కిరాతార్జునీయం - 18వ సర్గ
1. శ్లోకం
తత ఉదగ్ర ఇవ ద్విరదే మునౌ రణముపేయుషి
భీమభుజాయుధే ।
ధనురపాస్య సబాణధి శంకరః ప్రతిజఘాన ఘనైరివ
ముష్టిభిః ॥
- ప్రతిపదార్థం: తతః = ఆ పిమ్మట, ఉదగ్రః = పొడుగైన/మదించిన, ద్విరదః ఇవ = ఏనుగు వలె,
భీమ = భయంకరములైన, భుజ = బాహువులే, ఆయుధే = ఆయుధములుగా కలవాడును, రణమ్ = యుద్ధమును, ఉపేయుషి = పొందినవాడును అగు, మునౌ = అర్జునుడు ఎదుర్కొనగా, శంకరః =
శివుడు, సబాణధి = అమ్ములపొదలతో కూడిన, ధనుః = వింటిని, అపాస్య = విడిచిపెట్టి, ఘనైః = ఇనుప ముద్గరముల వంటి (కఠినమైన), ముష్టిభిః ఇవ = పిడికిళ్లతో, ప్రతిజఘాన =
ఎదురు దెబ్బ తీసెను.
- తాత్పర్యం: ముష్టియుద్ధం ప్రారంభమైన తరువాత, మదపుటేనుగు
వలె భయంకరమైన బాహువులే ఆయుధములుగా యుద్ధానికి సిద్ధపడిన అర్జునుడిని చూసి, పరమశివుడు కూడా తన బాణములను, వింటిని పక్కన
పెట్టి, ఇనుప సుత్తెల వంటి తన కఠినమైన పిడికిళ్లతో
ఎదురు దాడి చేశాడు.
- విశేషాలు: మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానం ప్రకారం, ఇక్కడ 'ఘన' శబ్దానికి కఠినమైన ఇనుప ముద్గరము
(సుత్తె) అని అర్థం. వైజయంతీ నిఘంటువు ప్రకారం ఘనమనగా
కఠినమైన సంఘాతము లేదా ముద్గరము.
విశ్వనిఘంటువు కూడా 'ఘనస్తు లోహముద్గరే' అని పేర్కొన్నది. ముష్టి శబ్దం ఉభయలింగకమైనప్పటికీ, ఇక్కడ ఉపమాన
సాదృశ్యం కొరకు పుంలింగంగా గ్రహించబడింది. ఈ శ్లోకం
ద్రుతవిలంబిత వృత్తంలో ఉన్నది.
2. శ్లోకం
హరపృథాసుతయోర్ధ్వనిరుత్పతన్నమృదుసంవలితాంగులిపాణిజః
।
స్ఫుటదనల్పశిలారవదారుణః ప్రతిననాద దరీషు
దరీభృతః ॥
- ప్రతిపదార్థం: హర = శివుడు, పృథాసుతయోః = కుంతీపుత్రుడైన
అర్జునుడు వీరిద్దరి యొక్క, అమృదు = గట్టిగా/నిబిడముగా, సంవలిత = కలపబడిన/ముడిచేయబడిన, అంగులి =
వేళ్లు గల, పాణిజః = చేతుల నుండి పుట్టినట్టియు, ఉత్ప్రతన్ = పైకి లేచుచున్నట్టియు, ధ్వనిః = ఆ
చప్పట్ల/పిడికిళ్ల చప్పుడు, స్ఫుటత్ = పగిలిపోవుచున్న, అనల్ప = అనేకములైన, శిలా = రాళ్ల యొక్క, రవ = శబ్దము వలె, దారుణః = భయంకరమై, దరీభృతః = కొండ యొక్క,
దరీషు = గుహల యందు, ప్రతిననాద = ప్రతిధ్వనించెను.
- తాత్పర్యం: శివార్జునులిద్దరూ తమ వేళ్లను గట్టిగా ముడిచి పిడికిళ్లు బిగించి
కొట్టుకున్నప్పుడు పుట్టిన భయంకరమైన ధ్వని, పెద్ద పెద్ద
కొండరాళ్లు పగిలిపోతున్నప్పుడు వచ్చే శబ్దం వలె భీతిని గొలుపుతూ, ఆ హిమవత్పర్వత గుహలలో ప్రతిధ్వనించింది.
- విశేషాలు: మల్లినాథుని అనుసరించి,
'అమృదు సంవలితాంగులి' అనగా ముష్టిఘాతము కొరకు గట్టిగా బిగించిన పిడికిళ్లు అని అర్థం. కొండ గుహలలో వచ్చే ప్రతిధ్వని ఆ యుద్ధం యొక్క తీవ్రతను సూచిస్తోంది.
3. శ్లోకం
శివభుజాహతిభిన్నపృథుక్షతీః సుఖమివానుబభూవ
కపిధ్వజః ।
క ఇవ నామ బృహన్మనసాం భవేదనుకృతేరపి
సత్త్వవతాం క్షమః ॥
- ప్రతిపదార్థం: కపిధ్వజః = అర్జునుడు, శివ = పరమశివుని యొక్క,
భుజాహతి = ముష్టిఘాతముల చేత, భిన్న = పగిలిన/విదీర్ణమైన, పృథు =
పెద్దవైన, క్షతీః = గాయములను/వ్రణములను, సుఖమ్ ఇవ = సుఖమును వలె,
అనుబభూవ = అనుభవించెను, సత్త్వవతామ్ = మహాబలశాలలును/ధైర్యశాలలును, బృహన్మనసామ్ = గొప్ప మనస్సు (తేజస్సు) కలవారును అయిన మహాత్ముల యొక్క, అనుకృతేః అపి = అనుకరణమునకు సైతము, కః ఇవ నామ =
ఎవడు తగినవాడు, క్షమః భవేత్ = సమర్థుడగును.
- తాత్పర్యం: పరమశివుని పిడికిలి దెబ్బల వల్ల శరీరముపై పెద్ద పెద్ద గాయాలై రక్తం
కారుతున్నా, అర్జునుడు ఆ బాధను లెక్కచేయక
సుఖంగానే భావించాడు. అమితమైన ధైర్యం, తేజస్సు గల మహాత్ముల చేష్టలను నాటకంలో నటుడిలా అనుకరించడానికి సైతం
ఎవరికీ సాధ్యం కాదు, ఇక వారిలా ప్రవర్తించడం ఎవరితరం?
- విశేషాలు: మల్లినాథుని వివరణ ప్రకారం, రౌద్రరసంలో
మునిగిపోయిన మహాత్ములకు సుఖదుఃఖాల గణన ఉండదు. నటుడి వలె
వారిని అనుకరించడమే అసాధ్యమైనప్పుడు, వారి
ధీరత్వాన్ని నిజ జీవితంలో ప్రదర్శించడం చాలా దూరం అని భావము.
4. శ్లోకం
వ్రణముఖచ్యుతశోణితశీకరైస్థగితశైలతటాభభుజాంతరః
।
అభినవౌషసరాగభృతా బభౌ జలధరేణ సమానముమాపతిః ॥
- ప్రతిపదార్థం: వ్రణముఖ = గాయముల ముఖముల నుండి, చ్యుత = కారిన, శోణిత = రక్తం యొక్క,
శీకరైః = బిందువుల చేత, స్థగిత = కప్పబడినట్టియు, శైలతట =
కొండచరియతో, ఆభ = సమానమైన, భుజాంతరః = వక్షఃస్థలము కలవాడైన, ఉమాపతిః =
పరమశివుడు, అభినవ = నూతనమైన, ఔషసరాగ = సంధ్యా రాగమును, భృతా =
ధరించిన, జలధరేణ సమానమ్ = మేఘముతో సమానముగా, బభౌ = ప్రకాశించెను.
- తాత్పర్యం: అర్జునుడి దెబ్బల వల్ల శివుని శరీరముపై ఏర్పడిన గాయాల నుండి రక్తం
చిమ్మింది. ఆ రక్తపు చుక్కలతో నిండిన కొండచరియ
వంటి శివుని విశాల వక్షఃస్థలం,
ఎర్రని సంధ్యాకాలపు రంగును
పులుముకున్న నల్లని మేఘంలా ఎంతో మనోహరంగా ప్రకాశించింది.
- విశేషాలు: మల్లినాథుడు దీనిని ఉపమాలంకారంగా పేర్కొన్నారు. శివుని మేఘంతోను, ఆయన వక్షఃస్థలాన్ని శైలతటంతోను, రక్తాన్ని సంధ్యారాగంతోను ఇక్కడ పోల్చడం జరిగింది.
5. శ్లోకం
ఉరసి శూలభృతః ప్రహితా ముహుః ప్రతిహతిం
యయురర్జునముష్టయః ।
భృశరయా ఇవ సహ్యమహీభృతః పృథుని రోధసి
సింధుమహోర్మయః ॥
- ప్రతిపదార్థం: శూలభృతః = శివుని యొక్క,
ఉరసి = వక్షఃస్థలము నందు, ముహుః = పదే పదే, ప్రహితాః = ప్రయోగించబడిన, అర్జునముష్టయః = అర్జునుని పిడికిలి దెబ్బలు, సహ్యమహీభృతః = సహ్యపర్వతం యొక్క, పృథుని =
విశాలమైన, రోధసి = తీరము/తటము నందు, భృశరయాః = తీవ్రమైన వేగము కల, సింధుమహోర్మయః
ఇవ = సముద్రపు పెద్ద అలల వలె, ప్రతిహతిం యయుః = వెనక్కు కొట్టబడెను
(వ్యర్థమాయెను).
- తాత్పర్యం: శివుని రొమ్ముపై అర్జునుడు పదే పదే కురిపిస్తున్న బలమైన పిడికిలి
దెబ్బలు, సహ్యపర్వతపు గట్టును తాకి వెనక్కి
మళ్లే సముద్రపు భీకర కెరటాల వలె ప్రతిహతాన్ని పొంది వెనక్కి తగ్గాయి కానీ
శివునికి ఎలాంటి హాని చేయలేకపోయాయి.
- విశేషాలు: మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానం ప్రకారం, ఇక్కడ శివుని
వక్షఃస్థలం సహ్యపర్వత తీరంతోను,
అర్జునుని పిడికిలి దెబ్బలు సముద్రపు
వేగవంతమైన అలలతోను ఉపమించబడ్డాయి.
