కిరాతార్జునీయం - తృతీయ సర్గ 11 -20 శ్లోకాలు

 కిరాతార్జునీయం - తృతీయ సర్గ 11 -20 శ్లోకాలు

కిరాతార్జునీయం - 11వ శ్లోకం

• అవతారిక (సందర్భం):  ఆ వ్యాసమహర్షి యుధిష్ఠిరునికి (ధర్మరాజుకు) కలగబోయే మధ్యస్థ భావ భంగానికి సంబంధించిన దోషాన్ని (అనగా శత్రు-మిత్రుల పట్ల సమానంగా ఉండటం అనే నియమం చెడిపోతుందనే శంకను) ఈ క్రింది రెండు శ్లోకాల ద్వారా పరిహరిస్తున్నాడు.

శ్లోకం: చిచీషతాం జన్మవతామలఘ్వీం యశోవతంసాముభయత్ర భూతిమ్ । 

అభ్యర్హితా బంధుషు తుల్యరూపా వృత్తిర్విశేషేణ తపోధనానామ్ ॥ 11 ॥

ప్రతిపదార్థం

అలఘ్వీమ్ = గొప్పదైన, యశోవతంసామ్ = కీర్తియే శిరోభూషణముగా కలదైన, ఉభయత్ర = ఇహలోకమునందును మరియు పరలోకమునందును, భూతిమ్ = శ్రేయస్సును (ఐశ్వర్యమును), చిచీషతామ్ = సమకూర్చుకోవాలని కోరుకునేటటువంటి, జన్మవతామ్ = ప్రాణులకు (మనుష్యులకు), బంధుషు = చుట్టముల (బాంధవుల) విషయమునందు, తుల్యరూపా = ఒకే విధముగా ఉండేటటువంటి (సమానమైన), వృత్తిః = ప్రవర్తన (వ్యవహారము), అభ్యర్హితా = తగినది (యోగ్యమైనది), విశేషేణ = ముఖ్యముగా (నియమముగా), తపోధనానామ్ = తపస్సే ధనముగా గల మాబోటి వారికి, (బంధుషు = బాంధవుల యెడల), తుల్యరూపా = సమానమైన, వృత్తిః = ప్రవర్తన, అభ్యర్హితా = అత్యంత యోగ్యమైనది.

తాత్పర్యం

ఇహపరలోకములలో గొప్పదైన శ్రేయస్సును, కీర్తి అనే ఆభరణాన్ని పొందాలని ఆశించే ఏ మనుష్యులకైనా తమ బంధువుల పట్ల పక్షపాతం లేకుండా సమానమైన ప్రవర్తన కలిగి ఉండటం ఎంతో యోగ్యమైనది. ఇక తపస్సే ధనముగా భావించే మాబోటి మునుల విషయానికి వస్తే, బంధువులందరినీ సమాన దృష్టితో చూడటం అనేది విశేషంగా పాటించవలసిన పరమ ధర్మం. (కాబట్టి నువ్వు దుర్యోధనుని పట్ల, నీ తమ్ముల పట్ల సమానమైన ఉదాసీన భావాన్ని లేదా ధర్మబుద్ధిని కలిగి ఉండటం తప్పు కాదు అని వ్యాసమహర్షి యుధిష్ఠిరునికి బోధిస్తున్నాడు).

విశేషాలు (మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యాన అనువాదం)

• పద వివరణలు:

  • 'అలఘ్వీమ్' అంటే మిక్కిలి గొప్పదైన అని అర్థం. వ్యాకరణ రీత్యా గుణవాచక శబ్దాల నియమం ప్రకారం దీనికి స్త్రీలింగంలో ఈ కార ప్రత్యయం (జీష్) వస్తుంది.

  • 'యశోవతంసామ్' అంటే కీర్తియే అలంకారముగా లేదా శిరోభూషణముగా కలది అని భావం.

  • 'ఉభయత్ర' అనగా ఇహలోకము నందు మరియు పరలోకము నందు అని అర్థం.

  • 'భూతిమ్' అనగా శ్రేయస్సును లేదా కల్యాణాన్ని అని అర్థం.

  • 'చిచీషతామ్' అనగా సమకూర్చుకోవాలని లేదా సంపాదించాలని కోరుకునేవారికి అని అర్థం. ఇది 'చిఞ్ చయనే' అనే ధాతువుకు సన్ ప్రత్యయం చేరి, ఆపై శతృ ప్రత్యయం రావడం ద్వారా ఏర్పడిన రూపం.

  • 'జన్మవతామ్' అనగా శరీరమును ధరించిన ప్రాణులకు అని అర్థం.

  • 'బంధుషు' అనగా చుట్టముల విషయములో అని అర్థం.

  • 'తుల్యరూపా' అనగా ఒకే రకమైన ప్రవర్తన లేదా ఏకరూపమైన వ్యవహారము అని అర్థం.

  • 'అభ్యర్హితా' అనగా తగినది లేదా ఉచితమైనది అని భావం.

  • 'తపోధనానామ్' అనగా మా వంటి మునులకు అని అర్థం. వీరికి 'విశేషేణ' అనగా ఖచ్చితమైన నియమముగా ఈ సమాన ప్రవర్తన అనేది ఎంతో యోగ్యమైనది.

కిరాతార్జునీయం - 12వ శ్లోకం

శ్లోకం: తథాపి నిఘ్నం నృప తావకీనైః ప్రహ్వీకృతం మే హృదయం గుణౌధైః । 

వీతస్పృహాణామపి ముక్తిభాజాం భవన్తి భవ్యేషు హి పక్షపాతాః ॥ 12 ॥

ప్రతిపదార్థం

నృప = ఓ రాజా (యుధిష్ఠిరా), తథాపి = (మునులకు అందరిపట్లా సమాన దృష్టి ఉండాలి) అయినప్పటికీ, తావకీనైః = నీవైన (నీకు సంబంధించిన), గుణౌధైః = సద్గుణ సమూహాల చేత, ప్రహ్వీకృతం = లొంగదీసుకోబడిన (వశం చేసుకోబడిన), మే = నా యొక్క, హృదయం = మనస్సు, నిఘ్నమ్ = నీకు అధీనమైనది (అయినది), హి = ఎలాగంటే, వీతస్పృహాణామ్ = కోరికలు లేనటువంటి, ముక్తిభాజామ్ అపి = మోక్షాన్ని కోరే ముముక్షువులకు (జీవన్ముక్తులకు) కూడా, భవ్యేషు = యోగ్యులైన సాధుపురుషుల యెడల, పక్షపాతాః = పక్షపాతములు (విశేషమైన అనురాగములు లేదా స్నేహములు), భవన్తి = కలుగుతుంటాయి.

తాత్పర్యం

ఓ యుధిష్ఠిరా! మునులమైన మాకు అందరి పట్లా సమానమైన బుద్ధి ఉండవలసి ఉన్నప్పటికీ, నీలో ఉన్న సద్గుణ సమూహాలు నా హృదయాన్ని ఎంతగానో ఆకర్షించి, లొంగదీసుకున్నాయి. అందువల్ల నా మనస్సు నీకు పూర్తిగా అధీనమైపోయింది. లోకంలో అసలు ఎలాంటి కోరికలు లేనివారికైనా, మోక్షమార్గాన్ని అన్వేషించేవారికైనా సరే, నీలాంటి సజ్జనుల పట్ల, యోగ్యుల పట్ల విశేషమైన అనురాగం (పక్షపాతం) కలగడం సహజమే కదా! (సజ్జనులను అనుగ్రహించడం వల్ల మహాత్ముల యొక్క సమబుద్ధికి ఎలాంటి భంగం కలగదు అని వ్యాసమహర్షి వివరిస్తున్నాడు).

