కిరాతార్జునీయం - తృతీయ సర్గ - 21- 30 శ్లోకాలవరకు

కిరాతార్జునీయం - తృ తీయ సర్గ - 21వ శ్లోకం

నిరీక్ష్య సంరంభనిరస్తధైర్యం

రాధేయమారాధితజామదగ్న్యమ్ ।

అసంస్తుతేషు ప్రసభం భయేషు

జాయేత మృత్యోరపి పక్షపాతః ॥ ౨౧ ॥

ప్రతిపదార్థం

సంరంభనిరస్తధైర్యం = కోపముచేత తొలగించబడిన ధైర్యము కలవాడును (తన ఆటోపము చేతనే శత్రువుల ధైర్యాన్ని అపహరించేవాడును), ఆరాధితజామదగ్న్యమ్ = సేవింపబడిన పరశురాముడు కలవాడును (పరశురాముని నుండి సకల అస్త్ర రహస్యాలను పొందినవాడును), రాధేయమ్ = రాధాపుత్రుడైన కర్ణుడిని, నిరీక్ష్య = చూసి, అసంస్తుతేషు = అంతకుముందు ఎన్నడూ పరిచయము లేనటువంటి, భయేషు = భయములందు, మృత్యోరపి = సాక్షాత్తు యమధర్మరాజునకు కూడా, ప్రసభం = బలాత్కారముగా, పక్షపాతః = లొంగుబాటు (పరిచయము), జాయేత = కలుగును.

తాత్పర్యం

మహర్షి వేదవ్యాసుడు ధర్మరాజుతో కర్ణుని పరాక్రమాన్ని గూర్చి చెప్తున్న సందర్భం ఇది. తీవ్రమైన కోపంతో శత్రువుల ధైర్యాన్ని క్షణంలో హరించివేసేవాడు, పరశురాముని ఆరాధించి సకల దివ్యాస్త్ర రహస్యాలను సాధించినవాడు అయిన కర్ణుడిని చూస్తే, అంతకుముందు అసలు భయమనేదే ఎరుగని సాక్షాత్తు మృత్యువునకు (యమునికి) సైతం భయం కలిగి, కర్ణుడి పట్ల లొంగుబాటు ఏర్పడుతుంది. ఇక ఇతరుల మాట చెప్పవలెనా!

విశేషాలు

మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యాన విశేషాల వివరణ:

• పద వ్యుత్పత్తి: 'రాధేయమ్' అనే పదానికి రాధా పుత్రుడైన కర్ణుడు అని అర్థం. దీనికి 'స్త్రీభ్యో ఢక్' అనే వ్యాకరణ సూత్రం ప్రకారం 'ఢక్' ప్రత్యయం వచ్చి రాధేయః అనే రూపం సిద్ధించింది.
• పద వివరణ: 'అసంస్తుతేషు' అనగా అంతకుముందు పరిచయం లేని అని అర్థం. దీనిని సమర్థిస్తూ అమరకోశం నుండి "సంస్తవః స్యాత్పరిచయః" (సంస్తవము అనగా పరిచయము) అనే వాక్యాన్ని మల్లినాథుడు ఉదహరించాడు.
• భావ గంభీరత: ఇక్కడ 'జాయేత' అనే చోట 'లిఙ్' లకారాన్ని వాడారు. ఇది సంభావనను (ఊహను/సాధ్యతను) సూచిస్తుంది. కర్ణుడిని చూస్తే మృత్యువు కూడా భయపడే అవకాశం ఉంది, కాబట్టి ఇతరులు భయపడటంలో ఆశ్చర్యం లేదు అనే అభిప్రాయం వ్యక్తమవుతోంది.
• వ్యాకరణ విశేషం (ల్యబ్-ప్రత్యయం): శ్లోకంలో 'నిరీక్ష్య' (చూసి) అనే క్త్వార్థక (ల్యప్) రూపాన్ని వాడారు. సాధారణంగా ఒకే కర్త ఉన్నప్పుడే ఈ ప్రత్యయం వస్తుంది (సమానకర్తృకత్వం). ఇక్కడ చూసేది ఒకరు, భయం కలిగేది (జాయేత) మృత్యువు. అయినప్పటికీ, భయం కలగడం అనే క్రియ 'పక్షపాతః' (లొంగుబాటు/పరిచయం ఏర్పడటం) అనే ప్రధాన క్రియపై ఆధారపడి ఉంది కాబట్టి, ఆ పక్షపాత క్రియను అపేక్షించి ఇక్కడ ల్యబ్-ప్రత్యయ నిర్దేశం సమంజసమే అని మల్లినాథుడు వివరించాడు. దీనికి మద్దతుగా ధ్వన్యాలోక వ్యాఖ్యాత లేదా కావ్యశాస్త్రవేత్త అయిన వ్యక్తివివేకకారుని (మహిమభట్టు) వాక్యమైన "సమర్థనీయః ప్రధానోపసర్జనభావస్త్వప్రయోజకః" (ప్రధాన, ఉపసర్జన భావాలను సమర్థించుకోవాలి కానీ అది దోషం కాదు) అనే సూత్రాన్ని ఉదహరించాడు.
• అలంకారం: ఈ శ్లోకంలో 'అతిశయోక్తి అలంకారం' ఉంది. లోకంలో మృత్యువుకు (యమునికి) ఎప్పుడూ, ఎవరివల్లా భయంతో సంబంధం ఉండదు. కానీ ఇక్కడ భయంతో ఏమాత్రం సంబంధం లేని మృత్యువునకు కూడా కర్ణుడిని చూస్తే భయ సంబంధం కలుగుతుందని వర్ణించడం వల్ల, ఇది 'అసంబంధే సంబంధరూపా అతిశయోక్తి' అలంకారంగా మల్లినాథునిచే నిరూపించబడింది.