6. శ్లోకం
నిపతితేఽధిశిరోధరమాయతే
సమమరత్నియుగేఽయుగచక్షుషః ।
త్రిచతురేషు పదేషు కిరీటినా లులితదృష్టి
మదాదివ చస్ఖలే ॥
- ప్రతిపదార్థం: అయుగచక్షుషః = ముక్కంటి (శివుని) యొక్క, ఆయతే = పొడవైన, అరత్నియుగే = మోచేయి నుండి పిడికిలి
వరకు గల బాహువుల జంట, అధిశిరోధరమ్ = మెడ భాగము నందు, సమమ్ = ఏకకాలంలో, నిపతితే సతి = పడగా, కిరీటినా = అర్జునుని చేత, మదాత్ ఇవ =
మదము వలన వలె, లులితదృష్టి = తిరిగిన కళ్లు గలవాడై, త్రిచతురేషు = మూడు లేదా నాలుగు, పదేషు =
అడుగుల దూరం, చస్ఖలే = తూలిపడెను.
- తాత్పర్యం: త్రినేత్రుడైన శివుడు తన సుదీర్ఘమైన రెండు బాహువులను ఒకేసారి
అర్జునుని మెడపై వేసి గట్టిగా దెబ్బ కొట్టగా, ఆ దెబ్బ
తాకిడికి అర్జునుడు కళ్లు తిరిగి,
మదోన్మత్తుడిలా మూడు నాలుగు అడుగులు
వెనక్కు తూలిపడ్డాడు.
- విశేషాలు: మల్లినాథుని వివరణ ప్రకారం, 'అరత్ని' అనగా ముష్టి బిగించిన హస్తం. అమరకోశం
ప్రకారం మోచేయి నుండి ముష్టి వరకు ఉన్న భాగం. 'త్రిచతుర' అనే పదం 'సంఖ్యయావ్యయాసన్న' అనే సూత్రం చేత బహువ్రీహి సమాసంగా ఏర్పడింది. ఇక్కడి 'చస్ఖలే' అనేది భావే లిట్ ప్రయోగం.
7. శ్లోకం
అభిభవోదితమన్యువిదీపితః సమభిసృత్య భృశం
జవమోజసా ।
భుజయుగేన విభజ్య సమాదదే శశికలాభరణస్య
భుజద్వయమ్ ॥
- ప్రతిపదార్థం: అభిభవ = ఆ పరాభవము వలన,
ఉదిత = పుట్టిన, మన్యు = క్రోధము చేత,
విదీపితః = రగిలిపోయినవాడై, భృశమ్ = మిక్కిలి, జవమ్ = వేగమును, సమభిసృత్య = పొంది, ఓజసా = బలముతో, శశికలాభరణస్య = చంద్రకళను ధరించిన శివుని యొక్క, భుజద్వయమ్ = రెండు బాహువులను, భుజయుగేన = తన
రెండు చేతులతో, విభజ్య = వేరుచేసి, సమాదదే = పట్టుకొనెను.
- తాత్పర్యం: శివుడు కొట్టిన దెబ్బకు తూలిన అర్జునుడు, ఆ పరాభవాన్ని తట్టుకోలేక తీవ్రమైన కోపంతో రగిలిపోయాడు. అమితమైన వేగంతో, బలంతో ముందుకు దూకి, చంద్రశేఖరుడైన శివుని రెండు చేతులను తన బాహుబలంతో విడదీసి గట్టిగా
బంధించాడు.
- విశేషాలు: మల్లినాథుని పాఠాంతరం ప్రకారం 'భుజయుగేన' స్థానంలో 'కరయుగేన' అని కూడా కొన్నిచోట్ల ఉంది. అర్జునుని
వీరత్వానికి, క్షాత్రోద్రేకానికి ఈ శ్లోకం అద్దం
పడుతోంది.
8. శ్లోకం
ప్రవవృతేఽథ మహాహవమల్లయోరచలసంచలనాహరణో రణః ।
కరణశృంఖలసంకలనాగురుర్గురుభుజాయుధగర్వితయోస్తయోః
॥
- ప్రతిపదార్థం: అథ = ఆ పిమ్మట, గురు =
గొప్పవైన, భుజ = బాహువులనెడి, ఆయుధ = ఆయుధముల చేత, గర్వితయోః = గర్వించినవారును, మహాహవమల్లయోః = ఆ మహాయుద్ధ రంగమున మల్లుర వంటివారును అయిన, తయోః = ఆ శివార్జునుల మధ్య, కరణ =
మల్లయుద్ధ బంధనము లనెడి, శృంఖల = సంకెళ్ల యొక్క, సంకలనా = తగుల్కొనుట చేత, గురుః =
దుస్తరమైనట్టియు, అచల = హిమవత్పర్వతము యొక్క, సంచలన = కంపనమును, ఆహరణః = కలిగించునట్టియు, రణః = యుద్ధము, ప్రవవృతే = జరిగెను.
- తాత్పర్యం: తమ బాహుబలాన్నే ఆయుధాలుగా నమ్ముకుని గర్వించిన ఆ ఇద్దరు వీరుల మధ్య
భయంకరమైన మల్లయుద్ధం సాగింది. ఒకరినొకరు కాళ్లు చేతులతో
బంధించుకుంటూ, సంకెళ్లు వేసినట్లుగా సాగిన ఆ పోరు
హిమవత్పర్వతాన్నే కదిలించివేసింది.
- విశేషాలు: మల్లినాథుని నిఘంటువు ప్రకారం 'మల్లః' అనగా బలీయుడైనవాడు. 'కరణము' అనగా
మల్లయుద్ధంలో వాడే వివిధ రకాల పట్టులు, బంధనాలు. 'ఆహరణః' అనగా పర్వతకంపనాన్ని ఆరోపించేది
(కలిగించేది) అని అర్థం.
9. శ్లోకం
అయమసౌ భగవానుత పాండవః స్థితమవా్యునినా
శశిమౌలినా ।
సమధిరూఢమజేన ను జిష్ణునా స్విదితి
వేగవశాన్ముముహే గణైః ॥
- ప్రతిపదార్థం: అయమ్ = వీడా, అసౌ భగవాన్ =
ఆ ప్రసిద్ధుడైన శివుడా, ఉత = లేదా, పాండవః = అర్జునుడా, మునినా = అర్జునుని చేత, అవాక్ = క్రింద, స్థితమ్ ఉత = ఉండబడినదా, శశిమౌలినా = శివుని చేతా, అజేన ను =
పుట్టుక లేని శివుని చేత, సమధిరూఢమ్ = పైకి ఎక్కబడినదా
(పైనున్నాడా), జిష్ణునా స్విత్ = లేదా అర్జునుడు
పైనున్నాడా, ఇతి = అని, వేగవశాత్ = వారి యుద్ధ వేగం వల్ల, గణైః =
ప్రమథగణముల చేత, ముముహే = భ్రాంతి నొందబడెను.
- తాత్పర్యం: వారిద్దరూ అంత వేగంగా పల్టీలు కొడుతూ యుద్ధం చేస్తుంటే, అక్కడ చూస్తున్న ప్రమథగణాలకు అస్సలు అర్థం కాలేదు. నిలబడినప్పుడు 'ఈయన శివుడా? ఆయన అర్జునుడా?' అని, కింద
పడినప్పుడు 'కింద ఉన్నది అర్జునుడా, పైన ఉన్నది శివుడా? లేక పైన ఉన్నది అర్జునుడా, కింద ఉన్నది శివుడా?'
అని వారి వేగానికి ప్రమథగణాలు
తీవ్రమైన భ్రమకు లోనయ్యారు.
- విశేషాలు: మల్లినాథుడు ఇక్కడ ఇదమ్,
ఏతద్, అదస్ శబ్దాల
ప్రయోగాన్ని వ్యాకరణరీత్యా వివరించారు (సమీపంలో ఉన్నదానికి ఇదమ్, దూరంలో ఉన్నదానికి అదస్). 'ముముహే' అనేది ముహ వైచిత్త్యే అనే ధాతువు నుండి వచ్చిన భావే లిట్ రూపం. వారి భ్రమ యుద్ధం యొక్క చక్రగతి వేగాన్ని సూచిస్తుంది.
10. శ్లోకం
ప్రచలితే చలితం స్థితమాస్థితే వినమితే
నతమున్నతమున్నతౌ ।
వృషకపిధ్వజయోరసహిష్ణునా ముహురభావభయాదివ
భూభృతా ॥
- ప్రతిపదార్థం: వృషకపిధ్వజయోః = ఎద్దు ధ్వజముగా గల శివుడు, కపి ధ్వజముగా గల అర్జునుడు వీరిద్దరి యొక్క, ప్రచలితే = కదలిక యందు,
చలితమ్ = కదలబడినట్లు, ఆస్థితే = నిలకడ యందు,
స్థితమ్ = నిలబడినట్లు, వినమితే = క్రిందికి అణచినప్పుడు, నతమ్ =
వంగినట్లు, ఉన్నతౌ = పైకి లేచినప్పుడు, ఉన్నతమ్ = లేచినట్లు,
భూభృతా = హిమవత్పర్వతము చేత, అసహిష్ణునా = వారి భారాన్ని భరించలేక, అభావభయాత్ ఇవ
= వినాశన భయం వల్లనో అన్నట్లు,
ముహుః = పదే పదే (అనుసరించబడెను).
- తాత్పర్యం: నందిధ్వజుడైన శివుడు,
కపిధ్వజుడైన అర్జునుల యొక్క భారాన్ని
మోయలేక ఆ పర్వతం తల్లడిల్లిపోయింది. తాను ఎక్కడ
వినాశనమైపోతానో అన్న భయంతో, వారు కదిలితే తాను కదులుతూ, వారు నిలిస్తే తాను నిలుస్తూ, వారు
క్రిందికి ఒత్తితే తాను వంగుతూ,
వారు పైకి లేస్తే తాను లేస్తూ ఆ
పర్వతం వారి చేష్టలన్నింటినీ అక్షరాలా అనుసరించింది.
- విశేషాలు: మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానం ప్రకారం, ఇక్కడ పర్వతం
యొక్క చేష్టలు ఉత్పేక్షించబడ్డాయి (ఉత్ప్రేక్షాలంకారం). 'ప్రచలితే చలితమ్' మొదలైన ప్రయోగాలన్నీ భావే క్త
ప్రత్యయాంతాలు. పర్వతం తన నాశన భయంతో వారిని
అనుకరించిందని కవి వర్ణన.