విశేషాలు (మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యాన అనువాదం)

• పద వివరణలు మరియు వ్యాకరణాంశాలు:

  • 'తథాపి' అనగా (గత శ్లోకంలో చెప్పినట్లు) శత్రు మిత్రుల పట్ల సమమైన వృత్తి కలిగిన చిత్తం ఉన్నప్పటికీ అని భావం.

  • 'హే నృప' అనగా ఓ రాజా అని సంబోధన.

  • 'తావకీనైః' అనగా నీకు సంబంధించిన అని అర్థం. వ్యాకరణ సూత్రం ప్రకారం యుష్మద్ శబ్దానికి ఇక్కడ ఖఞ్ ప్రత్యయం, ఏకవచనంలో తవకాదేశం రావడం వల్ల ఈ రూపం ఏర్పడింది.

  • 'గుణౌధైః ప్రహ్వీకృతమ్' అనగా నీ సద్గుణ సమూహాల చేత ఆకర్షించబడిన లేదా వశం చేసుకోబడిన అని అర్థం.

  • 'మే హృదయం నిఘ్నమ్' అనగా నా హృదయము నీకు ఆయత్తమైనది (అధీనమైనది) అని భావం. 'అధీనః నిఘ్నః ఆయత్తః' అనే అమరకోశ నిఘంటువు ప్రకారం 'నిఘ్నమ్' అంటే అధీనమైనది అని అర్థం.

• శంక - సమాధానం:

  • ఇక్కడ ఒక శంక కలగవచ్చు—"ఎలాంటి కోరికలు లేని మునికి ఈ విధమైన పక్షపాతం (ఒకరిపై ప్రత్యేక అభిమానం) ఉండడం తగునా?" అనే శంకకు సమాధానంగా 'వీత...' అనే శ్లోక ఉత్తరార్ధాన్ని చెప్తున్నారు.

  • 'వీతస్పృహాణామ్' అనగా లౌకిక విషయాలపై విరక్తి చెందిన, 'ముక్తిభాజామ్' అనగా ముముక్షువులైన (మోక్షాన్ని కోరే) వారికి కూడా అని అర్థం.

  • 'భవ్యేషు' అనగా యోగ్యులైన సాధుపురుషుల యెడల అని అర్థం. వ్యాకరణ నియమం ప్రకారం ఇక్కడ 'భవ్య' అనే శబ్దం కర్తరి ప్రయోగంలో నిపాతించబడింది.

  • 'పక్షపాతాః భవన్తి' అనగా అటువంటి సాధువుల పట్ల విశేషమైన స్నేహము లేదా ఆదరము కలుగుతాయి.

  • ముగింపు భావం: సజ్జనులను ఆదరించడం లేదా వారిని అనుగ్రహించడం అనేది మహాత్ముల యొక్క 'మాధ్యస్థ్య ధర్మాన్ని' (సమదృష్టిని లేదా ఉదాసీనతను) భంగం చేయదు అని ఇక్కడి పరమార్థం.

కిరాతార్జునీయం - 13వ శ్లోకం

• అవతారిక (సందర్భం): అటు పిమ్మట, ఆ వ్యాసమహర్షి యుధిష్ఠిరుని (ధర్మరాజు) యొక్క సద్గుణ సంపదను వెల్లడి చేస్తూనే, ధృతరాష్ట్రుని యొక్క దుష్ట చేష్టలను (కుటిల బుద్ధిని) ఇక్కడ బయటపెడుతున్నాడు.

శ్లోకం: సుతా న యూయం కిము తస్య రాజ్ఞః సుయోధనం వా న గుణైరతీతాః ।

 యస్త్యక్తవాన్వః స వృథా బలాద్దా మోహం విధత్తే విషయాభిలాషః ॥ 13 ॥

ప్రతిపదార్థం

యూయమ్ = మీరు, తస్య = ఆ, రాజ్ఞః = ధృతరాష్ట్ర మహారాజునకు, సుతాః = కుమారులు, న కిము = కారు కదా (అనగా కుమారులే కదా), వా = లేదా, గుణైః = (శాంతి, దాక్షిణ్యాది) సద్గుణముల చేత, సుయోధనమ్ = దుర్యోధనుడిని, న అతీతాః = మించిపోలేదా (అనగా గుణములలో అతడి కంటే ఎంతో శ్రేష్ఠులు కదా), యః = ఏ ధృతరాష్ట్రుడైతే, వః = మిమ్మల్ని, వృథా = నిష్కారణముగా (అన్యాయముగా), త్య క్తవాన్ = పరిత్యజించాడో, సః = ఆ, విషయాభిలాషః = రాజ్యభోగముల పైగల కోరిక (తృష్ణ), బలాత్ = బలవంతముగా, మోహమ్ = అవివేకమును (అజ్ఞానమును), విధత్తే దా = కలిగిస్తున్నది కాబోలు.

తాత్పర్యం

మీరు ఆ ధృతరాష్ట్ర మహారాజునకు పుత్రులు కారా? (అనగా కన్న కొడుకులతో సమానమైన తమ్ముని బిడ్డలే కదా!) లేదా శాంతి, దయ, దాక్షిణ్యం వంటి ఉత్తమ గుణాలలో మీరు దుర్యోధనుడి కంటే తక్కువవారా? (అనగా గుణాలలో అతడి కంటే ఎంతో అధికులు కదా!). మరి ఏ కారణం లేకపోయినా ఏ ధృతరాష్ట్రుడు మిమ్మల్ని అడవుల పాలు చేసి పరిత్యజించాడో, అతడి అలా ప్రవర్తించడానికి కారణం—అతడి మనస్సులో ఉన్న తీవ్రమైన రాజ్యభోగ లాలసత్వమే (విషయాభిలాషయే). ఆ భోగ తృష్ణే అతడికి బలవంతంగా అంతటి మోహాన్ని, అవివేకాన్ని కలిగిస్తోంది. (అందువల్లనే అతడు ధర్మాధర్మాలను మరచి ఇలా ప్రవర్తించాడు అని వ్యాసమహర్షి చెప్తున్నాడు).

విశేషాలు (మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యాన అనువాదం)

• పద వివరణలు మరియు వ్యాకరణాంశాలు:

  • 'యూయమ్ తస్య రాజ్ఞః సుతాః న కిము' అనగా మీరు ఆ ధృతరాష్ట్ర మహారాజునకు పుత్రులు కారా? అని ప్రశ్న. దీనికి 'పుత్రులే' అని నిశ్చయాత్మకమైన అర్థం వస్తుంది.