కిరాతార్జునీయం - తృ తీయ సర్గ - 22వ శ్లోకం

యయా సమాసాదితసాధనేన

సుదుశ్చరామాచరతా తపస్యామ్ ।

ఏతే దురాపం సమవాప్య వీర్య-

మున్మూలితారః కపికేతనేన ॥ ౨౬ ॥

ప్రతిపదార్థం

యయా = ఏ విద్య చేత, సుదుశ్చరామ్ = మిక్కిలి కష్టసాధ్యమైన, తపస్యామ్ = తపశ్చర్యను, ఆచరతా = ఆచరించువాడును (పరమేశ్వరుని గూర్చి తపస్సు చేయువాడును), అత ఏవ = అందువల్లనే, సమాసాదితసాధనేన = పొందబడిన సాధనము (పాశుపతాస్త్రము) కలవాడును, కపికేతనేన = వానరశ్రేష్ఠుడైన హనుమంతుడు ధ్వజచిహ్నముగా గలవాడును అయిన (అర్జునుని చేత), దురాపమ్ = ఇతరులకు లభింప శక్యము కాని, వీర్యమ్ = పరాక్రమమును (తేజస్సును), సమవాప్య = పొంది, ఏతే = పూర్వ శ్లోకములలో చెప్పబడిన భీష్మాదులు, ఉన్మూలితారః = సమూలముగా నాశనము చేయబడగలరో (ఆ విద్యను నీకు ఉపదేశిస్తాను అని వ్యాసుడు ధర్మరాజుతో అంటున్నాడు).

తాత్పర్యం

మహర్షి వేదవ్యాసుడు ధర్మరాజుతో తాను వచ్చిన ప్రయోజనాన్ని, ఇకపై చేయవలసిన కార్యమును గూర్చి చెప్తున్న సందర్భం ఇది. "ఓ ధర్మరాజా! నేను నీకు ఏ విద్యను (ప్రతిస్మృతి విద్యను) ఉపదేశించబోతున్నానో, ఆ విద్య యొక్క సహాయంతో అర్జునుడు పరమేశ్వరుని గూర్చి తీవ్రమైన తపస్సు ఆచరిస్తాడు. ఆ తపస్సు ద్వారా పాశుపతాస్త్రమనే మహాసాధనాన్ని సాధిస్తాడు. హనుమధ్వజుడైన ఆ అర్జునుడు, ఇతరులకు ఏమాత్రం సాధ్యంకాని దివ్యతేజస్సును పొంది, శత్రువులైన ఆ భీష్మ ద్రోణాదులను సమూలముగా పెకలించి వేయగలడు" అని వ్యాసుడు పలికెను.

మల్లినాథ సూరి వ్యాఖ్యాన విశేషాల వివరణ:

• సందర్భ విశేషం: ఈ శ్లోకంలో వ్యాసమహర్షి తాను వచ్చిన ప్రయోజనాన్ని, ఆ తర్వాత చేయవలసిన కార్యాన్ని ఒకే భావంతో కూడిన జంట శ్లోకాల (యుగ్మము) ద్వారా తెలియజేస్తున్నాడు.
• పద వ్యుత్పత్తి - తపస్యామ్: 'తపస్యామ్' (తపస్సును) అనే పదసిద్ధి కోసం "కర్మణో రోమంథతపోభ్యాం వర్తిచరోః" అనే వ్యాకరణ సూత్రం ద్వారా 'క్యఙ్' ప్రత్యయం వచ్చినది. ఆపై "అ ప్రత్యయాత్" అనే సూత్రం చేత స్త్రీలింగంలో 'అ' ప్రత్యయం చేరి 'తపస్యా' అనే రూపం ఏర్పడిందని మల్లినాథుడు వివరించాడు. దీని అర్థం పశుపతిని (శివుని) ఉద్దేశించి తపస్సు చేయడం అని భావం.
• పద వివరణ - కపికేతనేన: 'కపిః' అనగా హనుమంతుడు, 'కేతనమ్' అనగా చిహ్నము లేదా ధ్వజము. హనుమంతుడు ధ్వజముపై చిహ్నముగా కలవాడు 'కపికేతనుడు' అనగా అర్జునుడు అని అర్థం.
• క్రియారూప విచారణ (ఉన్మూలితారః): 'ఉన్మూలితారః' అనేది 'ఉన్మూలయ్' అనే ణ్యంత ధాతువునకు కర్మణి ప్రయోగంలో వచ్చిన 'లుట్' లకార (భవిష్యత్ కాల) రూపం. ఇక్కడ వ్యాకరణ ప్రక్రియలో 'చిణ్వదిడాగమము' వచ్చినప్పటికీ, "అసిద్ధవదత్రాభాత్" అనే సూత్రం ప్రకారం అది అసిద్ధం అవుతుంది. అందువల్ల "ణేరనిటి" అనే సూత్రం ద్వారా 'ణి' లోపం జరుగుతుంది. ఎందుకంటే 'అనిటి' (ఇడాగమ రహిత) అనే నిషేధం దాని నిమిత్తంగానే ఉంది.
• వ్యాకరణ కారిక: ఈ వ్యాకరణ ప్రక్రియను సమర్థిస్తూ మల్లినాథుడు ఒక ప్రాచీన కారికను (శ్లోకాన్ని) ఉదహరించాడు: "చిణ్వద్వృద్ధిర్యుక్చ హంతేశ్చ ఘత్వం దీర్ఘశ్చోక్తో యో మితాం వా చిణీతి । ఇట్ చాసిద్ధస్తేన మే లుప్యతే ణిర్నిట్యశ్చాయం వల్నిమిత్తో విఘాతీ ॥" (చిణ్వద్భావం వల్ల కలిగే వృద్ధి, యుగాగమం, హన్ ధాతువుకు ఘత్వం, మిత్ ధాతువులకు వచ్చే దీర్ఘం, ఇడాగమం అసిద్ధం కావడం వల్ల 'ణి' లోపం ఎలా సంభవిస్తుందో ఈ శ్లోకం వివరిస్తుంది). ఈ విధంగా మల్లినాథుడు 'ఉన్మూలితారః' అనే పద సాధుత్వాన్ని నిరూపించాడు.