11. శ్లోకం
కరణశృంఖలనిఃసృతయోస్తయోః కృతభుజధ్వని వల్గు
వివల్గతోః ।
చరణపాతనిపాతితరోధసః ప్రససృపుః సరితః పరితః
స్థలీః ॥
- ప్రతిపదార్థం: కరణశృంఖల = మల్లయుద్ధపు పట్టులనెడి సంకెళ్ల
నుండి, నిఃసృతయోః = విడివడినవారును, వల్గు = అందముగా, కృత = చేయబడిన, భుజధ్వని = బాహు స్ఫోటన ధ్వని (చప్పట్లు) కలవారై, వివల్గతోః = ఎగురుచున్నవారును అగు, తయోః = ఆ
శివార్జునుల యొక్క, చరణపాత = పాదఘాతముల చేత, నిపాతిత = కూల్చబడిన,
రోధసః = ఒడ్డులు గల, సరితః = నదులు, పరితః = అంతటా, స్థలీః = మెట్ట భూముల వైపు, ప్రససృపుః =
పొంగి ప్రవహించెను.
- తాత్పర్యం: ఆ శివార్జునులు ఇద్దరూ ఒకరి మల్లయుద్ధపు పట్టులనెడి సంకెళ్ల నుండి
మరొకరు పదే పదే విడివడుతూ, అందంగా చప్పట్లు చరుస్తూ పైకి ఎగిరి
దూకుతున్నారు. వారి భీకరమైన అడుగుల తాకిడికి నదీ
తీరాలు సైతం కూలిపోయి, నదులన్నీ ఒడ్డులు తెంచుకుని
చుట్టుపక్కల ఉన్న మెట్ట భూములపైకి ఉప్పొంగి ప్రవహించాయి.
- విశేషాలు: మల్లినాథుని వివరణ ప్రకారం, 'అభితః పరితః' అనే సూత్రం చేత 'స్థలీః' అనే చోట ద్వితీయా విభక్తి వచ్చినది. 'జానపద-' అనే సూత్రం చేత అకృత్రిమ (సహజ) భూమి అనే అర్థంలో 'స్థలీ' అని ఈకారాంత ङీష్ ప్రత్యయం వచ్చినది. నదీ తీరాలు కూలి నీరు పైకి రావడం అనేది ఆ వీరుల అపారమైన భార
తీవ్రతను సూచిస్తోంది.
12. శ్లోకం
వియతి వేగపరిష్ఠుతమంతరా సమభిసృత్య రయేణ
కపిధ్వజః ।
చరణయోశ్చరణానమితక్షితిర్నిజగృహే తిసృణాం
జయినం పురామ్ ॥
- ప్రతిపదార్థం: చరణ = తన పాదముల చేత, ఆనమిత = వంచబడిన (నొక్కబడిన), క్షితిః =
భూమి గల, కపిధ్వజః = అర్జునుడు, వియతి = ఆకాశము నందు,
వేగేన = అమితమైన వేగముతో, పరిష్ఠుతమ్ = ఎగిరినవాడును, తిసృణామ్ =
మూడైన, పురామ్ = పురముల (త్రిపురముల) యొక్క, జయినమ్ = విజేతయైన శివుని, అంతరా =
మార్గమధ్యమున, రయేణ = వేగముగా, సమభిసృత్య = ఎదుర్కొని,
చరణయోః = పాదముల రెంటిని, నిజగృహే = గట్టిగా పట్టుకొనెను.
- తాత్పర్యం: త్రిపురాంతకుడైన పరమశివుడు ఒక్కసారిగా ఆకాశంలోకి ఎగరగా, కింద ఉన్న అర్జునుడు తన పాదాలతో భూమిని గట్టిగా నొక్కిపెట్టి, అంతే వేగంతో ఆకాశంలోకి దూకాడు. మార్గమధ్యంలోనే
శివుడిని అందుకొని, ఆయన రెండు పాదాలను తన చేతులతో
గట్టిగా పట్టుకుని బంధించాడు.
- విశేషాలు: మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానం ప్రకారం, 'తిసృణాం పురాం
జయీ' అనే చోట త్రిపురాంతకుడు అనే అర్థంలో ఇని
ప్రత్యయం వచ్చినది. ఆకాశంలోకి ఎగిరిన భగవంతుని పాదాలను
అర్జునుడు తన చేతులతో బంధించాడని భావము.
13. శ్లోకం
విస్మితః సపది తేన కర్మణా కర్మణాం క్షయకరః
పరః పుమాన్ ।
క్షేప్తుకామమవనౌ తమక్లమమ్ నిష్పిపేష్
పరిరభ్య వక్షసా ॥
- ప్రతిపదార్థం: కర్మణామ్ = సమస్త కర్మలను, క్షయకరః =
నశింపజేయువాడును (మోక్షప్రదాతయు),
పరః పుమాన్ = పరమపురుషుడును అగు
శివుడు, తేన = ఆ పాదములు పట్టుకొనుట యనెడి, కర్మణా = చేష్ట చేత, సపది = వెనువెంటనే, విస్మితః = ఆశ్చర్యపోయినవాడై, అక్లమమ్ =
అలసట లేనివాడును, తమ్ = ఆ అర్జునుని, అవనౌ = భూమిపై, క్షేప్తుకామమ్ = పడదోయవలెనని కోరిక
గలవానిగా (గ్రహించి), వక్షసా = తన వక్షఃస్థలము చేత, పరిరభ్య = గాఢముగా కౌగిలించుకొని, నిష్పిపేష్ =
గట్టిగా నొక్కెను.
- తాత్పర్యం: తన పాదాలను పట్టుకున్న అర్జునుడి అసాధారణ పరాక్రమానికి
మోక్షప్రదాతయైన ఆ పరమశివుడు ఎంతో ఆశ్చర్యపోయాడు. అలసట లేకుండా తనను భూమిపై పడదోయాలని చూస్తున్న ఆ అర్జునుడిని శివుడు
తన విశాల వక్షఃస్థలానికి అద్దుకుంటూ గట్టిగా గాఢలింగనం చేసుకున్నాడు.
- విశేషాలు: మల్లినాథుడు దీనిని రథోద్ధతా వృత్తంగా పేర్కొన్నారు. 'క్షేప్తుకామమ్' అనే చోట 'తుంకామమనసోరపి' అనే సూత్రం చేత తుమున్ ప్రత్యయము
లోని మకారం లోపించినది.
14. శ్లోకం
తపసా తథా న ముదమస్య యయౌ భగవాన్యథా
విపులసత్త్వతయా ।
గుణసంహతేః సమతిరిక్తమహో నిజమేవ
సత్త్వముపకారి సతామ్ ॥
- ప్రతిపదార్థం: భగవాన్ = శివుడు, అస్య = ఈ అర్జునుని యొక్క, తపసా = తపస్సు
చేత, తథా = ఆ విధముగా, ముదమ్ = సంతోషమును, న యయౌ = పొందలేదు, విపులసత్త్వతయా = అమితమైన ధైర్య/బల సంపద చేత, యథా (ముదం యయౌ) = ఏ విధముగానైతే సంతోషమును పొందెనో, అహో = ఆశ్చర్యము, సతామ్ = సత్పురుషులకు, తపఃసేవాది గుణసంహతేః = గుణముల సమూహము కంటె, సమతిరిక్తమ్ = మిక్కిలి అతిశయించిన, నిజమ్ =
సహజమైన, సత్త్వమ్ ఏవ = ధైర్యమే, ఉపకారి = ఉపకారకము (రక్షకము) అవుతుంది.
- తాత్పర్యం: అర్జునుడు చేసిన ఘోర తపస్సుకు కూడా శివుడు ఇంతగా సంతోషించలేదు, కానీ అతనిలో ఉన్న అచంచలమైన ధైర్యసాహసాలను చూసి అమితంగా ఆనందించాడు. ఆహా! సత్పురుషులకు తపస్సు, సేవ మొదలైన
ఇతర గుణాల కంటే వారి సహజమైన ధైర్యగుణమే అన్నింటికన్నా మిక్కిలి ఉపకరిస్తుంది
కదా!
- విశేషాలు: మల్లినాథుని వివరణ ప్రకారం, ఇది
ప్రమితాక్షరా వృత్తంలో ఉన్నది.
సత్పురుషుల ధైర్య గుణం వారి తపోగుణం
కంటే మిన్నగా భగవంతుని మెప్పిస్తుందని ఇక్కడ కవి సూచించారు.
15. శ్లోకం
అథ హిమశుచిభస్మభూషితం శిరసి
విరాజితమిందులేఖయా ।
స్వవపురతిమనోహరం హరం దధతముదీక్ష్య ననామ
పాండవః ॥
- ప్రతిపదార్థం: అథ = ఆ పిమ్మట, హిమశుచి =
మంచు వలె తెల్లనైన, భస్మ = విభూతి చేత, భూషితమ్ = అలంకరించబడినదియు, శిరసి = తలపై, ఇందులేఖయా = చంద్రకళ చేత, విరాజితమ్ =
ప్రకాశించునదియు, అతిమనోహరమ్ = మిక్కిలి సుందరమైనదియు
అగు, స్వవపుః = తన నిజ స్వరూపమును, దధతమ్ = ధరించిన, హరమ్ = పరమశివుని, ఉదీక్ష్య = చూసి, పాండవః = అర్జునుడు, ననామ = నమస్కరించెను.
- తాత్పర్యం: అటు పిమ్మట పరమశివుడు కిరాత రూపాన్ని విడిచిపెట్టి, మంచు వలె తెల్లనైన విభూతి అలకరణతో, తలపై
బాలచంద్రుని కాంతితో మెరిసిపోతున్న తన నిజమైన అతిమనోహర దివ్యస్వరూపాన్ని
ధరించాడు. ఆ సాక్షాత్కారాన్ని కళ్లారా చూసిన
అర్జునుడు భక్తితో ఆ స్వామికి సాష్టాంగ నమస్కారం చేశాడు.
- విశేషాలు: మల్లినాథుని అనుసరించి,
ఇది అపరవక్త్ర వృత్తము. దీని లక్షణము: 'అయుజి ననరలా గురుః సమే
తదపరవక్త్రమిదం నజౌ జరౌ' అని పేర్కొనబడింది.
