’ (మంత్రులు) అని అర్థాలు ఉన్నాయి. ఇక్కడ రాజనీతి సందర్భం కాబట్టి ‘అమాత్యాదులు’ అనే అర్థాన్ని గ్రహించాలి.
నాశన హేతువు: ఇటువంటి మంత్రుల తిరుగుబాటు వల్ల ఏర్పడే ‘విగ్రహః’ (వైరము లేదా అంతఃకలహము) ‘ప్రభుమ్’ (రాజును) ‘ఉపహంతి’ (పూర్తిగా నాశనం చేస్తుంది).
దృష్టాంత వివరణ: ఈ విషయానికి లోక ప్రసిద్ధమైన ఉదాహరణను భారవి చూపించాడు. ‘తరుశాఖాంతానాం నిఘర్షః’ అనగా వృక్షాల కొమ్మల మధ్య జరిగే ఘర్షణ (రాపిడి). దానివల్ల పుట్టిన ‘అనలః’ (అగ్ని) ‘భూధరమ్ గిరిమ్’ (పర్వతాన్ని), ‘అఖిలమ్’ అంటే సాకల్యంగా (సంపూర్ణంగా), ‘హినస్తి’ అంటే దహించివేస్తుంది (కాల్చి బూడిద చేస్తుంది) అని అర్థం.
అలంకార నిర్ణయం: ఈ శ్లోకంలో ఉపమానము (వృక్షాల రాపిడి వల్ల పుట్టిన అగ్ని పర్వతాన్ని నాశనం చేయడం), ఉపమేయము (అంతరంగికుల వల్ల పుట్టిన కలహం రాజును నాశనం చేయడం) మరియు వాటి సమాన ధర్మాలను ‘బింబ-ప్రతిబింబ’ భావంతో నిర్దేశించడం జరిగింది. అందువల్ల ఇక్కడ "దృష్టాంతాలంకారం" సంభవించింది.
కిరాతార్జునీయం - ద్వితీయ సర్గ (52వ శ్లోకం)
శ్లోకం
మతిమాన్ వినయప్రమాథినః సముపేక్షేత సమున్నతిం ద్విషః,
సుజయః ఖలు తాదృగంతరే విపదంతా హ్యవినీతసంపదః. 52
ప్రతిపదార్థం
మతిమాన్ = బుద్ధిమంతుడైనవాడు (ప్రాజ్ఞుడు), వినయప్రమాథినః = వినయాన్ని విడిచిపెట్టినట్టి (దుర్వినీతుడైన), ద్విషః = శత్రువు యొక్క, సమున్నతిం = వృద్ధిని (అభ్యుదయాన్ని), సముపేక్షేత = ఉపేక్షించవలెను (తొందరపడి ఎదిరించకుండా మిన్నకుండవలెను), తాదృక్ = అటువంటి వినయహీనుడైన శత్రువు, అంతరే = ఏదైనా ఒక బలహీనత లేదా రంధ్రము దొరికినప్పుడు, సుజయః ఖలు = సులభముగా జయింపదగినవాడు అవుతాడు కదా, హి = ఏలయనగా, అవినీతసంపదః = వినయము లేని దుర్జనుల యొక్క సంపదలు, విపదంతాః = ఆపదలతో ముగిసేవి (విపత్తులే అవసానంగా కలవి) అవుతాయి.
తాత్పర్యం
బుద్ధిమంతుడైన రాజు వినయాన్ని వీడి అహంకారంతో ప్రవర్తించే శత్రువు యొక్క తాత్కాలిక ఎదుగుదలను చూసి తొందరపడకుండా, సమయం కోసం వేచి చూస్తూ ఉపేక్షించాలి. ఎందుకంటే, వినయహీనుడైన శత్రువు ఏదో ఒక సందర్భంలో తప్పు చేసి తీరుతాడు. అప్పుడు వాడిని జయించడం చాలా సులభం. వినయం లేని దుర్జనుల సంపదలు ఎప్పుడూ ఆపదలతోనే ముగుస్తాయి (వినాశనానికే దారితీస్తాయి).
విశేషాలు (మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానానువాదం)
అవతారికా భావం: శత్రువు రోజురోజుకూ బలపడుతుంటే చూస్తూ ఎలా ఉపేక్షించాలి? అని భీముడు ప్రశ్నించవచ్చు. దానికి సమాధానంగా, ఆ శత్రువు దుర్వినీతుడు (అహంకారి) కాబట్టి ఉపేక్షించడమే సరైన రాజనీతి అని ధర్మరాజు ఈ శ్లోకంలో చెబుతున్నాడు.
పద వివరణ: ‘మతిమాన్’ అనగా శాస్త్రకోవిదుడైన ప్రాజ్ఞుడు (బుద్ధిమంతుడు) అని అర్థం. ‘వినయం ప్రమథ్నాతి త్యజతీతి వినయప్రమాథినః’ — అనగా ఎవడు వినయాన్ని మథించి/నాశనం చేసి విడిచిపెడతాడో, అట్టి దుర్వినీతుడైన ‘ద్విషః’ (శత్రువు యొక్క) ‘సమున్నతిం’ (అధికమైన వృద్ధిని) ‘సముపేక్షేత’ అంటే ప్రస్తుతానికి ఉపేక్షించాలి.