కిరాతార్జునీయం - తృ తీయ సర్గ - 23వ శ్లోకం

మహత్త్వయోగాయ మహామహిమ్నా-

మారాధనీం తాం నృప దేవతానామ్ ।

దాతుం ప్రదానోచిత భూరిధామ్నీ-

ముపాగతః సిద్ధిమివాస్మి విద్యామ్ ॥ ౨౩ ॥

ప్రతిపదార్థం

హే నృప = ఓ ధర్మరాజా, మహత్త్వయోగాయ = గొప్ప ఉత్కర్షను (అధిక శక్తిని) పొందుట కొరకు, మహామహిమ్నామ్ = గొప్ప ప్రభావము కలిగిన, దేవతానామ్ = ఇంద్రాది దేవతలను, ఆరాధనీమ్ = ఆరాధించునట్టిదియు (ప్రసన్నము చేసుకొనునట్టిదియు), తామ్ = ప్రసిద్ధమైనట్టియు, భూరిధామ్నీమ్ = గొప్ప ప్రభావము (తేజస్సు) కలదియు అయిన, విద్యామ్ = ఇంద్రమంత్ర రూపమైన ప్రతిస్మృతి విద్యను, సిద్ధిమివ = మూర్తీభవించిన కార్యసిద్ధి వలె ఉన్నదానిని, హే ప్రదానోచిత = దానము చేయుటకు అర్హుడవైన ఓ ధర్మరాజా (ఫలాన్ని అనుభవించే యోగ్యత ఉన్నవాడా), దాతుమ్ = నీకు ఉపదేశించుటకు, ఉపాగతో౽స్మి = ఇక్కడికి వచ్చితిని.

తాత్పర్యం

వ్యాసమహర్షి ధర్మరాజుతో తాను వచ్చిన పరమార్థాన్ని ప్రకటిస్తున్న సందర్భం ఇది. "ఓ రాజా, ప్రదానోచిత! ఈ విద్యను స్వీకరించి, దీని ఫలాన్ని అనుభవించడానికి సర్వవిధాలా యోగ్యుడవు నీవే. మహామహిమాన్వితులైన ఇంద్రాది దేవతలను ప్రసన్నం చేసుకోగల శక్తి, అపారమైన తేజస్సు కలిగిన 'ప్రతిస్మృతి' అనే మహావిద్యను నీకు ఉపదేశించడానికి నేను వచ్చాను. ఈ విద్య ఎలాంటిదంటే, సాధించక ముందే విజయాన్ని చేకూర్చే సాక్షాత్తు కార్యసిద్ధి వలె అంత అమోఘమైనది" అని వ్యాసుడు పలికెను.

విశేషాలు

మల్లినాథుని వ్యాఖ్యాన వివరణ:

• పద వ్యుత్పత్తి - ఆరాధనీమ్: 'ఆరాధ్యతే అనయా ఇతి ఆరాధనీ' (దీనిచేత ఆరాధించబడును) అనే వ్యుత్పత్తితో, కరణార్థంలో 'ల్యుట్' ప్రత్యయం వచ్చి, స్త్రీలింగంలో 'ఙీప్' ప్రత్యయం చేరడం వల్ల 'ఆరాధనీ' అనే రూపం ఏర్పడింది. దీనికి దేవతలను ప్రసన్నం చేసుకునేది అని అర్థం.
• పద వివరణ - భూరిధామ్నీమ్: 'ధామ్నీ' అనే చోట 'ధామన్' శబ్దానికి ప్రభావం అని అర్థం. దీనిని సమర్థిస్తూ విశ్వకోశం నుండి "ధామ దేశే గృహే రశ్మౌ స్థానే జన్మప్రభావయోః" (ధామ శబ్దానికి దేశం, ఇల్లు, కిరణం, స్థానం, జన్మ, ప్రభావం అనే అర్థాలు ఉన్నాయి) అనే వాక్యాన్ని మల్లినాథుడు ఉదహరించాడు. ఇక్కడ "అన ఉపధాలోపినో౽న్యతరస్యామ్" అనే సూత్రం చేత వికల్పంగా 'ఙీప్' ప్రత్యయం వచ్చి 'భూరిధామ్నీమ్' అయినది.
• ఉపమాలంకారం: ఇక్కడ విద్యను 'సిద్ధిమివ' (సాక్షాత్కరించిన సిద్ధి వలె) అని వర్ణించడం ద్వారా ఆ విద్య యొక్క అమోఘత్వాన్ని, తిరుగులేని శక్తిని తెలియజేశారు. ఇక్కడ ఉపమాలంకారం వ్యక్తమవుతోంది.
• సంబోధన విశేషం: ధర్మరాజును 'ప్రదానోచిత' (దానానికి తగిన పాత్రుడైనవాడు) అని సంబోధించడం వెనుక, ఆ విద్య వల్ల కలిగే ఫలాన్ని (విజయాన్ని) అనుభవించే అర్హత కేవలం ధర్మరాజుకే ఉందని వ్యాసుడు భావించడం అని మల్లినాథుడు వివరించాడు.

కిరాతార్జునీయం - తృ తీయ సర్గ - 24వ శ్లోకం

ఇత్యుక్తవంతం వ్రజ సాధయేతి

ప్రమాణయన్వాక్యమజాతశత్రోః ।

ప్రసేదివాంసం తముపాససాద

వసన్నివాంతే వినయేన జిష్ణుః ॥ ౨౪ ॥

ప్రతిపదార్థం

ఇతి = ఈ విధముగా, ఉక్తవంతమ్ = పలికినవాడును, ప్రసేదివాంసమ్ = ప్రసన్నుడైనవాడును అయిన, తమ్ = ఆ వ్యాసమహర్షిని, అజాతశత్రోః = పుట్టిన శత్రువులు లేనివాడైన (ఎవరిపైనా ద్వేషబుద్ధి లేనివాడైన) ధర్మరాజు యొక్క, వ్రజ = (అర్జునుని వైపు తిరిగి) వెళ్ళుము, సాధయ = (కార్యాన్ని) సాధించుము, ఇతి = అనునట్టి, వాక్యమ్ = మాటను, ప్రమాణయన్ = శిరసావహిస్తూ (అంగీకరిస్తూ), జిష్ణుః = జయశీలుడైన అర్జునుడు, అంతే వసన్నివ = గురుకులాశ్రమం చివర నివసించే శిష్యుడి వలె, వినయేన = అణకువతో, ఉపాససాద = సమీపించెను.