16. శ్లోకం
సహశరధి నిజం తథా కార్ముకం వపురతను తథైవ
సంవర్మితమ్ ।
నిహితమపి తథైవ పశ్యన్నసిం వృషభగతిరుపాయయౌ
విస్మయమ్ ॥
- ప్రతిపదార్థం: వృషభగతిః = వృషభము (ఎద్దు) వంటి నడక గల అర్జునుడు, సహశరధి = అమ్ములపొదలతో కూడిన, నిజమ్ = తనదైన, కార్ముకమ్ = గాండీవ వింటిని, తథా = ఆ
విధముగాను, తథైవ = పూర్వము వలెనే, సంవర్మితమ్ = కవచము ధరించిన, అతను =
పెద్దదైన, వపుః = తన శరీరమును, తథైవ = మునుపటి వలెనే,
నిహితమ్ = ఉంచబడిన, అసిమ్ అపి = ఖడ్గమును కూడా, పశ్యన్ =
చూస్తూ, విస్మయమ్ = ఆశ్చర్యమును, ఉపాయయౌ = పొందెను.
- తాత్పర్యం: వృషభం వంటి గంభీరమైన నడక గల అర్జునుడు, యుద్ధంలో కిరాతుడు లాక్కున్న తన గాండీవ ధనుస్సు, అమ్ములపొదలు, ఖడ్గము అన్నీ తిరిగి యథావిధిగా తన
వద్దే ఉండటం చూశాడు. అలాగే యుద్ధంలో ముక్కలైన తన కవచం, గాయాలైన తన శరీరం కూడా మునుపటిలాగే స్వస్థత చేకూరి ఉండటం గమనించి
తీవ్ర ఆశ్చర్యానికి లోనయ్యాడు.
- విశేషాలు: మల్లినాథుని ప్రకారం,
ఇది ప్రముదితవదనా వృత్తము (లక్షణము: 'ప్రముదితవదనా భవేన్నౌ రరౌ'). 'సహశరధి' అనే చోట 'వోపసర్జనస్య' అనే సూత్రం చేత సహ శబ్దానికి ప్రత్యామ్నాయంగా 'స' భావం వికల్పంగా రాలేదు. కొన్ని పాఠాంతరాలలో 'వృషభగతిమ్' అని ఉంటే, వృషభగమనుడైన శివుడిని చూసి
ఆశ్చర్యపోయాడని అర్థం చెప్పుకోవచ్చు.
17. శ్లోకం
సిషిచురవనిమంబువాహాః శనైః సురకుసుమమియాయ
చిత్రం దివః ।
విమలరుచి భృశం నభో
దుందుభేర్నిరఖిలమనాహతస్యానశే ॥
- ప్రతిపదార్థం: అంబువాహాః = మేఘములు, శనైః = మెల్లమెల్లగా,
అవనిమ్ = భూమిని, సిషిచుః = తడిపెను (కురిసెను), దివః = ఆకాశము
నుండి, చిత్రమ్ = విచిత్రమైన, సురకుసుమమ్ = దేవతా పుష్పములు (మందారములు), ఇయాయ = వచ్చెను (కురిసెను), నభః = ఆకాశము, విమలరుచి = నిర్మలమైన కాంతితో ప్రకాశించెను, అనాహతస్య = మోగించబడకుండానే, దుందుభేః =
దేవదుందుభి యొక్క ధ్వని, అఖిలమ్ = సమస్తమైన ఆకాశమును, భృశమ్ = మిక్కిలి, ఆనశే = వ్యాపించెను.
- తాత్పర్యం: ఆ సమయంలో మేఘాలు భూమిపై చల్లగా అమృతాన్ని కురిపించాయి. ఆకాశం నుండి విచిత్రమైన కల్పవృక్ష పుష్పాలు వర్షంలా రాలాయి. నలుదిక్కులా ఆకాశం నిర్మలమైన కాంతితో నిండిపోగా, ఎవరూ వాయించకుండానే దేవదుందుభుల మంగళ ధ్వనులు మిన్నంటాయి.
- విశేషాలు: మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానం ప్రకారం, ఇక్కడ
సురకుసుమ, దుందుభి శబ్దాలు జాత్యేకవచనాలు. జగత్కల్యాణకారకుడైన పరమేశ్వరుని అనుగ్రహం లభించడం వల్లనే లోకమంతా
ఇలాంటి శుభలక్షణాలు కనిపించాయని భావము.
18. శ్లోకం
ఆసేదుషాం గోత్రభిదోఽనువృత్త్యా గోపాయకానాం
భువనత్రయస్య ।
రోచిష్ణురత్నావలిభిర్విమానైరాచితా
తారకితేవ రేజే ॥
- ప్రతిపదార్థం: గోత్రభిదః = ఇంద్రుని యొక్క, అనువృత్త్యా =
అనుసరణము చేత, ఆసేదుషామ్ = విచ్చేసినట్టియు, భువనత్రయస్య = ముల్లోకములను, గోపాయకానామ్ =
రక్షించువారైన లోకపాలకుల యొక్క,
రోచిష్ణు = ప్రకాశించు స్వభావము గల, రత్నావలిభిః = రత్నముల సమూహములు గల, విమానైః =
విమానములతో, ఆచితా = వ్యాపించబడిన, ద్యౌః = ఆకాశము, తారకితా ఇవ = నక్షత్రములతో
కూడినట్లుగా, రేజే = ప్రకాశించెను.
- తాత్పర్యం: దేవేంద్రునితో పాటు ముల్లోకాలను రక్షించే దిక్పాలకులు, లోకపాలకులు అంతా అక్కడికి చేరుకున్నారు. రత్నఖచితమైన వారి దివ్య విమానాల కాంతులతో నిండిపోయిన ఆకాశం, పగటిపూటే నక్షత్రాలు గుంపులుగా విరిసినట్లు ఎంతో దేదీప్యమానంగా
వెలిగిపోయింది.
- విశేషాలు: మల్లినాథుడు దీనిని ఉత్ప్రేక్షాలంకారంగా పేర్కొన్నారు. 'గోపాయకానామ్' అనే పదం గుపూధూప్ ధాతువుల నుండి ఆయ్
ప్రత్యయం చేత ఏర్పడినది. 'రోచిష్ణు' అనే పదం 'అలంకృఞ్-' సూత్రం చేత ఇష్ణుచ్ ప్రత్యయంతో సిద్దించినది.
19. శ్లోకం
హంసా బృహంతః సురసద్మవాహాః
సంహాదికణ్ఠాభరణాః పతంతః ।
చక్రుః ప్రయత్నేన వికీర్యమాణైర్వ్యామ్నః परिष్వంగమివాగ్రపక్షైః ॥
- ప్రతిపదార్థం: సురసద్మవాహాః = దేవతల విమానములను మోయునట్టియు, బృహంతః = పెద్దవైనట్టియు, సంహాది =
మ్రోగుచున్న కింకిణులు గల, కణ్ఠాభరణాః = కంఠాభరణములు కలవియు అగు, పతంతః = ఎగురుచున్న, హంసాః = హంసలు, ప్రయత్నేన = ప్రయత్నముతో, వికీర్యమాణైః
= విప్పారిన, అగ్రపక్షైః = రెక్కల కొనల చేత, వ్యామ్నః = ఆకాశమును,
పరిష్వంగమ్ ఇవ = కౌగిలించుకొనుటను
వలె, చక్రుః = చేసెను.
- తాత్పర్యం: దేవతా విమానాలను మోసుకొచ్చే పెద్ద పెద్ద రాజహంసలు ఆకాశంలో వేగంగా
ఎగురుతున్నాయి. వాటి మెడలోని గజ్జెల హారాలు మధురంగా
ధ్వనిస్తుండగా, అవి తమ పెద్ద రెక్కలను విప్పి
ఆకాశమంతటా తిరుగుతుంటే, అలిసిపోయిన ఆకాశాన్ని అవి ప్రేమతో
కౌగిలించుకుంటున్నాయా అన్నట్లు ఉత్ప్రేక్షించబడింది.
- విశేషాలు: మల్లినాథుని వివరణ ప్రకారం, ఇది కూడా
ఉత్ప్రేక్షాలంకారమే. 'సురసద్మవాహాః' అనగా దేవతల విమానాలను మోసే హంసలు (కర్మణి అణ్ ప్రత్యయం).
20. శ్లోకం
ముదితమధులిహో వితానీకృతాః స్రజ ఉపరి
వితత్య సాంతానికీః ।
జలద ఇవ నిషేదివాంసం వృషే
మరుదుపసుఖయాంబభూవేశ్వరము ॥
- ప్రతిపదార్థం: అథ = ఆ పిమ్మట, మరుత్ =
వాయుదేవుడు, జలదే ఇవ = మేఘము మీద వలె, వృషే = నంది (ఎద్దు) పై,
నిషేదివాంసమ్ = కూర్చున్నట్టి, ఈశ్వరమ్ = పరమశివుని,
ముదిత = సంతోషించిన, మధులిహః = తుమ్మెదలు కలవియు, వితానీకృతాః =
పందిరి (ఉల్లోచము) వలె చేయబడినవియు అగు, సాంతానికీః =
సంతాన కల్పవృక్ష పుష్పముల యొక్క,
స్రజః = మాలలను, ఉపరి = పైన, వితత్య = విస్తరింపజేసి, ఉపసుఖయాంబభూవ = ఆనందింపజేసెను (శైత్యోపచారం చేసెను).
- తాత్పర్యం: అటు పిమ్మట, నల్లని మేఘంపై ఆశీనుడైనట్లుగా తన
తెల్లని నంది వాహనంపై కూర్చున్న పరమశివునికి వాయుదేవుడు ఉపచారం చేశాడు. సంతోషంతో రొదచేసే తుమ్మెదలతో కూడిన సంతాన కల్పవృక్ష పూదండలను
శివునిపై ఒక పందిరిలా పరిచి, మెల్లగా వీస్తూ ఆ స్వామికి శ్రమ
తెలియకుండా ఆహ్లాదాన్ని కలిగించాడు.
- విశేషాలు: మల్లినాథుని నిఘంటు వివరణ ప్రకారం, 'వితానము' అనగా ఉల్లోచము (పందిరి/కప్పు). కల్పవృక్ష
భేదమైన సంతాన వృక్ష పుష్ప వికారములను 'సాంతానికీః' అంటారు. వాయువు శివునికి శైత్యోపచారం చేశాడని
భావము.