  • 'గుణైః' అనగా శాంతి, దానము, దాక్షిణ్యము మొదలైన ఉత్తమ గుణాల చేత అని భావం. 'సుయోధనమ్ నాతీతాః వా' అనగా మీరు దుర్యోధనుడిని మించిపోలేదా? దీనికి కూడా 'తప్పక మించిపోయారు' (అతడి కంటే గుణవంతులు) అని అర్థం. ఇక్కడి 'అతీతాః' అనే పదం కర్తరి ప్రయోగంలో 'క్త' ప్రత్యయం రావడం ద్వారా ఏర్పడింది.

  • సాధారణంగా ఒక తండ్రి తన పిల్లలను వదిలిపెట్టడానికి వారి పట్ల పుత్ర భావన లేకపోవడం (అనగా తన సంతానం కాదనుకోవడం) లేదా వారిలో మంచి గుణాలు లేకపోవడం కారణాలు అవుతాయి. కానీ మీ విషయంలో ఆ రెండు కారణాలు (అపుత్రత్వము, అగుణత్వము) లేవు. మీరు కొడుకులే, పైగా సద్గుణ సంపన్నులు.

  • ఆక్షేపణకు కారణం: 'యః' అనగా ఏ ధృతరాష్ట్రుడైతే, 'వః' అనగా మిమ్మల్ని, 'వృథా' అనగా ఎటువంటి కారణం లేకుండానే పరిత్యజించాడో అని అర్థం.

  • సందేహ నివారణ: మేము కొడుకులము, గుణాలలో అధికులము అయినప్పుడు అతడు మమ్మల్ని ఎందుకు వదిలిపెట్టాడు? అనే శంకకు సమాధానం 'బలాత్' అనే పదంతో చెప్తున్నారు.

  • 'సః విషయాభిలాషః' అనగా ఆ ధృతరాష్ట్రునిలో ఉన్న భోగ తృష్ణ, 'బలాత్ వా' అనగా బలవంతముగా లాగా అని అర్థం. 'విశ్వ నిఘంటువు' ప్రకారం 'వా' అనే శబ్దానికి వికల్పము, ఉపమ (పోలిక), ఏవార్థము (మాత్రమే), సముచ్చయము అనే అర్థాలు ఉన్నాయి. ఇక్కడ దీనిని ఉపమానార్థంలో (బలవంతంగా అన్నట్లు) తీసుకోవాలి.

  • 'మోహమ్ విధత్తే' అనగా ఆ విషయాభిలాష అతడికి అవివేకాన్ని కలిగిస్తోంది. అనగా, మీ పరిత్యాగానికి ఆ ధృతరాష్ట్రుని భోగ తృష్ణ తప్ప వేరే ఏ ఇతర కారణమూ లేదు అని భావం.

• అలంకారం: ఇక్కడ కార్యాకారణ సమర్థన రూపంలో ఉన్న 'అర్థాంతరన్యాస అలంకారం' ఉపయోగింపబడింది.

కిరాతార్జునీయం - 14వ శ్లోకం

• అవతారిక (సందర్భం): అటు పిమ్మట, ధర్మరాజు యొక్క ఉత్సాహాన్ని పెంపొందించడం కోసం, శత్రువులకు (ధృతరాష్ట్రునికి లేదా కౌరవులకు) కలగబోయే నాశనాన్ని ఆ వ్యాసమహర్షి ఇక్కడ సూచిస్తున్నాడు.

శ్లోకం: జహాతు నైనం కథమర్థసిద్ధిః సంశయ్య కర్ణాదిషు తిష్ఠతే యః । 

అసాధుయోగా హి జయాంతరాయాః ప్రమాథినీనాం విపదాం పదాని ॥ 14 ॥

ప్రతిపదార్థం

యః = ఏ ధృతరాష్ట్రుడైతే, సంశయ్య = (కార్యాకార్యముల విషయమై) సందేహించి, కర్ణాదిషు = కర్ణుడు మొదలైన దుర్మార్గుల యందు, తిష్ఠతే = ఆధారపడి ఉన్నాడో (వారిని నిర్ణేతలుగా నమ్ముకున్నాడో), ఏనమ్ = అటువంటి ఈ ధృతరాష్ట్రుడిని, అర్థసిద్ధిః = కార్యసిద్ధి (సకల సంపదలు లేదా విజయం), కథం = ఏ విధముగా, న జహాతు = విడిచిపెట్టకుండా ఉండును (అనగా తప్పక విడిచిపెట్టును), హి = ఎలాగంటే, అసాధుయోగాః = దుర్జనుల యొక్క కలయికలు (దుష్ట సాంగత్యములు), జయాంతరాయాః = విజయానికి విఘ్నము కలిగించేవి, (కిం చ = అంతేకాకుండా), ప్రమాథినీనామ్ = సర్వనాశనము చేసే స్వభావము గల, విపదామ్ = ఆపదలకు, పదాని = స్థానములు (మూలకారణములు).

తాత్పర్యం

ఏ ధృతరాష్ట్రుడైతే ఏ పనైనా చేసేటప్పుడు సందేహం కలిగి, ధర్మనిర్ణయం కోసం కర్ణుడు, శకుని వంటి దుర్మంత్రులను ఆశ్రయించి వారిపైనే ఆధారపడుతున్నాడో, అటువంటి వాడిని విజయలక్ష్మి ఎందుకు విడిచిపెట్టదు? ఖచ్చితంగా విడిచిపెడుతుంది. ఎందుకంటే, దుర్జనులతో కూడి ఉండటం అనేది కేవలం విజయానికి అడ్డుపడటమే కాకుండా, సమూలంగా నాశనం చేసేటటువంటి ఘోరమైన ఆపదలకు నిలయంగా మారుస్తుంది. (కాబట్టి దుర్మంత్రుల మాటలు వినే ధృతరాష్ట్రుని నాశనం తథ్యమని, మీ విజయం నిశ్చయమని వ్యాసమహర్షి ధర్మరాజుకు ధైర్యం చెప్తున్నాడు).

విశేషాలు (మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యాన అనువాదం)

• పద వివరణలు మరియు వ్యాకరణాంశాలు:

  • 'ఏ నమ్' అనగా ఈ ధృతరాష్ట్రుడిని, 'అర్థసిద్ధిః కథం న జహాతు' అనగా కార్యసిద్ధి లేదా విజయలక్ష్మి ఏ విధంగా విడిచిపెట్టకుండా ఉంటుంది? దీనికి 'తప్పక విడిచిపెడుతుంది' అని నిశ్చయాత్మకమైన అర్థం. వ్యాకరణ సూత్రాల ప్రకారం ఇక్కడి 'జహాతు' అనే లోట్ లకారం (ఆజ్ఞా ప్రార్థనాదులు) ప్రేషణ, అతిసర్గ లేదా ప్రాప్తకాల (సమయం ఆసన్నమవ్వడం) అనే అర్థంలో ఉపయోగించబడింది. అనగా, అతడిని లక్ష్మి విడిచిపెట్టే సమయం ఆసన్నమైంది అని భావం.

  • కారణం ఏమిటి?: ఎందుకంటే, ఆ ధృతరాష్ట్రుడు 'సంశయ్య' అనగా కార్యాకార్యముల విషయమై సందేహించి, 'కర్ణాదిషు తిష్ఠతే' అనగా కర్ణుడు మొదలైన దుర్మంత్రులను సందేహాస్పదమైన విషయాలలో నిర్ణేతలుగా (తీర్పు చెప్పేవారిగా) అవలంబిస్తున్నాడు.

