కిరాతార్జునీయం - 17వ సర్గ 01 -64

 కిరాతార్జునీయం - 17వ సర్గ లోని శ్లోకాలకు, మల్లినాథసూరి ‘ఘంటాపథ’ వ్యాఖ్యానాన్ని అనుసరించి ప్రతిపదార్థం తాత్పర్యం మరియు విశేషాలు

శ్లోకం 1

అథా పదాముద్ధరణక్షమేషు మిత్రేష్వివ అస్త్రేషు తిరోహితేషు ।

ధృతిం గురుశ్రీః గురుణాభిపుష్యన్ స్వపౌరుషేణేవ శరాసనేన ॥

ప్రతిపదార్థం

అథ = ఆ తర్వాత (జలలక్ష్మిని తిరిగి పొందగోరిన పిదప), ఆపదామ్ = ఆపదలను, ఉద్ధరణక్షమేషు = నివారించడంలో సమర్థములైనట్టియు, మిత్రేషు ఇవ = స్నేహితుల వలె ఉన్నట్టియు, అస్త్రేషు = ప్రస్వాపనాది అస్త్రములు, తిరోహితేషు = అంతర్ధానం అయిపోగా, గురుశ్రీః = మిక్కిలి వృద్ధి చెందిన శోభతో కూడిన అర్జునుడు, గురుణా = గొప్పదైన, స్వపౌరుషేణ ఇవ = తన పౌరుషము వలెనే ఉన్న, శరాసనేన = ధనస్సు చేత, ధృతిమ్ = ధైర్యమును, అభిపుష్యన్ = వృద్ధి చేసుకొనుచు (ధైర్యమును అవలంబించెను).

తాత్పర్యం

ఆపదలను తొలగించగల ఆప్తమిత్రుల లాంటి అస్త్రాలన్నీ అంతర్ధానమైపోయిన తర్వాత, గొప్ప తేజస్సు గల అర్జునుడు తన సొంత పౌరుషం లాగా ప్రకాశిస్తున్న ధనస్సును చూసుకుని ధైర్యాన్ని వృద్ధి చేసుకున్నాడు. ఇంకా ధనుస్సు, పౌరుషం నా దగ్గర ఉండగా ఈ కిరాతుడు ఎంతటివాడు అనే ధీమాతో ఆయన నిలిచాడు.

విశేషాలు (మల్లినాథీయ వ్యాఖ్యాన అనువాదం)

• వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: అస్త్రాలు అంతర్ధానమైన తర్వాత, ప్రస్వాపనాది అస్త్రములు ఆపదలను నివారించగల స్నేహితుల వంటివని మల్లినాథులు పేర్కొన్నారు. 'గురుశ్రీః' అంటే ప్రవృద్ధమైన శోభాసంపద కలవాడని అర్థం. "పద్మా మా లక్ష్మీః శ్రీర్నిగద్యతే" అని శాశ్వత నిఘంటువు ప్రమాణంగా శ్రీ శబ్దానికి లక్ష్మి లేదా శోభ అని అర్థం చెప్పారు.
• ఛందస్సు: ఉపజాతి ఛందస్సు. ధనస్సును పౌరుషంతో పోల్చడం వల్ల ఇక్కడ ఉత్ప్రేక్షా/ఉపమాలంకార చ్ఛాయలు ఉన్నాయి.

శ్లోకం 2

భూరిప్రభావేణ రణాభియోగాత్ ప్రీతో విజిహ్మశ్చ తదీయవృద్ధ్యా ।

స్పష్టో౽ప్యవిస్పష్టవపుఃప్రకాశః సర్పన్మహాధూమ ఇవాద్రివహ్నిః ॥

ప్రతిపదార్థం

భూరిప్రభావేణ = గొప్ప ప్రభావం కలిగిన కిరాతునితో (శివునితో), రణాభియోగాత్ = యుద్ధం లభించినందువల్ల, ప్రీతః = సంతోషించినవాడును, తదీయవృద్ధ్యా = ఆ శత్రువు యొక్క వృద్ధి (పరాక్రమాతిశయం) చేత, విజిహ్మః చ = కాంతిహీనుడును (చింతాక్రాంతుడును) అయినట్టియు, స్పష్టః అపి = తన తేజస్సు చేత స్పష్టముగా వెలుగుచున్నప్పటికిని, అవిస్పష్టవపుఃప్రకాశః = స్పష్టము కాని శరీర కాంతి కలవాడై, సర్పన్ = వ్యాపిస్తున్న, మహాధూమః = గొప్ప పొగతో కూడిన, అద్రివహ్నిః ఇవ = పర్వతాగ్రం మీది మంట వలె, స్థితః = ఉండెను.

తాత్పర్యం

మహాప్రభావశాలి అయిన కిరాతుడితో యుద్ధం తటస్థించినందుకు అర్జునుడు సంతోషించాడు, కానీ ఆ శత్రువు పరాక్రమం క్షణక్షణకూ పెరుగుతుండటం చూసి కొంచెం వివర్ణుడయ్యాడు. ఆ సమయంలో ఆయన తేజస్సుతో వెలుగుతున్నా, లోపలి చింత వల్ల పొగతో కప్పబడిన పర్వతారణ్య అగ్ని వలె అస్ఫుటంగా ప్రకాశించాడు.

విశేషాలు (మల్లినాథీయ వ్యాఖ్యాన అనువాదం)

• వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: శత్రువు యొక్క పరాక్రమ వృద్ధి చేత విజిహ్మడు అనగా విచ్ఛాయుడు (కాంతి తగ్గినవాడు) అయ్యాడని మల్లినాథులు వివరించారు. ప్రజ్వరిల్లుతున్నా పొగ వల్ల సరిగా కనిపించని పర్వత అగ్నితో అర్జునుడిని పోల్చారు. ఇక్కడ పాఠాంతరాలుగా 'ప్రభావో', 'ప్రభావే', 'ప్రభావం' అనేవి ఉన్నాయని గమనించారు.
• అలంకారం: ఇవ శబ్దం వాడటం వల్ల ఇక్కడ ఉపమాలంకారం స్పష్టంగా ఉంది.

శ్లోకం 3

తేజః సమాశ్రిత్య పరైరహార్యం నిజం మహన్మిత్రమివోరుధైర్యమ్ ।

ఆసాదయన్నస్ఖలితస్వభావం భీమే భుజాలంబమివారిదుర్గే ॥

ప్రతిపదార్థం

పరైః = శత్రువుల చేత, అహార్యమ్ = భేదించడానికి వీలుకాని, నిజమ్ = తనదైన, మహత్ = గొప్పదైన, తేజః = వీర్యమును, మిత్రమ్ ఇవ = స్నేహితుని వలె, సమాశ్రిత్య = ఆశ్రయించి, భీమే = భయంకరమైన, అరిదుర్గే = శత్రు సంకటము నందు, అస్ఖలితస్వభావమ్ = చలించని స్వభావము కలిగినట్టియు, ఉరు = మిక్కిలి గొప్పదైన, ధైర్యమ్ = ధైర్యమును, భుజాలంబమ్ ఇవ = హస్తావలంబనము (చేతి ఊతం) వలె, ఆసాదయన్ = పొందుచున్నవాడై (అర్జునుడు నిలిచెను).

తాత్పర్యం

శత్రువుల చేత అజేయమైన తన సొంత పరాక్రమాన్ని ఒక మిత్రుడి లాగా ఆశ్రయించి, భయంకరమైన శత్రు సంకటంలో కూడా చలించని స్వభావం గల గొప్ప ధైర్యాన్ని చేతి ఊతం లాగా చేజిక్కించుకుని, మహావీరుడైనందున అర్జునుడు ధైర్యాన్ని విడవకుండా నిలిచాడు.

విశేషాలు (మల్లినాథీయ వ్యాఖ్యాన అనువాదం)

• వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: పరైః అనగా అరిభిః (శత్రువుల చేత) అహార్యం అంటే అభేద్యమైన తేజస్సును మిత్రునితో పోల్చారు. భీమే అనగా భయానకే, అరిదుర్గే అనగా శత్రుసంకటంలో, అస్ఖలితస్వభావం అంటే అచలశీలమైన ఉరు (మహత్) ధైర్యాన్ని భుజాలంబం (హస్తావష్టంభం) లాగా ఆశ్రయించాడని మల్లినాథుల వివరణ. ఈ సంకటంలో కూడా మహావీరుడైనందున ధైర్యాన్ని వీడలేదని భావం.

శ్లోకం 4

వంశోచితత్వాదభిమానవత్యా సంప్రాప్తయా సంప్రియతామసుభ్యః ।

సమక్షమాదిత్సితయా పరేణ వధ్వేవ కీర్త్యా పరితప్యమానః ॥

ప్రతిపదార్థం

వంశోచితత్వాత్ = తన వంశానికి తగినదైనందువల్ల, అభిమానవత్యా = అభిమానము కలిగినట్టియు (అభిమానానికి నిలయమైనట్టియు), అసుభ్యః అపి = ప్రాణాల కంటే కూడా, సంప్రియతామ్ = ఎక్కువ ప్రీతిని, సంప్రాప్తయా = పొందినట్టియు, పరేణ = శత్రువు చేత, సమక్షమ్ = కళ్ల ముందే, ఆదిత్సితయా = అపహరించాలని కోరబడుతున్నట్టియు, కీర్త్యా = కీర్తి అనే హేతువు చేత, వధ్వా ఇవ = కులవధువు చేత వలె, పరితప్యమానః = మిక్కిలి సంతాపము పొందుచున్నవాడై (ఉండెను).

తాత్పర్యం

సత్కులాభిమానం కలిగి, ప్రాణాల కంటే ప్రియమైనదై, తన వంశానికి తగినదైన కులవధువును శత్రువు కళ్ల ముందే బలాత్కారంగా లాక్కోవాలని చూస్తుంటే భర్త ఎంతగా తపిస్తాడో; తన కళ్ల ముందే కీర్తిని కిరాతుడు హరించాలని చూస్తుండటంతో అర్జునుడు కీర్తిని వధువుగా భావించి అంతగా పరితపించిపోయాడు.

విశేషాలు (మల్లినాథీయ వ్యాఖ్యాన అనువాదం)

• వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: 'అభిమానవత్యా' అనే పదానికి అభిమానాస్పదమైన అని అర్థం చెప్తూ, లౌకిక వధువు పక్షంలో కులశీలాది అభిమానం కలదని అర్థం చెప్పారు. 'సమక్షం' అనగా అక్ష్యగ్రతః (కళ్ల ముందే) అని అర్థం చెబుతూ, 'అవ్యయీభావే శరత్ప్రభృతిభ్యః' అనే సూత్రం ప్రకారం సమాసాంత టచ్ ప్రత్యయం వచ్చిందని వ్యాకరణ విశేషాన్ని తెలిపారు. 'ఆదిత్సితయా' అనగా ఆజిహీర్షితయా (గ్రహింపవలెనని కోరబడినదై) అని అర్థం. ఇక్కడ తృతీయ విభక్తి హేత్వర్థంలో వచ్చిందని "హేతౌ" సూత్రాన్ని ఉదహరించారు (కన్యయా శోకః అన్నట్లు). ఇక్కడ 'సుప్రియతాం' అనే పాఠాంతరం కూడా ఉంది.

శ్లోకం 5

పతిం నగానామివ బద్ధమూలమున్మూలయిష్యంతరసా విపక్షమ్ ।

లఘుప్రయత్నం నిగృహీతవీర్యస్త్రిమార్గగావేగ ఇవేశ్వరేణ ॥

ప్రతిపదార్థం

నగానాం పతిమ్ = పర్వతరాజైన హిమవంతుని వలె, బద్ధమూలమ్ = గట్టిగా నాటుకున్న పునాది కలిగిన, విపక్షమ్ = శత్రువును, తరసా = బలము చేత, ఉన్మూలయిష్యన్ = పెకలించివేయాలని కోరుచున్నవాడును, ఈశ్వరేణ = శివుని చేత, లఘుప్రయత్నమ్ = అల్పప్రయాసతో కూడినట్లుగా, నిగృహీతవీర్యః = అణచబడిన పరాక్రమము (అస్త్రశక్తి) కలవాడై, ఈశ్వరేణ = శివుని చేత, నిగృహీతవీర్యః = అణచబడిన శక్తి గల, త్రిమార్గగావేగః ఇవ = గంగానది యొక్క ప్రవాహవేగము వలె, స్థితః = ఉండెను.

తాత్పర్యం

పర్వతరాజు లాగా సుస్థిరంగా ఉన్న శత్రువును తన బలంతో సమూలంగా పెకలించివేయాలని అర్జునుడు తలపడ్డాడు. కానీ, పూర్వం ఆకాశం నుండి పడుతున్న గంగానది వేగాన్ని శివుడు తన జటాజూటంలో అనాయాసంగా బంధించినట్లుగా, ఇప్పుడు కిరాతరూపి అయిన శివుడు అర్జునుడి అస్త్రశక్తినంతటినీ చాలా సులువుగా అణచివేశాడు.

విశేషాలు (మల్లినాథీయ వ్యాఖ్యాన అనువాదం)

• వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: 'నగానాం పతిం' అనగా హిమవంతుని వంటివాడని అర్థం. 'త్రిమార్గగా' అంటే మూడు మార్గాలలో వెళ్లే గంగ అని చెబుతూ ఇది ఉత్తరపద సమాసమని పేర్కొన్నారు. 'లఘుప్రయత్నం' అనగా అల్పప్రయాసతో శివుడు అర్జునుడి అస్త్రశక్తిని నిగ్రహించాడని (హతాస్త్రశక్తిః) వివరించారు.
• పౌరాణిక గాథ: పూర్వం హిమవత్పర్వతాన్ని బద్దలు చేయడానికి ఆకాశం నుండి పడుతున్న గంగా ప్రవాహాన్ని గంగాధరుడు తన జటాజూటంతో నిగ్రహించాడనే పౌరాణిక కథను (పౌరాణీ కథా) మల్లినాథులు ఇక్కడ స్మరించారు. ఆ కథతో ప్రస్తుత సందర్భాన్ని చక్కగా పోల్చారు.

శ్లోకం 6

సంస్కారవత్త్వాద్ రమయత్సు చేతః ప్రయోగశిక్షాగుణభూషణేషు । జయం యథార్థేషు శరేషు పార్థః శబ్దేషు భావార్థమివాశశంసే ॥

ప్రతిపదార్థం

పార్థః = అర్జునుడు, సంస్కారవత్త్వాత్ = (శరముల పక్షంలో) బాగుగా సంస్కరింపబడి తీర్చబడినవి కావడం వల్ల, (శబ్దముల పక్షంలో) సాధుత్వము లేదా వ్యుత్పత్తి కలిగి ఉండటం వల్ల, చేతః = మనస్సును, రమయత్సు = సంతోషపెట్టుచున్నట్టియు, ప్రయోగశిక్షాగుణభూషణేషు = (శరముల పక్షంలో) సంధాన-మోక్షాది రూప ప్రయోగము, అభ్యాసరూప శిక్ష, అల్లెతాడు లేదా పరాక్రమాతిశయము అను గుణములే భూషణములుగా కలిగినట్టియు, (శబ్దముల పక్షంలో) ప్రయుక్త వ్యవహారము, ఉచ్చారణాభ్యాసము, శ్లేష-ప్రసాదాది గుణములే ఆభరణములుగా కలిగినట్టియు, యథార్థేషు = (శరముల పక్షంలో) శత్రువులను హింసించుట అను సార్థక స్వభావము కలిగినట్టియు, (శబ్దముల పక్షంలో) నియతమైన అర్థము కలిగినట్టియు, శరేషు = బాణముల నందు, శబ్దేషు = పదముల నందు, భావార్థమ్ ఇవ = ప్రవృత్తి నిమిత్తమైన ముఖ్యార్థమును వలె, జయమ్ = విజయమును, ఆశశంసే = కోరుకొనెను.

తాత్పర్యం

వ్యాకరణ సంస్కారము కలిగి, శ్లేషాది గుణములతో ఒప్పి, నిశ్చితమైన అర్థాన్ని సాధించే శబ్దాల ద్వారా పండితులు తమకు కావలసిన ముఖ్యార్థాన్ని ఎలా సాధిస్తారో; అలాగే మంచి నిరుపహత సంస్కారము కలిగి, సంధాన విద్యాభ్యాస విశేషాలతో కూడి, శత్రు సంహారక శక్తినే యథార్థ రూపంగా కలిగిన తన బాణాల ద్వారా అర్జునుడు విజయాన్ని సాధించాలని ఆశించాడు.

విశేషాలు (మల్లినాథీయ వ్యాఖ్యాన అనువాదం)

• వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: ఇక్కడ శరాలకు, శబ్దాలకు మధ్య చక్కని శ్లేషను మల్లినాథులు వివరించారు. శరాల పక్షంలో సంస్కారమనగా బాణాలను తీర్చిదిద్దడం; శబ్దాల పక్షంలో సాధుత్వం లేదా వ్యుత్పత్తి అని అర్థం. అసత్య శబ్దాల ప్రయోగం నిషిద్ధం కాబట్టి సాధుత్వమే ఇక్కడ సంస్కారం. ప్రయోగమనగా బాణాన్ని సంధించి విడవడం; శిక్ష అనగా అభ్యాసం; గుణమనగా వింటినారి లేదా బాణ విశేషం. శబ్దాల పక్షంలో ప్రయోగమంటే పెద్దల వ్యవహారం; గుణమంటే శ్లేష, ప్రసాదం మొదలైన కావ్యగుణాలు లేదా ఉచ్చారణ స్థానాలు. 'శర' అనే పదానికి "శృణ్వంతి హింసంతి ఇతి శరాః" (హింసించేవి కాబట్టి శరాలు) అని వ్యుత్పత్తిని చూపారు. శబ్దాల ద్వారా అర్థాన్ని సాధించినట్లు, శరాల ద్వారా విజయాన్ని సాధించాలని అర్జునుడు కోరుకున్నాడని భావం. 'ఆశశంసే' అనునది ఇచ్చార్థంలో ఆత్మనేపద రూపమని వ్యాకరణ విశేషం.
• అలంకారం: శ్లేషోపమాలంకారం. ఇక్కడ 'జయార్థేషు' అనే పాఠాంతరం కూడా ఉంది.

శ్లోకం 7

భూయః  సమాధాన వివృద్ధతేజా నైవం పురా యుధ్ధమితి వ్యథావాన్ । స నిర్వవామాస్రమమర్షనున్నం విషం మహానాగ ఇవేక్షణాభ్యామ్ ॥

ప్రతిపదార్థం

భూయః = మరల, సమాధానేన = యుద్ధము నందు మనస్సును ఏకాగ్రం చేయడం చేత, వివృద్ధతేజాః = పెంపొందిన పరాక్రమము కలవాడును, పురా = పూర్వము జరిగిన, యుధ్ధమ్ = యుద్ధము, ఏవమ్ = ఈ విధముగా (శక్తిని హరించేదిగా), న = కాలేదు, ఇతి = అని, వ్యథావాన్ = మనస్తాపము చెందినవాడును అయిన, సః = ఆ అర్జునుడు, మహానాగః = పెద్ద సర్పము, ఈక్షణాభ్యామ్ = తన కండ్ల నుండి, విషమ్ ఇవ = విషమును వలె, అమర్షనున్నమ్ = కోపము చేత ప్రేరేపింపబడిన, అస్రమ్ = కన్నీటిని, నిర్వవామ = కార్చెను (బయటకు విడిచెను).

తాత్పర్యం

మరల మనస్సును కుదుటపరుచుకుని పరాక్రమాన్ని పెంచుకున్న అర్జునుడు, "పూర్వం జరిగిన యుద్ధాలేవీ ఇంత కష్టతరంగా, నా అస్త్రశక్తిని క్షీణింపజేసేవిగా లేవే!" అని మిక్కిలి పరితపించాడు. అప్పుడు ఆయన క్రోధావేశం వల్ల, ఒక మహాసర్పం తన కండ్ల నుండి విషాన్ని చిమ్మినట్లుగా, నేత్రాల నుండి అశ్రువులను రాల్చాడు.

విశేషాలు (మల్లినాథీయ వ్యాఖ్యాన అనువాదం)

• వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: 'సమాధానేన' అనగా యుద్ధం కొరకై మనస్సును వ్యవస్థాపన చేయడం ద్వారా పెరిగిన ప్రతాపం కలవాడని మల్లినాథులు అర్థం చెప్పారు. 'వ్యథావాన్' అనగా శక్తి క్షీణించినందుకు కలిగిన పరితాపం కలవాడు. 'అస్రమ్' అనగా అశ్రువు (కన్నీరు). 'నిర్వవామ' అనగా బయటకు విడవడం. సత్వగుణ ప్రధానులైన ఉత్తమ వీరులలో రౌద్రరస పరిపోషం జరిగినప్పుడు కూడా అశ్రువులు రావడం రససిద్ధాంతానుగుణమే అని మల్లినాథులు ఇక్కడ "సాత్త్వికానాం రససాధారణ్యాద్రౌద్రే౽శ్రూద్యోక్తిః" అని సమర్థించారు.
• అలంకారం: ఉపమాలంకారం. 'భూయః' స్థానంలో 'శనైః' అనే పాఠాంతరం ఉంది.

శ్లోకం 8

తస్యాహవాయసవిలోలమౌలేః సంరంభతామ్రాయతలోచనస్య । నిర్వాపయిష్యన్నివ రోషతప్తం ప్రస్నాపయామాస ముఖం నిదాఘః ॥

ప్రతిపదార్థం

ఆహవాయాసవిలోలమౌలేః = యుద్ధ పరిశ్రమ వల్ల జారిన జుట్టుముడి కలిగినట్టియు, సంరంభతామ్రాయతలోచనస్య = కోపము చేత ఎర్రబడినట్టియు విశాలమైనట్టియు నేత్రములు కలిగినట్టియు, తస్య = ఆ అర్జునుని యొక్క, రోషతప్తమ్ = క్రోధము చేత తపించిపోయిన, ముఖమ్ = ముఖమును, నిదాఘః = చెమట (వేడిమి), నిర్వాపయిష్యన్ ఇవ = చల్లబరచాలని కోరుచున్నట్లుగా, ప్రస్నాపయామాస = తడిపెను (స్వేదమును పుట్టించెను).

తాత్పర్యం

యుద్ధంలో అలసట వల్ల అర్జునుడి జుట్టుముడి వీడిపోయింది. కోపంతో ఆయన కండ్లు ఎర్రబడి, విశాలమయ్యాయి. క్రోధావేశంతో వేడెక్కిపోయిన ఆయన ముఖాన్ని చల్లబరచడానికా అన్నట్లు, ఆయన ముఖంపై చెమట బిందువులు దట్టంగా పట్టి ముఖాన్ని పూర్తిగా తడిపివేశాయి.

విశేషాలు (మల్లినాథీయ వ్యాఖ్యాన అనువాదం)

• వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: 'మౌలి' అనగా అమరకోశం ప్రకారం "చూడా కిరీటం కేశాశ్చ సంయతా మౌలయస్త్రయః" - జుట్టుముడి, కిరీటం, కేశబంధం అని అర్థం. ఇక్కడ జారిన కేశబంధం అని అర్థం. 'సంరంభః' అనగా కోపమని విశ్వనిఘంటువు ప్రమాణంగా చెప్పారు. 'నిదాఘః' అనగా చెమట (ఘర్మః). 'నిర్వాపయిష్యన్' అనగా శిశిరీకరిష్యన్ (చల్లబరచడానికి) అని అర్థం. చెమట పట్టడాన్ని, వేడెక్కిన ముఖాన్ని చల్లబరచడానికి చేసిన అభిషేకంగా ఉత్ప్రేక్షించారు. 'ప్రస్నాపయామాస' అనే రూపంలో స్నా ధాతువుకు హ్రస్వవికల్పం వల్ల ఈ రూపం సిద్ధించిందని వ్యాకరణ విశేషాన్ని తెలిపారు.
• అలంకారం: ఉత్ప్రేక్షాలంకారం. 'నిర్వాపయిష్యన్' స్థానంలో 'నివాపయిష్యన్' అనే పాఠాంతరం ఉంది.