తాత్పర్యం

వ్యాసమహర్షి మాట్లాడటం ముగించి, అనుగ్రహ పూర్వకమైన ప్రసన్న వదనంతో ఉన్నప్పుడు, జయశీలుడైన అర్జునుడు ఆ మహర్షిని సమీపించిన సందర్భం ఇది. ధర్మరాజు వ్యాసుని మాటలు విని, అర్జునుడితో "వెళ్ళి కార్యాన్ని సాధించు" అని ఆజ్ఞాపించగా, అన్నగారి మాటను వేదప్రమాణంగా భావించిన అర్జునుడు, గురుకులంలో గురువుగారి పాదాల చెంత నివసించే వినయశీలియైన ఒక ఉత్తమ శిష్యుడి వలె, ఏమాత్రం అహంకారం లేకుండా అత్యంత వినయంతో ఆ వ్యాసమహర్షి చెంతకు వెళ్ళి నిలబడ్డాడు.

విశేషాలు

మల్లినాథుని వ్యాఖ్యాన వివరణ:

• వ్యాకరణ విశేషం - ప్రసేదివాంసమ్: 'ప్రసేదివాంసమ్' అనగా ప్రసన్నుడైన అని అర్థం. ఇక్కడ "భాషాయాం సదవసశ్రువః" అనే సూత్రం ప్రకారం భూతకాలంలో 'క్సు' (కసు) ప్రత్యయం వచ్చి ఈ రూపం సిద్ధించింది.
• పద వివరణ - జిష్ణుః: 'జిష్ణుః' అనగా నిరంతరం జయాన్ని పొందే స్వభావం కలవాడు (అర్జునుడు) అని అర్థం. దీనికి "గ్లాజిస్థశ్చ" అనే సూత్రం చేత 'క్ష్ను' (గ్స్ను) ప్రత్యయం వచ్చి 'జిష్ణుః' అనే రూపం ఏర్పడింది.
• పద వివరణ - అజాతశత్రోః: స్వభావసిద్ధంగానే ఎవరిపైనా శతృత్వము, ద్వేషబుద్ధి లేనివాడు కాబట్టి ధర్మరాజునకు 'అజాతశత్రువు' అనే సంజ్ఞ ఏర్పడిందని మల్లినాథుడు పేర్కొన్నాడు.
• ఉపమాలంకారం: 'అంతే వసన్నివ' అనగా గురుకులాశ్రమంలో నివసించే శిష్యుడి వలె అని అర్థం. దీనిని సమర్థిస్తూ అమరకోశం నుండి "ఛాత్రాంతేవాసినౌ శిష్యే" (ఛాత్రుడు, అంతేవాసి అనేవి శిష్యునికి పేర్లు) అనే నిఘంటు వాక్యాన్ని మల్లినాథుడు ఉదహరించాడు. పరాక్రమవంతుడైన అర్జునుడు వ్యాసుని ముందు ఒక సామాన్య శిష్యుడి వలె వినయంతో నిలబడటాన్ని వర్ణించడం వల్ల ఇక్కడ ఉపమాలంకారం ప్రదర్శితమైంది.

కిరాతార్జునీయం - తృ తీయ సర్గ - 25వ శ్లోకం

నిర్యాయ విద్యాథ దినాదిరమ్యా-

ద్దింబాదివార్కస్య ముఖాన్మహర్షేః ।

పార్థాననం వహ్నికణావదాతా

దీప్తిః స్ఫురత్పద్మమివాభిపేదే ॥ ౨౫ ॥

ప్రతిపదార్థం

అథ = ఆ తర్వాత, వహ్నికణావదాతా = అగ్నికణముల (నిప్పుకణముల) వలె ఉజ్వలమైనదియు (దేవతా సాన్నిధ్యం వల్ల ప్రకాశించునట్టిదియు), విద్యా = ఇంద్రమంత్ర రూపమైన ఆ ప్రతిస్మృతి విద్య అనబడే, దీప్తిః = కాంతి, దినాదిరమ్యాత్ = ఉదయకాలమునందు రమణీయమైన, అర్కస్య = సూర్యుని యొక్క, బింబాదివ = బింబము నుండి వలె, మహర్షేః = వ్యాసమహర్షి యొక్క, ముఖాన్మహర్షేః = ముఖము నుండి, నిర్యాయ = బయటకు వచ్చి, స్ఫురత్పద్మమివ = వికసిస్తున్న పద్మమును వలె ఉన్న, పార్థాననమ్ = అర్జునుని యొక్క ముఖమును, అభిపేదే = ప్రవేశించెను.

తాత్పర్యం

వ్యాసమహర్షి అర్జునునకు విద్యోపదేశం చేసిన క్షణాన్ని వర్ణిస్తున్న సందర్భం ఇది. ఉదయకాలంలో ఎంతో రమణీయంగా ఉండే సూర్యబింబం నుండి సూర్యకిరణాలు వెలువడి, వికసిస్తున్న పద్మాన్ని ఎలా ఆవహిస్తాయో, అలాగే అగ్నిస్ఫులింగాల వలె పరమ పవిత్రంగా, దేదీప్యమానంగా వెలిగిపోతున్న ఆ ప్రతిస్మృతి విద్య, వ్యాసమహర్షి ముఖారవిందం నుండి వెలువడి, వికసించిన పద్మము వంటి అర్జునుని ముఖములోనికి (బుద్ధిలోనికి) ప్రవేశించినది. అనగా అర్జునుడు ఆ విద్యను సంపూర్ణంగా గ్రహించాడు.(కిరాతార్జునీయం - తృ తీయ సర్గ - 25వ శ్లోకం)

విశేషాలు

మల్లినాథుని వ్యాఖ్యాన వివరణ:

• భావ వివరణ - వహ్నికణావదాతా: 'వహ్నికణ' అనగా నిప్పుకణాల వలె ఉజ్వలమైనది అని అర్థం. మంత్రానికి అధిష్ఠాన దేవతా సాన్నిధ్యం ఉండటం వల్లే ఆ విద్య అంతటి దివ్యమైన తేజస్సుతో ప్రకాశిస్తోందని మల్లినాథుడు భావాన్ని స్పష్టం చేశాడు.
• వ్యాకరణ విశేషం - నిర్యాయ: 'నిర్యాయ' (బయటకు వచ్చి) అనే పదం 'నిర్' అనే ఉపసర్గ పూర్వక 'యా' ధాతువునకు వచ్చిన క్త్వార్థక రూపం. ఇక్కడ "సమాసేऽనఞ్పూర్వే క్త్వో ల్యప్" అనే సూత్రం ప్రకారం వ్యతిరేకార్థం లేని సమాసంలో 'క్త్వా' ప్రత్యయానికి బదులుగా 'ల్యప్' ప్రత్యయం వచ్చి 'నిర్యాయ' అని రూపసిద్ధి జరిగింది.
• ఉపమాలంకారం: ఈ శ్లోకంలో అద్భుతమైన పూర్ణోపమాలంకారం ఉంది. ఉపమేయాలైన వ్యాసుని ముఖం, ప్రతిస్మృతి విద్య, అర్జునుని ముఖాలకు... ఉపమానాలైన సూర్యబింబం, సూర్యకాంతి (దీప్తి), వికసించిన పద్మాలను (స్ఫురత్పద్మమ్) సాదృశ్యంగా చూపారు. సూర్యకాంతి పద్మాన్ని చేరినట్లే, వ్యాసుని ముఖం నుండి వెలువడిన విద్యాదీప్తి అర్జునుని ముఖాన్ని ఆశ్రయించిందని వర్ణించడం వల్ల కావ్య సౌందర్యం రెట్టింపైనదని మల్లినాథుడు నిరూపించాడు.

కిరాతార్జునీయం - తృ తీయ సర్గ - 26వ శ్లోకం

యోగం చ తం యోగ్యతమాయ తస్మై

తపఃప్రభావాద్వితతార సద్యః ।

యేనాస్య తత్త్వేషు కృతే౽వభాసే

సమున్మిమీలేవ చిరాయ చక్షుః ॥ ౨౬ ॥

ప్రతిపదార్థం

యోగ్యతమాయ = అన్ని విధాలా అత్యంత అర్హుడైన, తస్మై = ఆ అర్జునునకు, తమ్ = (ముందు చెప్పబోయే మహిమ కలిగిన) ఆ, యోగమ్ చ = ధ్యాన విధానాన్ని కూడా, తపఃప్రభావాత్ = తన తపఃశక్తి వల్ల, సద్యః = వెంటనే (చాలా కాలం శ్రమించకుండానే), వితతార = ఉపదేశించెను, యేన = ఏ యోగం చేత, తత్త్వేషు = చతుర్వింశతి (ఇరవై నాలుగు) తత్త్వములందు, అవభాసే = సాక్షాత్కారము, కృతే (సతి) = కలుగగానే, అస్య = ఈ అర్జునుని యొక్క, చక్షుః = జ్ఞాననేత్రము (కన్ను), చిరాయ = చాలా కాలానికి, సమున్మిమీలేవ = తెరుచుకున్నట్లు అయినది.

తాత్పర్యం

వ్యాసమహర్షి అర్జునునకు మంత్రోపదేశంతో పాటు ధ్యానయోగాన్ని కూడా అనుగ్రహించిన సందర్భం ఇది. ఆ విద్యను గ్రహించడానికి పరమ యోగ్యుడైన అర్జునునకు, వ్యాసుడు తన అపారమైన తపఃప్రభావం వల్ల ఆ నిగూఢ ధ్యాన యోగాన్ని ఒక్కక్షణంలో ఉపదేశించాడు. సాధారణంగా ఎన్నో ఏళ్ళు శ్రమిస్తే గాని అబ్బని ఆ యోగం, వ్యాసుని అనుగ్రహం వల్ల అర్జునుడికి వెంటనే సిద్ధించింది. ఆ యోగశక్తి చేత ప్రకృతి, మహత్తు మొదలైన ఇరవై నాలుగు తత్త్వాల యథార్థ స్వరూపం అర్జునుడికి సాక్షాత్కరించింది. ఆ సమయంలో అతనికి కలిగిన జ్ఞానోదయం, చాలా కాలంగా అంధుడై ఉన్నవాడికి ఒక్కసారిగా దృష్టి లభించి కళ్ళు తెరుచుకున్నట్లుగా అనిపించింది.

విశేషాలు

మల్లినాథుని వ్యాఖ్యాన వివరణ:

• పద వివరణ - యోగమ్: 'యోగ' శబ్దానికి అనేక అర్థాలు ఉన్నాయి. దీనిని సమర్థిస్తూ అమరకోశం నుండి "యోగః సంనేహనోపాయధ్యానసంగతియుక్తిషు" (యోగం అనగా కవచం ధరించడం, ఉపాయం, ధ్యానం, కలయిక, యుక్తి) అనే వాక్యాన్ని ఉదహరించి, ఇక్కడ 'యోగం' అంటే 'ధ్యాన విధి' అని మల్లినాథుడు స్థిరపరిచాడు.
• తత్త్వ వివేచన: 'తత్త్వేషు' అన్న చోట సాంఖ్య శాస్త్ర ప్రసిద్ధమైన 24 తత్త్వాలను మల్లినాథుడు వివరంగా పేర్కొన్నాడు. అవి: మూలప్రకృతి, మహత్తు (బుద్ధి), అహంకారం, మనస్సు, పంచ తన్మాత్రలు (శబ్ద, స్పర్శ, రూప, రస, గంధాలు), పంచ బుద్ధీంద్రియాలు (జ్ఞానేంద్రియాలు), పంచ కర్మేంద్రియాలు, పంచ మహాభూతాలు (పృథివి, ఆపస్, తేజస్సు, వాయువు, ఆకాశం). ఈ ఇరవై నాలుగు తత్త్వాల సాక్షాత్కారం అర్జునుడికి లభించింది.
• అలంకారం (ఉత్ప్రేక్ష): ఇక్కడ 'సమున్మిమీలేవ' (కళ్ళు తెరుచుకున్నట్లుగా) అని వాడటం వల్ల 'ఉత్ప్రేక్షాలంకారం' వ్యక్తమవుతోంది. అనాదిగా ఉన్న అజ్ఞానమనే చీకటిని నశింపజేస్తూ అర్జునుడికి కలిగిన ఆ తత్త్వ సాక్షాత్కారం, పుట్టుకతో గుడ్డివాడైన వ్యక్తికి చాలా కాలం తర్వాత కంటిచూపు రావడం వంటిదని మల్లినాథుడు భావ గంభీరతను వివరించాడు.