  • ఇక్కడ 'తిష్ఠతే' అనే పదం వ్యాకరణ సూత్రం ప్రకారం విద్యాసంబంధమైన లేదా వివాదాస్పద విషయాలలో నిర్ణయించే వ్యక్తి (స్థేయుడు) అనే అర్థాన్ని సూచిస్తున్నప్పుడు ఆత్మనేపదంగా మారుతుంది. 'తిష్ఠతే అస్మిన్ ఇతి స్థేయః' అనగా ఎవరి యందైతే వివాద విషయ నిర్ణయం కోసం నిలిచి ఉంటారో వారే 'స్థేయులు' లేదా మధ్యస్థులైన నిర్ణేతలు అని అర్థం.

  • దీనిని సమర్థిస్తూ ఉత్తరార్ధంలో చెప్తున్నారు—'అసాధుయోగాః' అనగా దుర్జనుల యొక్క సాంగత్యాలు, 'జయాంతరాయాః' అనగా విజయమును విఘాతపరిచేవి (పాడుచేసేవి).

  • అంతేకాకుండా,  ప్రమాథినీనామ్' అనగా సమూలంగా ఉపద్రవాన్ని కలిగించే స్వభావం ఉన్న, 'విపదామ్ పదాని' అనగా ఆపదలకు స్థానములు.

  • 'అమరకోశం' ప్రకారం 'పదమ్' అనే శబ్దానికి ప్రయత్నము, రక్షణ, స్థానము, చిహ్నము, కాలు, వస్తువు అనే అనేక అర్థాలు ఉన్నాయి. ఇక్కడ 'స్థానము' (మూలకారణం) అనే అర్థాన్ని తీసుకోవాలి.

  • దీని వల్ల తేలే పరమార్థం ఏమిటంటే—దుష్ట సాంగత్యం అనేది కేవలం విజయాన్ని అడ్డుకోవడమే కాదు, సర్వనాశనకరమైన అనర్థాలను కూడా తెచ్చిపెడుతుంది. కాబట్టి ధృతరాష్ట్రుడు కూడా దుర్జనులకు లొంగిపోయి ప్రవర్తిస్తున్నాడు గనుక అతడు ఖచ్చితంగా నాశనమైపోతాడు అని భావం.

• అవతారిక (సందర్భం): ఈ విధంగా శత్రువులకు కలగబోయే అనర్థాలను (నాశనాన్ని) సూచించిన తర్వాత, ఇప్పుడు ఆ వ్యాసమహర్షి రాజు అయిన యుధిష్ఠిరునికి కలగబోయే కార్యసిద్ధిని (విజయాన్ని) ఇక్కడ సూచిస్తున్నాడు.

• కిరాతార్జునీయం - 15వ శ్లోకం   

  శ్లోకం: పథశ్చ్యుతాయాం సమితౌ రిపూణాం ధర్మ్యాం దధానేన ధురం చిరాయ ।                        త్వయా విపత్స్వప్యవిపత్తి రమ్యమావిష్కృతం ప్రేమ పరం గుణేషు ॥ 15 ॥

  ప్రతిపదార్థం

  రిపూణామ్ = శత్రువుల యొక్క, సమితౌ = సభ (ధర్మమార్గము నుండి), పథశ్చ్యుతాయామ్ = తప్పుకోగా (భ్రష్టమవగా), చిరాయ = చాలాకాలము నుండి, ధర్మ్యామ్ = ధర్మబద్ధమైన, ధురమ్ = (రాజ్య) భారమును లేదా బాధ్యతను, దధానేన = మోస్తున్నట్టి, త్వయా = నీచేత, విపత్సు అపి = (అడవుల పాలు కావడం వంటి) ఘోరమైన ఆపదలలో కూడా, అవిపత్తి రమ్యమ్ = ఆపదల చేత నాశనము కానట్టి మరియు మనోహరమైన, గుణేషు = శాంతి, ఓర్పు మొదలైన సద్గుణముల యెడల, పరమ్ = అత్యుత్తమమైన, ప్రేమ = అనురాగము (ఆసక్తి), ఆవిష్కృతమ్ = వెల్లడి చేయబడింది (ప్రకటించబడింది).

  తాత్పర్యం

  ఓ యుధిష్ఠిరా! శత్రువులైన కౌరవుల సభ ధర్మమార్గాన్ని పూర్తిగా విడిచిపెట్టి ప్రవర్తించినప్పటికీ, నువ్వు మాత్రం చాలాకాలంగా ధర్మబద్ధమైన బాధ్యతాభారాన్ని మోస్తూనే ఉన్నావు. ఎంతటి ఘోరమైన ఆపదలు ఎదురైనప్పటికీ, ఆ ఆపదల వల్ల ఏమాత్రం చెక్కుచెదరని, ఎంతో మనోహరమైన సద్గుణాల పట్ల నీకున్న అత్యుత్తమమైన అనురాగాన్ని (ఆసక్తిని) నువ్వు లోకానికి ప్రకటించావు. (కౌరవులు అధర్మాన్ని ఆశ్రయించి నశించబోతుండగా, నువ్వు ఆపదలలో కూడా ధర్మాన్ని, శాంతాన్ని వీడకుండా ఉత్తమంగా ప్రవర్తించావు అని వ్యాసమహర్షి ధర్మరాజును ప్రశంసిస్తున్నాడు).

  విశేషాలు (మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యాన అనువాదం)

  • పద వివరణలు మరియు వ్యాకరణాంశాలు:

    • 'రిపూణామ్ సమితౌ' అనగా శత్రువుల యొక్క సభ యందు అని అర్థం. 'అమరకోశం' ప్రకారం సభ, సమితి, సంసత్తు అనే పదాలు సమానార్థకాలు. 'పథశ్చ్యుతాయామ్' అనగా ధర్మమార్గం నుండి భ్రష్టమైన అని భావం. అనగా దురాత్ముడైన దుశ్శాసనుడు సభలో ద్రౌపది వస్త్రాపహరణానికి ఒడిగట్టినటువంటి ఘోర సాహసాన్ని ఆమోదించిన సభ అని ఇక్కడి పరమార్థం.

    • 'చిరాయ ధర్మ్యామ్' అనగా చాలాకాలంగా ధర్మం నుండి ఏమాత్రం తప్పనట్టి అని అర్థం. వ్యాకరణ సూత్రాల ప్రకారం ధర్మము, పథము, అర్థము, న్యాయము అనే వాటి నుండి తప్పనట్టి అనే అర్థంలో ఇక్కడ 'యత్' ప్రత్యయం వచ్చి 'ధర్మ్యామ్' అనే రూపం ఏర్పడింది.

    • 'ధురమ్ దధానేన' అనగా భారమును మోస్తున్నట్టి అని అర్థం. అనగా ఎంతటి కష్టాలు ఎదురైనప్పటికీ ధర్మం నుండి ఏమాత్రం చలించకుండా ఉన్నావు అని భావం.

    • 'త్వయా విపత్సు అపి' అనగా నీ చేత ఆపదలలో కూడా అని అర్థం. 'అవిపత్తి రమ్యమ్' అనగా ఆపదల చేత కూడా వినాశనము చేయబడనట్టి, అందువల్లనే ఎంతో మనోహరమైన అని భావం.