21. శ్లోకం
కృతధృతి
పరివందితేనోచ్చకైర్గణపతిభిరభిన్నరోమోద్గమైః ।
తపసి కృతఫలే ఫలజ్యాయసీ స్తుతిరితి జగదే
హరేః సూనునా ॥
- ప్రతిపదార్థం: అభిన్నరోమోద్గమైః = దట్టమైన రోమాంచము (గగుర్పాటు) కలవారైన, గణపతిభిః = ప్రమథగణనాయకుల చేత, ఉచ్చకైః =
గట్టిగా 'సాధు సాధు' అని, పరివందితేన = స్తుతించబడినట్టియు, తపసి = తన తపస్సు, కృతఫలే (సతి) =
భగవత్సాక్షాత్కారమనెడి ఫలమును పొందినదగుచుండగా, కృతధృతి =
సంతోషము కలుగునట్లుగా, హరేః సూనునా = ఇంద్రుని పుత్రుడైన
అర్జునుని చేత, ఫలజ్యాయసీ = ఆ తపఃఫలము కంటెను
శ్రేష్ఠమైన, ఇతి స్తుతిః = ఈ క్రింది విధమైన
స్తోత్రము, జగదే = చెప్పబడెను.
- తాత్పర్యం: రోమాంచితమైన శరీరాలతో ప్రమథగణాలంతా 'భేష్ భేష్' అని గట్టిగా కీర్తిస్తుండగా, పరమశివుని
సాక్షాత్కారంతో తన తపస్సు ఫలించినందుకు అర్జునుడు అమిత ఆనందాన్ని పొందాడు. అనంతరం అతడు ఆ లభించిన తపఃఫలం కంటే ఎంతో మహత్తరమైన, శ్రేష్ఠమైన ఈ క్రింది స్తోత్రాన్ని పరమేశ్వరునికి
విన్నవించుకున్నాడు.
- విశేషాలు: మల్లినాథుని వివరణ ప్రకారం, 'వది' ధాతువు ఇక్కడ అభివాదన,
స్తుతి అనే అర్థాలలో కర్మణి క్త
ప్రత్యయంగా వాడబడింది. భగవంతుని సాక్షాత్కారం కంటే ఆయనను
స్తుతించే భాగ్యం కలగడమే గొప్ప ఫలమని 'ఫలజ్యాయసీ' అనే పదం సూచిస్తోంది.
22. శ్లోకం
శరణం భవంతమతికారుణికం భవ భక్తిగమ్యం
భవద్భిరధిగమ్య జనాః ।
జితమృత్యవోఽజిత భవంతి భయే ససు రాసురస్య జగతః శరణమ్ ॥
- ప్రతిపదార్థం: హే అజిత = ఓ అపరాజితుడా!, హే భవ = ఓ ఈశ్వరా!, అతికారుణికమ్ = మిక్కిలి
దయాస్వరూపుడును, భక్తిగమ్యమ్ = భక్తి చేత మాత్రమే
లభ్యుడగువాడును అగు, భవంతమ్ = నిన్ను, శరణమ్ = రక్షకునిగా, అధిగమ్య = పొంది, జనాః = పురుషులు, జితమృత్యవః = మృత్యువును జయించినవారై
(అమరులై), భయే = ఆపత్కాలము నందు, ససురాసురస్య = సురాసురులతో కూడిన, జగతః =
లోకమునకు, శరణమ్ = రక్షకులుగా, భవంతి = అగుచున్నారు.
- తాత్పర్యం: ఓ అపరాజితుడైన పరమేశ్వరా! అమిత దయామయుడవు, కేవలం నిశ్చలమైన భక్తికే లభించేవాడవు అయిన నిన్ను రక్షకుడిగా
ఆశ్రయించిన భక్తులు మృత్యువును సైతం జయించి అమరులవుతారు. అంతేకాక, వారు దేవదానవులతో కూడిన ఈ సమస్త
జగత్తుకు ఆపదలు వచ్చినప్పుడు స్వయంగా రక్షించే శక్తిని పొందుతారు.
- విశేషాలు: మల్లినాథుని ప్రకారం,
ఇది ప్రమితాక్షరా వృత్తము. 'శరణం' అనగా గృహము మరియు రక్షకుడు అని
విశ్వనిఘంటువు పేర్కొన్నది. భగవదనుగ్రహం పొందిన మానవుడు లోక
రక్షకుడిగా మారగలడని దీని భావము.
23. శ్లోకం
విపదేతి తావదవసాదకరీ న చ కామసంపదభికామయతే ।
న నమంతి చైకపురుషం పురుషాస్తవ యావదీశ న
నతిః క్రియతే ॥
- ప్రతిపదార్థం: హే ఈశ = ఓ పరమేశ్వరా!, తవ = నీకు, నతిః = నమస్కారము, యావత్ = ఎంతవరకు, న క్రియతే = చేయబడదో, తావత్ ఏవ = అంతవరకే, అవసాదకరీ = నాశనమును కలిగించు, విపదా = ఆపద, ఏతి = (మానవుడిని) పొందును, కామసంపత్ చ = కోరిన కోర్కెల సంపద కూడా, న అభికామయతే = ఆశించదు (సిద్ధించదు), పురుషాః చ =
ఇతర మనుషులు కూడా, ఏకపురుషమ్ = ఆ ఒంటరి పురుషుడిని, న నమంతి = లొంగి నమస్కరించరు.
- తాత్పర్యం: ఓ సర్వేశ్వరా! మానవుడు నీకు ప్రణామం చేయనంత వరకే వినాశకరమైన ఆపదలు
అతడిని చుట్టుముడతాయి. అతడు కోరిన కోరికలేవీ సిద్ధించవు; సమాజంలో ఇతరులు ఎవరూ అతడిని గౌరవించరు లేదా అతనికి లొంగి ఉండరు. ఎప్పుడైతే నీకు నమస్కరిస్తారో, అప్పుడే అన్ని
ఆపదలు తొలగి సకల ఐశ్వర్యాలు, కీర్తి లభిస్తాయి.
- విశేషాలు: మల్లినాథుని శ్లోక వివరణ తాత్పర్యం ప్రకారం, ఈశ్వర నమస్కారం వల్ల అనిష్ట నివృత్తి (ఆపదలు తొలగడం), ఇష్ట ప్రాప్తి (కోరికలు తీరడం) ఏకకాలంలో జరుగుతాయి.
24. శ్లోకం
సంసేవంతే దానశీలా విముక్త్యై సంపశ్యంతో
జన్మదుఃఖం పుమాంసః ।
యన్నిఃసంగస్త్వం
ఫలస్యాంతేభ్యస్తత్కారుణ్యం కేవలం న స్వకార్యమ్ ॥
- ప్రతిపదార్థం: జన్మదుఃఖమ్ = పుట్టుక వలన కలిగే దుఃఖాలను, సంపశ్యంతః = అనుభవిస్తూ (గ్రహిస్తూ) ఉన్నట్టియు, దానశీలాః = దానమే స్వభావముగా (ధర్మముగా) కలట్టియు, పుమాంసః = పురుషులు, విముక్త్యై = మోక్షము కొరకు, (భవంతమ్) సంసేవంతే = నిన్ను చక్కగా సేవిస్తారు, త్వమ్ = నీవో, ఫలస్య = వారు కోరే ఫలము నందు, నిఃసంగః = ఆశ
లేనివాడవై (నిస్పృహతో), ఆనతేభ్యః = నమస్కరించిన వారికి, (యత్ ఫలతి) = ఏ ఫలమును ఇస్తున్నావో, తత్ = అది, కేవలమ్ = నిరుపాధికమైన,
కారుణ్యమ్ = దయ మాత్రమే గాని, స్వకార్యమ్ న = నీ స్వార్థము కొరకు కాదు.
- తాత్పర్యం: సంసార చక్రంలోని పుట్టుక, చావుల
దుఃఖాన్ని చూసి విసిగిపోయిన ధర్మాత్ములు మోక్షం కోసం నిన్ను సేవిస్తారు. అయితే, నీకు వారిచ్చే ఫలాలపై ఎలాంటి ఆశ
(స్వార్థం) లేదు. అయినప్పటికీ నిన్ను శరణుజొచ్చిన
వారికి నీవు ముక్తిని ప్రసాదిస్తున్నావంటే, అది కేవలం నీ
నిరుపాధికమైన అపార కారుణ్యమే తప్ప అందులో నీ సొంత ప్రయోజనం ఏదీ లేదు.
- విశేషాలు: మల్లినాథుని ప్రకారం,
ఇది శాలినీ వృత్తము. శ్రుతి ప్రమాణమైన 'తస్మాద్దానం పరమం వదంతి' ని ఇక్కడ స్మరించారు.
భగవంతుని అనుగ్రహం కేవలం పరార్థమే
తప్ప స్వార్థం లేనిదని అమరకోశ నిఘంటు సాక్ష్యంతో వివరించారు.
25. శ్లోకం
ప్రాప్యతే యదిహ దూరమగత్వా
యత్ఫలత్యపరలోకగతాయ ।
తీర్థమస్తి న భవార్ణవబాహ్యం
సార్వకామికమృతే భవతస్తత్ ॥
- ప్రతిపదార్థం: ఇహ = ఈ లోకము నందు, దూరమ్ = దూరము, అగత్వా = వెళ్లకుండగనే (స్మరణ
మాత్రము చేతనే), యత్ = ఏ తీర్థమైతే, ప్రాప్యతే = లభించునో,
యత్ = ఏది, అపరలోకగతాయ = పరలోకమునకు వెళ్లినవానికి కూడా, ఫలతి = ఫలమును ఇచ్చునో,
భవార్ణవబాహ్యమ్ = సంసార సాగరమునకు
అవతల ఉన్నట్టి (మోక్షప్రదమైన),
సార్వకామికమ్ = సమస్త కోరికలను
ఈడేర్చునట్టి, తత్ తీర్థమ్ = అటువంటి తారక తీర్థము, భవతః ఋతే = నీవు తప్ప,
అన్యత్ నాస్తి = మరొకటి లేదు.
- తాత్పర్యం: గంగ మొదలైన తీర్థాల లాగా దూర ప్రాంతాలకు ప్రయాసపడి వెళ్లకుండా, కేవలం మనస్సులో స్మరిస్తేనే లభించేది; ఈ లోకంలోనే
కాక పరలోకంలోనూ సత్ఫలితాలను ఇచ్చేది; సంసార
సాగరాన్ని దాటించి మోక్షాన్ని చేకూర్చేది; సమస్త
కోరికలను నెరవేర్చేది అయిన పరమపావన తీర్థం నీవు తప్ప ఈ సృష్టిలో ఇంకొకటి లేదు.