కిరాతార్జునీయం - తృ తీయ సర్గ - 27వ శ్లోకం

ఆకారమాశంసితభూరిలాభం

దధానమంతఃకరణానురూపమ్ ।

నియోజయిష్యన్విజయోదయే తం

తపఃసమాధౌ మునిరిత్యువాచ ॥ ౨౭ ॥

ప్రతిపదార్థం

ఆశంసితభూరిలాభమ్ = సూచింపబడిన అపారమైన శ్రేయస్సు (మహాభాగ్యం) కలిగినట్టియు, అంతఃకరణానురూపమ్ = అంతఃకరణ వృత్తియైన ఉత్సాహమునకు అనుకూలమైనట్టియు (ఉత్సాహానికి తగిన పనులను చేయగల సామర్థ్యం ఉన్నట్టియు), ఆకారమ్ = మూర్తిని (శరీరాకృతిని), దధానమ్ = ధరించియున్న, తమ్ = ఆ అర్జునుడిని, మునిః = వ్యాసమహర్షి, విజయోదయే = విజయమే ఫలముగా కలిగిన, తపఃసమాధౌ = తపోనియమము నందు, నియోజయిష్యన్ = నియోగింపవలెనని కోరుకుంటూ, ఇతి = ఈ క్రింది విధముగా, ఉవాచ = పలికెను.

తాత్పర్యం

మంత్ర, ధ్యాన యోగాల ఉపదేశం పూర్తయిన తర్వాత వ్యాసమహర్షి అర్జునుడిని తపస్సుకు సిద్ధం చేస్తూ మాట్లాడిన సందర్భం ఇది. అర్జునుడి శారీరక ఆకృతిని చూడగానే అతను మున్ముందు సాధించబోయే అపారమైన విజయాలు, మహాభాగ్యం స్పష్టంగా సూచించబడుతున్నాయి. అతని హృదయంలోని అచంచలమైన ఉత్సాహానికి తగినట్లుగానే, ఆ ఉత్సాహాన్ని తట్టుకోగల దృఢమైన శరీరం అతనికి ఉంది. అట్టి మహాపురుషుడైన అర్జునుడిని జయాన్ని చేకూర్చే తపోదీక్షలో ప్రవేశపెట్టాలని తలచిన వ్యాసమహర్షి అతనితో ఈ విధంగా మాట్లాడసాగాడు.

విశేషాలు

మల్లినాథుని వ్యాఖ్యాన వివరణ:

• భావ వివరణ - ఆశంసితభూరిలాభమ్: 'ఆశంసితః' అనగా వ్యక్తము చేయబడిన, 'భూరిలాభః' అనగా అనేక శ్రేయస్సులు లేదా లబ్ధి. అర్జునుని బాహ్య ఆకృతిని చూడగానే అతను భవిష్యత్తులో పొందబోయే గొప్ప అదృష్టాలు, జయాలు ముందే తెలుస్తున్నాయని మల్లినాథుడు వివరించాడు.
• లక్షణా వృత్తి - అంతఃకరణ: ఇక్కడ 'అంతఃకరణ' అనే శబ్దం ద్వారా దాని వృత్తియైన 'ఉత్సాహం' (వీరరస ప్రధానమైన ఉత్సాహ శక్తి) లక్ష్యంగా తీసుకోబడింది. ఆ ఉత్సాహానికి అనుగుణంగా, కఠినమైన పనులను సైతం భరించగల సామర్థ్యం ఉన్న శరీరాకృతిని అర్జునుడు కలిగి ఉన్నాడని భావం.
• పద వివరణ - సమాధౌ: 'సమాధి' శబ్దానికి నిఘంటువును సమర్థిస్తూ విశ్వకోశం నుండి "సమాధినియమే ధ్యానే నీవాకే చ సమర్థనే" అనే వాక్యాన్ని ఉదహరించాడు. దీని ప్రకారం ఇక్కడ 'సమాధి' అనగా 'తపోనియమము' అని అర్థం.
• వ్యాకరణ విశేషం - నియోజయిష్యన్: 'నియోజయిష్యన్' అనగా నియోగించాలని కోరుకుంటూ అని అర్థం. ఇక్కడ నియోగించడానికి ఇచ్ఛిస్తున్నాడు అనే అర్థంలో "లట్ శేషే చ" అనే సూత్రం చేత భవిష్యత్ కాలంలో 'లుట్' (లృట్) రాగా, "లృటః సద్వా" అనే సూత్రం ప్రకారం వికల్పంగా 'శతృ' (సత్) ప్రత్యయం వచ్చి 'నియోజయిష్యన్' అనే రూపం సిద్ధించిందని మల్లినాథుడు వ్యాకరణ ప్రక్రియను స్పష్టం చేశాడు.

కిరాతార్జునీయం - తృ తీయ సర్గ - 28వ శ్లోకం

అనేన యోగేన వివృద్ధతేజా

నిజాం పరస్మై పదవీమయచ్ఛన్ ।

సమాచరాచారముపాత్తశస్త్రో

జపోపవాసాభిషవైర్మునీనామ్ ॥ ౨౮ ॥

ప్రతిపదార్థం

అనేన = నాచే ఉపదేశింపబడిన ఈ, యోగేన = ధ్యానయోగము చేత, వివృద్ధతేజాః = మిక్కిలి వృద్ధి పొందిన తేజస్సు కలవాడవై, పరస్మై = శత్రువునకు (ఇతరులకు), నిజామ్ = తనదైన, పదవీమ్ = స్థానమును (ప్రవేశమును), అయచ్ఛన్ = ఇవ్వనివాడవై (శత్రువులు నిన్ను లొంగదీసుకోకుండా జాగ్రత్తపడుతూ), ఉపాత్తశస్త్రో (సన్) = చేత ధరించిన ఆయుధములు కలవాడవై, జపోపవాసాభిషవైః = జపము (స్వాధ్యాయము), ఉపవాసము (అనశనము), అభిషవముల చేత (స్నానముల చేత), మునీనామ్ = మునుల యొక్క, ఆచారమ్ = ఆచారమును, సమాచర = చక్కగా ఆచరించుము.