    • 'గుణేషు' అనగా శాంతి, దమము మొదలైన సద్గుణముల విషయమునందు, 'పరమ్ ప్రేమావిష్కృతమ్' అనగా అత్యుత్తమమైన అనురాగము ప్రకటించబడింది అని అర్థం.

    • ముగింపు భావం: భరించడానికి వీలుకాని ఎన్నో కష్టాలు ఎదురైనప్పటికీ, వాటన్నింటినీ ఓర్చుకుని నువ్వు ఎంతో ఉత్తమమైన కార్యాన్ని చేశావు (ధర్మాన్ని కాపాడావు) అని వ్యాసమహర్షి ధర్మరాజును అభినందిస్తున్నట్లు ఇక్కడ భావించాలి

కిరాతార్జునీయం - 16వ శ్లోకం

శ్లోకం: విధాయ విధ్వంసమనాత్మనీనం శమైకవృత్తేర్భవతశ్ఛలేన ।                               ప్రకాశితత్వన్మతిశీలసారాః కృతోపకారా ఇవ విద్విషస్తే ॥ 16 ॥

ప్రతిపదార్థం

శమైకవృత్తేః = శాంతమే ఏకైక ప్రధాన ప్రవర్తనగా కలిగినట్టి, భవతః = నీకు, ఛలేన = కపటద్యూతము (మోసము) ద్వారా, అనాత్మనీనమ్ = తమకు తామే హాని కలిగించుకునేటటువంటి (తమ వినాశనానికి కారణమైన), విధ్వంసమ్ = అపకారమును, విధాయ = చేసి, ప్రకాశితత్వన్మతిశీలసారాః = ప్రకటించబడిన నీ యొక్క సద్బుద్ధి, సచ్చరిత్రల యొక్క శ్రేష్ఠత్వము కలవారై, తే = ఆ, విద్విషః = నీ శత్రువులు (కౌరవులు), కృతోపకారాః ఇవ = (నీకు) ఉపకారము చేసినవారి వలెనే, (అయ్యారు).

తాత్పర్యం

ఓ యుధిష్ఠిరా! ఎల్లప్పుడూ శాంత గుణాన్నే ఆశ్రయించి ఉండే నీకు, నీ శత్రువులైన కౌరవులు కపట జూదంతో ఘోరమైన అపకారాన్ని చేశారు. కానీ ఆ అపకారం చివరికి వారికే చేటు తెచ్చేదిగా (తమ వినాశనానికే కారణం అయ్యేదిగా) మారింది. పైగా, వారు చేసిన ఆ పని వల్ల లోకానికి నీ బుద్ధి వైభవము, నీ ఉత్తమ ప్రవర్తనల యొక్క గొప్పదనం మరింత స్పష్టంగా తెలిసింది. ఆ విధంగా చూస్తే, నీకు కీడు చేయాలనుకున్న నీ శత్రువులు, నీ కీర్తిని దశదిశలా వ్యాపింపజేసి నీకు ఒక రకంగా ఉపకారం చేసినవారి వలెనే మారారు! (శత్రువుల దుర్మార్గం నీ సద్గుణాలను లోకానికి చాటిచెప్పేలా చేసింది అని వ్యాసమహర్షి చెప్తున్నాడు).

విశేషాలు (మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యాన అనువాదం

• • 'శమైకవృత్తేః' అనగా శాంత గుణమే ఏకైక ముఖ్యమైన ప్రవర్తనగా కలిగినట్టి, ఇతరులకు ఎన్నడూ కీడు తలపెట్టనట్టి నీకు అని అర్థం.

  • 'భవతః ఛలేన' అనగా నీకు కపటము లేదా మోసము ద్వారా అని భావం.

  • 'అనాత్మనీనమ్' అనే పదానికి వ్యాకరణ రీత్యా—తమకు (తనకు) హితము కలిగించేది 'ఆత్మనీనము' అవుతుంది, అలా కానటువంటిది 'అనాత్మనీనము' అని విగ్రహవాక్యం. అనగా, తమకు తామే అనర్థాన్ని లేదా నాశనాన్ని తెచ్చిపెట్టుకునేది అని అర్థం. వ్యాకరణ సూత్రం ప్రకారం ఆత్మన్ శబ్దానికి ఇక్కడ 'ఖ' ప్రత్యయం రావడం వల్ల ఈ రూపం సిద్ధించింది.

  • 'విధ్వంసమ్ విధాయ' అనగా అటువంటి వినాశకరమైన అపకారాన్ని (మిమ్మల్ని అడవుల పాలు చేయడం వంటి పనిని) చేసి అని అర్థం.

  • 'ప్రకాశితత్వన్మతిశీలసారాః' అనగా ప్రఖ్యాపించబడిన (లోకమంతటికీ తెలిసేలా చేయబడిన) నీ యొక్క బుద్ధి మరియు నీ శీలానికి సంబంధించిన ప్రకర్ష (అనగా శ్రేష్ఠత్వము లేదా గొప్పదనం) ఎవరి చేత అయితే అయిందో వారు అని అర్థం.

  • 'తే విద్విషః కృतोపకారా ఇవ' అనగా అటువంటి నీ శత్రువులు నీకు ఉపకారము చేసినవారి వలె ప్రవర్తించినట్లయింది.

  • భావ సమర్థన: శత్రువులు చేసిన ఆ అపకారం కూడా చివరికి నీకు ఉపకారంగానే పరిణమించింది. ఎందుకంటే, ఈ ఘటన వల్ల ఆ కౌరవుల యొక్క క్రూరమైన దౌర్జన్యము, నీ యొక్క పరమ పవిత్రమైన సౌజన్యము (మంచితనము) జగత్తులో అందరికీ చాలా స్పష్టంగా తెలిసివచ్చాయి అని ఇక్కడి పరమార్థం.

  • ముగింపు సూక్తి/తాత్త్విక భావం: లోకంలో సజ్జనుడైన వాడు ప్రశాంతంగా ఉన్నప్పుడు అతడి గొప్పదనం అంతగా తెలియకపోవచ్చు. కానీ, చందనపు చెక్కను (శ్రీగంధాన్ని) ముక్కలుగా నరికినప్పుడే దాని సువాసనలు ఎలాగైతే మిక్కిలిగా వ్యాపిస్తాయో, అలాగే ఉత్తమ పురుషునికి పరాభవము లేదా కష్టాలు ఎదురైనప్పుడే అతడిలోని సద్గుణాలు లోకంలో మరింత ప్రచురంగా (మిక్కిలి ఎక్కువగా) వెలుగులోకి వస్తాయి అనేది ఇక్కడి అంతర్గత భావం.