శ్లోకం 9

క్రోధాంధకారాంతరితో రణాయ భ్రూభేదరేఖాః స బభార తిస్రః । ఘనోపరుధ్ధః ప్రభవాయ వృష్టేరూర్ధ్వాంశురాజీరివ తిగ్మరశ్మిః ॥

ప్రతిపదార్థం

క్రోధాంధకారాంతరితః = కోపమనే చీకటి చేత కప్పబడినవాడైన, సః = ఆ అర్జునుడు, రణాయ = యుద్ధ ప్రవృత్తి కొరకై, తిస్రః = మూడు, భ్రూభేదరేఖాః = బొమముడి రేఖలను, ఘనోపరుధ్ధః = మేఘాల చేత కప్పబడిన, తిగ్మరశ్మిః = సూర్యుడు, వృష్టేః = వర్షము యొక్క, ప్రభవాయ = కురియుట కొరకై, తిస్రః = మూడు, ఊర్ధ్వాంశురాజీః ఇవ = పైకి ప్రసరించే కిరణాల వరుసలను వలె, బభార = వహించెను (ధరించెను).

తాత్పర్యం

కోపమనే కటిక చీకటి ఆవరించిన అర్జునుడు యుద్ధోత్సాహంతో తన నుదుట మూడు బొమముడి రేఖలను ధరించాడు. అది ఎలా ఉందంటే, దట్టమైన మేఘాల చాటున దాక్కున్న సూర్యుడు వర్షం పడబోయే ముందు పైకి ప్రసరింపజేసే మూడు నిలువు కిరణాల వరుసల వలె ప్రకాశించింది.

విశేషాలు (మల్లినాథీయ వ్యాఖ్యాన అనువాదం)

• వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: కోపాన్ని చీకటితో పోల్చారు. 'తిగ్మరశ్మిః' అనగా సూర్యుడు. సూర్యుడి చుట్టూ ఊర్ధ్వ కిరణ రేఖలు కనిపించడం రాబోయే వర్షానికి సూచన అని శాస్త్రసమ్మతమైన ఆగమ విశేషాన్ని మల్లినాథులు ఇక్కడ పేర్కొన్నారు ("అర్కస్య ఊర్ధ్వాంశురేఖోదయో వృష్టిలింగమితి ఆగమః"). అలాగే అర్జునుడి నుదుట వెలసిన మూడు భ్రూభంగ రేఖలు రాబోయే ఘోర యుద్ధానికి సూచనలని భావం.
• అలంకారం: ఉపమాలంకారం. ఇక్కడ 'భ్రూభంగ', 'ఘనావరుద్ధః', 'ధర్మరశ్మిః' అనే పాఠాంతరాలు కలవు.

శ్లోకం 10

స ప్రధ్వనయ్యంబుదనాది చాపం హస్తేన దిజ్నాగ ఇవాద్రిశృంగమ్ । బలాని శంభోరిషుభిస్తతాప చేతాంసి చింతాభిరివాశరీరః ॥

ప్రతిపదార్థం

సః = ఆ అర్జునుడు, అంబుదనాది = మేఘం వలె గర్జించే, చాపమ్ = వింటిని, దిజ్నాగః = దిగ్గజము, అద్రిశృంగమ్ ఇవ = పర్వత శిఖరమును వలె, హస్తేన = తన చేతితో, ప్రధ్వనయ్య = మిక్కిలి ధ్వనింపజేసి, అశరీరః = శరీరం లేని మన్మథుడు, చింతాభిః = విరహ చింతల చేత, చేతాంసి ఇవ = యువకుల మనస్సులను వలె, శంభోః = శివుని యొక్క, బలాని = సైన్యములను, ఇషుభిః = తన బాణముల చేత, తతాప = తపింపజేసెను (బాధించెను).

తాత్పర్యం

దిగ్గజం తన తొండంతో పర్వత శిఖరాన్ని ఊపి వేసినట్లు, అర్జునుడు మేఘం వలె గర్జించే తన గాండీవాన్ని చేతితో లాగి గంభీరంగా టంకారధ్వని చేశాడు. ఆ తర్వాత, రూపం లేని మన్మథుడు తన విరహ చింతల ద్వారా లోకంలోని ప్రేమికుల మనస్సులను ఎలా వేధిస్తాడో, అలాగే అర్జునుడు తన తీక్షణమైన బాణాల ద్వారా శివుని ప్రమథ సైన్యాలను అల్లాడించివేశాడు.

విశేషాలు (మల్లినాథీయ వ్యాఖ్యాన అనువాదం)

• వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: 'అంబుదనాది' అనగా మేఘం వలె శబ్దించేదని అర్థం చెప్పి, ఇక్కడ ఉపమానపూర్వపద సూత్రం చేత 'ణినో' ప్రత్యయం వచ్చిందని తెలిపారు. 'హస్తేన' అనగా చేతితో లేదా తొండంతో అని శ్లేషార్థం. 'అశరీరః' అనగా అనంగుడు (మన్మథుడు). మన్మథుడు చింతల చేత యువతీయువకుల మనస్సులను తపింపజేసినట్లు, అర్జునుడు బాణాల చేత శివసైన్యాన్ని తపింపజేశాడు. ఇక్కడ 'ఇషు' శబ్దం స్త్రీలింగంలో వాడబడింది, లేనిచో ఉపమాన-ఉప మేయాలకు లింగభేద దోషం వస్తుందని అమరకోశ ప్రమాణాన్ని ("పత్రీ రోగ ఇషుర్ద్వయోః") చూపారు. 'తపతి' ఇక్కడ సకర్మక క్రియ.
• అలంకారం: ఉపమాలంకారం. ఇక్కడ 'ప్రధ్వానయన్', 'స ధ్వానయన్' అనే పాఠాంతరాలు ఉన్నాయి.

శ్లోకం 11

సద్వాదితేవాభినివిష్టబుధ్ధౌ గుణాభ్యసూయేవ వివక్షపాతే । అగోచరే వాగివ చోపరేమే శక్తిః శరాణాం శితికంఠకాయే ॥

ప్రతిపదార్థం

అభినివిష్టబుధ్ధౌ = (శాస్త్రము నందు లేదా ఒకే విషయము నందు) రూఢిగా నాటుకుపోయిన బుద్ధి గలవాని విషయములో, సద్వాదితా ఇవ = సత్యమును లేదా హితమును పలికేవాని మాట వలెను, వివక్షపాతే = (రాగద్వేషాలు లేని వాని విషయములో లేదా శత్రుపక్షము వహించు వాని విషయములో) గుణాభ్యసూయా ఇవ = గుణములను సైతం అసూయతో చూచుట వలెను, అగోచరే = (వాక్కులకు, మనస్సుకు) లభించని పరబ్రహ్మ విషయములో, వాక్ ఇవ చ = వేదవాక్కులు సైతం వెనుకకు తగ్గునట్లు గాను, శరాణామ్ = అర్జునుని యొక్క బాణముల యొక్క, శక్తిః = సామర్థ్యము, శితికంఠకాయే = నీలకంఠుడైన శివుని శరీరము నందు, ఉపరేమే = ఉపశమించెను (నిలిచిపోయెను).

తాత్పర్యం

మొండి పట్టుదల గలవాని వద్ద హితవాక్యాలు పని చేయనట్లు; రాగద్వేషాలు లేని ముని వద్ద పరదూషణలు సాగనట్లు; మనస్సుకు, వాక్కుకు అందని పరబ్రహ్మ తత్త్వము ముందు వేదవాక్కులు సైతం మౌనము వహించినట్లు; అర్జునుడు ప్రయోగించిన బాణాల శక్తినంతటినీ ఆ పరమశివుని దివ్యశరీరం తనలో లీనం చేసుకుంది. శివుని అక్షోభ్యమైన మహిమ వల్ల ఆ బాణాలు ఏమీ చేయలేకపోయాయి.

విశేషాలు (మల్లినాథీయ వ్యాఖ్యాన అనువాదం)

• వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: ఇక్కడ మల్లినాథులు మూడు సుందరమైన ఉపమానాలను వివరించారు. మొదటిది: 'అభినివిష్టబుద్ధి' అంటే శాస్త్ర నిశ్చితమైన బుద్ధి కలవాడు లేదా ఆగ్రహావిష్ట చిత్తుడు (మొండివాడు). అటువంటి వాని యెడల హితబోధ (సద్వాదితా) సాగదు. రెండవది: 'విపక్షపాతే' అనగా వీతరాగుడైన వాని యెడల గుణాల పట్ల అసూయ చూపడం వ్యర్థం కావడం. మూడవది: 'అగోచరే' అంటే అవాఙ్మనస గోచరమైన పరబ్రహ్మ తత్త్వము. దీనికి శ్రుతి ప్రమాణంగా "యతో వాచో నివర్తంతే అప్రాప్య మనసా సహ" (ఏ బ్రహ్మ తత్త్వాన్ని పొందలేక మనస్సుతో సహా వాక్కులు వెనుదిరుగుతాయో) అని ఉదహరించారు. శివుని అచంచల మహిమ వల్ల బాణాల శక్తి స్తంభించిందని భావం. 'ఉపరేమే' అనే రూపంలో 'విభాషాకర్మకాత్' సూత్రం యొక్క వైకల్పికత్వం వల్ల ఆత్మనేపదం వచ్చిందని వ్యాకరణాంశాన్ని తెలిపారు.
• అలంకారం: మాలోపమాలంకారం (ఒకే ఉపమేయానికి అనేక ఉపమానాలు చెప్పడం).

శ్లోకం 12

ఉమాపతిం పాండుసుతప్రణున్నాః శిలీముఖా న వ్యథయాంబభూవుః । అభ్యుత్థితస్యాద్రిపతేర్నితంబమర్కస్య పాదా ఇవ హైమనస్య ॥

ప్రతిపదార్థం

పాండుసుతప్రణున్నాః = పాండుపుత్రుడైన అర్జునుని చేత ప్రయోగింపబడిన, శిలీముఖాః = బాణములు, అభ్యుత్థితస్య = మిక్కిలి ఎత్తైనదైన, హైమనస్య = హేమంత ఋతువు నందు ఉన్నట్టి, అద్రిపతేః = పర్వతరాజైన హిమవంతుని యొక్క, నితంబమ్ = నితంబ భాగమును (కటకమును), అర్కస్య = సూర్యుని యొక్క, పాదాః ఇవ = కిరణములు వలె, ఉమాపతిమ్ = ఉమాపలియైన శివుని, న వ్యథయాంబభూవుః = బాధించలేకపోయెను.

తాత్పర్యం

హేమంత ఋతువులో (చలికాలంలో) మిక్కిలి ఎత్తైన హిమవత్పర్వతం మీది చరియలపై పడే సూర్యకిరణాలు ఆ పర్వతానికి ఎలాంటి వేడిని, బాధను కలిగించలేవో; అలాగే మహావీరుడైన అర్జునుడు తీవ్రంగా ప్రయోగించిన శితధారలైన బాణాలు ఆ ఉమాపతికి ఏమాత్రం నొప్పిని లేదా బాధను కలిగించలేకపోయాయి.

విశేషాలు (మల్లినాథీయ వ్యాఖ్యాన అనువాదం)

• వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: 'శిలీముఖాః' అనగా శల్యము (ఇనుప ములికి) ముఖము నందు గల బాణములు. 'నితంబం' అనగా కొండచరియ లేదా కటకము. 'హైమనస్య' అనగా హేమంతే భవస్య (హేమంత ఋతువులో పుట్టినది), ఇక్కడ 'సర్వత్రాణ్ చ తలోపశ్చ' సూత్రం చేత అణ్ ప్రత్యయం, తకార లోపం జరిగాయని వ్యాకరణ విశేషం చెప్పారు. 'పాదాః' అనగా కిరణములు అని అమరకోశ ప్రమాణం ("పాదా రశ్మ్యంఘ్రితుర్యాంశాః") చూపారు.
• పాఠాంతరం: ఇక్కడ "మధ్యే స్థితస్యాసుమతాం సమూహమర్కస్య" అనే పాఠాంతరం కూడా ఉందని మల్లినాథులు పేర్కొన్నారు. ఆ పాఠం ప్రకారం, చలికాలంలో ఆకాశం మధ్యలో ఉన్న సూర్యుని కిరణాలు ప్రాణుల సమూహానికి ఎలా బాధను కలిగించవో (ఎండ తీవ్రత ఉండదో), అలా శివునికి బాధ కలగలేదని అర్థం వస్తుంది.
• అలంకారం: ఉపమాలంకారం. 'అభ్యుత్థితస్య' స్థానంలో 'అభ్యుచ్ఛ్రితస్య' అనే పాఠం ఉంది.

శ్లోకం 13

సంప్రీయమాణో౽నుబభూవ తీవ్రం పరాక్రమం తస్య పతిర్గణానామ్ । విషాణభేదం హిమవానిసహ్యం వప్రానతస్యేవ సురద్విపస్య ॥

ప్రతిపదార్థం

గణానాం పతిః = ప్రమథ గణములకు అధిపతియైన శివుడు, వప్రానతస్య = ఒడ్డును (కొండచరియను) కొమ్ములతో పెకలిస్తున్నట్టి, సురద్విపస్య = ఐరావతము యొక్క, అసహ్యమ్ = భరించ శక్యము కాని, విషాణభేదమ్ = దంతముల ఘాతమును (కొమ్ముల పోటును), హిమవాన్ ఇవ = హిమవత్పర్వతము వలె, సంప్రీయమాణః = (అర్జునుని పరాక్రమానికి) మిక్కిలి సంతోషించుచున్నవాడై, తస్య = ఆ అర్జునుని యొక్క, తీవ్రమ్ = తీక్షణమైన, పరాక్రమమ్ = పరాక్రమమును, అనుబభూవ = అనుభవించెను (స్వీకరించెను).

తాత్పర్యం

యౌవనోద్రేకంతో నదీతీరాలలోని మట్టి దిబ్బలను, కొండచరియలను తన పదునైన కొమ్ములతో పెకలించివేసే ఐరావతం యొక్క తీవ్రమైన పోటులను హిమవత్పర్వతం ఎలా నిశ్చలంగా, సంతోషంగా భరిస్తుందో; అలాగే ప్రమథనాథుడైన శివుడు అర్జునుడు చూపిస్తున్న తీవ్రమైన పరాక్రమాన్ని చూసి మనస్సులో ఎంతగానో ఆనందిస్తూ, ఆ బాణఘాతాలను స్వీకరించాడు.

విశేషాలు (మల్లినాథీయ వ్యాఖ్యాన అనువాదం)

• వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: 'వప్రానతస్య' అనగా వప్రే (నదీతీరము లేదా కొండచరియ నందు) పరిణతస్య (కొమ్ములతో తాకుతున్నట్టి). 'సురద్విపస్య' అనగా దేవతా గజమైన ఐరావతం యొక్క, 'విషాణభేదం' అనగా దంతప్రహారం. హిమవంతుడు ఐరావత దంతఘాతాలను భరించినట్లు శివుడు అర్జునుడి బాణాలను భరించాడు. శివుడు అక్షోభ్యుడు (క్షోభ లేనివాడు), అనుజిఘృక్షువు (అనుగ్రహించదలచినవాడు) కావడం వలనే ఇలా సంతోషంతో అనుభవించాడని మల్లినాథులు అంతరార్థాన్ని వివరించారు.
• అలంకారం: ఉపమాలంకారం.

శ్లోకం 14

తస్మై హి భారోద్ధరణే సమర్థం ప్రదాస్యతా బాహుమివ ప్రతాపమ్ । చిరం విషేహే౽భిభవస్తదానీం స కారణానామపి కారణేన ॥

ప్రతిపదార్థం

కారణానామ్ అపి = (బ్రహ్మాదులైన సకల లోక) కారణములకు కూడా, కారణేన = మూలకారణమైన ఆ పరమశివుని చేత, తస్మై = ఆ అర్జునునికి, భారోద్ధరణే = భూభారమును మోయుట నందు (తొలగించుట నందు), సమర్థమ్ = సమర్థమైనట్టియు, బాహుమ్ ఇవ = ఒక అదనపు చేయి వలె ఉన్నట్టియు, ప్రతాపమ్ = ప్రతాపమును, ప్రదాస్యతా హి = ఇవ్వదలచుట వలనే కదా, తదానీమ్ = ఆ సమయములో, సః = ఆ అర్జునుని వలన కలిగిన, అభిభవః = పరాభవము (బాణముల తాకిడి), చిరమ్ = చాలాసేపు, విషేహే = ఓపికతో భరింపబడెను.

తాత్పర్యం

బ్రహ్మాది దేవతలకు సైతం మూలకారణమైన ఆ పరమేశ్వరుడు, రాబోయే రోజుల్లో అర్జునుడికి భూభార హరణం చేయగల సమర్థమైన ప్రతాపాన్ని (ఒక అదనపు భుజబలం లాంటి ప్రతాపాన్ని) ప్రసాదించాలనుకున్నాడు. ఆ పుత్రవాత్సల్యం వలనే, అర్జునుడు తనపై అంతగా బాణాలు కురిపిస్తూ పరాభవిస్తున్నా, శివుడు అలకనగా, ఓర్మితో చాలాసేపు భరించాడు.

విశేషాలు (మల్లినాథీయ వ్యాఖ్యాన అనువాదం)

• వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: 'భారోద్ధరణే' అనగా భూభారమును మోయడం లేదా ఉద్ధరించడం. భూభార హరణం చాలా దుష్కరం కాబట్టి, దానికి తగిన ప్రతాపాన్ని బాహువు (చేయి) వలె అండగా ఇవ్వాలని శివుడు భావించాడు. "స ప్రతాపః ప్రభావశ్చ యత్తేజః కోశదండజమ్" అని అమరకోశాన్ని ఉదహరించారు. కారణాలన్నింటికీ కారణమైన జనకుడైన (తండ్రియైన) దేవుడు, అర్జునుడి పరిభవాన్ని వాత్సల్యం వలనే భరించాడని మల్లినాథులు స్పష్టం చేశారు ("వాత్సల్యాదితి భావః").
• అలంకారం: ఉత్ప్రేక్షాలంకారం. ఇక్కడ 'భారోద్వహనే', 'ప్రసేహే' అనే పాఠాంతరాలు కలవు.

శ్లోకం 15

ప్రత్యాహతౌజాః కృతసత్త్వవేగః పరాక్రమం జ్యాయసి యస్తనోతి । తేజాంసి భానోరివ నిష్పతంతి యశాంసి వీర్యజ్వలితాని తస్య ॥

ప్రతిపదార్థం

ప్రత్యాహతౌజాః = శత్రువు చేత దెబ్బతిన్న బలం కలవాడైనప్పటికిని, కృతసత్త్వవేగః = మిక్కిలి పెంపొందించుకున్న ఉత్సాహశక్తి కలవాడై, యః = ఏ పురుషుడు, జ్యాయసి = తనకంటే అధికుడైన వానిపై, పరాక్రమమ్ = పరాక్రమమును, తనోతి = విస్తరింపజేయునో, తస్య = ఆ పురుషుని యొక్క, వీర్యజ్వలితాని = శౌర్యము చేత ప్రకాశింపబడిన, యశాంసి = కీర్తులు, భానోః = సూర్యుని యొక్క, తేజాంసి ఇవ = కిరణముల వలె, నిష్పతంతి = (సకల దిక్కులా) వెలువడును (వ్యాపించును).

తాత్పర్యం

శత్రువు చేత తన బలం ప్రతిహతమైనా సరే, అధైర్యపడక రెట్టింపు ఉత్సాహంతో తనకంటే శక్తివంతుడైన వానిపై ఎవరైతే పరాక్రమాన్ని ప్రదర్శిస్తారో, వారి శౌర్యజ్వాలల నుండి పుట్టే కీర్తి సూర్యుని ప్రచండ కిరణాల వలె సకల లోకాలకూ వ్యాపిస్తుంది. బలవంతుడితో తలపడటమే వీరుడికి నిజమైన కీర్తిని ఇస్తుంది.

విశేషాలు (మల్లినాథీయ వ్యాఖ్యాన అనువాదం)

• వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: 'ప్రత్యాహతౌజాః' అనగా పరుల చేత ప్రతిహతమైన బలం కలవాడైనా, 'కృతసత్త్వవేగః' అంటే కృతోత్సాహాతిశయుడై అని అర్థం. తనకంటే అధికుడైన వానిపై పరాక్రమం చూపడం వల్ల కలిగే కీర్తిని సూర్యకిరణాలతో పోల్చారు. తక్కువవాడు ఎక్కువవానితో తలపడటమే నిజమైన యశస్సును ఇస్తుందని మల్లినాథుల సుభాషితాత్మక వివరణ ("హీనస్యాధికాభియోగో యశస్కర ఇతి భావః").
• అలంకారం: ఉపమాలంకారం. ఇక్కడ 'క్షతసత్త్వవేగః' అనే పాఠాంతరం ఉంది.

ఈ శ్లోకంతో (15వ శ్లోకం) 'కలాపకమ్' అనే నాలుగు శ్లోకాల సమూహం ద్వారా భగవంతుని అభిప్రాయాన్ని కవి ఆవిష్కరించడం ప్రారంభమైందని మల్లినాథులు పీఠికలో పేర్కొన్నారు.

శ్లోకం 16

దృష్టావదానాద్ వ్యథతే౽రిలోకః ప్రధ్వంసమేతి వ్యథితాచ్చ తేజః । తేజోవిహీనం విజహాతి దర్పః శాంతార్చిషం దీపమివ ప్రకాశః ॥

ప్రతిపదార్థం

దృష్టావదానాత్ = చూడదగిన (గొప్ప) పరాక్రమము కలవాని నుండి, అరిలోకః = శత్రు సమూహము, వ్యథతే = భయపడును; వ్యథితాత్ చ = భయపడిన ఆ శత్రువు నుండి, తేజః = వాడి (బలము), ప్రధ్వంసమ్ ఏతి = నాశనమును పొందును; తేజః విహీనమ్ = ఆ బలము లేని వానిని, దర్పః = గర్వము (ఉత్సాహము), శాంతార్చిషమ్ = ఆరిపోయిన జ్వాలలు కల, దీపమ్ ఇవ = దీపమును, ప్రకాశః = వెలుగు (జ్యోతి) వలె, విజహాతి = విడిచిపెట్టును.

తాత్పర్యం

వీరుని గొప్ప పరాక్రమాన్ని చూడగానే శత్రువులు భయపడతారు. భయం కలగగానే వారి బలం నశిస్తుంది. బలం నశించగానే, వెలుగు లేని దీపాన్ని జ్యోతి ఎలా విడిచిపెడుతుందో, అలాగే వారిలోని గర్వం (ఉత్సాహం) కూడా వారిని వదిలి వెళ్ళిపోతుంది.