తాత్పర్యం

వ్యాసమహర్షి అర్జునుడికి తపస్సు చేసే విధానాన్ని, నియమాలను నిర్దేశిస్తున్న సందర్భం ఇది. "ఓ అర్జునా! నేను నీకు ఉపదేశించిన ఈ ధ్యానయోగం ద్వారా నీవు అపారమైన దివ్యతేజస్సును పొందుతావు. తపస్సు చేస్తున్న సమయంలో నీ స్థానంలోనికి గాని, నీ మనస్సులోనికి గాని శత్రువులకు లేదా పరాయి శక్తులకు ఎట్టి ప్రవేశాన్ని ఇవ్వకూడదు. ఎల్లప్పుడూ ఆయుధాలను ధరించే ఉండు. మునులకు విహితమైన జపము (మంత్ర పఠనము), ఉపవాసము (ఆహార నియమము), అభిషవము (త్రికాల స్నానములు) అనే నియమాలతో కూడిన తపోమార్గాన్ని నిష్ఠతో ఆచరించుము" అని వ్యాసుడు ఆజ్ఞాపించెను.

విశేషాలు

మల్లినాథుని వ్యాఖ్యాన వివరణ:

• భావ వివరణ - పదవీమయచ్ఛన్: 'పదవీమ్' అనగా స్థానము లేదా మార్గము. 'పరస్మై ప్రవేశమయచ్ఛన్' అనగా తపస్సులో ఉన్నప్పుడు శత్రువులు తనను ఏమరపాటున లొంగదీసుకోకుండా లేదా ఆక్రమించకుండా తన రక్షణను తాను చూసుకోవడం అని మల్లినాథుడు భావాన్ని స్పష్టం చేశాడు.
• పద వివరణ - జపోపవాసాభిషవైః: మునుల ఆచారాన్ని వివరిస్తూ 'జప' అనగా స్వాధ్యాయము (వేదమంత్ర పఠనము), 'ఉపవాస' అనగా అనశనము (ఆహారం తీసుకోకుండడం), 'అభిషవ' అనగా స్నానము అని మల్లినాథుడు వీటికి సమానార్థక పదాలను ఇచ్చాడు.
• క్షత్రియ తపస్సు: అర్జునుడు మునుల వలె తపస్సు చేయవలసి వచ్చినప్పటికీ, అతను క్షత్రియుడు కాబట్టి 'ఉపాత్తశస్త్రః' (ఆయుధాన్ని ధరించినవాడై) తపస్సు చేయాలని వ్యాసుడు చెప్పినట్లు మల్లినాథుడు విశేషాన్ని గుర్తించాడు.

కిరాతార్జునీయం - తృ తీయ సర్గ - 29వ శ్లోకం

కరిష్యసే యత్ర సుదుశ్చరాణి

ప్రసత్తయే గోత్రభిదస్తపాంసి ।

శిలోచ్చయం చారుశిలోచ్చయం తమే-

ష క్షణాన్నేష్యతి గుహ్యకస్త్వామ్ ॥ ౨౯ ॥

ప్రతిపదార్థం

యత్ర = ఏ పర్వతము నందు, గోత్రభిదః = ఇంద్రుని యొక్క, ప్రసత్తయే = అనుగ్రహము కొరకు, సుదుశ్చరాణి = మిక్కిలి కష్టసాధ్యమైన, తపాంసి = తపస్సులను, కరిష్యసే = చేయబోవుచున్నావో, చారుశిలోచ్చయమ్ = రమణీయమైన శిఖరములు (శిలలు) కలిగిన, తమ్ = ఆ ప్రసిద్ధమైన, శిలోచ్చయమ్ = ఇంద్రకీల పర్వతమునకు, ఏషః = ఈ, గుహ్యకః = యక్షుడు, త్వామ్ = నిన్ను, క్షణాత్ = క్షణకాలములో, నేష్యతి = చేర్చగలడు.

తాత్పర్యం

ఒక ప్రత్యేకమైన పుణ్యక్షేత్రంలో లేదా పర్వతంలో తపస్సు చేస్తేనే సిద్ధి లభిస్తుందనే ఆశయంతో, వ్యాసమహర్షి అర్జునుడికి తపోభూమిని నిర్దేశిస్తున్న సందర్భం ఇది. "ఓ అర్జునా! నీ తండ్రియైన ఇంద్రుని ప్రసన్నం చేసుకోవడం కోసం నీవు ఎక్కడైతే కఠోరమైన తపస్సు చేయవలసి ఉందో, మనోహరమైన సుందర శిఖరాలతో అలరారే ఆ ఇంద్రకీల పర్వతానికి, ఇక్కడ నీ కళ్ళముందే ఉన్న ఈ యక్షుడు నిన్ను క్షణకాలంలో తీసుకువెళ్ళి చేరుస్తాడు" అని వ్యాసుడు పలికెను.

విశేషాలు

మల్లినాథుని వ్యాఖ్యాన వివరణ:

• సందర్భ విశేషం: క్షేత్ర విశేషం వల్లనే తపస్సు వేగంగా సిద్ధిస్తుందనే ఉద్దేశంతో వ్యాసుడు ఇంద్రకీల పర్వతాన్ని సూచించాడని మల్లినాథుడు పేర్కొన్నాడు.
• పద వివరణ - శిలోచ్చయమ్: 'శిలోచ్చయః' అనగా పర్వతము. దీనిని సమర్థిస్తూ అమరకోశం నుండి "అద్రిగోత్రగిరిగ్రావాచలశైలశిలోచ్చయాః" అనే పర్యాయపద శ్లోకాన్ని ఉదహరించి, ఇక్కడ దీని అర్థం 'ఇంద్రకీల పర్వతము' అని మల్లినాథుడు నిరూపించాడు.
• సర్వనామ ప్రయోగ విశేషం (ఏషః): శ్లోకంలో యక్షుడిని నిర్దేశిస్తూ 'ఏషః' (వీడు/ఈయన) అనే వర్తమాన సర్వనామాన్ని వాడారు. వ్యాసుడు ఈ మాట అంటున్న సమయంలోనే ఆ యక్షుడు సాక్షాత్తు అక్కడ ప్రత్యక్షమయ్యాడు కాబట్టే, ముందే ఎదురుగా ఉన్నవాడిని చూపినట్లు 'ఏషః గుహ్యకః' అని నిర్దేశించడం జరిగిందని మల్లినాథుడు వివరించాడు. 'గుహ్యకః' అనగా యక్షుడు.