- విశేషాలు: మల్లినాథుని వివరణ ప్రకారం, ఇది
ఔపచ్ఛందసిక వృత్తము. 'ఋతే' అనే శబ్ద
ప్రయోగం వల్ల 'అన్యారాత్-' సూత్రం చేత 'భవతః' అనే పంచమీ
విభక్తి వచ్చింది. భగవంతుడే నిజమైన తారక తీర్థమని భావము.
26. శ్లోకం
వ్రజతి శుచి పదం త్వయి
ప్రీతిమాన్ప్రతిహతమతిరేతి ఘోరాం గతిమ్ ।
ఇయమనఘ నిమిత్తశక్తిః పరా తవ వరద న
చిత్తభేదః క్వచిత్ ॥
- ప్రతిపదార్థం: హే వరద = కోరికలను ఈడేర్చువాడా!, హే అనఘ = పాపరహితుడా!,
త్వయి = నీ యందు, ప్రీతిమాన్ = భక్తి/ప్రేమ కలవాడు, శుచి =
నిర్మలమైన, పదమ్ = మోక్ష పదవిని, వ్రజతి = పొందును, ప్రతిహతమతిః = చెడిన బుద్ధి కలవాడు
(నిన్ను ద్వేషించువాడు), ఘోరామ్ = భయంకరమైన, గతిమ్ = నరక గతిని, ఏతి = పొందును, ఇయమ్ = ఈ విధముగా జరగడం,
తవ = నీ యొక్క, పరా = దాటశక్యము కాని,
నిమిత్తశక్తిః = నిమిత్తమాత్రమైన
శక్తి (చేష్టిత మహిమ) యే గాని,
క్వచిత్ = ఎక్కడా (భక్తుని యందు గాని, ద్వేషి యందు గాని), చిత్తభేదః న = బుద్ధి వైషమ్యము
(రాగద్వేషాలు) లేదు.
- తాత్పర్యం: ఓ వరదా! పాపరహితుడా! నిన్ను ప్రేమించే భక్తుడు పమరపావనమైన
మోక్షాన్ని పొందుతాడు; నిన్ను ద్వేషించే కుమతి ఘోరమైన
నరకానికి వెళ్తాడు. అయితే ఈ పుణ్యపాపాల ఫలితాలు వారి
వారి కర్మల వల్లనే జరుగుతాయి తప్ప, నీకు ఒకరిపై
రాగము, మరొకరిపై ద్వేషము అనే భేదబుద్ధి లేదు. నీవు కేవలం సాక్షిభూతుడవై సమత్వంతో ఉంటావు.
- విశేషాలు: మల్లినాథుని అనుసరించి,
ఇక్కడ విధేయ ప్రాధాన్యం వల్ల
స్త్రీలింగ ప్రయోగం ('ఇయమ్ నిమిత్తశక్తిః') జరిగింది. భగవంతుడు పక్షపాతం లేనివాడని, జీవుడు తన కర్మల వలనే తరిస్తాడని లేదా పడతాడని నిరూపించబడింది.
27. శ్లోకం
దక్షిణాం ప్రణతదక్షిణ మూర్తిం తత్త్వతః
శివకరీమవిదిత్వా ।
రాగిణాపి విహితా తవ భక్త్యా సంస్మృతిర్భవ
భవత్యభవాయ ॥
- ప్రతిపదార్థం: హే భవ = ఓ ఈశ్వరా!, హే ప్రణతదక్షిణ = నమస్కరించిన వారి పట్ల దయాదాక్షిణ్యములు కలవాడా!, శివకరీమ్ = మంగళమును కలిగించునట్టి, తవ = నీ యొక్క, దక్షిణాం మూర్తిమ్ = దక్షిణామూర్తి స్వరూపమును, తత్త్వతః = యథార్థముగా,
అవిదిత్వా అపి =
తెలుసుకోలేకపోయినప్పటికీ, రాగిణా అపి = రాగద్వేషములు కలిగిన
సంసారి చేతనైనను, భక్త్యా = భక్తితో, విహితా = చేయబడిన, తవ = నీ యొక్క, సంస్మృతిః = చక్కని స్మరణము, అభవాయ = సంసార
నివృత్తి (మోక్షము) కొరకు, భవతి = అగుచున్నది.
- తాత్పర్యం: ఓ శంకరా! శరణుజొచ్చిన వారి పట్ల అమిత దయ చూపేవాడా! శ్రేయస్సును
కలిగించే నీ దివ్యమైన దక్షిణామూర్తి స్వరూప తత్త్వాన్ని పూర్తిగా
తెలుసుకోలేకపోయినా సరే, రాగద్వేషాలతో కూడిన సామాన్య మానవుడు
సైతం నిన్ను భక్తితో స్మరిస్తే,
ఆ స్మరణమే అతడిని సంసార బంధాల నుండి
విముక్తుడిని చేసి మోక్షాన్ని ఇస్తుంది.
- విశేషాలు: మల్లినాథుని ప్రకారం,
ఇది స్వాగతా వృత్తము. తత్త్వజ్ఞానం పూర్తిగా లేకపోయినా, కేవలం ఈశ్వర
భక్తిపూర్వక స్మరణమే ముక్తికి నిదానమని ఇక్కడ స్పష్టంచేశారు. 'అభవాయ' అనే చోట ప్రసజ్యప్రతిషేధంలోనూ నఞ్
సమాసం అంగీకరించబడింది.
28. శ్లోకం
దృష్ట్వా దృశ్యాని్యాచరణీయాని విధాయ
ప్రేక్షాకారీ యాతి పదం ముక్తమపాయైః ।
సమ్యగ్దృష్టిస్తస్య పరం పశ్యతి యస్త్వాం
యశ్చోపాస్తే సాధు విధేయం స విధత్తే ॥
- ప్రతిపదార్థం: ప్రేక్షాకారీ = వివేకముతో (ఆలోచించి) పనిచేసేవాడు, దృశ్యాణి = చూడదగిన (తెలుసుకోదగిన) జ్ఞానమును, దృష్ట్వా = చూసి (గ్రహించి), ఆచరణీయాణి =
ఆచరించదగిన కర్మలను, విధాయ = చేసి, అపాయైః = నాశనము/కష్టముల నుండి, ముక్తమ్ =
విడబడిన, పదమ్ = మోక్ష పదవిని, యాతి = పొందును, యః = ఏ పురుషుడు, త్వామ్ = నిన్ను, పరమ్ = సర్వోత్కృష్టునిగా, పశ్యతి = చూస్తాడో, తస్య = వానికే, సమ్యగ్దృష్టిః = యథార్థ జ్ఞానము కలుగును, యః చ = ఎవడైతే, త్వామ్ = నిన్ను, ఉపాస్తే = సేవిస్తాడో,
సః ఏవ = అతడే, సాధు = శ్రేష్ఠమైన, విధేయమ్ = ఆచరించదగిన కర్మను, విధత్తే = చేసినవాడవుతాడు.
- తాత్పర్యం: వివేకవంతుడైన మానవుడు శాస్త్రజ్ఞానాన్ని సంపాదించి, ఆచరించదగిన సత్కర్మలను ఆచరించి వినాశనరహితమైన మోక్షపదాన్ని
పొందుతాడు. అయితే ఆ జ్ఞానకర్మలు నీకు
సంబంధించినవైనప్పుడే ముక్తి లభిస్తుంది; ఎందుకంటే
నిన్ను సర్వోత్కృష్టుడిగా దర్శించేవానిదే నిజమైన జ్ఞానం, నిన్ను సేవించేవాడే నిజమైన సత్కర్మలు ఆచరించిన పుణ్యాత్ముడు.
- విశేషాలు: మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానం ప్రకారం, ఇది మత్తమయూర
వృత్తము. 'అవిద్యయా మృత్యుం తీర్త్వా
విద్యయామృతమశ్నుతే' అనే శ్రుతిని అనుసరించి జ్ఞానకర్మల
సముచ్చయం వల్లనే ముక్తి లభిస్తుందని, అది
ఈశ్వరార్పణ బుద్ధితోనే సాధ్యమని వివరించారు.
29. శ్లోకం
యుక్తాః స్వశక్త్యా మునయః ప్రజానాం
హితోపదేశైరుపకారవంతః ।
సముచ్ఛినత్సి త్వమచింత్యధామా
కర్మాణ్యుపేతస్య దురుత్తరాణి ॥
- ప్రతిపదార్థం: వ్యాసాదయః మునయః = వ్యాసుడు మొదలైన మునులు, స్వశక్త్యా = తమ యోగమహిమతో, యుక్తాః =
కూడినవారై, హితోపదేశైః = విధినిషేధ రూపమైన
హితవాక్యముల చేత, ప్రజానామ్ = ప్రజలకు, ఉపకారవంతః = ఉపకారము చేసినవారే, (కింతు)
అచింత్యధామా = ఊహింపశక్యము కాని మహిమ కల, త్వమ్ = నీవు
మాత్రమే, ఉపేతస్య = నిన్ను శరణుజొచ్చిన
భక్తుని యొక్క, దురుత్తరాణి = దాటడానికి వీలుకాని, కర్మాణి = పుణ్యపాప రూప కర్మ బంధాలను, సముచ్ఛినత్సి
= సమూలముగా నశింపజేయుచున్నావు.
- తాత్పర్యం: వ్యాసాది మహర్షులు తమ యోగమహిమతో స్మృతులు, పురాణాల ద్వారా ప్రజలకు హితోపదేశాలు చేసి ఎంతో ఉపకారం చేశారు. కానీ, జీవులను సంసార బంధాలలో నెట్టే, దాటశక్యము కాని పుణ్యపాప రూప కర్మలను సమూలముగా నాశనంచేసి మోక్షాన్ని
ప్రసాదించే శక్తి అచింత్య మహిమాన్వితుడవైన నీకు
మాత్రమే ఉన్నది; మునులు ఆ కర్మలను నశింపజేయలేరు.
- విశేషాలు: మల్లినాథుని పాఠాంతరం ప్రకారం 'యుక్తాః' స్థానంలో 'ముక్తాః' అని, 'దురుత్తరాణి' స్థానంలో 'సుదుస్తరాణి' అని కూడా పాఠాలు ఉన్నాయి. మోక్షప్రదాత
కేవలం పరమేశ్వరుడే అని ఇక్కడ స్పష్టమవుతోంది.