విశేషాలు (మల్లినాథీయ వ్యాఖ్యాన అనువాదం)

• వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: 'అవదానాత్' అనగా గొప్ప కార్యమును (మహత్కర్మ) చూసినందువల్ల అని అర్థం. శత్రువులు భయపడటం, బలం తగ్గడం, గర్వం నశించడం అనేవి వరుసగా ఒకదానిపై ఒకటి ఆధారపడి ఉన్నాయని మల్లినాథులు వివరించారు. ఇక్కడ 'ప్రజహాతి' అనే పాఠాంతరం కూడా ఉంది.
• అలంకారం: దీపక మరియు ఉపమాలంకారం.

శ్లోకం 17

తతః ప్రయా త్యస్తమదావలేపః స జయ్యతాయాః పదవీం జిగీషోః । గంధేన జేతుః ప్రముఖాగతస్య ప్రతిద్విపస్యేవ మతంగజౌఘః ॥

ప్రతిపదార్థం

తతః = ఆ గర్వహాని జరిగిన పిమ్మట, అస్తమదావలేపః = అణిగిపోయిన మదము మరియు గర్వము కల, సః అరిలోకః = ఆ శత్రు సమూహము, జేతుః = జయశీలుడైన, గంధేన = మదగంధము చేత, ప్రముఖాగతస్య = ఎదురుగా వచ్చిన, ప్రతిద్విపస్య = ప్రతి ఏనుగు యొక్క (స్థితిని), మతంగజౌఘః ఇవ = మదపు ఏనుగుల గుంపు వలె, జిగీషోః = జయించగోరేవాని యొక్క, జయ్యతాయాః = జయింపదగిన స్థితి యొక్క, పదవీమ్ = మార్గమును (స్థితిని), ప్రయాతి = పొందుచున్నది.

తాత్పర్యం

మదం అణగిన శత్రువులు, మదపు ఏనుగు ఎదురుపడగానే దాని మదగంధానికి లొంగిపోయే ఇతర గజాల వలె, జయించగోరే (అర్జునుని వంటి) నాయకుని ముందు జయింపదగిన స్థితికి (ఓటమికి) చేరుకుంటారు.

విశేషాలు (మల్లినాథీయ వ్యాఖ్యాన అనువాదం)

• వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: 'క్షయ్ర్యజయ్యౌ శక్యార్థే' అనే సూత్రం ప్రకారం జయింపదగినవాడు అని అర్థం. ఈ శ్లోకంలో పూర్వ శ్లోకంతో కలిపి, కారణం నుండి కార్యం పుట్టే క్రమాన్ని వర్ణించడం వల్ల 'కారణమాల' అనే అలంకారం కలిగిందని మల్లినాథులు పేర్కొన్నారు. 'గంధద్విపస్య' అనేది మరొక పాఠాంతరం.

శ్లోకం 18

ఏవం ప్రతిద్వంద్వీషు తస్య కీర్తిం మౌలీందులేఖావిశదాం విధాస్యన్ । ఇయేష పర్యాయజయావసాదాం రణక్రియాం శంభురనుక్రమేణ ॥

ప్రతిపదార్థం

ఏవమ్ = ఈ విధముగా, ప్రతిద్వంద్వీషు = శత్రువుల యందు, తస్య = ఆ అర్జునుని యొక్క, మౌలీందులేఖావిశదామ్ = (శివుని) శిరస్సుపై ఉన్న చంద్రరేఖ వలె స్వచ్ఛమైన, కీర్తిమ్ = కీర్తిని, విధాస్యన్ = కలిగించగోరిన, శంభుః = శివుడు, అనుక్రమేణ = క్రమము తప్పకుండా, పర్యాయజయావసాదామ్ = జయము మరియు ఓటమి (అవసాదము) క్రమముగా కలిగిన, రణక్రియమ్ = యుద్ధ క్రియను, ఇయేష = కోరెను.

తాత్పర్యం

శత్రువులను జయించడం ద్వారా అర్జునునికి శివుని తలపై ఉన్న చంద్రరేఖ వలె స్వచ్ఛమైన కీర్తిని ప్రసాదించాలని భావించాడు శివుడు. అందుకోసం, ఒకసారి జయం, ఒకసారి ఓటమి కలిగేలా యుద్ధాన్ని క్రమపద్ధతిలో సాగించాలని సంకల్పించాడు.

విశేషాలు (మల్లినాథీయ వ్యాఖ్యాన అనువాదం)

• వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: 'మౌలీందులేఖా' అనగా శివుని శిరస్సుపై ఉన్న చంద్రరేఖ, అది చాలా స్వచ్ఛమైనది (విశదాం). అర్జునుని కీర్తి కూడా అంతటి నిర్మలమైనది కావాలని శివుని ఉద్దేశ్యం. 'పర్యాయజయావసాదాం' అంటే జయము తర్వాత భంగము, భంగము తర్వాత జయము అని అర్థం. ఇది పునరుక్తి కాకుండా 'అనుక్రమేణ' అనే పదంతో సమర్థించబడింది. 'బాలేందు' పాఠాంతరం కూడా ఉంది.

శ్లోకం 19

మునేర్విచిత్రైరిషుభిః స భూయాన్నిన్యే వశం భూతపతేర్బలౌఘః । సహాత్మలాభేన సముత్పతద్భిర్జాతిస్వభావైరివ జీవలోకః ॥

ప్రతిపదార్థం

మునేః = అర్జునుని యొక్క, విచిత్రైః = చిత్రవిచిత్రమైన, ఇషుభిః = బాణముల చేత, భూతపతేః = శివుని యొక్క, సః భూయాన్ = ఆ గొప్ప, బలౌఘః = సైన్య సమూహము, ఆత్మలాభేన సహ = పుట్టుకతోనే, సముత్పతద్భిః = కలిగినట్టియు, జాతిస్వభావైః = జాతి ధర్మముల చేత, జీవలోకః ఇవ = ప్రాణి కోటి వలె, వశమ్ = వశమును (అదుపును), నిన్యే = పొందింపబడెను.

తాత్పర్యం

ముని వంటి అర్జునుడు ప్రయోగించిన విచిత్రమైన బాణాల ధాటికి శివసైన్యాలు ఎలా లొంగిపోయాయంటే, జీవరాశి తన పుట్టుకతోనే వచ్చే జాతి ధర్మాలకు (ప్రకృతికి) ఎలా లొంగి ఉంటుందో, అలా ఆ సైన్యాలు అర్జునుని బాణాలకు బందీలయ్యాయి.

విశేషాలు (మల్లినాథీయ వ్యాఖ్యాన అనువాదం)

• వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: 'ఆత్మలాభేన' అంటే పుట్టుకతోనే (జన్మనా) అని అర్థం. గోవుకు గోత్వం ఎలా సహజమో, అలాగే శివగణాలకు అర్జునుని బాణాలకు వశమవ్వడం తప్పనిసరి అయిందని భావం. 'నైన్యే' అనేది కర్మణి ప్రయోగం (లిట్ ప్రత్యయం).

శ్లోకం 20

వితన్వతస్తస్య శరాంధకారం త్రస్తాని సైన్యాని రవం నిశేముః । ప్రవర్షతః సంతతవేపథూని క్షపాఘనస్యేవ గవాం కులాని ॥

ప్రతిపదార్థం

శరాంధకారమ్ = బాణాలనే చీకటిని, వితన్వతః = విస్తరింపజేస్తున్న, తస్య = ఆ అర్జునుని యొక్క, రవమ్ = శబ్దమును (బాణాల ధ్వనిని), త్రస్తాని = భయపడిన, సైన్యాని = శివసైన్యాలు, ప్రవర్షతః = వర్షాన్ని కురిపిస్తున్న, క్షపాఘనస్య ఇవ = రాత్రి మేఘము యొక్క (గర్జనను), సంతతవేపథూని = వణుకుతున్న, గవాం కులాని ఇవ = పశువుల మందల వలె, నిశేముః = వినెను (భయంతో చెవులు రిక్కించెను).

తాత్పర్యం

అర్జునుడు బాణాలతో చీకటిని సృష్టించగా, ఆ బాణాల శబ్దాన్ని విన్న శివసైన్యాలు, వర్షం కురిపించే మేఘగర్జనను విని భయంతో వణుకుతున్న పశువుల మందల వలె నిస్సహాయంగా ఉండిపోయాయి.

విశేషాలు (మల్లినాథీయ వ్యాఖ్యాన అనువాదం)

• వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: అర్జునుని బాణాలు చీకటిని కలిగించడం వల్ల, సైన్యాలకు ఏమీ కనిపించలేదు, కేవలం శబ్దం మాత్రమే వినిపించింది (చేశ్టాం తూ దూరాపాస్తా - యుద్ధం చేసే అవకాశం లేదు). 'క్షపాఘనస్య' అంటే రాత్రివేళ వర్షించే మేఘమని అర్థం. ఉపమాలంకారం ద్వారా వారి భయాన్ని చక్కగా వర్ణించారు.

 

శ్లోకం 21

స సాయకాన్సాధ్వసవిప్లుతానాం క్షిపన్పరేషామతిసౌష్ఠవేన । శశీవ దోషావృతలోచనానాం విభుజ్యమానః పృథగాబభాసే ॥

ప్రతిపదార్థం

అతిసౌష్ఠవేన = మిక్కిలి హస్తలాఘవముతో, సాయకాన్ = బాణములను, క్షిపన్ = ప్రయోగించుచున్న, సః = ఆ అర్జునుడు, సాధ్వసవిప్లుతానాం = భయము చేత భ్రమించినట్టి, పరేషామ్ = శత్రువులకు, దోషావృతలోచనానామ్ = కంటి జబ్బు చేత కప్పబడిన కన్నులు కలవారికి, శశీ ఇవ = చంద్రుడు వలె, పృథగ్ విభుజ్యమానః = వేర్వేరుగా విడిపోబడినవాడై (అనేక రూపములు కలవాడై), ఆబభాసే = ప్రకాశించెను.

తాత్పర్యం

మిక్కిలి వేగంగా, హస్తలాఘవంతో బాణాలను ప్రయోగిస్తున్న అర్జునుడు ఒక్కడే అయినప్పటికీ, భయంతో కండ్లు బైర్లు కమ్మిన శత్రువులకు అనేక రూపాలలో కనిపించాడు. కంటి జబ్బు (కాచకామలాది రోగాలు) ఉన్నవారికి ఆకాశంలో ఒక్కడే ఉన్న చంద్రుడు అనేకమందిగా కనిపించినట్లు, అర్జునుడు యుద్ధరంగంలో అంతటా తానై ప్రకాశించాడు.

విశేషాలు (మల్లినాథీయ వ్యాఖ్యాన అనువాదం)

• వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: 'అతిసౌష్ఠవేన' అనగా అతిలాఘవముతో (మిక్కిలి వేగంతో) అని అర్థం. 'దోషేణ' అనగా కాచ, కామలాది నేత్ర రోగాల చేత కప్పబడిన కన్నులు గలవారికి ఒక్క చంద్రుడే అనేకులుగా కనిపించినట్లు, శత్రువులకు అర్జునుడు అనేకమందిగా కనిపించాడని మల్లినాథులు వివరించారు.
• అలంకారం: ఉపమాలంకారం. ఇక్కడ 'విప్లుతానాం' స్థానంలో 'విశ్రుతానాం' అని, 'విభుజ్యమానః' స్థానంలో 'విభిద్యమానః' అని పాఠాంతరాలు కలవు.

శ్లోకం 22

క్షోభేణ తేనాథ గణాధిపానాం భేదం యయావాకృతిరీశ్వరస్య । తరంగకంపేన మహాహ్రదానాం ఛాయామయస్యేవ దినస్య కర్తుః ॥

ప్రతిపదార్థం

అథ = ఆ తర్వాత, గణాధిపానామ్ = ప్రమథ గణాధిపతుల యొక్క, తేన క్షోభేణ = ఆ (అర్జునుని బాణాల వల్ల కలిగిన) కలకలము లేదా కంపావస్థ చేత, ఈశ్వరస్య = శివుని యొక్క, ఆకృతిః = ఆకారము (మూర్తి), మహాహ్రదానామ్ = పెద్ద మడుగుల యొక్క, తరంగకంపేన = అలల కదలికల చేత, దినస్య కర్తుః = సూర్యుని యొక్క, ఛాయామయస్య ఇవ = ప్రతిబింబ రూపము వలె, భేదమ్ = వికారమును (అనేకత్వమును), యయౌ = పొందెను.

తాత్పర్యం

అర్జునుడి బాణాల ధాటికి ప్రమథ గణాధిపతులు భయంతో అటు ఇటు కదలడం ప్రారంభించారు. వారి కదలికల (క్షోభ) వల్ల వారికి శివుని ఆకారం కూడా కదులుతున్నట్లు, ముక్కలైనట్లు కనిపించింది. పెద్ద జలాశయాలలోని నీరు అలల వల్ల కదిలినప్పుడు, అందులో ప్రతిబింబించిన సూర్యుడు కూడా కదులుతున్నట్లు, వికారము పొందినట్లు కనిపించినా నిజమైన సూర్యుడు నిశ్చలంగానే ఉంటాడు; అలాగే శివుడు నిర్వికారుడైనప్పటికీ భయపడిన ప్రమథులకు అలా కనిపించాడు.

విశేషాలు (మల్లినాథీయ వ్యాఖ్యాన అనువాదం)

• వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: శివుడు స్వయంగా నిర్వికారుడు (మార్పు లేనివాడు). కానీ జలాశయంలోని సూర్య ప్రతిబింబం అలల కదలికల వల్ల వికారం పొందినట్లు, పరుల సంసర్గం (గణాల క్షోభ) వల్ల శివుని ఆకారం కూడా భేదాన్ని పొందినట్లు తోచిందని మల్లినాథులు స్పష్టం చేశారు. 'దినస్య కర్తుః' అనగా దివాకరుడు (సూర్యుడు).
• అలంకారం: ఉపమాలంకారం. 'భర్తుః' అనే పాఠాంతరం ఉంది.

శ్లోకం 23

ప్రసేదివాంసం న తమాప కోపః కుతః పరస్మిన్పురుషే వికారః । ఆకారవైషమ్యమిదం చ భేజే దుర్లక్ష్యచిహ్రా మహతాం హి వృత్తిః ॥

ప్రతిపదార్థం

ప్రసేదివాంసమ్ = (అర్జునునిపై) ప్రసన్న చిత్తము కలిగిన, తమ్ = ఆ శివుని, కోపః = క్రోధము, న ఆప = పొందలేదు, పరస్మిన్ పురుషే = పరమపురుషుడైన (పరమాత్మయైన) ఈశ్వరుని నందు, వికారః = కోప రూప వికారము, కుతః = ఎక్కడి నుండి కలుగును (కలుగదు), ఇదం ఆకారవైషమ్యం చ = ఈ పూర్వోక్త బాహ్య ఆకార భేదమును (భేదమును మాత్రం), భేజే = పొందెను, మహతాం = మహాత్ముల యొక్క, వృత్తిః హి = ప్రవృత్తి (చేష్ట) కదా, దుర్లక్ష్యచిహ్రా = గ్రహింప శక్యము కాని కారణములు కలది.

తాత్పర్యం

అర్జునుడిపై మనస్సులో అనుగ్రహం (ప్రసన్నత) కలిగిన ఆ పరమశివునికి అసలు కోపమే రాలేదు. సకల లోకాలకు అతీతుడైన పరమపురుషునిలో క్రోధమనే వికారానికి తావులేదు. మరి ఆయన బాహ్యాకారం అలా వికారం పొందినట్లు ఎందుకు కనిపించిందంటే, మహాత్ముల అంతర్గత భావాలు, వారి చేష్టల వెనుక ఉన్న కారణాలు సామాన్యులకు గ్రహించరానివి.

విశేషాలు (మల్లినాథీయ వ్యాఖ్యాన అనువాదం)

• వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: 'ప్రసేదివాంసం' అనగా అర్జునుడి పట్ల ప్రసన్న చిత్తం కలవాడు. శివుడు స్వతహాగా నిర్వికారుడు కాబట్టి కోపం వచ్చే ప్రసక్తే లేదు. మరి కారణం లేకుండా బాహ్యాకారంలో వైషమ్యం (మార్పు) ఎందుకు వచ్చిందంటే, మహాత్ముల చేష్టలు దుర్లక్ష్య చిహ్నాలు (గ్రహింప శక్యము కాని హేతువులు కలవి) అని మల్లినాథులు లోకోక్తి ద్వారా సమర్థించారు.
• అలంకారం: అర్థాంతరన్యాసాలంకారం. 'రజో వా' అని పాఠాంతరం ఉంది.

శ్లోకం 24

విస్ఫార్యమాణస్య తతో భ్రువుభ్యాం భూతాని భర్తుర్ధనురంతకస్య । భిన్నాకృతిం జ్యాం దదృశుః స్ఫురంతీం క్రుధ్ధస్య జిహ్వామివ తక్షకస్య ॥

ప్రతిపదార్థం

తతః = ఆ తర్వాత, భ్రువుభ్యాం భర్తుః = ప్రమథులకు ప్రభువైనట్టియు, అన్తకస్య = యముని వలె ఉన్నట్టియు శివుని చేత, విస్ఫార్యమాణస్య = అల్లాడించి లాగబడుచున్న, ధనుః = వింటి యొక్క, స్ఫురంతీమ్ = వేగముగా కదులుచున్నట్టియు, అత ఏవ = అందువలననే, భిన్నాకృతిమ్ = రెండుగా విడిపోయినట్లు కనిపిస్తున్న ఆకృతి గల, జ్యామ్ = వింటినారిని, భూతాని = ప్రాణులు (గణములు), క్రుధ్ధస్య = కోపించిన, తక్షకస్య = తక్షక నాగుని యొక్క, జిహ్వామ్ ఇవ = నాలుకను వలె, దదృశుః = చూచెను.

తాత్పర్యం

ఆ తర్వాత, యముని వలె భయంకరుడైన భూతనాథుడు తన ధనస్సును చేతబట్టి గట్టిగా నారిని లాగాడు. అలా వేగంగా కదులుతున్న ఆ వింటినారి ఒక్కటే అయినప్పటికీ, అది కదిలే వేగానికి రెండుగా చీలిపోయినట్లు కనిపించింది. అది ఎలా ఉందంటే, కోపంతో నాలుకను ఊపుతున్న తక్షక సర్పం యొక్క చీలికలు గల నాలుక వలె భయంకరంగా తోచింది.

విశేషాలు (మల్లినాథీయ వ్యాఖ్యాన అనువాదం)

• వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: 'భర్తుః' అనగా భూతపతి చేత. ఇక్కడ 'న లోక-' సూత్రం చేత షష్ఠీ ప్రతిషేధం వచ్చి, తృతీయార్థంలో షష్ఠి నిలిచిందని వ్యాకరణాంశాన్ని తెలిపారు. 'అంతకస్య' అనగా యముని వంటివాడైన శివుడు. వింటినారి వేగంగా కదలడం వల్ల అది రెండుగా చీలినట్లు కనిపించడాన్ని, తక్షక సర్పం యొక్క ద్వివిధమైన (చీలికలు గల) నాలుకతో మల్లినాథులు పోల్చి వివరించారు. భయంకరత్వమే ఇక్కడ సాధారణ ధర్మం.
• అలంకారం: ఉపమాలంకారం. ఇక్కడ 'రజోభుజాభ్యామ్' అనే పాఠాంతరం ఉంది.

శ్లోకం 25

సవ్యాపసవ్యధ్వనితోగ్రచాపం పార్థః కిరాతాధిపమాశశంకే । పర్యాయసంపాదితకర్ణతాలం యంతా గజం వ్యాలమివాపరాధ్ధః ॥

ప్రతిపదార్థం

సవ్యాపసవ్యధ్వనితోగ్రచాపమ్ = ఎడమ మరియు కుడి చేతులతో మార్చి మార్చి లాగడం వల్ల ధ్వనించుచున్న భయంకరమైన ధనుస్సు కలవాడైన, కిరాతాధిపమ్ = ఆ కిరాత రాజును, పార్థః = అర్జునుడు, అపరాధ్ధః = తప్పు చేసిన (ప్రమత్తుడైన), యంతా = మావటివాడు, పర్యాయసంపాదితకర్ణతాలమ్ = ఎడమకుడి మార్చి మార్చి చెవులను ఆడిస్తున్న, వ్యాలమ్ = దుష్టయైన, గజం ఇవ = ఏనుగును వలె, ఆశశంకే = శంకించెను (భయపడెను).

తాత్పర్యం

ఆ కిరాతరాజు ఎడమ చేత్తోనూ, కుడి చేత్తోనూ సమాన వేగంతో వింటిని సంధిస్తూ భయంకరమైన టంకారధ్వనులు చేస్తున్నాడు. ఆయన విలువిద్య చాతుర్యాన్ని చూసి అర్జునుడు ఆశ్చర్యపోయి, "ఈయన సామాన్యుడు కాడు, దుర్జయుడు" అని శంకించాడు. మావటివాడు ఏమార్పున ఉన్నప్పుడు, మదపుటేనుగు తన రెండు చెవులను మార్చి మార్చి ఊపుతూ దాడికి వస్తుంటే వాడు ఎంతగా భయపడతాడో, అర్జునుడు అంతగా శంకించాడు.

విశేషాలు (మల్లినాథీయ వ్యాఖ్యాన అనువాదం)

• వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: 'సవ్యాపసవ్యాభ్యాం' అనగా ఎడమ, కుడి గతుల చేత ధ్వనింపజేయబడిన ఉగ్రచాపం కలవాడు. 'అపరాద్ధః' అంటే ప్రమత్తుడైన మావటివాడు. 'వ్యాలమ్' అంటే దుష్ట ఏనుగు అని అమరకోశాన్ని ఉదహరించారు ("భేద్యలింగః శఠే వ్యాలః"). కిరాతుడి ధనుర్విద్యా నైపుణ్యాన్ని చూసి అర్జునుడు తన మనస్సులో అనర్థాన్ని శంకించాడని మల్లినాథుల వివరణ.
• అలంకారం: ఉపమాలంకారం.

శ్లోకం 26

నిజఘ్నిరే తస్య హరేషుజాలైః పతంతి వృందాని శిలీముఖానామ్ । ఊర్జస్విభిః సింధుముఖాగతాని యాదాంసి యాదోభిరివాంబురాశేః ॥

ప్రతిపదార్థం

పతంతి = (శివునిపై) పడుచున్న, తస్య = ఆ అర్జునుని యొక్క, శిలీముఖానామ్ = బాణముల యొక్క, వృందాని = సమూహములు, హరేషుజాలైః = శివుని యొక్క బాణ సమూహముల చేత, అంబురాశేః = సముద్రము యొక్క, ఊర్జస్విభిః = బలమైన, యాదోభిః = మొసళ్ళు మొదలగు జలజంతువుల చేత, సింధుముఖాగతాని = నదీ ముఖముల ద్వారా ప్రవేశించిన, యాదాంసి ఇవ = నదీ జలజంతువుల వలె, నిజఘ్నిరే = నశింపజేయబడెను.

తాత్పర్యం

అర్జునుడు శివునిపై ప్రయోగిస్తున్న బాణసమూహాలన్నింటినీ, శివుడు తన బాణజాలంతో గాల్లోనే ముక్కలు చేసి పడేశాడు. నదుల ద్వారా సముద్రంలోకి ప్రవేశించే చిన్న చిన్న జలజంతువులను, సముద్రంలో ఉండే అతి బలమైన తిమింగలాలు, మొసళ్ళు వంటి మహా జంతువులు ఎలా నోటకరచి సంహరిస్తాయో; అలాగే అర్జునుడి బాణాలను శివుని బాణాలు అణచివేశాయి.