కిరాతార్జునీయం - 17వ శ్లోకం

శ్లోకం: లభ్యా ధరిత్రీ తవ విక్రమేణ జ్యాయాంశ్చ వీర్యాస్త్రబలైర్విపక్షః ।                                 అతః ప్రకర్షాయ విధిర్విధేయః ప్రకర్షతంత్రా హి రణే జయశ్రీః ॥ 17 ॥

ప్రతిపదార్థం

తవ = నీ యొక్క (నీ చేత), ధరిత్రీ = ఈ భూమండలము, విక్రమేణ = పరాక్రమము చేతనే, లభ్యా = పొందదగినది, విపక్షః చ = శత్రుపక్షము (కౌరవులు) కూడా, వీర్యాస్త్రబలైః = శౌర్యము, ఆగ్నేయాది అస్త్రములు, సైన్యబలముల చేత, జ్యాయాన్ = (నీ కంటే) ఎంతో అధికుడు (గొప్పవాడు), అతః = అందువలన, ప్రకర్షాయ = (నీ) ఆధిక్యము కొరకు (శత్రువును మించుట కొరకు), విధిః = ఉపాయము (తపస్సు వంటి సాధన), విధేయః = చేయదగినది, హి = ఎలాగంటే, రణే = యుద్ధమునందు, జయశ్రీః = విజయలక్ష్మి, ప్రకర్షతంత్రా = ఆధిక్యమునకే లొంగి ఉండేది (ఎక్కువ బలం కలవారినే వరించేది).

తాత్పర్యం

ఓ యుధిష్ఠిరా! నువ్వు కోల్పోయిన భూమండలాన్ని తిరిగి సంపాదించాలంటే కేవలం పరాక్రమము ఒక్కటే మార్గము. కానీ నీ శత్రువైన దుర్యోధనుడు శౌర్యంలో, అస్త్ర సంపదలో, సైన్యబలంలో మీ కంటే ఎంతో శక్తివంతుడై ఉన్నాడు. కాబట్టి, ఆ శత్రువును మించిన ఆధిక్యాన్ని సాధించడానికి నువ్వు తగిన ఉపాయాన్ని (ఉత్కృష్టమైన సాధనను) ఇప్పుడే చేయాలి. ఎందుకంటే, యుద్ధరంగంలో విజయలక్ష్మి ఎప్పుడూ అత్యధిక బలం, పరాక్రమం ఉన్నవారినే వరిస్తుంది కానీ బలహీనులను కాదు. (కాబట్టి అర్జునుడిని అస్త్రసాధనకై పంపమని వ్యాసమహర్షి ఇక్కడ సూచిస్తున్నాడు).

విశేషాలు (మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యాన అనువాదం)

మల్లినాథ సూరి ఈ శ్లోకానికి అందించిన సంస్కృత వ్యాఖ్యానంలోని ప్రతి ఒక్క అంశాన్ని సులభమైన తెలుగులోకి అనువదిస్తే ఈ విధంగా ఉంటుంది:

• అవతారిక (సందర్భం): అటు పిమ్మట, ఆ వ్యాసమహర్షి అర్జునుని అస్త్రసాధనకు పంపడం అనే మరొక ప్రయోజనాన్ని (కారణాన్ని) ఇక్కడ చెప్తున్నాడు.

• పద వివరణలు మరియు వ్యాకరణాంశాలు:

  • 'తవ' అనగా నీ చేత అని అర్థం. వ్యాకరణ సూత్రం ప్రకారం కృత్య ప్రత్యయాలు వచ్చినప్పుడు కర్తకు వైకల్పికంగా షష్ఠీ విభక్తి వస్తుంది (ఇక్కడ తవ అనేది నీ చేత అనే తృతీయా విభక్తి అర్థంలో వాడబడింది). 'ధరిత్రీ విక్రమేణ లభ్యా' అనగా భూమి పరాక్రమం చేతనే పొందదగినది. ఆ పరాక్రమం లేకుండా అది సులభంగా లభించదు.

  • అందుకే చెప్తున్నారు—'విపక్షః చ' అనగా శత్రువు కూడా, 'వీర్యాస్త్రబలైః' అనగా శౌర్యము, ఆగ్నేయాది అస్త్రములు, సైన్యములు అనే వాటి చేత, 'జ్యాయాన్' అనగా మిక్కిలి ప్రశంసనీయుడు లేదా అధికుడు అని అర్థం. వ్యాకరణ నియమం ప్రకారం 'జ్యేష్ఠ' శబ్దానికి ఈయసున్ ప్రత్యయం పరమైనప్పుడు 'జ్యా' అనే ఆదేశం వచ్చి 'జ్యాయాన్' అనే రూపం ఏర్పడింది.

  • 'అతః ప్రకర్షాయ' అనగా అందువలన (నీ) ఆధిక్యం కొరకు, 'విధిః విధేయః' అనగా తగిన ఉపాయము లేదా అనుష్ఠానము చేయదగినది.

  • కారణం ఏమిటి?: 'రణే జయశ్రీః ప్రకర్షతంత్రా' అనగా యుద్ధంలో విజయలక్ష్మి ప్రకర్ష ప్రధానమైనది (అనగా ఎవరి ఆధిక్యం ఎక్కువగా ఉంటే వారిపైనే ఆధారపడి ఉంటుంది). 'అమరకోశం' ప్రకారం 'తంత్రమ్' అంటే ప్రధానమైనది లేదా సిద్ధాంతము అని అర్థం.

  • ముగింపు భావం: యుద్ధంలో ఎల్లప్పుడూ బలవంతుడిదే విజయం అవుతుంది కానీ దుర్బలుడికి జయం కలగదు అనే లౌకిక న్యాయం ఇక్కడ ధ్వనిస్తోంది.

కిరాతార్జునీయం - 18వ శ్లోకం

• అవతారిక (సందర్భం): 'త్రిః...' అని ప్రారంభమయ్యే ఈ శ్లోకం నుండి ముందుకు వచ్చే నాలుగు శ్లోకాల ద్వారా శత్రుపక్షం యొక్క ఆధిక్యాన్ని (శత్రువు ఎంతటి బలవంతుడో) ఆ వ్యాసమహర్షి వర్ణిస్తున్నాడు.

శ్లోకం: త్రిఃసప్తకృత్వో జగతీపతీనాం హంతా గురుర్యస్య స జామదగ్న్యః ।                                 వీర్యావధూతః స్మ తదా వివేద ప్రకర్షమాధారవశం గుణానామ్ ॥ 18 ॥

ప్రతిపదార్థం

త్రిఃసప్తకృత్వో = ఇరవై ఒక్క సార్లు (మూడు సార్లు ఏడు), జగతీపతీనామ్ = భూపాలురను (క్షత్రియులను), హంతా = సంహరించినవాడును, యస్య = ఏ భీష్మునికి, గురుః = (అస్త్రవిద్యను నేర్పిన) గురువో, సః = ఆ (ప్రసిద్ధుడైన), జామదగ్న్యః = జమదగ్ని కుమారుడైన పరశురాముడు, తదా = ఆనాడు (అంబికా స్వయంవర సమయమున జరిగిన యుద్ధములో), వీర్యావధూతః = (భీష్ముని) పరాక్రమము చేత తిరస్కరింపబడినవాడై (ఓడింపబడినవాడై), గుణానామ్ = శౌర్యాది గుణముల యొక్క, ప్రకర్షమ్ = ఆధిక్యమును, ఆధారవశమ్ = ఆశ్రయముపై (వ్యక్తిపై) ఆధారపడి ఉంటుందని, వివేద స్మ = తెలుసుకున్నాడు.