కిరాతార్జునీయం - తృ తీయ సర్గ - 30వ శ్లోకం

ఇతి బ్రువాణేన మహేంద్రసూనుం

మహర్షిణా తేన తిరోబభూవే ।

తం రాజరాజానుచరో౽స్య సాక్షా-

త్ప్రదేశమాదేశమివాధితస్థౌ ॥ ౩౦ ॥

ప్రతిపదార్థం

ఇతి = ఈ విధముగా, మహేంద్రసూనుమ్ = ఇంద్రపుత్రుడైన అర్జునుడితో, బ్రువాణేన = పలుకుచున్నట్టి, తేన = ఆ, మహర్షిణా = వ్యాసమహర్షి చేత, తిరోబభూవే = అంతర్ధానము కాబడెను (మహర్షి అంతర్థానమయ్యాడు), రాజరాజానుచరః = యక్షరాజైన కుబేరుని యొక్క సేవకుడైన ఆ యక్షుడు, అస్య = ఈ ముని యొక్క, ఆదేశమివ = ఆజ్ఞను వలె, సాక్షాత్ = ప్రత్యాక్షముగా, తమ్ ప్రదేశమ్ = అర్జునుడు ఉన్న ఆ స్థానమును, అధితస్థౌ = ఆశ్రయించెను (చేరుకొనెను).

తాత్పర్యం

వ్యాసమహర్షి అర్జునుడికి ఉపదేశం ముగించి అంతర్థానమవ్వడం, యక్షుడు కార్యోన్ముఖుడు కావడం వర్ణించబడిన సందర్భం ఇది. ఇంద్రకుమారుడైన అర్జునుడితో ఈ విధంగా చెప్తూనే, ఆ వ్యాసమహర్షి అక్కడికక్కడే అదృశ్యుడైపోయాడు. ఆ వెంటనే, కుబేరుని సేవకుడైన ఆ యక్షుడు, ఆ మహర్షి ఇచ్చిన ఆజ్ఞ ఎంత సత్యమైనదో అంతే సత్యంగా, సాక్షాత్తు వ్యాసుని ఆజ్ఞే మూర్తీభవించిందా అన్నట్లుగా అర్జునుడు ఉన్న ఆ ప్రదేశాన్ని (హిమవత్ ప్రదేశాన్ని లేదా అర్జునుడి సమీపాన్ని) ఆశ్రయించి నిలబడ్డాడు.

విశేషాలు

మల్లినాథుని వ్యాఖ్యాన వివరణ:

• వ్యాకరణ విశేషం - బ్రువాణేన: ఇక్కడ భూతకాలంలో జరగబోయే అంతర్ధానాన్ని చెప్తూ 'బ్రువాణేన' (పలుకుచున్నట్టి) అనే వర్తమానార్థక శానచ్ ప్రత్యయాన్ని వాడారు. దీనికి "వర్తమానసామీప్యే" అనే వ్యాకరణ సూత్రం ప్రకారం... అంతర్ధానం అవ్వడం అనేది ఏమాత్రం ఆలస్యం లేకుండా వెంటనే జరిగిందని (త్వరను) సూచించడానికి భూతకాలానికి బదులుగా వర్తమానవత్ ప్రయోగం జరిగిందని మల్లినాథుడు వివరించాడు.
• క్రియారూప విచారణ - తిరోబభూవే: 'తిరోబభూవే' అనేది 'తిరస్' ఉపసర్గ పూర్వక 'భూ' ధాతువునకు భావే ప్రయోగంలో (కర్మరహిత స్థితిలో) వచ్చిన 'లిట్' లకార రూపం. దీనికి 'అంతర్దధే' (అదృశ్యమయ్యాడు) అని అర్థం.
• పద వివరణ - రాజరాజ: 'రాజరాజః' అనగా యక్షులకు రాజైన కుబేరుడు. దీనిని సమర్థిస్తూ విశ్వకోశం నుండి "రాజా ప్రభౌ నృపే చంద్రే యక్షే క్షత్రియశక్రయోః" (రాజ శబ్దానికి ప్రభువు, రాజు, చంద్రుడు, యక్షుడు, క్షత్రియుడు, ఇంద్రుడు అనే అర్థాలు ఉన్నాయి) అనే వాక్యాన్ని ఉదహరించాడు. యక్షులకు రాజు కాబట్టి కుబేరుడు రాజరాజు, అతని అనుచరుడు (సేవకుడు) కాబట్టి యక్షుడిని 'రాజరాజానుచరః' అన్నారు.
• వ్యాకరణ సూత్రం (షత్వ విధి): 'అధితస్థౌ' అనే రూపంలో 'స్థా' ధాతువునకు లిట్ లకారంలో ద్విత్వము వచ్చిన తర్వాత, "స్థాదిష్వభ్యాసేన చాభ్యాసస్య" అనే సూత్రం ప్రకారం సకారానికి షకారంగా మారి 'అధితస్థౌ' అనే రూపం సిద్ధించిందని మల్లినాథుడు వ్యాకరణ ప్రక్రియను నిరూపించాడు.
• ఉపమాలంకారం: యక్షుడు వ్యాసుని ఆజ్ఞ వలె (ఆదేశమివ) ఆ ప్రదేశాన్ని అధిష్ఠించాడని చెప్పడం ద్వారా, మహర్షి వాక్కు ఎంత అమోఘమైనదో, యక్షుడు కూడా అంతే అప్రమత్తంగా ఆ ఆజ్ఞను పాలించడానికి సిద్ధమయ్యాడని ఉపమాలంకారం ద్వారా వర్ణించబడింది.