విశేషాలు (మల్లినాథీయ వ్యాఖ్యాన అనువాదం)

• వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: 'హరేషుజాలైః' అనగా శివుని బాణ సమూహాల చేత. 'యాదాంసి' అనగా జలజంతువులు. 'సింధుముఖం' అనగా నదీ ముఖము. సముద్రంలోని బలమైన జలచరాలు నదీ జలచరాలను మింగివేసినట్లు, శివుని ప్రచండ బాణాలు అర్జునుడి బాణాలను నశింపజేశాయని మల్లినాథులు అర్థం చెప్పారు. 'నిజఘ్నిరే' అనగా హతమయ్యెను.
• అలంకారం: ఉపమాలంకారం. ఇక్కడ 'తేజస్విభిః', 'అర్ణవస్య' అనే పాఠాంతరాలు కలవు.

శ్లోకం 27

విభేదమంతః పదవీనిరోధం విధ్వంసనం చావిదితప్రయోగః । నేతారిలోకేషు కరోతి యద్యత్తత్తచ్చకారాస్య శరేషు శంభుః ॥

ప్రతిపదార్థం

అవిదితప్రయోగః = రహస్య మంత్రములను అనుసరించడం వల్ల శత్రువులకు తెలియని ఉపాయములు కలవాడైన, నేతా = విజేతయైన రాజు, అరిలోకేషు = శత్రు సమూహము నందు, అంతః విభేదమ్ = అంతఃకలహములను (వ్యూహ విచ్ఛిన్నమును), పదవీనిరోధమ్ = మార్గ నిరోధమును (రవాణా నిలిపివేయుటను), విధ్వంసనం చ = కోటలను కూల్చుట మొదలగు నాశనమును, యద్యత్ = ఏ ఏ పనులను, కరోతి = చేయునో, అవిదితప్రయోగః = (బాణ సంధానాదులు ఎవరికీ తెలియని విధంగా ఉన్న) శంభుః = శివుడు, అస్య = ఈ అర్జునుని యొక్క, శరేషు = బాణముల విషయములో, తత్తత్ = ఆయా పనులను (బాణముల విచ్ఛేదము, మార్గ నిరోధము, నాశనమును), చకార = చేసెను.

తాత్పర్యం

యుద్ధనీతి తెలిసిన ఒక గొప్ప రాజు తన రహస్య వ్యూహాల ద్వారా శత్రుసైన్యంలో అంతఃకలహాలు రేపడం, వారి దారులను మూసివేయడం, వారి దుర్గాలను నాశనం చేయడం వంటి పనులు ఎలా చేస్తాడో; అలాగే బాణ ప్రయోగ రహస్యాలు తెలిసిన శివుడు, అర్జునుడికి తెలియకుండానే ఆయన బాణాలను గాల్లోనే విచ్ఛిన్నం చేయడం, వాటి మార్గాన్ని అడ్డుకోవడం, వాటిని పూర్తిగా సర్వనాశనం చేయడం వంటి పనులు చేశాడు.

విశేషాలు (మల్లినాథీయ వ్యాఖ్యాన అనువాదం)

• వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: ఇక్కడ రాజనీతికి, శివుని బాణవిద్యకు మధ్య శ్లేషను మల్లినాథులు అద్భుతంగా వివరించారు. 'అంతర్విభేదం' అనగా వ్యూహ విశ్లేషణము మరియు అంతఃకలహము; 'పదవీనిరోధం' అంటే రవాణా మరియు మార్గ నిరోధము; 'విధ్వంసనం' అంటే ఖండనము మరియు కోటల లూటీ. రాజనీతి పక్షంలో 'అవిదితప్రయోగః' అంటే శత్రువులకు తెలియని ఉపాయ ప్రయోగం; శివుని పక్షంలో బాణ సంధాన మోక్షాదులు ఎవరికీ తెలియకపోవడం.
• అలంకారం: శ్లేషాలంకారం. ఇక్కడ 'విచ్ఛేదమ్', 'ప్రధ్వంసనమ్', 'జేతా' అనే పాఠాంతరాలు ఉన్నాయి.

శ్లోకం 28

సోధావగీతప్రథమాయుధస్య క్రోధోజ్ఝితైర్వేగితయా పతద్భిః । ఛిన్నైరపి త్రాసితవాహినీకైః పేతే కృతార్థైరివ తస్య బాణైః ॥

ప్రతిపదార్థం

పరుల చేత, సోధావగీతప్రథమాయుధస్య = ఓర్చబడినట్టియు నిందింపబడినట్టియు మొదటి అస్త్రములు కలిగిన, తస్య = ఆ అర్జునుని యొక్క, క్రోధోజ్ఝితైః = (తొలి బాణాలు విఫలం కావడం వల్ల కలిగిన) కోపము చేత విడవబడినట్టియు, వేగితయా = మిక్కిలి వేగముతో, పతద్భిః = పడుచున్నట్టియు, ఛిన్నైః అపి = శివుని చేత ముక్కలు చేయబడినప్పటికిని, త్రాసితవాహినీకైః = శివ సైన్యమును భయపెట్టినట్టి, బాణైః = బాణముల చేత, కృతార్థైః ఇవ = సఫలమైన వాటి వలె, పేతే = పడబడెను (శివునిపై పడ్డాయి).

తాత్పర్యం

తను మొదట వేసిన శ్రేష్ఠమైన అస్త్రాలన్నీ విఫలం కావడంతో అర్జునుడికి తీవ్రమైన కోపం వచ్చింది. ఆ కోపంతో ఆయన వేగంగా మరికొన్ని బాణాలు ప్రయోగించాడు. అవి శివుని చేత మధ్యలోనే ఖండింపబడినప్పటికీ, ఆ ముక్కలే వేగంగా వెళ్ళి శివ సైన్యాలను భయపెట్టాయి. ముక్కలైనా సరే శత్రువును భయపెట్టడం వల్ల ఆ బాణాలు కృతార్థులైన (సఫలమైన) వీరుల వలె గర్వంగా శివునిపై పడ్డాయి.

విశేషాలు (మల్లినాథీయ వ్యాఖ్యాన అనువాదం)

• వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: 'సోధావగీతప్రథమాయుధస్య' అనగా పరుల చేత ఓర్చబడిన మరియు గర్హించబడిన (విఫలమైన) మొదటి బాణాలు కలవాడు. 'క్రోధోజ్ఝితైః' అంటే కోపంతో విడవబడినవి. బాణాలు ముక్కలైనా శివసైన్యాన్ని భయపెట్టడం వల్ల అవి కృతార్థులైనట్లు భాసించాయని, కానీ వాస్తవానికి అవి అకృతార్థులే (విఫలమైనవే) అని మల్లినాథులు వక్రోక్తిగా చెప్పారు. 'పేతే' అనునది భావే లిట్ రూపం.
• అలంకారం: ఉత్ప్రేక్షాలంకారం. 'ప్రమథాయుధస్య' అనే పాఠాంతరం ఉంది.

శ్లోకం 29

అలంకృతానామృజుతాగుణేన గురూపదిష్టాం గతిమాస్థితానామ్ । సతామివాపర్వణి మార్గణానాం భంగః స జిష్ణోధృతిమున్మమాథ ॥

ప్రతిపదార్థం

ఋజుతాగుణేన = (బాణముల పక్షంలో) వంకర లేని సరళత్వము అను గుణము చేత, (సత్పురుషుల పక్షంలో) కపటము లేని నిష్కపట స్వభావము చేత, అలంకృతానామ్ = అలంకరింపబడినట్టియు, గురూపదిష్టామ్ = విలువిద్య నేర్పిన గురువుల చేత (లేదా ధర్మశాస్త్ర గురువుల చేత) ఉపదేశింపబడిన, గతిమ్ = మార్గమును (లేదా సదాచారమును), ఆస్థితానామ్ = ఆశ్రయించినట్టి, మార్గణానామ్ = బాణములకు, సతామ్ ఇవ = సత్పురుషులకు వలె, అపర్వణి = (బాణముల పక్షంలో) గణుపులు లేని చోట, (సత్పురుషుల పక్షంలో) అప్రస్తావమున లేదా ఆపత్కాలమున, సః భంగః = ఆ (శివుని వల్ల కలిగిన) వినాశనము లేదా ఆపద, జిష్ణోః = విజేతయైన అర్జునుని యొక్క, ధృతిమ్ = ధైర్యమును, उन्మమాథ = హరించెను.

తాత్పర్యం

వంకర లేకుండా తిన్నగా ఉండి, గురువులు నేర్పిన మార్గంలో ప్రయాణించే బాణాలకు అకాలంలో (గణుపులు లేని చోట) భంగం (ముక్కలు కావడం) వాటిల్లింది. ఇది ఎలా ఉందంటే, నిష్కపట స్వభావం కలిగి, గురువులు బోధించిన సన్మార్గంలో నడిచే సత్పురుషులకు అకస్మాత్తుగా ఆపదలు రావడం వంటిది. అకారణంగా, అకాలంలో తన బాణాలు ముక్కలు కావడం చూసి, మహావీరుడైన అర్జునుడి ధైర్యం కూడా ఒక్కసారిగా చెదిరిపోయింది.

విశేషాలు (మల్లినాథీయ వ్యాఖ్యాన అనువాదం)

• వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: ఇక్కడ బాణాలకు (మార్గణాలు), సత్పురుషులకు (సంతః) మధ్య చక్కని శ్లేషను మల్లినాథులు వివరించారు. 'ఋజుతా' అనగా వంకర లేకపోవడం మరియు నిష్కపటత్వం. 'గురూపదిష్టాం గతిం' అంటే ధనుర్విద్యా గురువులు చూపిన మార్గం మరియు ధర్మశాస్త్ర గురువులు చూపిన ఆచారం. 'అపర్వణి' అంటే గణుపులు లేని చోట మరియు అప్రస్తావము (అకాలము). 'భంగః' అంటే ముక్కలు కావడం మరియు వ్యసనము (ఆపద). అకాలంలో సత్పురుషులకు విపత్తు వస్తే లోకం ఎలా దుఃఖిస్తుందో, అలాగే తన బాణాల భంగాన్ని చూసి 'జిష్ణోః' (అర్జునుని) ధైర్యం నశించిందని మల్లినాథులు అర్థం చెప్పారు.
• అలంకారం: శ్లేషోపమాలంకారం.

శ్లోకం 30

బాణచ్ఛిదస్తే విశిఖాః స్మరారేరవాఙ్ముఖీభూతఫలాః పతంతః । అఖండితం పాండవసాయకేభ్యః కృతస్య సద్యః ప్రతికారమాపుః ॥

ప్రతిపదార్థం

బాణచ్ఛిదః = అర్జునుని బాణములను ఖండించినట్టి, స్మరారేః = మన్మథుని శత్రువైన శివుని యొక్క, తే విశిఖాః = ఆ బాణములు, అవాఙ్ముఖీభూతఫలాః = కిందికి వాలిన ముఖము (ములికి) కలవై, అత ఏవ = అందువలననే, విఫలములై, పతంతః = పడుచున్నవై, పాండవసాయకేభ్యః = అర్జునుని బాణముల కొరకై, కృతస్య = (వాటి ములికలను విరిచి) తాను చేసిన అపకారమునకు, సద్యః = వెంటనే, అఖండితమ్ = సంపూర్ణమైన, ప్రతికారమ్ = ప్రతీకారమును (ఫలమును), ఆపుః = పొందెను.

తాత్పర్యం

అర్జునుడి బాణాలను ముక్కలు చేసిన శివుని బాణాలు కూడా, ఆ తర్వాత ములికలు విరిగి, మొద్దుబారి కిందికి వాలి నేలపై పడిపోయాయి. తాము అర్జునుడి బాణాలకు ఎలాంటి ఫలభంగాన్ని (ములికలు విరవడం) కలిగించాయో, వీటికి కూడా వెంటనే అలాంటి అవస్థే ఎదురైంది. "చేసిన పాపం వెంటనే తగులుతుంది" అన్నట్లు, ఆ బాణాలకు సద్యః ఫలితం దక్కింది.

విశేషాలు (మల్లినాథీయ వ్యాఖ్యాan అనువాదం)

• వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: 'బాణచ్ఛిదః' అనగా పార్థుని బాణాలను ఛేదించిన శివుని బాణాలు. 'అవాఙ్ముఖీభూతఫలాః' అంటే ములికలు విరిగి విఫలమవడం. 'పాండవసాయకేభ్యః' ఇక్కడ క్రియాగ్రహణం వల్ల చతుర్థీ విభక్తి వచ్చిందని వ్యాకరణాంశాన్ని తెలిపారు. తాము చేసిన ఫలభంగ రూప కర్మకు వెంటనే సంపూర్ణమైన ప్రతికారాన్ని (ఫలాన్ని) అనుభవించాయని, అత్యుత్కటమైన కర్మలు వెంటనే ఫలాన్ని ఇస్తాయనే లోకన్యాయాన్ని మల్లినాథులు ఇక్కడ స్మరింపజేశారు ("అత్యుత్కటం కర్మ సద్యః ఫలం దర్శయతీతి భావః").
• అలంకారం: కావ్యలింగాలంకారం.

శ్లోకం 31

చిత్రీయమాణానతిలాఘవేన ప్రమాథినస్తాన్భవమార్గణానామ్ । సమాకులాయా నిచఖాన దూరం బాణాంధ్వజిన్యా హృదయేష్వరాతిః ॥

ప్రతిపదార్థం

అరాతిః = శత్రుమర్దనుడైన ఆ అర్జునుడు, అతిలాఘవేన = మిక్కిలి హస్తలాఘవము (వేగము) చేత, చిత్రీయమాణాన్ = చూసేవారికి ఆశ్చర్యమును కలుగజేయుచున్నట్టియు, భవమార్గణానామ్ = శివుని యొక్క బాణములను, ప్రమాథినః = ముక్కలు చేయుచున్నట్టియు, తాన్ బాణాన్ = ఆ ప్రసిద్ధములైన తన బాణములను, సమాకులాయాః = (అర్జునుని వేగానికి) మిక్కిలి సంక్షోభము చెందిన, ధ్వజిన్యాః = శివ సైన్యము యొక్క, హృదయేషు = గుండెల నందు, దూరం = గాఢముగా, నిచఖాన = నాటెను.

తాత్పర్యం

శత్రుసంహారకుడైన అర్జునుడు తన అద్భుత హస్తలాఘవంతో చూసేవారికి ఆశ్చర్యం కలిగేలా బాణాలను సంధించాడు. శివుని బాణాలను సైతం ముక్కలు చేయగల పరాక్రమం గల ఆ బాణాలను, తన దాటికి అల్లాడిపోతున్న శివ సైన్యాల గుండెల్లో దూసుకుపోయేలా గాఢంగా నాటాడు.

విశేషాలు (మల్లినాథీయ వ్యాఖ్యాన అనువాదం)

• వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: 'అరాతిః' అంటే ఇక్కడ శత్రువులను సంహరించే అర్జునుడు అని అర్థం. 'చిత్రీయమాణాన్' అనగా చిత్రం (ఆశ్చర్యం) కలిగేలా ప్రవర్తించేవి. 'భవమార్గణానామ్' అంటే శివుని బాణాలను ఖండించేవని అర్థం. 'ధ్వజిన్యాః' అనగా సంక్షోభించిన సైన్యం యొక్క గుండెలలో బాణాలను నాటాడని మల్లినాథులు వివరించారు. 'నిచఖాన' అనగా నిఖాతవాన్ (నాటెను).
• అలంకారం: అతిశయోక్త్యలంకార చ్ఛాయలు కలవు. ఇక్కడ 'శంకాకులాయాః', 'జిష్ణుః' అనే పాఠాంతరాలు ఉన్నాయి.

శ్లోకం 32

తస్యాతియత్నాదతిరిచ్యమానే పరాక్రమే౽న్యోన్యవిశేషణేన । హంతా పురాం భూరి పృషత్కవర్షం నిరాస నైదాఘ ఇవాంబు మేఘః ॥

ప్రతిపదార్థం

అతియత్నాత్ = మిక్కిలి ప్రయత్నము వలన, అన్యోన్యవిశేషణేన = ఒకదానిని మించి మరొకటి అన్నట్లుగా పరస్పర అతిశయము చేత, తస్యా పరాక్రమే = ఆ అర్జునుని యొక్క పరాక్రమము, అతిరిచ్యమానే (సతి) = వృద్ధి పొందుచుండగా, పురాం హంతా = త్రిపురాసురులను సంహరించిన శివుడు, నైదాఘః = గ్రీష్మ ఋతువు ముగింపు నందు ఉన్న, మేఘః = మేఘము, అంబు ఇవ = జలమును వలె, భూరి = ప్రచండమైన, పృషత్కవర్షం = బాణ వర్షమును, నిరాస = కురిపించెను.

తాత్పర్యం

అర్జునుడు గొప్ప పట్టుదలతో ఒకదానిని మించి మరొకటి అన్నట్లుగా తన పరాక్రమాన్ని అద్భుతంగా పెంచుకుంటూ పోతున్నాడు. అది చూసిన త్రిపురహరుడైన శివుడు, గ్రీష్మ ఋతువు ముగింపులో (తొలకరిలో) మేఘం ప్రచండమైన జలధారలను కురిపించినట్లు, అర్జునునిపై అసంఖ్యాకమైన బాణ వర్షాన్ని కురిపించాడు.

విశేషాలు (మల్లినాథీయ వ్యాఖ్యాన అనువాదం)

• వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: 'పురాం హంతా' అనగా త్రిపుర విజేతయైన హరుడు. 'పృషత్కవర్షం' అంటే బాణ వర్షము; "పృషత్కబాణవిశిఖాః" అని అమరకోశం. గ్రీష్మ కాలపు మేఘాన్ని (నైదాఘో మేఘః) ఉదాహరించడం వెనుక ఉన్న ఆంతర్యం ఏమిటంటే, ఆ సమయంలో కురిసే వర్షం అత్యంత తీవ్రంగా, వేగంగా ఉంటుందని తెలపడమేనని మల్లినాథులు వ్యాఖ్యానించారు ("నిదాఘగ్రహణం వర్షణస్యాతితీవ్రత్వద్యోతనార్థమ్"). 'నిరాస' అనగా ముమోచ (విడిచెను).
• అలంకారం: ఉపమాలంకారం. 'నైదాఘమ్' అనే పాఠాంతరం ఉంది.

శ్లోకం 33

అనామృశంతః క్వచిదేవ మర్మ ప్రియైషిణానుప్రహితాః శివేన । సుహృత్ప్రయుక్తా ఇవ నర్మవాదాః శరా మునేః ప్రీతికరా బభూవుః ॥

ప్రతిపదార్థం

ప్రియైషిణా = (అర్జునునికి) మేలును కోరుచున్నట్టియు, శివేన = శివుని చేత, అనుప్రహితాః = ప్రయోగింపబడినట్టియు, క్వచిత్ ఏవ = ఎక్కడనూ, మర్మ = ప్రాణాధార స్థానములను (మర్మములను), అనామృశంతః = తాకనట్టి (గాయపరచనట్టి), శరాః = బాణములు, సుహృత్ ప్రయుక్తాః = స్నేహితుని చేత ప్రయోగింపబడిన, నర్మవాదాః ఇవ = పరిహాస వచనముల (సరసోక్తుల) వలె, మునేః = ఆ అర్జునునికి, ప్రీతికరాః = సంతోషమును కలుగజేయునవిగా, బభూవుః = ఆయెను.

తాత్పర్యం

అర్జునునిపై వాత్సల్యంతో ఆయనకు మేలు చేయగోరిన శివుడు ప్రయోగించిన ఆ బాణాలు, అర్జునుని శరీరంలోని ఏ ఒక్క మర్మస్థానాన్ని (ప్రాణ సంకటమైన చోట్లను) తాకలేదు. ప్రాణస్నేహితుడు ప్రేమతో ఆడే పరిహాసపు మాటలు వినడానికి ఎంతగా ఆనందాన్ని ఇస్తాయో, శివుని బాణాలు కూడా అర్జునునికి అంతటి ప్రీతిని, ఉత్సాహాన్ని కలిగించాయి.

విశేషాలు (మల్లినాథీయ వ్యాఖ్యాన అనువాదం)

• వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: 'ప్రియైషిణా' అనగా ప్రియము చేయగోరిన శివుడు. 'మర్మ అనామృశంతః' అంటే మర్మస్థానాలను తాకకుండా బాణాలు వేయడం. స్నేహితుడు (సుహృత్) కూడా ప్రియాన్ని కోరుతూ నర్మవాదాలు (పరిహాస వచనాలు) పలికినట్లు శివుని బాణాలు ఉన్నాయని మల్లినాథులు పోల్చారు. శివుడు అర్జునుడిని పరీక్షించడానికే యుద్ధం చేస్తున్నాడు తప్ప హంసించడానికి కాదు కాబట్టి, ఆ బాణాలు అర్జునుడికి నొప్పిని కలిగించకుండా ప్రీతిని కలిగించాయని భావం.
• అలంకారం: ఉపమాలంకారం.

శ్లోకం 34

అస్త్రైః సమానామతిరేకిణీం కా పశ్యన్నిషూణామపి తస్య శక్తిమ్ । విషాదవక్తవ్యబలః ప్రమాథీ స్వమాలలంబే బలమిందుమౌలిః ॥

ప్రతిపదార్థం

తస్య = ఆ ముని (అర్జునుని) యొక్క, ఇషూణామ్ అపి = కేవలము సామాన్య బాణముల యొక్క, శక్తిమ్ = సామర్థ్యమును, అస్త్రైః = (తన వద్దనున్న) దివ్యాస్త్రములతో, సమానామ్ = సమానమైనదిగాను, కా = మరికొన్ని చోట్ల, అతిరేకిణీమ్ = అంతకంటే ఎక్కువైనదిగాను, పశ్యన్ = చూచుచున్నవాడును, విషాదవక్తవ్యబలః = (బాణాల ధాటికి) ఉత్సాహభంగము కలిగి మాటలు పడిపోయిన సైన్యము కలవాడును, ప్రమాథీ = శత్రువులను మర్దించువాడును అయిన, ఇందుమౌలిః = చంద్రశేఖరుడైన శివుడు, స్వమ్ = తనదైన, బలమ్ = దివ్య మహిమను (సామర్థ్యమును), ఆలలంబే = అవలంబించెను.

తాత్పర్యం

అర్జునుడు వేస్తున్న సామాన్య బాణాల శక్తి కూడా తన దివ్యాస్త్రాల శక్తితో సమానంగా, కొన్నిచోట్ల అంతకంటే మిన్నగా ఉండటం శివుడు గమనించాడు. ఆ బాణాల ధాటికి ప్రమథ సైన్యాల ఉత్సాహం దెబ్బతిని వారు నిశ్చేష్టులయ్యారు. అప్పుడు శత్రుమర్దనుడైన ఆ చంద్రశేఖరుడు తన లీలలను పక్కన పెట్టి, తన అసలైన దివ్య సామర్థ్యాన్ని, ఈశ్వర మహిమను ఆశ్రయించాడు.

విశేషాలు (మల్లినాథీయ వ్యాఖ్యాన అనువాదం)

• వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: 'అస్త్రైః' అంటే శివుని ఆయుధాలు; వాటితో సమానమైన, లేదా అంతకంటే ఎక్కువైన అర్జునుడి బాణశక్తి. 'విషాద-' అనగా ఉత్సాహభంగం వల్ల నివాచ్యమైన (ఏమీ మాట్లాడలేకుండా ఉన్న) సైన్యము కలవాడు. 'ఇందుమౌలిః' అనగా మహాదేవుడు తన 'స్వబలమును' అంటే ఆత్మీయమైన మహిమను లేదా ఈశ్వర సామర్థ్యాన్ని అవలంబించాడని మల్లినాథులు వివరించారు.
• అలంకారం: కావ్యలింగాలంకారం. ఇక్కడ 'రిపూణామ్', 'అథ' అనే పాఠాంతరాలు ఉన్నాయి.