ఉపేక్షకు ఫలం: ఇలా ఉపేక్షించడం వల్ల లాభం ఏమిటో మల్లినాథుడు వివరించాడు. ‘తాదృక్’ అంటే అటువంటి వినయహీనుడైన శత్రువు అని అర్థం. ‘అంతరే’ అంటే ‘క్వచిత్ రంధ్రే’ — ఏదైనా ఒక లోపం లేదా బలహీనమైన సమయం దొరికినప్పుడు, వాడు ‘సుజయః ఖలు’ అంటే సులభంగా జయించడానికి శక్యమైనవాడు అవుతాడు.
సాధారణ హేతువు: ‘హి యస్మాత్’ — ఎందుకంటే, ‘అవినీతస్య’ (దుర్జనుడైన వాని యొక్క) ‘సంపదః’ (సిరులు), ‘విపదంతాః’ అంటే ‘విపత్-మర్యాదకాః’ లేదా ‘ఆపద్-ఉదర్కాః’ — అనగా ఆపదలే అంతిమ ఫలితంగా కలవి. అహంకారంతో కూడిన సంపదలు చివరకు నాశనాన్నే మిగులుస్తాయని భావం.
కిరాతార్జునీయం - ద్వితీయ సర్గ (53వ శ్లోకం)
శ్లోకం
లఘువృత్తతయా భిదాం గతం బహిరంతశ్చ నృపస్య మండలం,
అభిభూయ హరత్యనంతరశ్శిథిలం కూలమివాపగాంభసః. 53
ప్రతిపదార్థం
లఘువృత్తతయా = (ఆ రాజు యొక్క) అల్ప ప్రవర్తన లేదా దుర్మార్గపు నడవడిక వల్ల, బహిః చ = వెలుపల ఉన్న జానపదులలోనూ (ప్రజలలోనూ), అంతః చ = లోపల ఉన్న అమాత్యులు (మంత్రులు) మొదలైనవారిలోనూ, భిదాం గతం = భేదాన్ని (చీలికలను లేదా అంతఃకలహాలను) పొందినట్టి, నృపస్య = ఆ రాజు యొక్క, మండలం = రాజ్యాన్ని (రాష్ట్రమును), అనంతరః = దగ్గరగా ఉన్న శత్రురాజు (జిగీషువు), ఆపగాంభసః = నదీ ప్రవాహం (నదీ వేగము), శిథిలం = లోలోపల లొసుగుల వల్ల బలహీనపడిన, కూలం ఇవ = నది ఒడ్డును (గట్టును) వలె, అభిభూయ = ఆక్రమించి (దెబ్బతీసి), హరతి = అపహరిస్తాడు (స్వాధీనం చేసుకుంటాడు).
తాత్పర్యం
దుర్మార్గుడైన రాజు ప్రవర్తన వల్ల అతని రాజ్యంలో లోపల ఉన్న మంత్రులు, బయట ఉన్న ప్రజలు పరస్పరం విభేదించుకుంటారు. అలా అంతర్గత కలహాల వల్ల లోలోపల జర్జరితమై, బలహీనపడిన ఆ రాజ్యాన్ని పొరుగునే ఉన్న శత్రురాజు చాలా సులభంగా ఆక్రమించి స్వాధీనం చేసుకుంటాడు. ఇది ఎలా ఉందంటే, నదీ ప్రవాహం వల్ల లోపల మట్టి లొట్టలు పడి బలహీనమైన నది గట్టును, నదీ వేగం సులభంగా ముంచెత్తి, కూల్చి, తనతో పాటు ప్రవాహంలో కలిపేసుకున్నట్లు ఉంటుంది.
విశేషాలు (మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానానువాదం)
అవతారికా భావం: వినయం లేని దుర్మార్గుడైన శత్రువును జయించడం అంత సులభం ఎలా అవుతుంది? అని శంకిస్తే, ఆ శత్రువు యొక్క రాజ్యమండలం అంతర్గత భేదాల వల్ల పూర్తిగా శిథిలమైపోతుంది కాబట్టి వాడిని జయించడం సులభమని ధర్మరాజు ఈ శ్లోకంలో వివరిస్తున్నాడు.
పద వివరణ మరియు వ్యాకరణ విశేషం: ‘లఘువృత్తతయా’ అనగా రాజు తనయొక్క దుష్ట ప్రవర్తన (దుర్వృత్తత) కలిగి ఉండటం వల్ల అని అర్థం. ‘బహిః’ అనగా ఇతరాది జానపదులలో (ప్రజలలో), ‘అంతః’ అనగా అంతరంగికులైన అమాత్యాదులలో (మంత్రులలో) ‘భిదాం’ అనగా భేదమును లేదా చీలికను ‘గతమ్’ అంటే పొందినది అని భావం. ఇక్కడ ‘భిదా’ అనే పదం ‘షిద్భిదాదిభ్యోఽజ్’ అనే వ్యాకరణ సూత్రం ప్రకారం ‘అజ్’ ప్రత్యయం చేరడం వల్ల ఏర్పడిందని మల్లినాథుడు పేర్కొన్నారు.
రాజ్యమండల వినాశనం: అటువంటి ‘నృపస్య మండలం’ అంటే ఆ రాజు యొక్క రాష్ట్రాన్ని లేదా దేశాన్ని, ‘అనంతరః’ అనగా అతిసన్నిహితంగా (పొరుగునే) ఉన్న ‘జిగీషువు’ (జయించాలనే కోరిక గల శత్రురాజు) వచ్చి పట్టుకుంటాడు.