30. శ్లోకం
సంనిబద్ధమపహర్తుమహార్యం భూరి దుర్గతిభయం
భువనానామ్ ।
అద్భుతాకృతిమిమామతిమాయస్త్వం బిభర్షి
కరుణామయ మాయామ్ ॥
- ప్రతిపదార్థం: హే కరుణామయ = ఓ దయాస్వరూపుడా!, అతిమాయః = మాయా బంధాలను దాటినవాడవు అగు, త్వమ్ = నీవు, భువనానామ్ = లోకములకు, సంనిబద్ధమ్ = తమ కర్మల చేత గట్టిగా బంధించబడినట్టియు, అహార్యమ్ = ఇతరుల చేత తొలగింపశక్యము కానిట్టియు, భూరి = అమితమైన, దుర్గతిభయమ్ = నరక భయమును, అపహర్తుమ్ = పోగొట్టుట కొరకు, అద్భుతాకృతిమ్
= ఆశ్చర్యకరమైన రూపము గల, ఇమామ్ = కంటికి కనిపిస్తున్న ఈ, మాయామ్ = లీలా విగ్రహ రూప మాయను, బిభర్షి =
ధరించుచున్నావు.
- తాత్పర్యం: ఓ దయామయుడా! నీవు ప్రకృతి మాయకు లొంగని పరమాత్ముడవు. జీవులు తమ కర్మల చేత గట్టిగా బంధించబడి, ఇతరులు ఎవరూ తొలగించలేని ఘోర నరక భయాన్ని అనుభవిస్తున్నారు. వారి ఆ భయాన్ని పోగొట్టి అనుగ్రహించడం కోసమే, నీవు ఈ లీలామానుష (కిరాత) రూపమనే అద్భుతమైన మాయా విగ్రహాన్ని
ధరించావు. సామాన్యుల శరీరాలు కర్మబంధాల వల్ల
వస్తే, నీ దివ్యమంగళ విగ్రహం లోకోపకారం కోసమే
ఏర్పడింది.
- విశేషాలు: మల్లినాథుని నిఘంటు ఆధారాల ప్రకారం, 'దుర్గతి' అనగా నరకము. 'అతిమాయః' అనగా బంధరూపమైన మాయను దాటినవాడు. భగవంతుని
అవతారాలు కేవలం జీవుల కర్మలను హరించి రక్షించడానికేనని తాత్పర్యం.
31. శ్లోకం
న రాగి చేతః పరమా విలాసితా వధూః
శరీరేఽస్తి న చాస్తి మన్మథః ।
నమస్క్రియా చోపసి ధాతురిత్యహో
నిసర్గదుర్బోధమిదం తవేహితమ్ ॥
- ప్రతిపదార్థం: (హే దేవ = ఓ స్వామీ!) చేతః = నీ చిత్తము, రాగి న = రాగయుక్తమైనది (కోరికలు కలది) కాదు, (తథాపి = అయినప్పటికిని),
పరమా = నిరతిశయమైన, విలాసితా = విలాసవంతమైన శృంగార చేష్టలు (భికాటనాది విహారములు) కలవు, శరీరే = నీ సగశరీరము నందు, వధూః అస్తి =
స్త్రీ (పార్వతి) కలదు, మన్మథః చ = కానీ కామదేవుడు, న అస్తి = లేడు, ఉషసి = ప్రాతఃకాల సంధ్యా సమయమున, ధాతుః = సృష్టికర్తయైన బ్రహ్మదేవునికి, నమస్క్రియా చ = నమస్కరించుటయు కలదు, ఇతి = ఇట్టి
పరస్పర విరుద్ధమైన, తవ = నీ యొక్క, ఇదమ్ = ఈ, ఈహితమ్ = చేష్ట/చరిత్ర, నిసర్గదుర్బోధమ్ = స్వభావ సిద్ధముగానే ఊహింపశక్యము కానిదిగా ఉన్నది, అహో = ఆశ్చర్యము!.
- తాత్పర్యం: ఓ పరమేశ్వరా! పరమయోగివైన నీ మనస్సులో ఎలాంటి రాగద్వేషాలు లేవు; కానీ భిక్షాటన, నాట్యవ్యసనము వంటి లోకోత్తర శృంగార
విలాసాలు నీలో కనిపిస్తాయి. నీ అర్ధాంగంలో సాక్షాత్తు ఉమాదేవి
ఉన్నప్పటికీ, నీలో కామమనేదే లేదు; ఎందుకంటే కాముడిని నీవు ముందే భస్మం చేశావు. జగత్తు అంతటికీ వందనీయుడవైన నీవు, ప్రాతఃసంధ్యలో
బ్రహ్మదేవునికి నమస్కరిస్తావు.
ఆహా! ఇటువంటి పరస్పర విరుద్ధ గుణాలతో
కూడిన నీ లీలా చరిత్ర ఎవరికీ అర్థం కానిది, ఎంతో
ఆశ్చర్యకరమైనది.
- విశేషాలు: మల్లినాథుని వివరణ ప్రకారం, ఇది వంశస్థ
వృత్తంలో ఉన్నది. భగవంతుని దివ్య చేష్టలు విరుద్ధాలుగా
కనిపించినా అవి లోకకల్యాణార్థం ఉద్దేశించినవని, సామాన్య
బుద్ధికి అవి దుర్బోధాలని తాత్పర్యం.
32. శ్లోకం
తవోత్తరీయం కరిచర్మ సాంగజం జ్వలన్మణిః
సారశనం మహానహిః ।
స్రగాస్యపంక్తిః శవభస్మ చందనం కలా
హిమాంశోశ్చ సమం చకాసతి ॥
- ప్రతిపదార్థం: (హే దేవ = ఓ
దేవా!) తవ = నీకు, సాంగజమ్ = రోమములతో కూడిన, కరిచర్మ = ఏనుగు చర్మము,
ఉత్తరీయమ్ = పైవస్త్రముగాను, జ్వలన్మణిః = ప్రకాశించుచున్న మణి గల, మహానహిః =
పెద్ద సర్పము, సారశనమ్ = మొలనూలుగాను, ఆస్యపంక్తిః = కపాలముల సమూహము, స్రక్ =
పూలదండగాను, శవభస్మ = శ్మశానము నందలి బూడిద, చందనమ్ = చందనముగాను,
హిమాంశోః = చంద్రుని యొక్క, కలా చ = ఒక కళయు, సమమ్ = ఒకే రీతిగా (సమానముగా), చకాసతి = ప్రకాశించుచున్నవి.
- తాత్పర్యం: ఓ స్వామీ! తాకడానికి కూడా వీలుకాని, వెంట్రుకలతో
కూడిన ఏనుగు చర్మం నీకు ఉత్తరీయం;
ఇతరుల ప్రాణాలు తీసే భయంకరమైన సర్పం
మణులు చిమ్ముతూ నీకు మొలతాడు; అమంగళకరమైన పుర్రెల దండ నీకు పూలహారం; అపవిత్రమైన శవభస్మం నీకు సుగంధ చందనం. ఇటువంటి
అసహ్యకర, ఘోర వస్తువులన్నీ నీ అమృత కిరణాలు
కురిపించే చంద్రకళతో సమానంగా ప్రకాశిస్తున్నాయి. నీ ఆశ్రయం లభించడం వల్లనే సమస్త అమంగళాలు పరమ మంగళాలుగా మారి
శోభిల్లుతున్నాయి.
- విశేషాలు: మల్లినాథుని అమరకోశ నిఘంటు ఆధారాల ప్రకారం, 'సంవ్యానము' అనగా ఉత్తరీయము; 'సారశనము' అనగా కటిభూషణము (మొలతాడు). నీ ఆశ్రయ విశేషం వల్ల రమ్యము కానిది కూడా రమ్యంగా మారుతుందని, నీకు అసాధ్యమైనది ఏదీ లేదని భావము.
33. శ్లోకం
అవిగ్రహస్యాప్యతులేన హేతునా
సమేతభిన్నద్వయమూర్తి తిష్ఠతః ।
తవైవ నాన్యస్య జగత్సు దృశ్యతే
విరుద్ధవేషాభరణస్య కాంతతా ॥
- ప్రతిపదార్థం: అవిగ్రహస్య అపి = వాస్తవమునకు రూపము/శరీరము లేనివాడవైనప్పటికిని, అతులేన = ఉపమించరాని/దుర్బోధమైన, హేతునా =
కారణము చేత, సమేత = ఒకదానితో ఒకటి కలిసినట్టియు, భిన్న = విలక్షణమైనట్టియు, ద్వయమూర్తి =
స్త్రీపురుష రూపాలుగా ఉన్న శరీరం కలవానిగా, తిష్ఠతః =
ఉన్నట్టియు, విరుద్ధవేషాభరణస్య = ఒకదానికొకటి
విరుద్ధమైన వేషమును, ఆభరణములను ధరించినట్టి, తవైవ = నీకు మాత్రమే,
జగత్సు = లోకముల యందు, కాంతతా = రమణీయత్వము/అందము, దృశ్యతే =
కనిపిస్తున్నది, అన్యస్య న = ఇతరులకు ఎవరికీ
కనిపించదు.
- తాత్పర్యం: ఓ సర్వేశ్వరా! నీవు రూపం లేని నిర్గుణ పరబ్రహ్మవైనప్పటికీ, ఏ అచింత్య కారణం చేతనో అర్ధనారీశ్వర రూపంతో ఒకే శరీరంలో స్త్రీపురుష
విలక్షణ రూపాలను ప్రదర్శిస్తున్నావు. నిరాకారుడికి
సాకార రూపమే విరుద్ధం కాగా, అందులోనూ పరస్పర విరుద్ధమైన వేషధారణ, ఘోర ఆభరణాలు ఉన్నా సరే,
అవి నీకు మాత్రమే పరమ రమణీయమైన
అందాన్ని ఇస్తున్నాయి. ఇటువంటి అద్భుత సౌందర్యం నీకే
చెల్లుతుంది తప్ప ఈ లోకంలో మరెవరికీ సాధ్యం కాదు.
- విశేషాలు: మల్లినాథుని వ్యాఖ్యానం ప్రకారం, రూపం
లేనివాడికి రూపం ఉండటమే విరుద్ధం కాగా, అది మళ్లీ
నారీనరాత్మకం కావడం మరింత ఆశ్చర్యం. ఇదంతా
భగవంతుని అచింత్య మహిమను, వైభవాన్ని సూచిస్తోంది.