శ్లోకం 35

తతస్తపోవీర్యసముధ్ధతస్య పారం యియాసోః సమరార్ణవస్య । మహేషుజాలాల్యఖిలాని జిష్ణోరర్కః పయాంసీవ సమాచచామ ॥

ప్రతిపదార్థం

తతః = ఆ విధముగా ఈశ్వర మహిమ ప్రకాశించిన పిదప, తపోవీర్యసముధ్ధతస్య = తపస్సు మరియు పరాక్రమము చేత గర్వించినట్టియు, సమరార్ణవస్య = యుద్ధమనే సముద్రము యొక్క, పారమ్ = అవధిని (చివరిని), యియాసోః = పొందగోరుచున్న, జిష్ణోః = ఆ అర్జునుని యొక్క, అఖిలాని = సమగ్రములైన, మహేషుజాలాని = గొప్ప బాణ సమూహములను, అర్కః = సూర్యుడు, పయాంసి ఇవ = జలములను వలె, (సః దేవః) = ఆ పరమశివుడు, సమాచచామ = ఉపసంహరించెను (ఇంకించివేసెను).

తాత్పర్యం

శివుడు తన ఈశ్వర మహిమను ప్రకటించగానే, తపఃప్రభావం చేత, పరాక్రమం చేత ప్రగల్భాలు పలుకుతూ యుద్ధమనే సముద్రానికి అవతలి ఒడ్డు చేరాలని (విజయం సాధించాలని) చూస్తున్న అర్జునుడి బాణాలన్నీ ఒక్కసారిగా అదృశ్యమైపోయాయి. ప్రచండ సూర్యుడు భూమి మీది జలాలనన్నింటినీ తన కిరణాలతో పీల్చివేసినట్లు, శివుడు అర్జునుడి బాణ సమూహాలనన్నింటినీ తన మహిమతో హరించివేశాడు.

విశేషాలు (మల్లినాథీయ వ్యాఖ్యాన అనువాదం)

• వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: 'తతః' అనగా మహిమ ప్రాదుర్భావం జరిగిన తర్వాత. 'సమరార్ణవస్య' అంటే యుద్ధమనే సముద్రం. 'జిష్ణోః' అనగా అర్జునుని యొక్క 'మహేషుజాలాని' (సమగ్ర బాణ సమూహాన్ని) సూర్యుడు (అర్కః) నీటిని (పయాంసి) పీల్చినట్లు శివుడు సంహరించాడని (సంజహార) మల్లినాథులు వివరించారు.
• అలంకారం: రూపక సంసృష్ట ఉపమాలంకారం.

శ్లోకం 36

రిక్తే సవిస్రంభమథార్జునస్య నిషంగవక్త్రే నిపపాత పాణిః । అన్యద్విపాపీతజలే సతర్షం మతంగజస్యేవ నగాశ్మరంధ్రే ॥

ప్రతిపదార్థం

అథ = ఆ బాణాలు అంతర్ధానమైన పిదప, అర్జునస్య = అర్జునుని యొక్క, పాణిః = చేయి, రిక్తే = బాణములు లేని శూన్యమైన, నిషంగవక్త్రే = అమ్ములపొది మూతి నందు, అన్యద్విపాపీతజలే = వేరొక ఏనుగు చేత పూర్తిగా త్రాగబడిన నీరు కలిగినట్టి, నగాశ్మరంధ్రే = కొండరాతి రంధ్రము (శిలాగర్తము) నందు, సతర్షం = దప్పికతో కూడిన, మతంగజస్య (పాణిః) ఇవ = ఏనుగు యొక్క తొండము వలె, సవిస్రంభం = (బాణాలు ఇంకా ఉన్నాయనే) నమ్మకముతో, నిపపాత = పడెను.

తాత్పర్యం

బాణాలన్నీ హరించుకుపోయాక, అర్జునుడు తన అమ్ములపొదిలో ఇంకా బాణాలు ఉన్నాయనే నమ్మకంతో చెయ్యి పెట్టాడు. కానీ ఆ అమ్ములపొది శూన్యంగా (ఖాళీగా) ఉంది. అడవిలో దప్పికతో ఉన్న ఒక ఏనుగు నీటి కోసం కొండరాతి గుహలోని రంధ్రంలో తొండం పెట్టినప్పుడు, ఆ నీటిని అంతకుముందే వేరొక ఏనుగు తాగేయడం వల్ల దానికి శూన్య హస్తం ఎదురైనట్లు, అర్జునుడికి కూడా నిరాశే మిగిలింది.

విశేషాలు (మల్లినాథీయ వ్యాఖ్యాన అనువాదం)

• వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: 'రిక్తే' అనగా బాణ శూన్యమైన అమ్ములపొది ( తూణీరముఖే). 'నగాశ్మరంధ్రే' అంటే కొండ శిలల మధ్య గల రంధ్రం (శిలాగర్తం లేదా ప్రదరము). 'సవిస్రంభం' అనగా బాణాలు తప్పకుండా ఉంటాయనే సవిశ్వాసంతో అని అర్థం. 'మతంగజస్య పాణిః' ఇక్కడ పాణి శబ్దానికి లక్షణార్థంలో ఏనుగు తొండము (కరము) అని అర్థం చెప్పారు. అమ్ములపొది ఖాళీ అయిందనే విషయాన్ని కవి అత్యంత సుందరంగా వర్ణించాడని మల్లినాథుల ప్రశంస.
• అలంకారం: ఉపమాలంకారం. ఇక్కడ 'వన్య', 'సావేశమ్', 'ఉన్ముఖస్య' అనే పాఠాంతరాలు ఉన్నాయి.

శ్లోకం 37

చ్యుతే స తస్మిన్నిషుధౌ శరార్థాధ్ధస్తార్థసారే సహసేవ బంధౌ । తత్కాలమోఘప్రణయః ప్రపేదే నిర్వాచ్యతాకామ ఇవాభిముఖ్యమ్ ॥

ప్రతిపదార్థం

శరార్థాత్ = బాణములనే ధనము నుండి, చ్యుతే = భ్రష్టమైన (ఖాళీ అయిన), తస్మిన్ ఇషుధౌ = ఆ అమ్ములపొది, హస్తార్థసారే = (ఆపదలో) చేతికి అందవలసిన సంపద అంతా, సహసా ఏవ = అకస్మాత్తుగా, చ్యుతే = నశించిపోయిన, బంధౌ ఇవ = బంధువు వలె ఉండగా, తత్కాలమోఘప్రణయః = ఆ సమయంలో వ్యర్థమైన ప్రార్థన (యాచన) కలదైన, సః (పాణిః) = ఆ అర్జునుని చేయి, నిర్వాచ్యతాకామః ఇవ = (పూర్వ ఉపకారాన్ని స్మరించి) అపవాదు లేని కృతజ్ఞతను కోరుకొనువాని వలె, అభిముఖ్యమ్ = (మరల అమ్ములపొది వైపే) ముఖము చేయుటను, ప్రపేదే = పొందెను.

తాత్పర్యం

ఆపత్కాలంలో ఆదుకోవలసిన ఆస్తి అంతా అకస్మాత్తుగా కోల్పోయిన ఆప్తబంధువు లాగా ఆ అమ్ములపొది బాణాలు లేక ఖాళీ అయిపోయింది. ఆ సమయంలో బాణాల కోసం చేయి పెట్టిన అర్జునుడి ప్రయత్నం విఫలమైంది (మోఘప్రణయః). అయినా సరే, పూర్వం ఆ అమ్ములపొది తనకు చేసిన ఉపకారాలను స్మరిస్తూ, కృతజ్ఞత కలిగిన ఒక సజ్జనుడు ఆపదలో ఉన్న బంధువును వదిలిపెట్టకుండా పదే పదే ఆయన వైపే వెళ్ళినట్లు, అర్జునుడి చేయి నమ్మకంతో మరల మరల ఆ అమ్ములపొది వైపే సాగింది.

విశేషాలు (మల్లినాథీయ వ్యాఖ్యాన అనువాదం)

• వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: 'శరార్థాత్' అనగా శరములే ధనము; దాని నుండి చ్యుతమైన అమ్ములపొదిని ధనం నష్టపోయిన బంధువుతో (బంధౌ) పోల్చారు. 'తత్కాలమోఘప్రణయః' అంటే ఆ సమయంలో వ్యర్థమైన ప్రార్థన కలది (సః పాణిః - ఆ చేయి). 'నిర్వాచ్యతాకామః' అంటే కృతజ్ఞత కలిగి ఉండటం వల్ల అపవాదు లేని స్థితిని కోరుకునేవాడు. పూర్వం ఉపకారం చేసిన బంధువు ఇప్పుడు నిరుపేదయైనా కృతజ్ఞత గలవాడు ఎలా ఆయనను ఆశ్రయిస్తాడో, అలాగే అర్జునుడి చేయి పూర్వమున్న విశ్వాసంతో అమ్ములపొది వైపు ఆభిముఖ్యాన్ని పొందిందని మల్లినాథులు ఉత్ప్రేక్షించారు.
• అలంకారం: ఉత్ప్రేక్షాలంకారం.

శ్లోకం 38

ఆఘట్టయామాస గతాగతాభ్యాం సావేగమగ్రాంగులిరస్య తూణౌ । విధేయమార్గే మతిరుత్సుకస్య నయప్రయోగావివ గాం జిగీషోః ॥

ప్రతిపదార్థం

విధేయమార్గే = చేయవలసిన కర్తవ్య అన్వేషణము నందు, ఉత్సుకస్య = ప్రవర్తించినట్టియు, గాం = భూమిని, జిగీషోః = జయించగోరుచున్న రాజు యొక్క, మతిః = బుద్ధి, నయప్రయోగౌ ఇవ = నీతి శాస్త్రము మరియు ఉపాయ ప్రయోగములను వలె, అస్య = ఈ అర్జునుని యొక్క, అగ్రాంగులిః = వేలి కొనలు, గతాగతాభ్యామ్ = అమ్ములపొదిలోకి వెళ్ళడం-రావడం (ఆవాపోద్వాపముల) చేత, తూణౌ = రెండు అమ్ములపొదులను, సావేగమ్ = ఆతురతతో (సంభ్రమముతో), ఆఘట్టయామాస = స్పృశించెను (వెదకెను).

తాత్పర్యం

భూమిని జయించాలనుకునే ఒక రాజు, తనకు ఆపద ఎదురైనప్పుడు తన బుద్ధితో నీతి శాస్త్రాలను, సామదానాది ఉపాయాలను ఎలా పదే పదే ఆలోచించి వెతుకుతాడో; అలాగే ఇప్పుడు ఏమి చేయాలో తోచని స్థితిలో ఉన్న అర్జునుడు, తన వేలి కొనలతో వెనకనున్న రెండు అమ్ములపొదులలోకి చేతులు పెడుతూ, తీస్తూ ఆతురతతో బాణాల కోసం వెతికాడు.

విశేషాలు (మల్లినాథీయ వ్యాఖ్యాన అనువాదం)

• వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: 'అగ్రాంగులిః' అనగా వేలి కొనలు. 'గాం జిగీషోః' అంటే భూమిని జయించగోరే నాయకుని యొక్క బుద్ధి కర్తవ్యాన్ని వెతికినట్లు, అర్జునుడి చేతులు బాణాల కోసం 'తూణౌ' (రెండు అమ్ములపొదులను) వెతికాయని మల్లినాథులు అర్థం చెప్పారు. 'గతాగతాభ్యామ్' అంటే చేతులు అమ్ములపొదిలోకి వెళ్ళడం మరియు రావడం. 'సావేగం' అనగా ససంభ్రమం (ఆతురతతో); "ఇష్టానిష్టాగమాజ్ఞానే ఆవేగశ్చిత్తసంభ్రమః" అని శాశ్వత నిఘంటువు.
• అలంకారం: ఉపమాలంకారం.

శ్లోకం 39

బభార శూన్యాకృతిరర్జునస్తౌ మహేషుధీ వీతమహేషుజాలౌ । యుగాంతసంశుష్కజలౌ విజిహ్మః పూర్వాపరౌ లోక ఇవాంబురాశీ ॥

ప్రతిపదార్థం

ఇష్టనాశనము వల్ల, శూన్యాకృతిః = నిస్తేజమైన ఆకారము కలిగినట్టియు, విజిహ్మః = శూన్యమైన మనస్సు కలిగినట్టియు, అర్జునః = ఆ అర్జునుడు, వీతమహేషుజాలౌ = వెళ్ళిపోయిన గొప్ప బాణ సమూహములు కలిగిన, తౌ మహేషుధీ = ఆ రెండు పెద్ద అమ్ములపొదులను, యుగాంతసంశుష్కజలౌ = ప్రళయకాలము నందు ఎండిపోయిన నీరు కలిగిన, పూర్వాపరౌ = తూర్పు మరియు పడమరల నందున్న, అంబురాశీ ఇవ = సముద్రములను వలె, (లోకః) = లోకము వలె, బభార = వహించెను.

తాత్పర్యం

బాణాలన్నీ అయిపోవడంతో అర్జునుడు కాంతిహీనుడై, శూన్య హృదయంతో నిలబడ్డాడు. బాణాలు లేని ఆ రెండు అమ్ములపొదులను వీపున మోస్తున్న అర్జునుడు ఎలా ఉన్నాడంటే; ప్రళయకాలంలో సూర్యుని వేడికి నీరంతా ఎండిపోయిన తూర్పు, పడమర సముద్రాలను మోస్తున్న ఈ భూలోకం వలె నిస్తేజంగా కనిపించాడు.

విశేషాలు (మల్లినాథీయ వ్యాఖ్యాన అనువాదం)

• వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: 'శూన్యాకృతిః' అనగా ఇష్టమైన బాణాలు నశించడం వల్ల నిస్తేజమైన రూపం కలవాడు. 'మహేషుధీ' అంటే పెద్దవైన రెండు అమ్ములపొదులు. ప్రళయకాలంలో (యుగాంతే) నీరు ఎండిపోయిన పూర్వాపర సముద్రాల లాగా (పూర్వాపరౌ అంబురాశీ) ఆ అమ్ములపొదులు ఉన్నాయని మల్లినాథులు వివరించారు. 'సంశుష్క' అనే రూపంలో 'శుషః కః' సూత్రం చేత నిష్ఠా తకారానికి కకారం వచ్చిందని వ్యాకరణాంశాన్ని తెలిపారు.
• అలంకారం: ఉపమాలంకారం.

శ్లోకం 40

తేనానిమిత్తేన తథా న పార్థస్తయోర్యతా రిక్తతానుతేపే । స్వామాపదం ప్రోజ్ఝ్య విపత్తిమన్నం శోచంతి సంతో హ్యుపకారిపక్షమ్ ॥

ప్రతిపదార్థం

పార్థః = అర్జునుడు, తేన అనిమిత్తేన = బాణములు క్షీణించుట అనే ఆ దుర్నిమిత్తము (కీడు) కొరకై, తథా = అంతగా, న అనుతేపే = దుఃఖించలేదు, తయోః = ఆ అమ్ములపొదుల యొక్క, రిక్తతా యథా = శూన్యత్వమును (ఖాళీ అవ్వడమును) చూసి ఎంతగా దుఃఖించెనో, (తథా హి) = అది యుక్తమే కదా, సంతః = సజ్జనులు, స్వామ్ ఆపదమ్ = తమకు వచ్చిన ఆపదను, ప్రోజ్ఝ్య = విస్మరించి, విపత్తిమన్నమ్ = ఆపదలో చిక్కుకున్న, ఉపకారిపక్షమ్ = ఉపకారము చేసినవారి వర్గమును గూర్చి, శోచంతి హి = బాధపడుదురు కదా.

తాత్పర్యం

యుద్ధరంగంలో బాణాలన్నీ అయిపోవడం అనేది పెద్ద అరిష్టం (దుర్నిమిత్తం). అయినా అర్జునుడు తన ఆయుధాలు అయిపోయాయనే స్వార్థంతో బాధపడలేదు; నిరంతరం తనకు అండగా ఉంటూ ఉపకారం చేసిన ఆ అమ్ములపొదులు నేడు ఖాళీ అయిపోయాయే అని వాటి కోసమే ఎక్కువగా పరితపించాడు. సజ్జనులు తమకు వచ్చిన కష్టాన్ని లెక్కచేయరు కానీ, తమకు ఉపకారం చేసినవారు కష్టాల్లో ఉంటే చూసి తట్టుకోలేరనే లోకసహజ సిద్ధాంతం ఇక్కడ నిరూపితమైంది.

విశేషాలు (మల్లినాథీయ వ్యాఖ్యాన అనువాదం)

• వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: 'తేనానిమిత్తేన' అంటే బాణక్షయ రూప దుర్నిమిత్తం వల్ల అర్జునుడు బాధపడలేదని, ఆ అమ్ములపొదుల శూన్యత వలనే 'అనుతేపే' (శుశోచ - దుఃఖించెను) అని మల్లినాథులు వివరించారు. సజ్జనులు తమ వ్యసనాన్ని (కష్టాన్ని) అపేక్షించకుండా, ఉపకారం చేసిన పక్షానికే (ఉపకారిపక్షమ్) కష్టం వస్తే అనుతపిస్తారనే సుభాషితాన్ని ఇక్కడ స్మరించారు.
• అలంకారం: అర్థాంతరన్యాసాలంకారం. ఇక్కడ 'శుశోచ', 'వర్గమ్' అనే పాఠాంతరాలు కలవు.

శ్లోకం 41

ప్రతిక్రియాయై విధురః స తస్మాత్కృచ్ఛ్రేణ విశ్లేషమియాయ హస్తః । పరాజ్ముఖత్వే౽పి కృతోపకారాత్తూణీముఖాన్మిత్రకులాదివార్యః ॥

ప్రతిపదార్థం

ప్రతిక్రియాయై = (బాణములు లేనందున) శత్రువుకు ప్రతికారము చేయుటకు, విధురః = అసమర్థుడైనట్టియు, సః హస్తః = ఆ అర్జునుని చేయి, పరాజ్ముఖత్వే అపి = (ప్రస్తుతము ఖాళీగా ఉండుట చేత) విముఖత్వమును వహించినప్పటికిని, కృతోపకారాత్ = పూర్వము తనకు ఎంతో ఉపకారము చేసినట్టి, తస్మాత్ తూణీముఖాత్ = ఆ అమ్ములపొది మూతి నుండి, కృతోపకారాత్ = ఎన్నో ఉపకారములు చేసినట్టియు, పరాజ్ముఖత్వే అపి = కాలవైపరీత్యము వల్ల ప్రస్తుతము విముఖుడైనట్టియు, మిత్రకులాత్ = స్నేహితుని యొక్క వంశము (ఇంటి) నుండి, ఆర్యః ఇవ = కృతజ్ఞుడైన సజ్జనుడు వలె, కృచ్ఛ్రేణ = మిక్కిలి కష్టముతో, విశ్లేషమ్ = విడిపోవుటను, ఇయాయ = పొందెను.

తాత్పర్యం

బాణాలు లేకపోవడంతో శత్రువును ఎదుర్కోవడానికి అర్జునుడి చేయి అసమర్థమైంది. ఆ సమయంలో, ప్రస్తుతము ఖాళీగా ఉండి తనకు సహాయపడలేకపోతున్న ఆ అమ్ములపొది నుండి అర్జునుడి చేయి వెనకకు తగ్గడానికి అస్సలు ఇష్టపడలేదు. పూర్వం ఎంతో మేలు చేసిన ఒక ఆప్తమిత్రుడు, కాలవైపరీత్యం వల్ల ప్రస్తుతము తనకు సహాయం చేయలేని విముఖ స్థితిలో ఉన్నప్పటికీ, ఒక ఉత్తమ సజ్జనుడు కృతజ్ఞతతో ఆ స్నేహితుని ఇిల్లు వదిలి వెళ్ళడానికి ఎలా సంకోచిస్తాడో, అర్జునుడి చేయి కూడా ఆ అమ్ములపొదిని వదలడానికి అంతగా కష్టపడింది.

విశేషాలు (మల్లినాథీయ వ్యాఖ్యాన అనువాదం)

• వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: ' ప్రతిక్రియాయై విధురః' అనగా శత్రువును ప్రతిఘటించడానికి అసమర్థుడైన అర్జునుని హస్తము అని అర్థం. 'తుమర్థాచ్చ భావవచనాత్' అనే సూత్రం చేత ఇక్కడ చతుర్థీ విభక్తి వచ్చిందని వ్యాకరణాంశాన్ని తెలిపారు. 'పరాఙ్ముఖత్వే౽పి' అంటే తత్కాల వైముఖ్యము (సహాయం చేయలేని స్థితి) ఉన్నప్పటికీ, పూర్వ ఉపకారాన్ని స్మరించి అమ్ములపొదిని 'మిత్రకులాత్' (స్నేహితుని వంశము) వలె, అర్జునుని చేతిని 'ఆర్యః' (సాధువైన కృతజ్ఞుడు) వలె మల్లినాథులు పోల్చారు. "ఆర్యః సాధుకులీనయోః" అని విశ్వనిఘంటువు ప్రమాణం. 'తూణీ' శబ్దానికి గౌరాదిత్వాన్ని బట్టి 'జీష్' ప్రత్యయం వచ్చిందని పేర్కొన్నారు. 'కృచ్ఛ్రేణ' అనగా మహాకష్టంతో ఆ చేయి వెనక్కి వచ్చిందని భావం.
• అలంకారం: ఉపమాలంకారం.

శ్లోకం 42

పశ్చాత్క్రియా తూణయుగస్య భర్తుర్జజ్ఞే తదానీముపకారిణీవ । సంభావనాయామధరీకృతాయాం పత్యుః పురః సాహసమాసితవ్యమ్ ॥

ప్రతిపదార్థం

తదానీమ్ = ఆ సమయములో, తూణయుగస్య = రెండు అమ్ములపొదులను, పశ్చాత్క్రియా = వీపు వెనుకకు దాచుకొనుట (వెనుకకు నెట్టుట) అనునది, భర్తుః = ఆ యజమానియైన అర్జునునికి, ఉపకారిణీ ఇవ = (మరొక) ఉపకారము చేసిన దాని వలెనే, జజ్ఞే = ఆయెను, (తథా హి) = అది లోకప్రసిద్ధమే కదా, సంభావనాయామ్ = తన యోగ్యతకు (సామర్థ్యమునకు) తగిన గౌరవము, అధరీకృతాయామ్ = (బాణాలు లేకపోవడం వల్ల) అణచివేయబడినప్పుడు లేదా భంగపడినప్పుడు, పత్యుః పురః = యజమాని (ప్రభువు) ఎదుట, ఆసితవ్యమ్ = నిలిచి ఉండుట లేదా ముఖము చూపించుట అనునది, సాహసమ్ = సాహసకార్యము (తగని పని) కదా.

తాత్పర్యం

బాణాలన్నీ ఖాళీ అయిపోవడంతో, అర్జునుడు ఆ రెండు అమ్ములపొదులను వీపు వెనుకకు నెట్టేశాడు. ఆ సమయంలో అమ్ములపొదులు అలా వెనుకకు వెళ్ళిపోవడమే అర్జునుడికి పెద్ద ఉపకారంగా తోచింది. ఎందుకంటే, ఒక సేవకుడి సామర్థ్యంపై యజమాని ఎన్నో ఆశలు పెట్టుకున్నప్పుడు, ఆ సేవకుడు సమయానికి ఆ పని పూర్తిచేయలేక భంగపడితే, ఆ యజమాని ముందే నిలబడి ముఖం చూపించడం అనేది పెద్ద సాహసమే అవుతుంది (అనగా అది అవమానకరం, అనుచితం). ఇక్కడ అర్జునుడు యజమాని, అమ్ములపొదులు సేవకులు.