దృష్టాంత ప్రదర్శన: దీనికి ఉపమానంగా నదిని ఉదహరించారు. ‘ఆపగాంభసః’ అనగా నదీ ప్రవాహ వేగము. అది ‘శిథిలమ్’ అనగా ‘అంతర్భేదజర్జరమ్’ — లోలోపల నీరు జొరబడి, లొసుగులు ఏర్పడి, పట్టుతప్పి ఉన్న ‘కూలమివ’ (నది ఒడ్డును వలె) ‘అభిభూయ’ అంటే ఆక్రమించి, ‘హరతి’ అంటే కొట్టుకుపోయేలా చేస్తుంది లేదా నాశనం చేస్తుంది అని అర్థం. ఇక్కడ కూడా చక్కని బింబ-ప్రతిబింబ భావంతో కూడిన ఉపమానాన్ని వాడటం వల్ల కవి సమర్థన అద్భుతంగా కుదిరింది.
కిరాతార్జునీయం - ద్వితీయ సర్గ (54వ శ్లోకం)
శ్లోకం
అనుశాసతమిత్యనాకులం నయవర్త్మాకులమర్జునాగ్రజమ్,
స్వయమర్థ ఇవాభివాఞ్ఛతః సమభీయాయ పరాశరాత్మజః. 54
ప్రతిపదార్థం
ఇతి = ఈ విధంగా, ఆరినికారణస్మరణాత్ = శత్రువులు చేసిన పరాభవాలను తలచుకోవడం వల్ల, ఆకులం = క్షోభను పొందినట్టి (కోపంతో కలత చెందినట్టి), అర్జునాగ్రజమ్ = అర్జునుని అన్నయైన భీమసేనుని గురించి, నయవర్త్మ = నీతి మార్గమును, అనాకులం = అసంకీర్ణముగా (స్పష్టముగా మరియు గందరగోళం లేకుండా), అనుశాసతమ్ = ఉపదేశిస్తున్నట్టి ఆ యుధిష్ఠిరుని (ధర్మరాజును), అభివాఞ్ఛతః = తాను కోరుకున్న, అర్థః = ప్రయోజనము (మనోరథము), స్వయం ఇవ = స్వయముగా తానే నడచి వచ్చినట్లు, పరాశరాత్మజః = పరాశర మహర్షి కుమారుడైన వేదవ్యాస మహర్షి, సమభీయాయ = వచ్చి కలిసెను (అక్కడికి విచ్చెసెను).
(గమనిక: వ్యాఖ్యానంలోని రెండవ పక్షం ప్రకారం: నయవర్త్మాకులం = నీతి మార్గం నుండి తొలగి తొందరపాటు పడుతున్న, అర్జునాగ్రజమ్ = భీమసేనుని, ఇతి = ఈ విధంగా, అనాకులం = ప్రశాంతంగా, అనుశాసతమ్ = శిక్షిస్తూ/మందలిస్తూ ఉన్నట్టి ఆ ధర్మరాజును, పరాశరాత్మజః = వ్యాసభగవానుడు వచ్చి కలిసెను).
తాత్పర్యం
ద్రుపద నగరంలో శత్రువులు చేసిన పరాభవాలను గుర్తుచేసుకుంటూ క్రోధంతో రగిలిపోతున్న భీమునికి, ధర్మరాజు ఎంతో శాంతంగా, స్పష్టంగా రాజనీతి మార్గాలను ఉపదేశిస్తున్నాడు. ఆ సమయంలో, మనుషులు తీవ్రంగా కోరుకునే ఒక గొప్ప ప్రయోజనమే (మనోరథమే) స్వయంగా రూపం దాల్చి నడచివచ్చిందా అన్నట్లుగా, పరాశర నందనుడైన వేదవ్యాస మహర్షి స్వయంగా అక్కడికి విచ్చేశారు.
విశేషాలు (మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానానువాదం)
పద వివరణ మరియు అన్వయ భేదాలు: ‘ఇతి’ అనగా ఈ ప్రకారంగా అని అర్థం. ‘ఆకులం’ అనగా శత్రువుల చేత చేయబడిన తిరస్కారమును (అవమానాలను) స్మరించుకోవడం వల్ల క్షుభితడైన (వ్యాకులపడిన) ‘అర్జునాగ్రజమ్’ అనగా అర్జునుని అగ్రజుడైన భీమసేనుని అని అర్థం. ‘నయవర్త్మ’ అనగా నీతి మార్గమును, ‘అనాకులమ్’ అనగా సంకరము లేకుండా (స్పష్టముగా) ఉండేటట్లుగా ‘అనుశాసతమ్’ అంటే ఉపదేశిస్తున్నట్టి ఆ ధర్మరాజును అని ఒక అర్థం.
వ్యాకరణ విశేషం: ఇక్కడ ‘అనుశాసతమ్’ అనే శతృప్రత్యయాంత రూపంలో ‘జక్షిత్యాదయ షట్’ అనే వ్యాకరణ సూత్రం ప్రకారం ‘అభ్యస్త’ సంజ్ఞ రావడం వల్ల ‘నుమ్’ ఆగమం రాలేదు (అనగా 'అనుశాసంతమ్' అని కాకుండా 'అనుశాసతమ్' అని రూపం సిద్ధించింది).