తాత్పర్యం

మూడు ఏళ్ళు—అనగా ఇరవై ఒక్క సార్లు భూమిపై ఉన్న క్షత్రియ రాజులందరినీ సంహరించిన మహావీరుడు, అస్త్రవిద్యలలో సాటిలేని గురువైన ఆ పరశురాముడు కూడా, ఆనాడు అంబికా స్వయంవర యుద్ధంలో తన శిష్యుడైన భీష్ముని పరాక్రమం ముందు ఓడిపోవలసి వచ్చింది. ఆ భంగపాటు సమయంలోనే పరశురాముడు ఒక నిజాన్ని గ్రహించాడు—శౌర్యాది గుణాలు అనేవి కేవలం విద్యపైనే కాదు, ఆ విద్యను ఆశ్రయించిన వ్యక్తి యొక్క (ఆధారము యొక్క) ప్రత్యేకతపై ఆధారపడి ఉంటాయని, తన కంటే తన శిష్యుడైన భీష్ముడే ఆ గుణాలకు ఉత్తమ ఆశ్రయమయ్యాడని ఆయన తెలుసుకున్నాడు. (కౌరవుల పక్షంలో అంతటి భీష్ముడు ఉన్నాడు కాబట్టి, వారిని గెలవడానికి మీకు అసాధారణ ఆధిక్యం కావాలని వ్యాసమహర్షి వివరిస్తున్నాడు).

విశేషాలు (మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యాన అనువాదం)

• పద వివరణలు మరియు వ్యాకరణాంశాలు:

  • 'త్రిఃసప్తకృత్వః' అనగా మూడు సార్లు ఆవృత్తమైన ఏడు సార్లు, అనగా ఇరవై ఒక్క సార్లు అని అర్థం. ఇక్కడ త్రిః మరియు సప్త అనే పదాలకు సుప్పుల కలయికతో సమాసం జరిగింది. వ్యాకరణ సూత్రం ప్రకారం క్రియా ఆవృత్తిని (పని ఎన్నిసార్లు జరిగిందో) లెక్కించేటప్పుడు 'కృత్వసుచ్' అనే ప్రత్యయం రావడం వల్ల ఈ రూపం ఏర్పడింది.

  • 'జగతీపతీనామ్ హంతా' అనగా రాజులను నాశనం చేసినవాడు, 'గురుః' అనగా అస్త్రవేదమును (ధనుర్విద్యను) ఉపదేశించిన గురువు.

  • 'సః జామదగ్న్యః' అనగా ఆ ప్రసిద్ధుడైన జమదగ్ని కుమారుడైన పరశురాముడు అని అర్థం. ఇక్కడ 'సః' (ఆ) అనే శబ్దానికి 'యః' (ఎవరు) అనే శబ్దంతో పనిలేదు. ఎందుకంటే 'కావ్యప్రకాశ' గ్రంథంలో చెప్పబడినట్లు—సందర్భోచితంగా, లోకప్రసిద్ధంగా లేదా అనుభూతమైన అర్థాన్ని సూచించేటప్పుడు 'తద్' శబ్దం 'యద్' శబ్దము యొక్క అపేక్షను కలిగి ఉండదు (అనగా పరశురాముడు లోకప్రసిద్ధుడు గనుక యచ్ఛబ్దం లేకుండానే అర్థం స్పష్టమవుతోంది). 'జామదగ్న్యః' అనే రూపం జమదగ్ని యొక్క పుత్రుడు అనే అర్థంలో 'గర్గాదిభ్యో యఞ్' అనే సూత్రం చేత యఞ్ ప్రత్యయం రావడం వల్ల ఏర్పడింది.

  • 'యస్య వీర్యావధూతః' అనగా ఏ భీష్ముని యొక్క పరాక్రమం చేత తిరస్కరించబడ్డాడో అని అర్థం. ఇది అంబికా స్వయంవర సందర్భంలో జరిగిన యుద్ధాన్ని సూచిస్తోంది.

  • 'తదా' అనగా ఆ విధంగా ఓటమిని పొందిన సమయంలో, 'గుణానామ్ ప్రకర్షమ్' అనగా శౌర్యము మొదలైన గుణాల యొక్క అతిశయాన్ని, 'ఆధారవశమ్' అనగా ఆశ్రయించిన వ్యక్తికి అధీనమైనదిగా, 'వివేద' అనగా తెలుసుకున్నాడు.

  • భావ సమర్థన: తన వద్దే విద్యను నేర్చుకున్న తన శిష్యుడైన భీష్ముని యందు, తన కంటే ఎక్కువ పరాక్రమ ఆధిక్యం కనిపించడాన్ని బట్టి—గుణాల యొక్క గొప్పదనం అనేది ఆశ్రయాన్ని బట్టి మారుతుందని పరశురాముడు గ్రహించాడు. 'విశ్వ నిఘంటువు' ప్రకారం ఇక్కడి 'స్మ' అనే పదం పాదపూరణార్థంలో మరియు భూతకాల అర్థంలో ఉపయోగించబడింది.

కిరాతార్జునీయం - 19వ శ్లోకం

శ్లోకం: యస్మిన్ననైశ్వర్యకృతవ్యలీకః పరాభవం ప్రాప్త ఇవాంతకో౽పి ।                                        ధున్వంధనుః కస్య రణే న కుర్యాన్మనో భయైకప్రవణం స భీష్మః ॥ 19 ॥

ప్రతిపదార్థం

యస్మిన్ = ఏ భీష్ముని విషయమునందు, అన్తకః అపి = సర్వప్రాణులను అంతమొందించే యమధర్మరాజు కూడా, అనైశ్వర్యకృతవ్యలీకః = (తన) అసమర్థత లేదా అశక్తత చేత కలిగిన సిగ్గు (విషాదము) కలవాడై, పరాభవమ్ = ఓటమిని, ప్రాప్తః ఇవ = పొందినవాడి వలె (ఉన్నాడో), సః = అటువంటి, భీష్మః = ఆ భీష్ముడు, రణే = యుద్ధరంగమునందు, ధనుః = విల్లును, ధున్వన్ = ఝుళిపిస్తూ (కంపింపజేస్తూ), కస్య = ఎవరి యొక్క, మనః = మనస్సును, భయైకప్రవణమ్ = కేవలము భయమునకే లొంగిపోయేదానిగా (భయకంపితముగా), న కుర్యాత్ = చేయడు (అనగా అందరి మనస్సులలోనూ భయాన్ని పుట్టిస్తాడు).

తాత్పర్యం

లోకంలో ప్రాణులన్నింటినీ అంతమొందించే శక్తిగల యముడు కూడా, ఏ భీష్ముని విషయంలో తన ఆధిపత్యం సాగక, తన అసమర్థతకు తానే సిగ్గుపడి ఓటమిని అంగీకరించినట్లు ఉంటాడో (ఎందుకంటే భీష్ముడికి స్వచ్ఛంద మరణ వరం ఉంది గనుక యముడు కూడా ఆయనను ఏమీ చేయలేడు), అటువంటి అజేయుడైన భీష్ముడు యుద్ధరంగంలో నిలిచి ధనస్సును చేతబూని సంధించినప్పుడు, ఎవరి మనస్సు భయంతో వణికిపోదు? శత్రువులందరి గుండెల్లోనూ ఆయన ఖచ్చితంగా భీతిని కలిగిస్తాడు. (కౌరవపక్షంలో ఉన్న అంతటి భీష్ముడిని ఎదుర్కోవడం సామాన్యమైన విషయం కాదని వ్యాసమహర్షి చెప్తున్నాడు).