విశేషాలు (మల్లినాథీయ వ్యాఖ్యాన అనువాదం)

• వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: 'భర్తుః' అనగా స్వామియైన అర్జునుని యొక్క కర్మణి లేదా కర్తరి షష్ఠి. 'పశ్చాత్క్రియా' అంటే పృష్ఠతః కరణం (వీపు వెనుకకు ఉంచడం). 'అధరీకృతాయామ్' అనగా స్వయోగ్యత అఫలీకృతమైనప్పుడు (విఫలమైనప్పుడు). యజమాని చేత గౌరవింపబడి, అవసర సమయానికి సాయపడలేకపోయిన అనుజీవి (సేవకుడు), ఆ యజమాని ఎదుట నిలబడటం ఏమాత్రం తగదనే లోకనీతిని మల్లినాథులు వివరించారు. 'ఆసితవ్యమ్' అనే రూపంలో బహుల గ్రహణం వల్ల భావార్థంలో తవ్యత్ ప్రత్యయం వచ్చిందని తెలిపారు.
• అలంకారం: అర్థాంతరన్యాస సంసృష్ట ఉత్ప్రేక్షాలంకారం. ఇక్కడ 'విఫలీకృతాయామ్', 'హ్యధరీకృతాయామ్' అనే పాఠాంతరాలు ఉన్నాయి.

శ్లోకం 43

తం శంభురాక్షిప్త్మహేషుజాలం లౌహైః శరైర్మర్మసు నిస్తుతోద । హృతోత్తరం తత్త్వవిచారమధ్యే వక్తేవ దోషైర్గురుభిర్విపక్షమ్ ॥

ప్రతిపదార్థం

శంభుః = శివుడు, ఆక్షిప్త్మహేషుజాలమ్ = ఉపసంహరింపబడిన గొప్ప బాణ సమూహములు కలవాడైన, తమ్ = ఆ అర్జునుని, తత్త్వవిచారమధ్యే = శాస్త్ర చర్చ లేదా వాదోపవాదముల మధ్య, హృతోత్తరమ్ = సమాధానము చెప్పలేక నిరుత్తరుడైపోయిన, విపక్షమ్ = ప్రతివాదిని, వక్తా = వాది (పూర్వపక్షము చేయువాడు), గురుభిః = గొప్పవైన, దోషైః ఇవ = నిగ్రహస్థానములు లేదా దోషముల చేత వలె, లౌహైః = ఇనుమయమైన, శరైః = బాణముల చేత, మర్మసు = మర్మస్థానముల నందు, నిస్తుతోద = వ్యధాభరితునిగా చేసెను.

తాత్పర్యం

బాణాలన్నీ హరించుకుపోయి నిరాయుధుడైన అర్జునునిపై, శివుడు పదునైన ఇనుప బాణాలను ప్రయోగించి ఆయన మర్మస్థానాలను బాధించాడు. శాస్త్ర చర్చలు (వాదాలు) జరిగేటప్పుడు, ఒక సమర్థుడైన వాది తన వాదనా పటిమతో ప్రతివాదిని నిరుత్తరుడిని చేసి, ఆయన వాదంలోని నిగ్రహస్థానాలను (తప్పులను) ఎత్తిచూపుతూ ఎలా ముక్కలు ముక్కలు చేస్తాడో, అలాగే శివుడు నిరుత్తరుడైన అర్జునుడిని తన బాణాలతో కొట్టాడు.

విశేషాలు (మల్లినాథీయ వ్యాఖ్యాన అనువాదం)

• వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: 'ఆక్షిప్త్మహేషుజాలమ్' అనగా ప్రతిహతమైన బాణసమూహం గల అర్జునుడు. 'తత్త్వవిచారమధ్యే' అనగా వాదమధ్యంలో; 'హృతోత్తరమ్' అంటే నిరుత్తరీకృతుడైన ప్రతివాదిని (విపక్షమ్). వాది (వక్తా) శత్రువు యొక్క నిగ్రహస్థానాలనే గొప్ప దోషాల (గురుభిః దోషైః) చేత ఎలా పరాభవిస్తాడో, శివుడు అర్జునుడిని 'లౌహైః' (ఇనుమయమైన) బాణాలతో మర్మస్థానాలలో కొట్టాడని మల్లినాథులు సమన్వయపరిచారు.
• అలంకారం: ఉపమాలంకారం. ఇక్కడ 'విచారమార్గే', 'విచారణాయామ్', 'వాదినం' అనే పాఠాంతరాలు కలవు.

శ్లోకం 44

జహార చాస్మాదచిరేణ వర్మ జ్వలన్మణిద్యోతితహైమలేఖమ్ । చండః పతంగాన్మరుదేకనీలం తడిత్వతః ఖండమివాంబుదస్య ॥

ప్రతిపదార్థం

చండః = తీక్షణమైన, మరుత్ = గాలి, పతంగాత్ = సూర్యుని నుండి, తడిత్వతః = మెరుపులతో కూడిన, అంబుదస్య = మేఘము యొక్క, ఏకనీలమ్ = కేవలము నల్లనైన, ఖండమ్ ఇవ = ముక్కను వలె, (సః శివః) = ఆ శివుడు, అస్మాత్ = ఈ అర్జునుని నుండి, జ్వలన్మణిద్యోతితహైమలేఖమ్ = వెలుగుచున్న రత్నముల చేత ప్రకాశింపబడిన బంగారు రేఖలు కలిగిన, వర్మ చ = కవచమును కూడా, అచిరేణ = క్షణకాలములో, జహార = హరించెను (విరిచిపడెను).

తాత్పర్యం

ప్రచండమైన గాలి, మెరుపులతో కూడిన నల్లటి మేఘాల ముక్కను సూర్యునిపై నుండి ఒక్కసారిగా ఎలా నెట్టివేస్తుందో; అలాగే శివుడు అర్జునుడి శరీరంపై ప్రకాశిస్తున్న రత్నఖచితమైన, బంగారు తీగలు గల దివ్య కవచాన్ని తన బాణాల ధాటికి క్షణకాలంలో ముక్కలు చేసి హరించాడు. కవచం తొలగిపోగానే అర్జునుడు మేఘాలు వీడిన సూర్యుని వలె దేదీప్యమానంగా వెలిగాడు.

విశేషాలు (మల్లినాథీయ వ్యాఖ్యాన అనువాదం)

• వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: 'వర్మ' అనగా కవచము; అది ప్రజ్వరిల్లే మణులతో, బంగారు రేఖలతో కూడి ఉన్నది. 'పతంగాత్' అనగా సూర్యుని నుండి; 'మరుత్' అంటే పవనము. 'ఏకనీలం' అంటే కేవలం నల్లని రంగు గల మేఘ శకలము. భగవంతుని మాయ వల్ల కవచం తొలగిన ఆ ముని (అర్జునుడు), మేఘవిముక్తుడైన సూర్యుని వలె ప్రకాశించాడని మల్లినాథులు అంతరార్థాన్ని సుందరంగా ఆవిష్కరించారు ("ముక్తకంచుకో మునిర్మేఘనిర్ముక్తః సూర్య ఇవ దిదీప ఇతి భావః").
• అలంకారం: ఉపమాలంకారం. 'హేమలేఖమ్' అనే పాఠాంతరం ఉంది.

శ్లోకం 45 [యుగ్మమ్]

వికోశనిధౌతతనోర్మహాసేః ఫణవతశ్చ త్వచి విచ్యుతాయామ్ । ప్రతిద్విపాబధ్ధరుషః సమక్షం నాగస్య చాక్షిప్తముఖచ్ఛదస్య ॥

(గమనిక: 45, 46 శ్లోకాలు రెండూ కలిసి ఒకే అన్వయము గల 'యుగ్మము' కావున, ప్రతిపదార్థం విడివిడిగా ఇచ్చి, తాత్పర్యం, విశేషాలు కలిపి ఇవ్వబడినవి.)

ప్రతిపదార్థం

వికోశనిధౌతతనోః = ఒర నుండి తీసి నూరి బాగుగా మెరిపించిన శరీరం కలిగిన, మహాసేః = పెద్ద కత్తి యొక్క కాంతి వలెను, త్వచి విచ్యుతాయాం (సత్యాం) = పై చర్మము (కంచుకము) వీడిపోయినప్పుడు, ఫణవతః చ = పడగ గల సర్పము (నాగుపాము) వలెను, ప్రతిద్విప = శత్రు ఏనుగు నందు, ఆబద్ధరుషః = పెంచుకున్న కోపము కలిగినట్టియు, సమక్షం = ఆ శత్రు ఏనుగు కళ్ల ముందే, ఆక్షిప్తముఖచ్ఛదస్య = తొలగింపబడిన ముఖ ముసుగు (మొగతాటి కంత) కలిగిన, నాగస్య చ = మదపుటేనుగు వలెను...

శ్లోకం 46 [యుగ్మమ్]

విబోధితస్య ధ్వనినా ఘనానాం హరేరపేతస్య చ శైలరంధ్రాత్ । నిరస్తధూమస్య చ రాత్రివహ్నేర్వినా తనుత్రేణ రుచిం స భేజే ॥

ప్రతిపదార్థం

ఘనానాం = మేఘముల యొక్క, ధ్వనినా = గర్జన చేత, విబోధితస్య = మేల్కొల్పబడినట్టియు, శైలరంధ్రాత్ = కొండ గుహ నుండి, అపేతస్య చ = బయటకు వచ్చినట్టియు, హరేః = సింహము వలెను, నిరస్తధూమస్య చ = పొగ లేనట్టి, రాత్రివహ్నేః = రాత్రివేళ వెలిగే అగ్ని వలెను, సః = ఆ అర్జునుడు, తనుత్రేణ వినా = కవచము లేకుండగనే, రుచిమ్ = ఒక అద్భుతమైన కాంతిని (తేజస్సును), భేజే = పొందెను.

తాత్పర్యం (45-46 శ్లోకముల ఉమ్మడి తాత్పర్యం)

కవచం తొలగిపోయిన తర్వాత అర్జునుడు ఐదు అద్భుత వస్తువుల వలె ప్రకాశించాడు. ఒర నుండి తీసి నూరిన కత్తి లాగా; కంచుకము (చర్మము) వలిచిన నాగుపాము లాగా; శత్రు ఏనుగు ముందే ముఖ ముసుగు తొలగించిన మదపుటేనుగు లాగా; మేఘ గర్జన విని కొండ గుహ నుండి ఉగ్రుడై బయటకు వచ్చిన సింహం లాగా; పొగ లేని రాత్రివేళ అగ్నిహోత్రం లాగా ఆయన కవచం లేకపోయినా అత్యంత తీక్షణమైన, భయంకరమైన తేజస్సుతో వెలిగిపోయాడు.

విశేషాలు (మల్లినాథీయ వ్యాఖ్యాన అనువాదం)

• వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: 'తనుత్రేణ వినా' అంటే కవచము లేకుండా అని అర్థం. 'వికోశః' అనగా ఒర నుండి తీసిన, 'నిధౌతతనోః' అంటే శాణోల్లీఢమూర్తి (నూరబడిన రూపం) గల పెద్ద ఖడ్గం. చర్మము వలిచిన పాము (ముక్తకంచుకస్య అహేః), శత్రు గజం ముందు మొగము ముసుగు (ముఖచ్ఛదః) తీసిన ఏనుగు (నాగస్య), మేఘగర్జనతో మేల్కొని గుహ (కందరము) నుండి వెలువడిన సింహము (హరేః), పొగలేని రాత్రి అగ్ని (రాత్రివహ్నేః) - ఈ ఐదింటితో అర్జునుడిని పోల్చడం ద్వారా ఆయన యొక్క తీక్షణత్వము, వైరనిర్యాతనత్వము (పగ తీర్చుకునే గుణము), రణదుర్మదత్వము, మనస్విత్వము, తేజస్విత్వములు వ్యక్తమవుతున్నాయని మల్లినాథులు అద్భుతంగా వివరించారు.
• అలంకారం: నిదర్శనాలంకార సంసృష్ట మాలా రూపక/ఉపమాలంకార చ్ఛాయలు (మాలా నిదర్శన). ఇక్కడ 'నిధూత', 'సరోషమ్', 'రుచమ్', 'లేభే' అనే పాఠాంతరాలు కలవు.

శ్లోకం 47

అచిత్తతాయామపి నామ యుక్తామనుర్ధ్వతాం ప్రాప్య తదీయకృచ్ఛ్రే । మహీం గతౌ తావిషుధీ తదానీం వివవృతుశ్చేతనయేవ యోగమ్ ॥

ప్రతిపదార్థం

తదానీమ్ = ఆ కవచము పడిపోయిన సమయములో, మహీం గతౌ = నేలపై పడిపోయిన, తౌ ఇషుధీ = ఆ రెండు అమ్ములపొదులు, అచిత్తతాయాం అపి = ప్రాణము లేని అచేతన వస్తువులైనప్పటికిని, తదీయకృచ్ఛ్రే = తమ యజమానియైన అర్జునుని యొక్క ఆపద నందు, యుక్తామ్ = తగినట్టి, అనుర్ధ్వతామ్ = కిందికి వాలిపోవుటను (బోర్లా పడుటను లేదా వినయమును), ప్రాప్య నామ = పొంది, చేతనయా ఇవ = ప్రాణమున్న చేతన వస్తువులతో వలె, యోగమ్ = సంబంధమును, వివవృతుః = ప్రకటించెను (చూపెను).

తాత్పర్యం

అర్జునుడి కవచం ముక్కలై కింద పడినప్పుడు, ఆ రెండు అమ్ములపొదులు కూడా నేలపై బోర్లా పడ్డాయి. అవి అచేతన (ప్రాణం లేని) వస్తువులైనప్పటికీ, తమ యజమానికి వచ్చిన ఘోర విపత్తును చూసి తట్టుకోలేక, దుఃఖంతో కిందికి ముఖం వాల్చిన ప్రాణమున్న మనుషుల వలె ప్రవర్తించాయి. యజమాని దుఃఖంలో ఉన్నప్పుడు సేవకులు కూడా దుఃఖించడం ధర్మం కదా, ఆ అమ్ములపొదులు కూడా ఆ చేతన ధర్మాన్ని పొందాయా అన్నట్లు తోచింది.

విశేషాలు (మల్లినాథీయ వ్యాఖ్యాన అనువాదం)

• వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: 'తదీయకృచ్ఛ్రే' అనగా స్వామియైన అర్జునుని వ్యసనము (ఆపద) నందు. 'అచిత్తతాయామ్' అంటే అచేతనత్వము ఉన్నప్పటికీ, 'అనుర్ధ్వతామ్' అంటే అవాఙ్ముఖత్వాన్ని (బోర్లా పడటాన్ని) పొంది, చేతన ప్రాణుల వలె ప్రవర్తించాయని మల్లినాథులు వివరించారు. అచేతన వస్తువులలో చేతన ధర్మాన్ని ఆరోపించడం కవి సమయ సిద్ధి.
• అలంకారం: ఉత్ప్రేక్షాలంకారం.

శ్లోకం 48

స్థితం విశుధ్ధే నభసీవ సత్త్వే ధామ్నా తపోవీర్యమయేన యుక్తమ్ । శస్త్రాభిఘాతైస్తమజస్రమీశస్త్వష్టా వివస్వంతమివోల్లిలేఖ ॥

ప్రతిపదార్థం

విశుధ్ధే = నిర్మలమైన, నభసి ఇవ = ఆకాశము వలె ఉన్నట్టి, సత్త్వే = సత్వగుణము నందు, స్థితమ్ = నిలిచియున్నట్టియు, తపోవీర్యమయేన = తపస్సు మరియు పరాక్రమము ద్వారా లభించిన, ధామ్నా = తేజస్సుతో, యుక్తమ్ = కూడినట్టియు, తమ్ = ఆ అర్జునుని, ఈశః = పరమశివుడు, శస్త్రాభిఘాతైః = తన శస్త్రముల యొక్క దెబ్బల చేత (రాపిడి చేత), త్వష్టా = విశ్వకర్మ, వివస్వంతం ఇవ = సూర్యుని వలె, అజస్రమ్ = నిరంతరము, ఉల్లిలేఖ = చెక్కెను (తీర్చిదిద్దెను).

తాత్పర్యం

నిర్మలమైన ఆకాశం లాంటి స్వచ్ఛమైన సత్వగుణంలో నిలిచి, తపోవీర్యాల వల్ల కలిగిన అద్భుత తేజస్సుతో ప్రకాశిస్తున్న అర్జునుడిని, శివుడు తన శస్త్రఘాతాల చేత నిరంతరం తాకుతూ చెక్కాడు. పూర్వం విశ్వకర్మ (త్వష్ట) సూర్యుడి వేడిని తగ్గించడానికి ఆయనను శాణోల్లీఢం (సానబెట్టి చెక్కడం) చేసి ఎలా మరింత సుందరంగా, తీక్షణంగా తీర్చిదిద్దాడో; అలాగే శివుడు అర్జునుడిని తన ఆయుధాల రాపిడితో ఒక మహావీరుడిగా మరింతగా తీర్చిదిద్దాడు.

విశేషాలు (మల్లినాథీయ వ్యాఖ్యాన అనువాదం)

• వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: 'సత్త్వే' అనగా సత్వగుణము నందు నిలిచినవాడు; 'ధామ్నా' అంటే తపోవీర్యాల వల్ల వచ్చిన ప్రతాప తేజస్సు కలవాడు. ఈశః (శివుడు) అర్జునుడిని తన శస్త్రాల రాపిడి చేత 'ఉల్లిలేఖ' (తతక్ష - చెక్కెను) అని అర్థం. దీనికి పోలికగా, త్వష్ట (విశ్వకర్మ) సూర్యుని (विवస్వంతం) శిల్పకళతో చెక్కిన పురాణ గాథను మల్లినాథులు ఇక్కడ స్మరించారు.
• అలంకారం: ఉపమాలంకారం.

శ్లోకం 49

సంరంభవేగోజ్ఝితవేదనేషు గాత్రేషు బాధిర్యముపాగతేషు । మునేర్బభూవాగణితేషురాశే లౌహస్తిరస్కార ఇవాత్మమన్యుః ॥

ప్రతిపదార్థం

సంరంభవేగోజ్ఝితవేదనేషు = తీవ్రమైన కోపవేగము వల్ల మరచిపోబడిన (త్యజింపబడిన) నొప్పి కలిగినట్టియు, బాధిర్యమ్ = మొద్దుబారుటను (స్తైమిత్యమును), ఉపాగతేషు = పొందినట్టియు గాత్రేషు (సత్సు) = శరీర అవయవములు ఉండగా, అగణితేషురాశేః = శత్రువు వేస్తున్న బాణాల సమూహమును అస్సలు లెక్కచేయనట్టి, మునేః = ఆ అర్జునుని యొక్క, ఆత్మమన్యుః = తన సొంత కోపమే, లౌహః = ఇనుమయమైన, తిరస్కారః ఇవ = కవచము వలె, బభూవ = ఆయెను.

తాత్పర్యం

తీవ్రమైన క్రోధావేశం వల్ల అర్జునుడి శరీరానికి శత్రుబాణాల వల్ల కలిగే నొప్పి అస్సలు తెలియలేదు; అవయవాలన్నీ మొద్దుబారిపోయాయి. శత్రువు కురిపిస్తున్న బాణాల సమూహాన్ని ఏమాత్రం లెక్కచేయని ఆ అర్జునుడికి, ఆయన లోపలి కోపమే ఒక ఇనుప కవచం లాగా మారి రక్షణగా నిలిచింది. రోషమే కవచంగా ఉన్న వీరులకు ఇనుప కవచాలతో పనేముంది! కోపంలో ఆయనకు ఏ ప్రహారము నొప్పిని కలిగించలేదు.

విశేషాలు (మల్లినాథీయ వ్యాఖ్యాన అనువాదం)

• వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: 'సంరంభవేగేన' అనగా కోపాతిశయం వల్ల త్యజింపబడిన బాధ గల శరీర అవయవాలు మొద్దుబారాయని (స్తైమిత్యమును పొందాయని) మల్లినాథులు వివరించారు. 'మన్యుః' అనగా కోపము; 'లౌహః తిరస్కారః' అంటే ఇనుప కవచము లేదా ఆచ్ఛాదనము. రోషం వలనే ఆయనకు ఎలాంటి ప్రహార దుఃఖము తెలియలేదు. "క్రోధైకవర్మణామ్ వీరాణామ్ కిమన్యైర్లౌహభారైః" (కోపమే కవచంగా గల వీరులకు ఇతర ఇనుప భారాలతో పనేముంది!) అని మల్లినాథులు అద్భుతమైన వీరోచిత భావాన్ని ప్రకటించారు.
• అలంకారం: ఉత్ప్రేక్షాలంకారం. ఇక్కడ 'చేతనేషు', 'చాధైర్యమ్', 'బభూవ తస్య', 'అగణితాహితేషోః' అనే పాఠాంతరాలు కలవు.

శ్లోకం 50

తతో౽నుపూర్వాయతవృత్తబాహుః శ్రీమాన్క్షరల్లోహితదిగ్ధదేహః । ఆస్కంద్య వేగేన విముక్తనాదః క్షితిం విధూన్వన్నివ పాష్ణిఘాతైః ॥

(గమనిక: 50, 51 శ్లోకాలు కూడా పరస్పర అన్వయము గలవి. ఇక్కడ 50వ శ్లోకానికి మాత్రమే ప్రతిపదార్థం, తాత్పర్యం ఇవ్వబడింది.)

ప్రతిపదార్థం

తతః = ఆ తర్వాత, అనుపూర్వాయతవృత్తబాహుః = కిందకు వెళ్లేకొద్దీ సన్నగిల్లుతూ (గోపుచ్ఛాకారమున) పొడవుగాను గుండ్రముగాను ఉన్న బాహువులు కలిగినట్టియు, శ్రీమాన్ = ప్రకాశమానుడైనట్టియు, క్షరల్లోహితదిగ్ధదేహః = స్రవిస్తున్న రక్తము చేత పూయబడిన (తడిసిన) శరీరము కలిగినట్టియు, వేగేన = మిక్కిలి వేగముతో, ఆస్కంద్య = శత్రువుపైకి దూకి, విముక్తనాదః = పెద్ద సింహనాదము చేసినవాడై, పాష్ణిఘాతైః = తన మడమల దెబ్బల చేత (పాదఘాతముల చేత), క్షితిమ్ = భూమిని, విధూన్వన్ ఇవ = వణకించుచున్నట్లుగా...

తాత్పర్యం

ఆ తర్వాత, కిందకు వెళ్లేకొద్దీ సన్నగిల్లుతూ పొడవుగా, గుండ్రంగా ఉన్న అందమైన బాహువులు గల అర్జునుడు, ఒంటి నుండి కారుతున్న రక్తంతో తడిసి ముద్దయిన శరీరంతోనే మిక్కిలి వేగంగా శత్రువుపైకి లంఘించాడు. భయంకరంగా సింహనాదం చేస్తూ, ఆయన వేసే అడుగుల (మడమల) దెబ్బలకు ఈ భూదేవియే వణికిపోతోందా అన్నట్లుగా ఆయన కదిలాడు.