ద్వితీయ పక్ష అన్వయం: ఈ పదాలను మల్లినాథుడు మరో రకంగా కూడా విడదీసి చూపించారు. ‘నయవర్త్మాకులమ్’ అనగా నీతి మార్గము నుండి స్ఖలితుడైన (తొందరపాటు పడుతున్న) భీముని, ‘ఇత్థమ్’ అనగా ఈ విధంగా, ‘అనాకులమ్’ అంటే ప్రశాంతంగా ‘అనుశాసతమ్’ అంటే శిక్షిస్తూ లేదా మందలిస్తున్నట్టి ఆ యుధిష్ఠిరుని (ధర్మరాజును) అని కూడా భావం చెప్పవచ్చు.
వ్యాస మహర్షి ఆగమనం: అటువంటి సమయములో ‘పరాశరాత్మజః’ అనగా పరాశర మహర్షి కుమారుడైన వేదవ్యాసుడు అక్కడికి వచ్చాడు. ఆయన రాక ఎలా ఉందంటే — ‘స్వయమభివాఞ్ఛతోఽర్థ ఇవ’ అనగా తాము మనస్సులో అత్యంత భక్తితో కోరుకున్న ప్రయోజనమే (మనోరథమే) సాక్షాత్తుగా తరలివచ్చినట్లుగా ఉంది.
అలంకార నిర్ణయం: కోరుకున్న ప్రయోజనం స్వయంగా నడచివచ్చిందా అన్నట్లు వ్యాసమహర్షి రాకను వర్ణించడం వల్ల ఇక్కడ "ఉత్ప్రేక్షాలంకారం" (సాక్షాత్ మనోరథ ఇవేత్యుత్ప్రేక్షా) సంభవించింది.
కిరాతార్జునీయం - ద్వితీయ సర్గ (55, 56 శ్లోకాలు - యుగ్మము)
శ్లోకాలు
మధురైరవశాని లంభయన్నపి తిర్యంచి శమం నిరీక్షితైః,
పరితః పటు బిభ్రదేనసాం దహనం ధామ విలోకనక్షమమ్. 55
సహసోపగతస్సవిస్మయం తపసాం సూతిరసూతిరాపదాం,
దదృశే జగతీభుజా మునిస్స వపుష్మానివ పుణ్యసంచయః. 56
ప్రతిపదార్థం
మధురైః = ప్రశాంతమైనట్టి (సౌమ్యమైన), నిరీక్షితైః = తన చూపుల చేత, అవశాని = తమ వశములో లేనట్టి (క్రూర స్వభావం కలవి లేదా ప్రతికూలమైనవి అయిన), తిర్యంచి అపి = పశుపక్ష్యాదులను సైతం, శమం = శాంతిని, లంభయన్ = పొందేలా చేయుచున్నవాడును, పరితః = అంతటా (నలువైపులా), పటు = ఉజ్జ్వలమైనట్టియు, ఏనసాం = పాపములను, దహనం = దహించివేసేది (నివృత్తి చేసేది) అయినప్పటికిని, విలోకనక్షమమ్ = చూచుటకు శక్యమైనట్టి (నేత్రపర్వమైన), ధామ = తేజస్సును, బిభ్రత్ = ధరించియున్నవాడును, సహసా = అకస్మాత్తుగా, ఉపగతః = విచ్చేసినవాడును, తపసాం = తపస్సులకు, సూతిః = పుట్టినిల్లయినవాడును (ప్రభవ స్థానమైనవాడును), ఆపదాం = ఆపదలకు, అసూతిః = పుట్టని చోటైనవాడు (ఆపదలను నివారించేవాడును), వపుష్మాన్ = మూర్తీభవించిన (శరీరమును ధరించిన), పుణ్యసంచయః ఇవ = పుణ్యరాశియా అన్నట్లు ఉన్నవాడును అయిన, సః మునిః = ఆ వ్యాసమహర్షి, జగతీభుజా = భూపాలుడైన యుధిష్ఠిరుని (ధర్మరాజు) చేత, సవిస్మయం = ఆశ్చర్యముతో కూడుకున్నట్లుగా, దదృశే = చూడబడెను.
తాత్పర్యం
ఆ వ్యాసమహర్షి చూపులు ఎంతో మధురంగా, ప్రశాంతంగా ఉన్నాయి. ఆ చూపుల మహత్తు వల్ల క్రూర జంతువులు, పక్షులు కూడా తమ సహజ వైరాలను మరిచి ప్రశాంతతను పొందుతున్నాయి. ఆయన చుట్టూ పాపాలను సంహరించే అంతటి ఉజ్జ్వలమైన తేజస్సు ఉన్నప్పటికీ, సాధారణ అగ్నిలా కాకుండా, అది కళ్లకు ఎంతో హాయిని గొలుపుతూ దర్శనీయంగా ఉంది. తపస్సుకు నిధి, ఆపదలను తొలగించే రక్షకుడు అయిన ఆ వ్యాసభగవానుడు అకస్మాత్తుగా అక్కడ ప్రత్యక్షమయ్యాడు. ఆయనను చూడగానే సాక్షాత్తు పుణ్యసమూహమే ఒక శరీరమును ధరించి నడచివచ్చిందా అన్నట్లుంది. అట్టి మునీంద్రుని ధర్మరాజు ఎంతో ఆశ్చర్యంతో, భక్తితో దర్శించుకున్నాడు.
విశేషాలు (మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానానువాదం)
అవతారికా భావం: వ్యాసమహర్షి రాకను మరింతగా వర్ణించడానికి ఇక్కడ ‘యుగ్మము’ (రెండు శ్లోకాలను కలిపి ఒకే అన్వయంగా చెప్పడం) ఉపయోగించబడింది.