విశేషాలు (మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యాన అనువాదం)

• • 'యస్మిన్' అనగా ఏ భీష్ముని విషయమునందు అని అర్థం. 'అనైశ్వర్యమ్' అనగా ఈశ్వరుడు (సమర్థుడు) కానివాని భావము, అనగా అసమర్థత లేదా అశక్తత అని భావం. వ్యాకరణ సూత్రాల ప్రకారం ఇక్కడ వికల్పంగా నఞ్ తత్పురుష సమాసంలో పూర్వపద వృద్ధి జరగలేదు.

  • 'అనైశ్వర్యకృతవ్యలీకః' అనగా తన అసమర్థత చేత జనించిన వైలక్ష్యము (సిగ్గు లేదా విషాదము) కలవాడు అని అర్థం. 'యాదవ నిఘంటువు' ప్రకారం 'వ్యలీకమ్' అనగా దుఃఖము లేదా సిగ్గు (వైలక్ష్యము).

  • 'అంతకోऽపి పరాభవం ప్రాప్త ఇవ' అనగా సర్వసంహారకుడైన యముడు కూడా పరాజయాన్ని పొందినవాని వలె ఉంటాడు. భీష్ముడు స్వచ్ఛంద మరణం కలవాడు కావడం చేత యముడు సైతం ఆయన ముందు పరాజితుడైనట్లే ఉంటాడు, ఇక ఇతరుల గురించి చెప్పేదేముంది అని భావం.

  • 'స భీష్మః రణే ధనుః ధున్వన్' అనగా అటువంటి భీష్ముడు యుద్ధంలో ధనస్సును కంపింపజేస్తూ (సంధిస్తూ) అని అర్థం.

  • 'కస్య మనః భయైకప్రవణమ్ న కుర్యాత్' అనగా ఎవరి మనస్సును కేవలం భయమునకే అభిముఖమైనదిగా చేయడు? వ్యాకరణ రీత్యా ఇక్కడి 'భయైకప్రవణమ్' అనే పదం 'శివభాగవత' శబ్దం వలె సమాసంగా ఏర్పడింది. దీని వల్ల అందరి మనస్సులలోనూ ఆయన భయాన్ని కలిగిస్తాడు అనే నిశ్చయాత్మకమైన అర్థం వస్తుంది.

కిరాతార్జునీయం - 20వ శ్లోకం

శ్లోకం: సృజంతమాజావిషుసంగతీర్వః సహేత కోపజ్వలితం గురుం కః । పరిస్ఫురల్లోలశిఖాగ్రజిహ్వం జగజ్జిఘత్సంతమివాంతవహ్నిమ్ ॥ 20 ॥

ప్రతిపదార్థం

ఆజౌ = యుద్ధమునందు, ఇషుసంహతీః = బాణ సమూహములను, సృజంతమ్ = వర్షింపజేస్తున్నవాడును, కోపజ్వలితమ్ = కోపముతో రగిలిపోతున్నవాడును, పరిస్ఫురల్లోలశిఖాగ్రజిహ్వమ్ = మిక్కిలి ప్రకాశిస్తూ, కదలాడుతున్న మంటల యొక్క అంచులనే నాలుకలుగా కలిగినట్టియు, జగత్ = లోకాన్ని, జిఘత్సంతమ్ ఇవ = తినేయాలని (దహించివేయాలని) కోరుకుంటున్నట్లు ఉన్నట్టియు, అన్తవహ్నిమ్ = ప్రళయకాలాగ్ని వలె ఉన్నట్టి, గురుమ్ = (మీ ధనుర్విద్యా) గురువైన ద్రోణాచార్యుడిని, వః = మీ మధ్య, కః = ఎవడు, సహేత = ఎదిరించి తట్టుకోగలడు? (అనగా ఎవడూ తట్టుకోలేడు).

తాత్పర్యం

యుద్ధరంగంలో రౌద్ర రూపం దాల్చి, బాణాల వర్షం కురిపిస్తూ, క్రోధాగ్నితో రగిలిపోయే మీ గురువైన ద్రోణాచార్యుడిని ఎదిరించడం ఎవరి తరం? భయంకరంగా కదలాడే జ్వాలలనే నాలుకలుగా చాచుకుంటూ, సర్వజగత్తును మింగేయడానికి చూస్తున్న ప్రళయకాల రుద్రాగ్ని వలె ఆయన కనిపిస్తాడు. అటువంటి ద్రోణుని పరాక్రమ హోరును మీ పాండవులలోనైనా సరే, మరెవ్వరైనా సరే తట్టుకుని నిలబడగలరా? ఎవ్వరూ నిలబడలేరు. (భీష్మునితో పాటు ద్రోణుడు కూడా కౌరవపక్షాన ఉన్నాడు కాబట్టి, విజయం సాధించడం అసాధ్యమైన విషయమని వ్యాసమహర్షి హెచ్చరిస్తున్నాడు).

విశేషాలు (మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యాన అనువాదం)

• పద వివరణలు మరియు వ్యాకరణాంశాలు:

  • 'ఆజౌ' అనగా యుద్ధమునందు, 'ఇషుసంహతీః సృజంతమ్' అనగా బాణ సమూహములను కురిపిస్తున్నట్టి అని అర్థం.

  • 'కోపజ్వలితమ్' అనగా క్రోధంతో రగిలిపోతున్నట్టి అని భావం.

  • 'పరిస్ఫురల్లోలశిఖాగ్రజిహ్వమ్' అనగా చుట్టూ ప్రకాశిస్తూ, చంచలంగా ఉన్న జ్వాలల యొక్క అగ్రభాగాలనే నాలుకలుగా కలిగినట్టి అని అర్థం.

  • 'జగత్ జిఘత్సంతమ్' అనగా లోకాన్ని భక్షించాలని (తినాలని) కోరుకుంటున్నట్టి అని భావం. ఇది 'అద్' (తినడం) అనే ధాతువుకు సన్ ప్రత్యయం చేరి, ఆపై శతృ ప్రత్యయం రావడం ద్వారా ఏర్పడిన రూపం. వ్యాకరణ సూత్రం ప్రకారం ఇక్కడ ధాతువుకు 'ఘస్ల్' అనే ఆదేశం వస్తుంది.

  • 'అంతవహ్నిమ్ ఇవ స్థితమ్' అనగా ప్రళయకాల అగ్ని (కాలాగ్ని) వలె ఉన్నట్టి అని అర్థం.

  • 'గురుమ్' అనగా ద్రోణాచార్యుడిని, 'వః కః సహేత' అనగా మీలో ఎవడు ఓర్చుకోగలడు లేదా ఎదుర్కొని తట్టుకోగలడు? దీనికి ఎవ్వరూ తట్టుకోలేరు అని భావం. ఇక్కడి 'సహేత' అనే లిఙ్ లకారం (విధిలిఙ్) వ్యాకరణ సూత్రం ప్రకారం 'శక్యార్థం' (సామర్థ్యం) అనే అర్థంలో ఉపయోగించబడింది. అనగా ద్రోణుడిని ఎదిరించే సామర్థ్యం ఎవరికీ లేదు అని పరమార్థం.