విశేషాలు (మల్లినాథీయ వ్యాఖ్యాన అనువాదం)

• వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: 'అనుపూర్వాయత-' అనగా గోపుచ్ఛాకారంలో (పై లావుగా కిందకు వెళ్లేకొద్దీ సన్నగా) గుండ్రంగా సాగిన బాహువులు గలవాడు. 'క్షరల్లోహిత-' అంటే కారుతున్న రక్తము చేత లిప్తమైన గాత్రము కలవాడని అర్థం. 'పాష్ణిఘాతైః' అనగా చరణతలాఘాతములు (మడమల దెబ్బలు); "తద్గ్రంథీ ఘుటికే గుల్ఫౌ స్త్రియామ్ పాష్ణిరధస్తయోః" అని అమరకోశం. భూమిని ప్రకంపితం చేస్తూ అర్జునుడు శత్రువు వైపు దూకాడని మల్లినాథుల వివరణ.
• అలంకారం: క్రటోత్ప్రేక్షాలంకారం. ఇడానికి 'ఘాతుద్ దిగ్ధః', 'పంకదిగ్ధః', 'పాణిభాగైః' అనే పాఠాంతరాలు ఉన్నాయి.

శ్లోకం 51

సామ్యం గతేనాశనినా మఘోనః శశాంకఖండాకృతిపాండురేణ । శంభుం బిభిత్సుర్ధనుషా జఘాన స్తంబం విషాణేన మహానివేభః ॥

ప్రతిపదార్థం

మఘోనః = ఇంద్రుని యొక్క, అశనినా = వజ్రాయుధముతో, సామ్యమ్ = పోలికను (సమానత్వమును), గతేన = పొందినట్టియు (వజ్రతుల్యమైనట్టియు), శశాంకఖండాకృతిపాండురేణ = చంద్రవంక వంటి ఆకారము కలిగి తెల్లగా ప్రకాశించుచున్న, ధనుషా = తన వింటి చేత, శంభుమ్ = శివుని, బిభిత్సుః = కొట్టవలెనని (భేదించవలెనని) కోరుచున్నవాడై, మహాన్ = పెద్దదైన, ఇభః = మదపుటేనుగు, విషాణేన = తన కొమ్ము చేత (దంతము చేత), స్తమ్బమ్ ఇవ = పొదను లేదా మట్టిదిబ్బను వలె, జఘాన = కొట్టెను.

తాత్పర్యం

ఇంద్రుని వజ్రాయుధమంత శక్తివంతమైనదియు, చంద్రవంక లాగా వంకరగా ఉండి తెల్లని కాంతితో మెరుస్తున్నట్టియు తన గాండీవ ధనస్సును చేతబట్టి, అర్జునుడు శివునిపై దాడి చేశాడు. ఒక పెద్ద మదపుటేనుగు తన పదునైన దంతాలతో ఎదురుగా ఉన్న పొదను లేదా మట్టిదిబ్బను ఎలా పొడిచి వేస్తుందో, అలాగే అర్జునుడు తన వింటితో శివుని కొట్టాడు.

విశేషాలు (మల్లినాథీయ వ్యాఖ్యాన అనువాదం)

• వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: 'మఘోనః అశనినా' అనగా ఇంద్రుని వజ్రాయుధంతో సమానమైన విల్లు. 'శశాంకఖండ-' అంటే చంద్రవంక (చంద్రశకలం) వలె వంకరగా ఉన్న రూపం కలిగి, తెల్లగా ఉన్నదని అర్థం. 'బిభిత్సుః' అంటే భేదించగోరినవాడై; 'మహానిభః' అంటే పెద్ద ఏనుగు తన 'విషాణేన' (దంతము చేత) 'స్తంబమ్' (మట్టిదిబ్బ లేదా గడ్డిపొద) ను పొడిచినట్లు అర్జునుడు శివుని కొట్టాడని మల్లినాథులు వివరించారు.
• అలంకారం: ఉపమాలంకారం. ఇక్కడ 'శశాంకలేఖా', 'స్తంభమ్' అనే పాఠాంతరాలు కలవు.

శ్లోకం 52

రయేణ సా సంనిదధే పతంతీ భవోద్భవేనాత్మని చాపయష్టిః । సముధ్ధతా సింధురనేకమార్గా పరే స్థితేనౌజసి జహ్నునేవ ॥

ప్రతిపదార్థం

రయేణ = మిక్కిలి వేగముతో, పతంతీ = (తనపై) పడుచున్న, సా చాపయష్టిః = ఆ వింటికర్ర, భవోద్భవేన = సంసారమునకు మూలకారణమైనట్టియు (లేదా బ్రహ్మదేవుని నుండి పుట్టినట్టియు) పరమ జ్యోతి స్వరూపము నందు స్థిరుడై ఉన్నట్టియు, ఈశ్వరేణ = ఆ పరమశివుని చేత, పరే = పరమాత్మ రూపమైన, ఓజసి = తేజస్సు నందు, స్థితేన = ఉన్నట్టి, జహ్నునా = జహ్నుమహర్షి చేత, సముధ్ధతా = మిక్కిలి ఉప్పొంగినట్టియు, అనేకమార్గా = అనేక పాయలుగా చీలి ప్రవహించుచున్న, సింధుః ఇవ = గంగానది వలె, ఆత్మని = తన లోపలనే, సంనిదధే = లీనము చేసుకోబడెను.

తాత్పర్యం

అర్జునుడు వేగంగా విసిరిన ఆ గాండీవ ధనస్సు శివుని తగలగానే, ఆయన తన ఈశ్వర మహిమతో దానిని తనలోనే లీనం చేసుకున్నాడు. పూర్వం పరమ తపస్సంపన్నుడై, దివ్య తేజస్సుతో వెలిగిపోతున్న జహ్నుమహర్షి, తన యజ్ఞశాలను ముంచివేస్తూ ఉప్పొంగి వస్తున్న గంగానది ప్రవాహాన్ని ఎలా ఒక్క గుక్కలో తాగి తన కడుపులో దాచుకున్నాడో; అలాగే శివుడు అర్జునుడి వింటిని తనలో అదృశ్యం చేసుకున్నాడు.

విశేషాలు (మల్లినాథీయ వ్యాఖ్యాన అనువాదం)

• వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: 'భవోద్భవేన' అంటే సంసార పుట్టుకకు కారణమైన శివుడు, లేదా పరమ జ్యోతియైన ఈశ్వరుడు అని అర్థం. 'సా చాపయష్టిః' అంటే ఆ గాండీవం. 'అనేకమార్గా సింధుః' అనగా త్రిపథగయైన గంగానది. జహ్నుమహర్షి గంగను మింగి తనలో దాచుకున్నట్లు, శివుడు అర్జునుడి వింటిని 'ఆత్మని సంనిదధే' (తన లోపల దాచుకున్నాడు/అంతర్ధానం చేశాడు) అని మల్లినాథులు పురాణ గాథను జోడించి సమర్థించారు.
• అలంకారం: ఉపమాలంకారం. ఇక్కడ 'పరిస్థితేన' అనే పాఠాంతరం ఉంది.

శ్లోకం 53

వికార్ముకః కర్మసు శోచనీయః పరిచ్యుతౌదార్య ఇవోపచారః । విచిక్షిపే శూలభృతా సలీలం స పత్రిభిర్దూరమదూరపాతైః ॥

ప్రతిపదార్థం

వికార్ముకః = విల్లు విరిగిపోయినట్టియు (ధనస్సు లేనట్టియు), అత ఏవ = అందువలననే, కర్మసు = యుద్ధ క్రియల యందు, శోచనీయః = జాలిపడదగినవాడును, పరిచ్యుతౌదార్యః = దాన గుణము (ధనము) లేనట్టి, ఉపచారః ఇవ = మర్యాద లేదా సత్కారము వలె, (స్థితః) = ఉన్నట్టి, సః = ఆ అర్జునుడు, శూలభృతా = త్రిశూలధారియైన శివుని చేత, అదూరపాతైః = అతి దగ్గరగా పడేటట్లు వేయబడిన (గాఢమైన దెబ్బలు కొట్టే), పత్రిభిః = బాణముల చేత, సలీలమ్ = లీలాపూర్వకముగా (అనాయాసముగా), దూరమ్ = చాలా దూరమునకు, విచిక్షిపే = నెట్టివేయబడెను (విసరబడెను).

తాత్పర్యం

గాండీవం కూడా చేజారిపోవడంతో అర్జునుడు యుద్ధరంగంలో నిస్సహాయుడై, జాలిపడదగిన స్థితికి వచ్చాడు. త్యాగగుణం లేని లోభి చేసే మర్యాదలు ఎలా నిష్ప్రయోజనమో, విల్లు లేని వీరుడి స్థితి కూడా అలానే అయింది. అయినా సరే అర్జునుడి మనస్సు చలించలేదు. అప్పుడు త్రిశూలధారియైన శివుడు, అతి దగ్గర నుండి గాఢంగా తాకే తన బాణాల ద్వారా, అర్జునుడిని చాలా లీలాపూర్వకంగా (ఆటగా) దూరంగా విసిరివేశాడు.

విశేషాలు (మల్లినాథీయ వ్యాఖ్యాన అనువాదం)

• వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: 'వికార్ముకః' అంటే విరిగిపోయిన లేదా హరించబడిన ధనస్సు గల అర్జునుడు. 'పరిచ్యుతౌదార్యః ఉపచారః ఇవ' అనగా దానగుణం లేని సత్కారం వలె ఆయన రణక్రియలలో శోచనీయుడయ్యాడు. 'శూలభృతా' అంటే శివుని చేత; 'అదూరపాతైః' అంటే మిక్కిలి గాఢమైన ప్రహారాలు కలవని అర్థం. మనస్సు విరిగిపోనప్పటికీ నిరాయుధుడైన అర్జునుడిని శివుడు లీలాపూర్వకంగా దూరంగా విసిరాడని మల్లినాథుల వివరణ. 'విచిక్షిపే' అనగా నున్నః (నెట్టబడెను).
• అలంకారం: ఉపమాలంకారం. ఇక్కడ 'శోచ్యపూజ్యః', 'దూరమదూరపాతైః' అనే పాఠాంతరాలు కలవు.

శ్లోకం 54

ఉపోఢకల్యాణఫలో౽భిరక్షన్వీరవ్రతం పుణ్యరణాశ్రమస్థః । జపోపవాసైరివ సంయతాత్మా తేపే మునిస్తైరిషుభిః శివస్య ॥

ప్రతిపదార్థం

ఉపోఢకల్యాణఫలః = దగ్గరకు వచ్చిన శ్రేష్ఠమైన ఫలము (దివ్యాస్త్ర లాభము లేదా స్వర్గాది సుఖము) కలిగినట్టియు, వీరవ్రతమ్ = యుద్ధము నుండి వెనుకకు తగ్గకపోవుట అను వీరధర్మమును, అభిరక్షన్ = కాపాడుకొనుచున్నట్టియు, పుణ్యరణాశ్రమస్థః = పవిత్రమైన యుద్ధమనే ఆశ్రమము నందు నిలిచియున్నట్టియు, సంయతాత్మా = నియమించబడిన చిత్తము కలిగిన, సః మునిః = ఆ అర్జునుడనే ముని, జపోపవాసైః ఇవ = జపములు మరియు ఉపవాసముల చేత వలె, శివస్య = శివుని యొక్క, తైః ఇషుభిః = ఆ బాణముల చేత, తేపే = తపింపజేయబడెను.

తాత్పర్యం

యుద్ధమనే పవిత్ర ఆశ్రమంలో నిలిచి, శత్రువుకు వెన్నుచూపకూడదనే 'వీరవ్రతాన్ని' అర్జునుడు అత్యంత నిష్ఠతో పాలిస్తున్నాడు. ఆయనకు లభించబోయే దివ్యాస్త్ర లాభమనే శుభఫలం చాలా దగ్గరకు వచ్చింది. ఒక ముని ఆశ్రమంలో ఉండి, నియమిత చిత్తంతో జపాలు, ఉపవాసాలు చేస్తూ తన శరీరాన్ని ఎలా తపింపజేస్తాడో; అలాగే అర్జునుడు నిశ్చల మనస్కుడై శివుడు వేస్తున్న ఆ బాణాల తాకిడిని భరిస్తూ తన శరీరాన్ని తపింపజేశాడు.

విశేషాలు (మల్లినాథీయ వ్యాఖ్యాన అనువాదం)

• వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: 'ఉపోఢకల్యాణఫలః' అనగా ఆసన్నమైన అస్త్రలాభ రూప శుభఫలం కలవాడు. 'వీరవ్రతమ్' అంటే యుద్ధం నుండి వెనుదిరుగకపోవడం అనే వ్రతం; 'పుణ్యరణాశ్రమస్థః' అంటే యుద్ధమనే ఆశ్రమంలో ఉన్నవాడు. ఒక తపస్వి జపోపవాసాల చేత తపించినట్లు, అర్జునుడు శివుని బాణాల చేత 'తేపే' (తపించెను) అని మల్లినాథులు రూపక సమన్వయం చేశారు. 'తేపే' ఇక్కడ కర్మణి లిట్ రూపం.
• అలంకారం: రూపక సంసృష్ట ఉపమాలంకారం. ఇక్కడ 'మహోపవాసైః', 'వ్రతోపవాసైః' అనే పాఠాంతరాలు ఉన్నాయి.

శ్లోకం 55

తతో౽గ్రభూమిం వ్యవసాయసిధ్ధేః సీమానమన్యైరతిదుస్తరం సః । తేజఃశ్రియామాశ్రయముత్తమాసిం సాక్షాదహంకారమివాలలంబే ॥

ప్రతిపదార్థం

తతః = ఆ చాపము అంతర్ధానమైన పిదప, సః = ఆ అర్జునుడు, ఆపత్కాలమునందు, అగ్రభూమిమ్ = ముఖ్యమైన శరణ్య స్థానమును, వ్యవసాయసిధ్ధేః = యుద్ధోద్యోగ సిద్ధికి, సీమానమ్ = ఒక అంతిమ అవధిని (ముఖ్య సాధనమును), అన్యైః = శత్రువుల చేత, అదిదుస్తరమ్ = దాట శక్యము కానిదియు, తేజఃశ్రియామ్ = ప్రతాప సంపదలకు, ఆశ్రయమ్ = నిలయమైనట్టియు, ఉత్తమాసిమ్ = శ్రేష్ఠమైన తన ఖడ్గమును, సాక్షాత్ = ప్రత్యక్షమైన, అహంకారమ్ ఇవ = అభి మానము (అహంకారము) న వలె, ఆలలంబే = చేతబట్టెను.

తాత్పర్యం

ధనస్సు పోయిన తర్వాత, ఇక లాభం లేదని అర్జునుడు తన వద్దనున్న శ్రేష్ఠమైన మహాఖడ్గాన్ని (కత్తిని) చేతబట్టాడు. ఆ ఖడ్గం ఎలా ఉందంటే; ఆపదలో రక్షించే ముఖ్యమైన స్థానం లాగా, యుద్ధంలో విజయం సాధించడానికి ఆఖరి హద్దు లాగా, శత్రువులకు ఏమాత్రం భేదించరానిదిగా, ప్రతాప లక్ష్మికి నిలయమై, సాక్షాత్తు అర్జునుడి వీరాభిమానమే రూపం దాల్చి వచ్చిందా అన్నట్లుగా ప్రకాశించింది.

విశేషాలు (మల్లినాథీయ వ్యాఖ్యాన అనువాదం)

• వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: 'అగ్రభూమిమ్' అనగా విపత్తులో వెళ్లవలసిన ముఖ్య శరణ్య స్థానము. వ్యవసాయసిద్ధేః సీమానమ్' అంటే యుద్ధ పరిశ్రమ సిద్ధికి అంతిమ అవధి (సాధకతమం). 'తేజఃశ్రియామ్ ఆశ్రయమ్' అంటే ప్రతాప సంపదలకు కారణమైనట్టి 'ఉత్తమాసిమ్' (మహాఖడ్గాన్ని) సాక్షాత్తు సవిగ్రహ అభి మానము (అహంకారము) వలె 'ఆలలంబే' (జగ్రాహ - గ్రహించెను) అని మల్లినాథులు వివరించారు. 'ఉత్తమాసిమ్' అనునది 'సన్మహత్-' సూత్రం చేత సిద్ధించిన సమాస పదం.
• అలంకారం: ఉత్ప్రేక్షాలంకారం.

శ్లోకం 56

శరానవద్యన్ననవద్యకర్మా చచార చిత్రం ప్రవిచారమార్గైః । హస్తేన నిస్త్రింశభృతా దీప్తః సార్వాంశునా వారిధిరూరిణేవ ॥

ప్రతిపదార్థం

అనవద్యకర్మా = నిందింపదగని (పవిత్రమైన) పనులు చేసే ఆ అర్జునుడు, నిస్త్రింశభృతా = ఖడ్గమును ధరించిన, హస్తేన = తన చేతి చేత, సార్కాంశునా = సూర్య కిరణములతో కూడిన, ఊర్మిణా = అలల చేత, వారిధిః ఇవ = సముద్రము వలె, దీప్తః = ప్రకాశింపబడినవాడై, శరాన్ = (శివుడు వేస్తున్న) బాణములను, అవద్యన్ = ముక్కలు చేయుచు, ప్రవిచారమార్గైః = ఖడ్గ యుద్ధమునందలి విభిన్న పద్ధతుల (గతుల) చేత, చిత్రమ్ = ఆశ్చర్యకరముగా, చచార = సంచరించెను.

తాత్పర్యం

ఉత్తమ కర్మలు ఆచరించే అర్జునుడు, తన చేతిలో ఉన్న కత్తితో శివుడు వేస్తున్న బాణాలను గాల్లోనే ముక్కలు చేస్తూ అద్భుతంగా కదిలాడు. సూర్య కిరణాల కాంతి తగిలి మెరుస్తున్న పెద్ద అలలతో సముద్రుడు ఎంత గంభీరంగా ప్రకాశిస్తాడో; సూర్యకాంతికి మెరుస్తున్న కత్తిని పట్టుకుని తిరుగుతున్న అర్జునుడు కూడా అంతటి తేజస్సుతో వెలిగిపోతూ, ఖడ్గ యుద్ధంలోని చిత్రవిచిత్ర మార్గాలలో (పైకెగరడం, పక్కకు తప్పుకోవడం వంటి గతులలో) యుద్ధం చేశాడు.

విశేషాలు (మల్లినాథీయ వ్యాఖ్యాన అనువాదం)

• వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: 'అనవద్యకర్మా' అనగా గర్హించదగని (ఉత్తమ) పనులు కలవాడు; 'అవద్యన్' అంటే ఖండిస్తూ అని అర్థం. 'నిస్త్రింశభృతా' అంటే కత్తిని ధరించిన హస్తంతో; 'సార్కాంశునా ఊర్మిణా' అంటే సూర్యకిరణాలతో కూడిన అలల చేత ప్రకాశించిన సముద్రం (వారిధిః) వలె అర్జునుడు ఉన్నాడని మల్లినాథులు పోల్చారు. 'ప్రవిచారమార్గైః' అనగా ఖడ్గయుద్ధ వీరుల యొక్క విభిన్న గతిభేదాల చేత చిత్రంగా సంచరించాడని భావం.
• అలంకారం: ఉపమాలంకారం. ఇక్కడ 'ప్రతిచార', 'అతిదీప్తః' అనే పాఠాంతరాలు ఉన్నాయి.

శ్లోకం 57

యథా నిజే వర్త్మని భాతి భాభిశ్ఛాయామయశ్చాప్సు సహస్రరశ్మిః । తథా నభస్యాశు రణస్థలీషు స్పష్టద్విమూర్తిర్దదృశే స భూతైః ॥

ప్రతిపదార్థం

సహస్రరశ్మిః = సూర్యుడు, నిజే వర్త్మని = తన మార్గమైన ఆకాశము నందు, భాభిః = తన కిరణ కాంతులతోను, అప్సు = నీటి నందు, ఛాయామయః చ = ప్రతిబింబ రూపముతోను, యథా = ఏ విధముగా, భాతి = ప్రకాశించునో, తథా = అదే విధముగా, సః = ఆ అర్జునుడు, ఆశు = మిక్కిలి వేగముగా తిరుగుట వలన, నభసి = ఆకాశము నందును, రణస్థలీషు = యుద్ధ భూమి నందును, స్పష్టద్విమూర్తిః = స్పష్టముగా కనిపించే రెండు రూపములు కలవాడై, భూతైః = ప్రమథ గణముల చేత, దదృశే = చూడబడెను.

తాత్పర్యం

ఆకాశంలో నిజమైన సూర్యుడు తన స్వచ్ఛమైన కాంతితో ప్రకాశిస్తూ, అదే సమయంలో కింద ఉన్న నీటిలో ప్రతిబింబ రూపంలోనూ ఎలా ఒకేసారి కనిపిస్తాడో; అర్జునుడు కూడా ఖడ్గ యుద్ధ వేగానికి ఒకే సమయంలో ఆకాశంలోనూ, భూమి మీదా రెండు రూపాలలో ఉన్నట్లు ప్రమథ గణాలకు స్పష్టంగా కనిపించాడు. ఆయన కదలికల వేగం వల్ల కలిగిన భ్రమ అది.

విశేషాలు (మల్లినాథీయ వ్యాఖ్యాన అనువాదం)

• వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: 'భాభిః' అనగా దీప్తుల చేత; "స్యుః ప్రభారుచ్ఛుచిస్త్విడ్భాభాశ్ఛవిద్యుతిదీప్తయః" అని అమరకోశం. 'సహస్రరశ్మిః' అంటే సూర్యుడు ఆకాశంలోనూ (వర్త్మని), నీటిలో ప్రతిబింబంగానూ (ఛాయామయః) ఒకేసారి కనిపించినట్లు; అర్జునుడు ఆకాశంలోనూ, యుద్ధభూమిలోనూ (రణస్థలీషు) 'స్పష్టద్విమూర్తిః' అయి కనిపించాడని మల్లినాథులు వివరించారు. ఒక్కడే అయినా అంతటి వేగవంతమైన సంచారం వల్ల యౌగపద్య భ్రమ (ఒకేసారి రెండు చోట్లా ఉన్నారనే భ్రమ) కలిగిందని అంతరార్థం.
• అలంకారం: ఉత్ప్రేక్షాలంకారం. ఇక్కడ 'భ్రమన్నాశు', 'వనస్థలీషు' అనే పాఠాంతరాలు కలవు.

శ్లోకం 58

శివప్రణున్నేన శిలీముఖేన త్సరుప్రదేశాదపవర్జితాంగః । జ్వలన్నసిస్తస్య పపాత పాణేర్ఘనస్య వప్రాదివ వైద్యుతో౽గ్నిః ॥

ప్రతిపదార్థం

శివప్రణున్నేన = శివుని చేత ప్రయోగింపబడిన, శిలీముఖేన = ఒక పదునైన బాణము చేత, త్సరుప్రదేశాత్ = ఖడ్గము యొక్క పిడి భాగమును అవధిగా చేసుకుని, అపవర్జితాంగః = ముక్కలు చేయబడిన (ఖండింపబడిన) శరీరము కలిగిన, జ్వలన్ = మెరుస్తున్న, తస్య అసిః = ఆ అర్జునుని యొక్క ఖడ్గము, ఘనస్య = మేఘము యొక్క, వప్రాత్ = తటము (ఒడ్డు) నుండి, వైద్యుతః అగ్నిః ఇవ = మెరుపు అనే అగ్ని వలె, పాణేః = చేతి నుండి, పపాత = కింద పడిపోయెను.