పద వివరణ మరియు వ్యాకరణ విశేషాలు: ‘మధురైః’ అనగా శాంతమైన (సౌమ్యమైన) ‘నిరీక్షితైః’ అంటే అవలోకనముల చేత (చూపుల చేత) అని అర్థం. ఇక్కడ ‘నిరీక్షిత’ అనే పదంలో ‘నపుంసకే భావే క్తః’ అనే సూత్రం ప్రకారం భావార్థంలో ‘క్త’ ప్రత్యయం వచ్చింది. ‘అవశాని’ అనగా తమ ఆధీనంలో లేనివి లేదా ప్రతికూలమైనవి అని అర్థం (వశ ఆయత్తతాయాం చేతి విశ్వః అనే నిఘంటు ప్రమాణం ప్రకారం వశము అంటే ఆధీనము). అటువంటి ‘తిర్యంచి అపి’ అంటే పశుపక్ష్యాదులను సైతం ‘శమమ్ లంభయన్’ అంటే శాంతిని పొందునట్లు చేయుచున్నవాడు. ఇక్కడ ‘లభేశ్చ’ అనే సూత్రం చేత ‘నుమ్’ ఆగమము, ‘గతిబుద్ధి...’ అనే సూత్రం చేత ద్వికర్మకత్వం సిద్ధించాయి.
తేజస్సు యొక్క విలక్షణత: ‘పటు’ అనగా ఉజ్జ్వలమైనది. ‘ఏనసాం’ అంటే పాపములను, ‘దహ్యతే అనేనేతి దహనమ్’ — దేనిచేత దహించబడుతుందో అది దహనము అనగా నివర్తకము (పోగొట్టేది). ఆ తేజస్సు పాపాలను దహించేదైనప్పటికీ, ‘విలోకనక్షమమ్’ అనగా చూచుటకు వీలైనది (దర్శనీయమైనది). లౌకికమైన అగ్ని తేజస్సును మనం కళ్లతో నేరుగా చూడలేము, కానీ మహర్షి తేజస్సు అంతకంటే విలక్షణమైనది కాబట్టి చూడముచ్చటగా ఉందని భావం. అటువంటి ‘ధామ’ (తేజస్సును) ‘పరితః’ అంటే నలువైపులా ‘బిభ్రత్’ (ధరించినవాడు).
మహర్షి వైభవం: ‘సహసోపగతః’ అనగా అకస్మాత్తుగా వచ్చినవాడు. ‘తపసాం సూతిః’ అనగా తపస్సులకు ప్రభవ స్థానమైనవాడు (పుట్టుకకు కారణమైనవాడు), ‘ఆపదామ్ అసూతిః’ అనగా ఆపదలు పుట్టకుండా చేసేవాడు లేదా నివారించేవాడు అని అర్థం.
అలంకార నిర్ణయం: ‘స మునిః’ అనగా ఆ వ్యాసమహర్షి, ‘వపుష్మాన్ పుణ్యసంచయః ఇవ’ — శరీరమును ధరించిన పుణ్యరాశి వలె ఉన్నాడు అని వర్ణించడం వల్ల ఇక్కడ "ఉత్ప్రేక్షాలంకారం" సంభవించింది. అట్టి మహర్షిని ‘జగతీభుజా’ అనగా రాజైన యుధిష్ఠిరుడు ‘సవిస్మయమ్’ (ఆశ్చర్యముతో) ‘దదృశే’ (చూశాడు) అని మల్లినాథుడు వ్యాఖ్యానించారు.
కిరాతార్జునీయం - ద్వితీయ సర్గ (57వ శ్లోకం)
శ్లోకం
అథోచ్చకైరాసనతః పరార్ధ్యాదుద్యన్స ధూతారుణవల్కలాగ్రః,
రరాజ కీర్ణాకపిశాంశుజాలః శృంగాత్సుమేరోరివ తిగ్మరశ్మిః. 57
ప్రతిపదార్థం
అథ = ఆ వ్యాసమహర్షిని దర్శించిన తర్వాత, ఉచ్చకైః = ఎత్తైనట్టియు, పరార్ధ్యాత్ = అత్యంత శ్రేష్ఠమైనట్టియు, ఆసనతః = (తాను కూర్చున్న) సింహాసనము నుండి, ఉద్యన్ = పైకి లేస్తున్నవాడును, అత ఏవ = అందువల్లనే, ధూత = కదల్చబడిన (కంపించిన), అరుణ = ఎర్రనైన, వల్కలాగ్రః = నారచీరల అంచులు కలవాడును, కీర్ణ = నలువైపులా వ్యాపించిన, ఆకపిశ = ఈషత్ పింగళ వర్ణము (దోర యెరుపు-నలుపు కలిసిన రంగు) గల, అంశుజాలః = కిరణసమూహము కలవాడును అయిన, సః = ఆ యుధిష్ఠిరుడు (ధర్మరాజు), సుమేరోః = మేరుపర్వతం యొక్క, శృంగాత్ = శిఖరం నుండి, ఉద్యన్ = పైకి లేస్తున్న (ఉదయిస్తున్న), తిగ్మరశ్మిః ఇవ = సూర్యుని వలె, రరాజ = ప్రకాశించెను (శోభిల్లెను).
తాత్పర్యం
వ్యాసమహర్షి అకస్మాత్తుగా ప్రత్యక్షం కాగానే, ధర్మరాజు ఆయనకు గౌరవపూర్వకంగా నమస్కరించడానికి తను కూర్చున్న ఎత్తైన, శ్రేష్ఠమైన సింహాసనం నుండి ఒక్కసారిగా పైకి లేచాడు. అలా లేచే సమయంలో ఆయన ధరించిన ఎర్రటి నార వస్త్రాల అంచులు పైకి కదిలాయి. ఆ సమయంలో ధర్మరాజు దేహం నుండి వెలువడే దోర ఎరుపు రంగు తేజస్సు నలువైపులా వ్యాపించింది. ఆ దృశ్యం ఎలా ఉందంటే — బంగారుమయమైన సుమేరు పర్వత శిఖరం నుండి కిరణాలను ప్రసరిస్తూ పైకి ఉదయిస్తున్న బాలసూర్యుని వలె ధర్మరాజు ఎంతో తేజోవంతంగా శోభిల్లాడు.
విశేషాలు (మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానానువాదం)
పద వివరణ మరియు అవతారిక: ‘అథ’ అనగా వ్యాసమహర్షిని దర్శించిన వెంటనే అని అర్థం. ‘ఉచ్చకైః’ అనగా ఎత్తైనది, ‘పరార్ధ్యాత్’ అనగా అత్యంత శ్రేష్ఠమైనది అని భావం.
వ్యాకరణ విశేషం: ఇక్కడ ‘పరార్ధ్యాత్’ అనే పదం ‘అర్ధాద్యత్’ మరియు ‘పరావరాధమోత్తమపూర్వాచ్చ’ అనే వ్యాకరణ సూత్రాల ప్రకారం ‘యత్’ ప్రత్యయం చేరడం వల్ల సిద్ధించింది.
క్రియ మరియు రూప వర్ణన: అట్టి ‘ఆసనతః’ అనగా సింహాసనము నుండి ‘ఉద్యన్’ అంటే పైకి లేస్తున్నవాడై అని అర్థం. రాజు ఒక్కసారిగా పైకి లేవడం వల్ల ‘ధూతాని’ అంటే కదల్చబడినవి, ‘అరుణాని’ అంటే ఎర్రనైనవి అయిన ‘వల్కలాగ్రాణి’ (నారవస్త్రాల అంచులు) ఎవరికి కలవో వాడు అని భావం. ఆ సమయంలో ‘సః రాజా’ — ఆ ధర్మరాజు, ‘కీర్ణమ్’ అనగా విస్తరించిన, ‘ఆకపిశమ్’ అనగా కొంచెం నలుపు, ఎరుపు కలగలిసిన (ఈషత్ పింగళ వర్ణము గల) ‘అంశుజాలమ్’ అంటే కిరణసమూహము కలవాడై ప్రకాశించాడు.
ఉపమాన ప్రదర్శన: దీనిని వర్ణించడానికి భారవి ఒక సుందరమైన ఉపమానాన్ని ఇచ్చాడు. ‘సుమేరోః శృంగాత్’ అనగా బంగారుమయమైన మేరుపర్వత శిఖరం నుండి ‘ఉద్యన్’ అంటే పైకి వస్తున్న ‘తిగ్మరశ్మిః ఇవ’ — తీక్షణమైన కిరణాలు గల సూర్యుని వలె, ‘రరాజ’ అంటే ‘శుశుభే’ (మిక్కిలి శోభిల్లెను) అని మల్లినాథుడు వివరించారు. ఇక్కడ సింహాసనం మేరుశిఖరంతోనూ, ధర్మరాజు సూర్యునితోనూ చక్కగా ఉపమించబడ్డారు.
కిరాతార్జునీయం - ద్వితీయ సర్గ (58వ శ్లోకం)
శ్లోకం
అవహితహృదయో విధాయ సో౽ర్హా మృషివదృషిప్రవరే గురూపదిష్టామ్,
తదనుమతమలంచకార పశ్చాత్ప్రశమ ఇవ శ్రుతమాసనం నరేంద్రః. 58
ప్రతిపదార్థం
అవహితహృదయః = ఏకాగ్రత గల చిత్తముతో (అప్రమత్త చిత్తము కలవాడై), సః నరేంద్రః = ఆ రాజైన ధర్మరాజు, ఋషిప్రవరే = మునిశ్రేష్ఠుడైన ఆ వ్యాసభగవానుని యందు, ఋషివత్ = మునులకు తగినట్లుగా (మహర్షులకు చేయదగిన), గురూపదిష్టామ్ = పెద్దల చేత లేదా మన్వాది శాస్త్రకారుల చేత ఉపదేశించబడిన శాస్త్రీయమైన పద్ధతిలో, అర్హామ్ = పూజను (అర్ఘ్య ప్రదానాది సత్కారమును), విధాయ = ఆచరించి, పశ్చాత్ = ఆ తర్వాత, ప్రశమః = శాంతి గుణము, శ్రుతమ్ ఇవ = శాస్త్ర శ్రవణమును వలె, తదనుమతమ్ = ఆ వ్యాసమహర్షి చేత అనుజ్ఞ ఇవ్వబడిన (అనుమతించబడిన), ఆసనమ్ = ఆసనమును, అలంచకార = అలంకరించెను (కూర్చుండెను).