తాత్పర్యం

అర్జునుడు అలా కత్తితో యుద్ధం చేస్తుండగా, శివుడు ఒక పదునైన బాణాన్ని ప్రయోగించి, అర్జునుడి చేతిలోని కత్తి పిడిని (ముష్టి భాగమును) మినహాయించి, కత్తి బ్లేడు మొత్తాన్ని ముక్కలుగా నరికేశాడు. కవచం, విల్లు పోయిన తర్వాత మిగిలిన ఆ కత్తి కూడా విరిగిపోగానే, దట్టమైన నల్లని మేఘాల చాటు నుండి ప్రచండమైన మెరుపు కింద పడినట్లు, ఆ మెరుస్తున్న కత్తి ముక్క అర్జునుడి చేతి నుండి నేలపై పడింది.

విశేషాలు (మల్లినాథీయ వ్యాఖ్యాన అనువాదం)

• వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: 'శివప్రణున్నేన' అనగా శివుని చేత వేయబడిన బాణం చేత; 'త్సరుప్రదేశాత్' అంటే కత్తి పిడి (ముష్టి భాగము) వరకు అని అర్థం; "త్సరుః ఖడ్గాదిముష్టౌ స్యాత్" అని అమరకోశం. 'అపవర్జితాంగః' అంటే విచ్ఛిన్నమైన శరీరం గల కత్తి; 'వైద్యుతో౽గ్నిః' అంటే మెరుపు అగ్ని లాగా అర్జునుడి చేతి నుండి కింద పడిందని మల్లినాథులు అర్థం చెప్పారు. కత్తి పోయిన తర్వాత అర్జునుడు మేఘాలు లేని సూర్యుని వలె స్వచ్ఛమైన తేజస్సుతో వెలిగాడని భావం.
• అలంకారం: ఉపమాలంకారం.

శ్లోకం 59

ఆక్షిప్తచాపావరణేషుజాలశ్ఛిన్నోత్తమాసిః స మృధే౽వధూతః । రిక్తః ప్రకాశశ్చ బభూవ భూమేరుత్సాదితోద్యాన ఇవ ప్రదేశః ॥

ప్రతిపదార్థం

ఆక్షిప్తచాపావరణేషుజాలః = హరింపబడిన ధనస్సు, కవచము, బాణముల సమూహము కలవాడైనట్టియు, ఛిన్నోత్తమాసిః = ముక్కలు చేయబడిన శ్రేష్ఠమైన ఖడ్గము కలవాడైనట్టియు, మృధే = యుద్ధము నందు, అవధూతః = పరాభవింపబడినట్టి (ఆయుధాలన్నీ కోల్పోయిన), సః = ఆ అర్జునుడు, ఉత్సాదితోద్యానః = పెకలించివేయబడిన (నాశనమైన) తోట కలిగిన, భూమేః = భూమి యొక్క, ప్రదేశః ఇవ = ఒక స్థలము వలె, రిక్తః = శూన్యముగాను (ఏమీ లేనివాడుగాను), ప్రకాశః చ = స్పష్టముగా కనిపించువాడుగాను, బభూవ = ఆయెను.

తాత్పర్యం

విల్లు, కవచం, అమ్ములపొది, చివరకు చేతిలోని కత్తి కూడా ముక్కలైపోవడంతో అర్జునుడు యుద్ధరంగంలో పూర్తిగా నిరాయుధుడై నిలిచాడు. పెకలించివేయబడిన చెట్లతో, నాశనమైన పొదలతో శూన్యంగా మారి, ఏ అడ్డూ లేకుండా బయటికి స్పష్టంగా కనిపించే ఒక పాడుబడిన ఉద్యానవన ప్రదేశం లాగా అర్జునుడి శరీరం ఆయుధాలన్నీ పోయి ఏకాకిగా, శూన్యంగా కనిపించింది.

విశేషాలు (మల్లినాథీయ వ్యాఖ్యాన అనువాదం)

• వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: 'ఆక్షిప్త-' అనగా అపహరింపబడిన ధనస్సు, వర్మ (కవచం), బాణ సమూహాలు కలవాడు. 'ఛిన్నోత్తమాసిః' అంటే నరకబడిన మహాఖడ్గం కలవాడు; 'మృధే' అనగా రణము నందు; "మృధమాస్కందనం సంఖ్యమ్" అని అమరకోశం. 'अवధూతః' అంటే నిరసింపబడిన అర్జునుడు, చెట్లు కొట్టేసిన తోట గల భూభాగం (ఉత్సాదితోద్యానః ప్రదేశః) వలె 'రిక్తః' (శూన్యంగా), 'ప్రకాశః' (నిఃసంబాధంగా/ఏ అడ్డూ లేకుండా) కనిపించాడని మల్లినాథులు వివరించారు.
• అలంకారం: ఉపమాలంకారం. ఇక్కడ 'అభిభూతః', 'ఉత్పాటిత', 'ఉత్సారిత' అనే పాఠాంతరాలు ఉన్నాయి.

శ్లోకం 60

స ఖండనం ప్రాప్య పరాదమర్షవాన్భుజద్వితీయో౽పి విజేతుమిచ్ఛయా । ససర్జ వృష్టిం పరిరుగ్ణపాదపాం ద్రవేతరేషాం పయసామివాశ్మనామ్ ॥

ప్రతిపదార్థం

పరాత్ = శత్రువు నుండి, ఖండనమ్ = భంగమును (ఆయుధాల వినాశనమును), ప్రాప్య = పొంది, అమర్షవాన్ = మిక్కిలి కోపము కలిగిన, సః = ఆ అర్జునుడు, భుజద్వితీయః అపి = కేవలము తన రెండు చేతులు మాత్రమే సహాయముగా ఉన్నవాడైనప్పటికిని, विजेతుమిచ్ఛయా = (శత్రువును) జయించవలెననే కోరిక చేత, పరిరుగ్ణపాదపామ్ = చెట్లను విరిచివేయునట్టి, ద్రవేతరేషామ్ = ద్రవ రూపము కాని గడ్డకట్టిన, పయసామ్ ఇవ = నీళ్ల (వడగండ్ల) యొక్క వృష్టిం ఇవ = వర్షము వలె, అశ్మనామ్ = రాళ్ల యొక్క, వృష్టిమ్ = వర్షమును, ససర్జ = కురిపించెను (రాళ్లతో కొట్టెను).

తాత్పర్యం

శత్రువు చేతిలో తన ఆయుధాలన్నీ ముక్కలైపోయినా అర్జునుడు అధైర్యపడలేదు; ఆయనకు కోపం మరింత పెరిగింది. ఇప్పుడు ఆయనకు కేవలం తన రెండు చేతులు మాత్రమే మిగిలాయి. అయినా సరే జయించాలనే పట్టుదలతో, ఆయన చుట్టుపక్కల ఉన్న పెద్ద పెద్ద రాళ్లను చేతులతో పెకలించి శివునిపైకి విసిరాడు. గడ్డకట్టిన నీటి ముక్కలైన వడగండ్లు ప్రచండంగా పడుతూ చెట్లను ఎలా విరిచివేస్తాయో, అర్జునుడు విసిరిన రాళ్ల వర్షం అంతటి తీవ్రతతో సాగింది.

విశేషాలు (మల్లినాథీయ వ్యాఖ్యాన అనువాదం)

• వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: 'పరాత్' అనగా శత్రువు నుండి; ఇక్కడ 'పూర్వాదిభ్యో-' సూత్రం చేత వైకల్పికంగా 'స్మాత్' రాకుండా 'పరాత్' అనే రూపం నిలిచిందని తెలిపారు. 'భుజద్వితీయః' అంటే కేవలం భుజాలు మాత్రమే సహాయంగా గలవాడు. 'ద్రవేతరేషాం పయసామ్' అనగా ద్రవ రూపం కాని కఠినమైన నీటి ముక్కలు (వడగండ్లు - కరకాణామివ). వడగండ్ల వాన కురిసి చెట్లను విరిచేసినట్లు, అర్జునుడు 'అశ్మనామ్' (రాళ్ల యొక్క) వృష్టిని కురిపించాడని, అనగా రాళ్లతో కొట్టాడని మల్లినాథులు వివరించారు.
• అలంకారం: ఉపమాలంకారం. ఇక్కడ 'ఖండనాం', 'అమర్షాత్', 'జవనే మేఘః' అనే పాఠాంతరాలు కలవు.

శ్లోకం 61

నీరంధ్రం పరిగమితే క్షయం పృషత్కైర్భూతానామధిపతినా శిలావితానే । ఉచ్ఛ్రాయస్థగితనభోదిగంతరాలం చిక్షేప క్షితిరుహజాలమింద్రసూనుః ॥

ప్రతిపదార్థం

భూతానామ్ అధిపతినా = ప్రమథ గణములకు ప్రభువైన శివుని చేత, నీరంధ్రమ్ = సంచితమైన (సంద్రమైన), శిలావితానే = రాళ్ల సమూహము, పృషత్కైః = బాణముల చేత, క్షయం పరిగమితే = నాశనము చేయబడగా (ముక్కలు చేయబడగా), ఇంద్రసూనుః = ఇంద్రుని పుత్రుడైన అర్జునుడు, ఉచ్ఛ్రాయస్థగితనభోదిగంతరాలమ్ = తన పొడవు చేత ఆకాశమును మరియు దిక్కుల మధ్య భాగమును కప్పివేయునట్టియు, నీరంధ్రమ్ = దట్టమైనట్టియు, క్షితిరుహజాలమ్ = వృక్షముల యొక్క సమూహమును, చిక్షేప = (శివునిపైకి) విసిరెను.

తాత్పర్యం

అర్జునుడు కురిపించిన ఆ రాళ్ల వర్షాన్ని భూతనాథుడైన శివుడు తన పదునైన బాణాలతో గాల్లోనే కొట్టి ముక్కలు ముక్కలు చేసి నాశనం చేశాడు. రాళ్లు కూడా విఫలమవడంతో, ఇంద్రపుత్రుడైన అర్జునుడు అస్సలు వెనకడుగు వేయకుండా, తన పొడవు చేత భూమ్యాకాశాలను, దిగ్గంతాలను కప్పివేసేంతటి దట్టమైన పెద్ద పెద్ద వృక్షాలను (చెట్లను) మొదళ్లతో సహా పెకలించి శివునిపైకి విసిరాడు.

విశేషాలు (మల్లినాథీయ వ్యాఖ్యాన అనువాదం)

• వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: 'శిలావితానే' అనగా శిలాజాము (రాళ్ల సమూహము) శివుని ‘పృషత్కైః ' (బాణముల చేత) క్షయం చేయబడినదని మల్లినాథులు అర్థం చెప్పారు. 'ఇంద్రసూనుః' అంటే అర్జునుడు; 'ఉచ్ఛ్రాయేణ' అంటే పొడవు చేత ఆకాశాన్ని, దిక్కులను కప్పేసినట్టి 'క్షితౌ రుహాః' (భూమి నుండి పుట్టిన వృక్షములు) జాలాన్ని విసిరాడు. వృక్షాల పక్షంలో 'రుహ' శబ్దానికి ఇగుపధ లక్షణ కప్రత్యయం వచ్చిందని వ్యాకరణాంశాన్ని తెలిపారు. 'ఉచ్ఛ్రాయం గమితవతి' అనే పాఠం ప్రామాదికం (పొరపాటు) అని మల్లినాథులు ఇక్కడ హెచ్చరించారు. 'చిక్షేప' అనగా ప్రేరయామాస (విసిరెను).
• అలంకారం: అతిశయోక్త్యలంకారం. ఇక్కడ 'నీరంద్రే పరిగమితే', 'నీరంద్రైరుపగమితే', 'వనౌఘైః' అనే పాఠాంతరాలు కలవు.

శ్లోకం 62

నిఃశేషం శకలితవల్కలాంగసారైః కుర్వద్భిర్భువమభితః కషాయచిత్రామ్ । ఈశానః సకుసుమపల్లవైర్నగైస్తైరాతేనే బలిమివ రంగదేవతాభ్యః ॥

ప్రతిపదార్థం

ఈశానః = పరమశివుడు, నిఃశేషమ్ = సంపూర్ణముగా, శకలితవల్కలాంగసారైః = ముక్కలు చేయబడిన వల్కలములు (బెరడు), అవయవములు (కొమ్మలు), సారాంశము (మజ్జ) కలిగినట్టియు, అభితః = అంతటా, భువమ్ = భూమిని, కషాయచిత్రామ్ = తమ రసము యొక్క ఎరుపు రంగు చేత విచిత్రమైన వర్ణము కలదానిగా, కుర్వద్భిః = చేయుచున్నట్టియు, సకుసుమపల్లవైః = పూలు మరియు చిగురుటాకులతో కూడిన, తైః నగైః = ఆ వృక్షముల చేత, రంగదేవతాభ్యః = యుద్ధరంగమనే నాట్యరంగ దేవతలకు, బలిమ్ ఇవ = పూజా బలిని వలె, ఆతేనే = విస్తరింపజేసెను.

తాత్పర్యం

అర్జునుడు విసిరిన ఆ పెద్ద పెద్ద చెట్లను కూడా శివుడు తన ఆయుధాలతో కొట్టి, వాటి బెరడును, కొమ్మలను, కాండాలను నిఃశేషంగా ముక్కలు ముక్కలు చేసేశాడు. ఆ చెట్ల నుండి కారిన రసాల వల్ల యుద్ధభూమి అంతా ఎర్రటి రంగుతో విచిత్రంగా మారింది. పూలు, చిగురుటాకులతో కూడిన ఆ వృక్ష శకలాలను శివుడు అలా నేలపై పరచడం ఎలా ఉందంటే; యుద్ధరంగమనే నాట్యరంగం మీది దేవతలను తృప్తి పరచడానికి సమర్పించిన పూజా బలి (పూల అలంకరణ) వలె శోభిల్లింది.

విశేషాలు (మల్లినాథీయ వ్యాఖ్యాన అనువాదం)

• వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: 'ఈశానః' అంటే శివుడు; 'శకలిత-' అనగా నరకబడిన వల్కలములు (త్వచో), అంగాలు (శాఖా), సారము (మజ్జా) గల చెట్లు అని అర్థం. 'కషాయచిత్రామ్' అంటే వృక్ష రసాల వల్ల కలిగిన ఎరుపు రంగు చేత విచిత్రమైన వర్ణంతో భూమిని అలంకరించడం; దీనికి వైజయంతి నిఘంటువు ప్రమాణాన్ని ("రాగే కాథే కషాయోऽస్త్రీ") చూపారు. యుద్ధరంగాన్ని నాట్యరంగంతో పోల్చి, అక్కడ విసిరిన వృక్ష శకలాలను 'రంగదేవతలకు' సమర్పించిన 'బలి' (పూజ) వలె శివుడు విస్తరింపజేశాడని (ఆతేనే) మల్లినాథులు లలితార్థాన్ని ఆవిష్కరించారు.
• అలంకారం: ఉత్ప్రేక్షాలంకారం.

శ్లోకం 63

ఉన్మజ్జన్మకర ఇవామరాపగాయా వేగేన ప్రతిముఖమేత్య బాణనద్యాః । గాండీవీ కనకశిలానిభం భుజాభ్యామాజఘ్నే విషమవిలోచనస్య వక్షః ॥

ప్రతిపదార్థం

గాండీవీ = గాండీవధారియైన అర్జునుడు, అమరాపగాయాః = గంగానది నుండి, ఉన్మజ్జన్ = పైకి లేస్తున్న, మకరః ఇవ = మొసలి వలె, బాణనద్యాః = (శివుడు కురిపిస్తున్న) బాణముల ప్రవాహము నుండి, వేగేన = మిక్కిలి వేగముతో, ప్రతిముఖమ్ = ఎదురుగా, ఏత్య = వచ్చి, విషమవిలోచనస్య = ముక్కంటియైన శివుని యొక్క, కనకశిలానిభమ్ = బంగారు కొండ చరియ వలె (కఠినమైనట్టియు ప్రకాశవంతమైనట్టియు), వక్షః = వక్షఃస్థలమును, భుజాభ్యామ్ = తన రెండు చేతులతో, ఆజఘ్నే = కొట్టెను.

తాత్పర్యం

ఆయుధాలన్నీ పోయినా అర్జునుడు తగ్గలేదు. శివుడు కురిపిస్తున్న బాణాల ప్రవాహాన్ని ఒక నదిలా భావించి, గంగానది ప్రవాహాన్ని ఎదుర్కొంటూ పైకి లేచే మహా మొసలి లాగా, అర్జునుడు ఆ బాణాల ధాటిని తట్టుకుంటూ వేగంగా శివుని ముందుకు దూకాడు. అలా దూకి, సాక్షాత్తు బంగారు కొండ చరియ లాగా దృఢంగా, దేదీప్యమానంగా ఉన్న ఆ ముక్కంటి వక్షఃస్థలాన్ని (గుండెలను) తన రెండు బాహువుల బలంతో గట్టిగా బాదాడు (చరిచాడు).

విశేషాలు (మల్లినాథీయ వ్యాఖ్యాన అనువాదం)

• వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: 'ఉన్మజ్జన్' అనగా ప్రవాహాన్ని దాటుకుంటూ వస్తున్న; 'అమరాపగాయాః' అంటే గంగానది వంటి బాణనది. 'కనకశిలానిభమ్' అంటే సువర్ణ శిల వలె కఠినమైన, 'విషమవిలోచనస్య' అంటే త్ర్యంబకుని (శివుని) యొక్క వక్షస్సును అర్జునుడు తన భుజాలతో కొట్టాడని అర్థం.
• వ్యాకరణ/సాహిత్య చర్చ: ఇక్కడ 'ఆజఘ్నే' అనే ఆత్మనేపద ప్రయోగంపై మల్లినాథులు విస్తృతమైన శాస్త్ర చర్చ చేశారు. 'ఆఙో యమహనః' సూత్రం ప్రకారం ఇది అకర్మకంలోనే రావాలి, లేదా 'స్వాంగకర్మకాచ్చ' ప్రకారం తన శరీరాన్ని తను కొట్టుకున్నప్పుడే ఆత్మనేపదం వస్తుంది. కొందరు వ్యాఖ్యాతలు "శివుని వక్షస్సును తాకి, తన వక్షాన్ని తను చరుచుకున్నాడు" అని అర్థం చెప్పడానికి ప్రయత్నించారు, కానీ మల్లినాథులు దీనిని తీవ్రంగా ఖండించారు. యుద్ధరంగంలో ఏ మల్లయోధుడు తన వక్షాన్ని తను కొట్టుకోడని, శత్రువునే కొడతాడని స్పష్టం చేశారు. కాబట్టి ఇక్కడ 'త్ర్యంబకస్య వక్షః ప్రాప్య' (శివుని వక్షాన్ని పొంది) అని అధ్యాహారం (పూర్వపదం) అంగీకరించి, అకర్మకత్వ సాధన ద్వారా ఆత్మనేపదాన్ని సమర్థించవలెనని లేదా ఇతర వ్యాకరణాంతరాల ద్వారా దీనిని సాధించవలెనని మల్లినాథులు తుది నిర్ణయం చెప్పారు.
• అలంకారం: ఉపమాలంకారం.

శ్లోకం 64

అభిలషత ఉపాయం విక్రమం కీర్తిలక్ష్మ్యో- రసుగమమరిసైన్యైరంకమభ్యాగతస్య । జనక ఇవ శిశుత్వే సుప్రియస్యైకసూనో- రవినయమపి సేహే పాండవస్య స్మరారిః ॥

ప్రతిపదార్థం

కీర్తిలక్ష్మ్యోః = కీర్తి మరియు విజయలక్ష్మిని పొందుటకు, ఉపాయమ్ = సాధనభూతమైనట్టియు, అరిసైన్యైః = శత్రు సైన్యముల చేత, అసుగమమ్ = పొంద శక్యము కాని (దురాసదమైన), విక్రమమ్ = పరాక్రమమును, అభిలషతః = కోరుచున్నట్టియు, అంకమ్ = (యుద్ధరంగంలో అంత దగ్గరకు వచ్చి) ఒడిని, అభ్యాగతస్య = చేరినట్టియు, పాండవస్య = ఆ పాండుపుత్రుడైన అర్జునుని యొక్క, అవినయమ్ అపి = (తన వక్షాన్ని కొట్టడం అనే) ఈ అవిధేయతను లేదా తప్పును సైతం, స్మరారిః = మన్మథసంహారుడైన ఆ పరమశివుడు, శిశుత్వే = బాల్యము నందు, సుప్రియస్య = మిక్కిలి ప్రేమాస్పదుడైన, ఏకసూనోః = ఒక్కడే అయిన పుత్రుని యొక్క, అవినయమ్ = తప్పులను, జనకః ఇవ = తండ్రి వలె, సేహే = ఓర్పుతో భరించెను.

తాత్పర్యం

కీర్తిని, విజయలక్ష్మిని సాధించాలనే పట్టుదలతో, శత్రువులకు అభేద్యమైన పరాక్రమాన్ని చూపిస్తూ, చివరకు యుద్ధరంగంలో తనను తాకేంత దగ్గరకు (ఒడిలోకి) వచ్చిన అర్జునుడిని చూసి శివునికి అమితమైన వాత్సల్యం కలిగింది. బాల్యంలో ఎంతో ముద్దుగా పెరిగే ఏకైక పుత్రుడు చేసే తప్పులను, అమాయకపు అల్లరి పనులను కన్నతండ్రి ఎంత ప్రేమతో క్షమించి భరిస్తాడో; అర్జునుడు తన వక్షఃస్థలాన్ని చేతులతో కొట్టినా, ఆ పరమశివుడు ఆయనపై కోపగించుకోకుండా, తండ్రి లాగా ఆ అవినయాన్ని ఆనందంగా భరించాడు.

విశేషాలు (మల్లినాథీయ వ్యాఖ్యాన అనువాదం)

• వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: ' కీ ర్తిలక్ష్మ్యోః ఉపాయం' అనగా కీర్తి, లక్ష్మి అనే గొప్ప ఫలితాన్ని ప్రార్థించేవాడని అర్థం. 'అంకమ్' అంటే ఉత్సంగము (ఒడి లేదా అంతికము) చేరిన అర్జునుని 'అవినయమ్' (అవిధేయతను) 'స్మరారిః' (శివుడు) భరించాడని మల్లినాథులు వివరించారు. ఈ ఈశ్వర హృదయాన్ని తెలపడానికే కవి ఇక్కడ 'స్మరారిః' అనే పదాన్ని వాడారు, అనగా మన్మథునిపై క్రోధం చూపిన దేవుడు, అర్జునుడిపై మాత్రం తండ్రి లాంటి వాత్సల్యాన్ని చూపించాడని అంతరార్థం. ఒక్కడే కొడుకైనవాడు (ఏకసూనోః) బాల్యంలో (శిశుత్వే) చేసే తప్పులను తండ్రి (జనకః) ఓర్చినట్లు శివుడు ఓర్చాడని మల్లినాథుల పరమ రమణీయమైన వ్యాఖ్యాన ముగింపు.

ఇతి మహాకవి భారవి కృతౌ కిరాతార్జునీయే మహాకావ్యే మల్లినాథసూరి విరచితాయాం ఘంటాపథ వ్యాఖ్యానాయాం సప్తదశః సర్గః సమాప్తః ॥

మహాకవి భారవి రచించిన కిరాతార్జునీయం అనే మహాకావ్యానికి, మహామహోపాధ్యాయ కోలాచల మల్లినాథసూరి చేత కూర్చబడిన 'ఘంటాపథము' అనే వ్యాఖ్యానంలో పదిహేడవ (17వ) సర్గ సంపూర్ణము."