తాత్పర్యం
ఆ రాజేంద్రుడైన ధర్మరాజు ఎంతో ఏకాగ్రతతో, భక్తిశ్రద్ధలతో మునిశ్రేష్ఠుడైన వేదవ్యాసునికి మహర్షులకు చేయదగిన విధివిధానాలతో, శాస్త్రోక్తంగా అర్ఘ్యపాద్యాది సత్కారాలను ముగించాడు. ఆ తర్వాత, వ్యాసమహర్షి అనుమతి తీుకుని తగిన ఆసనంపై కూర్చున్నాడు. ఆ దృశ్యం ఎలా ఉందంటే — సహజమైన శాంతి లేదా ఇంద్రియ నిగ్రహం అనే ఉత్తమ గుణము, తాను అభ్యసించిన వేదశాస్త్ర విజ్ఞానాన్ని ఆశ్రయించి దానికి మరింత శోభను చేకూర్చినట్లుగా ఉంది.
విశేషాలు (మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానానువాదం)
పద వివరణ మరియు కోశ ప్రమాణం: ‘అవహితహృదయః’ అనగా అప్రమత్తమైన లేదా ఏకాగ్రతతో కూడిన చిత్తము గలవాడై అని అర్థం. ‘చిత్తం తు చేతో హృదయమ్’ అనే అమరకోశ ప్రమాణం ప్రకారం హృదయము అంటే చిత్తము (మనస్సు) అని భావం. ‘ఋషిప్రవరే’ అనగా మునిశ్రేష్ఠుడైన వ్యాసుని యందు అని అర్థం.
వ్యాకరణ మరియు శాస్త్ర విశేషాలు: ‘ఋషివత్’ అనగా ఋషులకు యోగ్యమైన పూజ అని అర్థం. ఇక్కడ ‘అర్హార్థే వతి ప్రత్యయః’ అనే సూత్రం ప్రకారం ‘వతి’ ప్రత్యయం వచ్చింది. ‘గురూపదిష్టామ్’ అనగా మన్వాదుల చేత ప్రణీతమైన శాస్త్రవిహితమైన పద్ధతి అని భావం. ‘అర్హామ్’ అనగా పూజను (సత్కారమును). ఇక్కడ ‘గురోశ్చ హలః’ అనే సూత్రం చేత అకార ప్రత్యయం వచ్చి ‘అర్హా’ అనే రూపం ఏర్పడింది. ఇటువంటి పూజను ‘విధాయ’ అనగా చేసి అని అర్థం.
ఉపమాన సమర్థన: ‘పశ్చాత్’ అనగా పూజ ముగిసిన తర్వాత, ‘తదనుమతమ్’ అంటే ఆ వ్యాసుని చేత అనుజ్ఞ పొందిన ‘ఆసనమ్’ (ఆసనమును) అధిష్టించాడు. దీనిని వర్ణించడానికి మల్లినాథుడు ఒక చక్కని సాదృశ్యాన్ని చూపారు. ‘ప్రశమః’ అనగా శాంతి గుణము, ‘శ్రుతమ్’ అంటే శాస్త్ర శ్రవణమును ఏ విధంగానైతే అలంకరిస్తుందో, అలాగే ధర్మరాజు ఆసనాన్ని అలంకరించాడు (అలంచకార).
పూర్వ సందర్భ స్మరణ: ఈ సందర్భంగా భారవి కావ్యంలోనే పూర్వం (మొదటి సర్గలో) చెప్పబడిన “ప్రశమస్తస్య భవత్యలంక్రియా” (శాంతమే అతనికి ఆభరణం) అనే సూక్తిని మల్లినాథుడు గుర్తుచేశారు. అనగా, ధర్మరాజు కేవలం ఆసనంపై కూర్చోలేదు, ముని యొక్క అనుజ్ఞను పొంది ఆసనాన్ని అధిష్టించడం ద్వారా తన వినయాన్ని, శాంతి గుణాన్ని నిరూపించుకుని ఆ స్థానానికి మరింత గౌరవాన్ని తెచ్చాడని భావం.
కిరాతార్జునీయం - ద్వితీయ సర్గ (59వ శ్లోకం)
శ్లోకం
వ్యక్తోదితస్మితమయూఖవిభాసితోష్ఠః
తిష్ఠన్ మునేరభిముఖం స వికీర్ణధామ్నః,
తన్వంతమిద్ధమభితో గురుమంశుజాలం
లక్ష్మీమువాహ సకలస్య శశాంకమూర్తేః. 59
ప్రతిపదార్థం
వ్యక్తోదితస్మితమయూఖవిభాసితోష్ఠః = స్పష్టముగా పైకి పొంగిపొరలుతున్న చిరునవ్వు యొక్క కాంతి కిరణాల చేత ప్రకాశింపబడుతున్న పెదవులు కలవాడును, వికీర్ణధామ్నః = నలువైపులా విస్తరించిన తేజస్సు కలవాడును అయిన, మునేః = ఆ వ్యాసమహర్షి యొక్క, అభిముఖం = ఎదురుగా, తిష్ఠన్ = నిలబడియున్నవాడును అయిన, సః = ఆ రాజైన ధర్మరాజు, అభితః = తన చుట్టూ (లేదా మునికి ఎదురుగా), ఇద్ధం = ప్రజ్వరిల్లుతున్న (దీప్తమైన), అంశుజాలం = కిరణ సమూహమును, తన్వంతం = వ్యాపింపజేస్తున్న, గురుం = గురు గ్రహమును (బృహస్పతిని) చూస్తున్న, సకలస్య = సంపూర్ణుడైన (షోడశకళాపూర్ణుడైన), శశాంకమూర్తేః = చంద్రుని యొక్క, లక్ష్మీం = శోభను (కాంతిని), ఉవాహ = వహించెను (పొందెను).
తాత్పర్యం
నలువైపులా దివ్యతేజస్సును విరజిమ్ముతున్న వ్యాసమహర్షి ఎదుట ధర్మరాజు ఎంతో వినయంతో, ప్రసన్నమైన వదనంతో నిలబడ్డాడు. ఆ సమయంలో ఆయన పెదవులపై చిందిన చిరునవ్వుల కాంతిరేఖలు ముఖానికి మరింత శోభను తెచ్చాయి. మహాతేజస్వి అయిన వ్యాసముని ఎదుట, చిరునవ్వులు చిందిస్తూ నిలిచిన ధర్మరాజు దృశ్యం ఎలా ఉందంటే — ఆకాశంలో అమిత కాంతిని వెదజల్లుతున్న గురుగ్రహం (బృహస్పతి) ఎదురుగా, తన నిండు కళలతో, అమృత కిరణాలతో ప్రకాశిస్తున్న పూర్ణచంద్రుని శోభ వలె ఉంది.
విశేషాలు (మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యానానువాదం)
పద వివరణ మరియు కోశ ప్రమాణం: ‘వ్యక్తోదిత...’ అనగా ‘స్పష్టోద్దతైః’ — స్పష్టముగా వ్యక్తమవుతున్న చిరునవ్వు కిరణాల (స్మితమయూఖైః) చేత ప్రకాశింపబడుతున్న పెదవులు (ఓష్ఠౌ) కలవాడు అని అర్థం. ‘వికీర్ణధామ్నః’ అనగా విస్తరించిన తేజస్సు గల ‘మునేరభిముఖం’ — ఆ వ్యాసమహర్షి ఎదురుగా ‘తిష్ఠన్’ (నిలబడినవాడై) ‘సః నృపః’ (ఆ రాజు ధర్మరాజు) ప్రకాశించాడు. ‘గురుమ్’ అనే పదానికి గల నానార్థాలను స్పష్టం చేయడానికి ‘గురూ గీష్పతిపిత్రాద్యా’ అనే అమరకోశ ప్రమాణాన్ని మల్లినాథుడు ఉదహరించారు. దీని ప్రకారం ఇక్కడ ‘గురు’ అనగా దేవగురువైన బృహస్పతి (గీష్పతి) అని అర్థం.
వ్యాకరణ విశేషం: ఇక్కడ శ్లోకంలోని ‘అభితః’ అనే పద ప్రయోగం వల్ల, ‘అభితః పరిత సమయానికషాహాప్రతియోగేషు దృశ్యతే’ అనే వ్యాకరణ నియమం ప్రకారం ద్వితీయా విభక్తి వచ్చి ‘గురుమ్ అంశుజాలమ్ తన్వంతమ్’ అనే రూపాలు సిద్ధించాయి.
ఉపమాన అన్వయం: ‘ఇద్ధమ్’ అనగా దీప్తమైన (ప్రకాశవంతమైన) కిరణ సమూహాన్ని నలువైపులా వ్యాపింపజేస్తున్న గురుగ్రహం ఎదుట, ‘సకలస్య’ అంటే సంపూర్ణుడైన ‘శశాంకమూర్తేః’ (చంద్రుని యొక్క) ‘లక్ష్మీమ్’ (శోభను) ఆ రాజు ‘ఉవాహ’ (వహించాడు) అని భావం.
అలంకార నిర్ణయం: ఈ శ్లోకంలో "పదార్థవృత్తి నిదర్శనాలంకారం" సంభవించింది. ఉపమేయమైన రాజుకు, ఉపమానమైన చంద్రుని యొక్క ధర్మమైన ‘లక్ష్మి’ (శోభ) తో సాక్షాత్తుగా సంబంధం కుదరదు (రాజు చంద్రుని శోభను నేరుగా ధరించలేడు). అందువల్ల ‘చంద్రశోభ వంటి శోభను ధరించాడు’ అని ఇక్కడ ప్రతిబింబీకరణ చేయడం జరిగింది. ఇలా శ్లోక పాదాలలో వస్తుసంబంధం అసంభవమైనప్పుడు సాదృశ్యం వల్ల లభించే అలంకారాన్ని నిదర్శన అలంకారం అంటారు. దీనిని సమర్థిస్తూ మల్లినాథుడు అలంకార శాస్త్ర సూత్రాన్ని ఉదహరించారు: “ప్రతిబింబస్యాకరణం సంభవతా యత్ర వస్తుయోగేన, తత్సామ్యమసంభవతా నిదర్శనా సా ద్విధాభిమతా” — అనగా ఎక్కడైతే వస్తువుల కలయిక నేరుగా సంభవించదో, అక్కడ ప్రతిబింబ భావన ద్వారా సామ్యాన్ని కుదర్చడమే నిదర్శనాలంకారం.
ఇతి శ్రీపదవాక్యప్రమాణపారావారపారీణ... — పద (వ్యాకరణం), వాక్య (మీమాంస), ప్రమాణ (న్యాయశాస్త్రం) అనే శాస్త్ర సముద్రాలను దాటిన మహామహోపాధ్యాయ కోలాచల మల్లినాథ సూరి విరచించిన, "ఘంటాపథం" అనే ప్రసిద్ధ కిరాతార్జునీయ వ్యాఖ్యానంలో ద్వితీయ సర్గ సంపూర్ణము.
No comments:
Post a Comment