34. శ్లోకం
ఆత్మలాభపరిణామనిరోధైర్భూతసంఘ ఇవ న
త్వముపేతః ।
తేన సర్వభువనాతిగ లోకే నోపమానమసి
నాప్యుపమేయః ॥
- ప్రతిపదార్థం: హే సర్వభువనాతిగ = సమస్త లోకములను దాటిన సర్వోత్కృష్టుడా!, భూతసంఘః ఇవ = పంచభూతముల సమూహమైన ప్రాణుల శరీరముల వలె, త్వమ్ = నీవు, ఆత్మలాభ = జన్మము, పరిణామ = ముసలితనము/మార్పులు, నిరోధైః =
మరణములతో, ఉపేతః న అసి = కూడినవాడవు కావు, తేన = ఆ కారణము చేత, లోకే = ఈ జగత్తు నందు, ఉపమానమ్ న అసి = ఉపమానమువు (పోల్చదగిన వస్తువువు) కావు, ఉపమేయః అపి న = ఉపమేయమువు (పోల్చబడేవాడవు) కూడా కావు.
- తాత్పర్యం: ఓ విశ్వాతీతుడా! ఈ సృష్టిలోని ప్రాణుల శరీరాల వలె నీ దివ్యమంగళ
విగ్రహం పుట్టుక, మార్పు (ముసలితనం), చావు అనే వికారాలకు లోనయ్యేది కాదు. నీవు
త్రిగుణాతీతుడవు, నిత్యుడవు. అందువల్లనే, ఈ లోకంలో నీతో పోల్చదగిన వస్తువు ఏదీ
లేదు కాబట్టి నీవు ఉపమానానివి కావు; అలాగే నిన్ను దేనితోనూ పోల్చలేము కాబట్టి నీవు ఉపమేయానివి కావు. నీకు నీవే సాటి, అనన్యసాధారణుడవు.
- విశేషాలు: మల్లినాథుని వ్యాకరణ వివరణ ప్రకారం, 'ఉపమీయతేఽనేన' అనగా ఉపమానము, 'ఉపమీయతే యత్తత్' అనగా ఉపమేయము. భగవంతునికి సాదృశ్యం చెప్పడానికి ఈ
విశ్వంలో ఏ వస్తువూ సరిపోదని తాత్పర్యం.
35. శ్లోకం
త్వమంతకః స్థావరజంగమానాం త్వయా జగత్
ప్రాణితి దేవ విశ్వమ్ ।
త్వమ్ యోగినాం హేతుఫలే రుణత్సి త్వమ్
కారణం కారణకారణానామ్ ॥
- ప్రతిపదార్థం: హే దేవ = ఓ పరమేశ్వరా!, త్వమ్ = నీవు, స్థావరజంగమానామ్ = కదలిక లేనివియు, కదలిక ఉన్నవియునైన సమస్త ప్రాణుల యొక్క, అంతకః = సంహారకుడవు, త్వయా = నీ కారణము చేతనే, విశ్వమ్ జగత్ = సమస్త ప్రపంచము, ప్రాణితి =
జీవించుచున్నది, త్వమ్ = నీవు, యోగినామ్ = యోగుల యొక్క,
హేతుఫలే = సంసార హేతువైన కర్మను, దాని ఫలమైన భోగమును, రుణత్సి = నిరోధించుచున్నావు
(తొలగించుచున్నావు), త్వమ్ = నీవు, కారణకారణానామ్ = సృష్టికి కారణములైన పంచభూత సూక్ష్మములకు లేదా
పరమాణువులకు మూలమైన ప్రకృతి మొదలైన వాటికి సైతము, కారణమ్ = మూలకారణమవు.
- తాత్పర్యం: ఓ దేవా! ఈ చరాచర సృష్టికి అంతిమ సంహారకుడవు నీవే; నీ వల్లనే ఈ సమస్త విశ్వం ప్రాణవాయువును పొంది జీవిస్తోంది. మోక్షాన్ని కోరే యోగుల యొక్క సంసార బంధాలకు కారణమైన కర్మలను, వాటి ఫలాలైన భోగాలను తొలగించి, వారికి
విముక్తిని ప్రసాదించేవాడవు నీవే.
ఈ జగత్తు పుట్టడానికి కారణాలైన
పంచభూతాల పరమాణువులకు, వాటికి మూలమైన ప్రకృతి తత్వాలకు కూడా
ఆద్యంతాలు లేని పరమ మూలకారణము నీవే.
- విశేషాలు: మల్లినాథుడు ఈ శ్లోక తాత్పర్యానికి ఉపనిషత్ ప్రమాణమైన శ్రుతిని
ఉదహరించారు: 'యతో వా ఇమాని భూతాని జాయంతే యేన
జాతాని జీవంతి యత్ప్రయంత్యభిసంవిశంతి' (ఏ తత్వం నుండి
సమస్త భూతాలు పుడుతున్నాయో, దేనివల్ల జీవిస్తున్నాయో, దేనిలో లయమవుతున్నాయో అదే బ్రహ్మము). భగవంతుడే
సృష్టి, స్థితి, లయ కారకుడని, బంధ విమోచకుడని ఇక్కడ నిరూపించబడింది.
36. శ్లోకం
రక్షోభిః
సురమనుజైర్దితేః సుతైర్వా
యల్లోకేష్వవికలమాప్తమాధిపత్యమ్
।
పావిన్యాః
శరణగతార్తిహారిణే తన్మాహాత్మ్యం భవ భవతే నమస్క్రియాయాః ॥
- ప్రతిపదార్థం: హే భవ = ఓ ఈశ్వరా!, లోకేషు = లోకముల యందు, రక్షోభిః = రాక్షసుల చేత గాని, సురమనుజైః = దేవతలు మరియు మనుషుల చేత గాని, దితేః సుతైః వా = దైత్యుల (దానవుల) చేత
గాని, అవికలమ్ =
సంపూర్ణమైన, యత్
ఆధిపత్యమ్ = ఏ అధిపత్యమైతే, ఆప్తమ్ =
పొందబడినదో, తత్ = ఆ
ఐశ్వర్యమంతా, శరణగత =
శరణుజొచ్చిన వారి యొక్క, ఆర్తిహారిణే
= దుఃఖమును నాశనము చేయువాడవును,
పావిన్యాః =
పాపములను హరించునట్టియు అగు, భవతే = నీకు
చేయు, నమస్క్రియాయాః =
నమస్కారము యొక్క, మాహాత్మ్యమ్
= సామర్థ్యము (మహిమ) యే.
- తాత్పర్యం: ఓ శంకరా! ఈ జగత్తులో
రాక్షసులు గాని, దేవతలు గాని, మానవులు గాని లేదా దానవులు గాని ఎవరైనా సరే, ఎటువంటి ఆటంకము లేని సంపూర్ణమైన
రాజ్యాధికారాలను, వైభవాలను
పొందారంటే దానికి కారణం నీకు ప్రణామం చేయడమే. శరణు వేడిన వారి కష్టాలను కడతేర్చే ఓ కరుణామయా! నీకు చేసే ఒక్క
నమస్కారమే సమస్త పాపాలను హరించి,
మానవునికి
అఖండమైన భోగభాగ్యాలను ప్రసాదిస్తుంది. నీకు వంచిన శిరస్సు ఎవరికీ లొంగదు.
- విశేషాలు: మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యానం ప్రకారం, ఇది
ప్రహర్షిణీ వృత్తము. 'నమఃస్వస్తి-' అనే వ్యాకరణ సూత్రం చేత 'భవతే' అనే చతుర్థీ విభక్తి వచ్చినది. కొన్ని పాఠాంతరాలలో 'పావిన్యాః' స్థానంలో 'పావన్యాః' అని, 'తన్మాహాత్మ్యం' స్థానంలో 'తవ భవ తత్' అని కూడా
పాఠాలు ఉన్నాయి.
అథాష్టమూర్తిషు
కాంచిత్ స్తువన్ వాయుమూర్తిం తావదాహ (ఇక్కడి నుండి శివుని అష్టమూర్తులను
స్తుతిస్తూ, మొదటగా వాయుమూర్తిని
కీర్తిస్తున్నాడు):
37. శ్లోకం
తరసా భువనాని యో
బిభర్తి ధ్వనతి బ్రహ్మ యతః పరం పవిత్రమ్ ।
పరితో దురితాని
యః పునీతే శివ తస్మై పవనాత్మనే నమస్తే ॥
- ప్రతిపదార్థం: హే శివ = ఓ
మంగళస్వరూపుడా!, యః = ఏ వాయువు, తరసా = తన బలము (ప్రాణశక్తి) చేత, భువనాని = లోకములను, బిభర్తి = భరిస్తున్నాడో (ప్రాణాధారమై
రక్షిస్తున్నాడో), యతః = ఏ
వాయువు యొక్క ప్రేరణ వల్ల, పరమ్ =
సర్వోత్కృష్టమైనట్టియు, పవిత్రమ్ =
పరమ పావనమైనట్టియు, బ్రహ్మ =
వర్ణాత్మకమైన వేదవాక్కు, ధ్వనతి =
ధ్వనించుచున్నదో (పలుకబడుచున్నదో), యః = ఏ వాయుదేవుడు, పరితః =
అంతటా, దురితాని = పాపములను, పునీతే = పవిత్రము చేయుచున్నాడో
(నశింపజేయుచున్నాడో), తస్మై =
అటువంటి, పవనాత్మనే =
వాయు స్వరూపుడవైన నీకు, తే నమః =
నమస్కారము.
- తాత్పర్యం: ఓ పరమశివా!
జగన్మంగళకారకుడా! ఏ వాయుదేవుడు తన ప్రాణశక్తితో ఈ సమస్త లోకాలను ధరించి
రక్షిస్తున్నాడో; శరీరంలో ఏ
వాయువు యొక్క చలనం వల్ల పవిత్రమైన వేదమంత్రాలు, వర్ణాత్మక శబ్దాలు ముఖం నుండి ధ్వనిస్తున్నాయో; ఏ వాయువు సమస్త లోకాల్లోని కల్మషాలను, పాపాలను తుడిచిపెట్టి పవిత్రతను
చేకూరుస్తున్నాడో; అట్టి
వాయుస్వరూపుడవైన నీ అష్టమూర్తి రూపానికి నా భక్తిపూర్వక నమస్కారాలు.
- విశేషాలు: మల్లినాథుని నిఘంటు
ఆధారాల ప్రకారం, 'తరసి' అనగా బలము లేదా వేగము. శిక్షాశాస్త్ర వచనాన్ని ఉదహరిస్తూ – నాభి
నుండి లేచిన వాయువు మూర్ధాన్ని (తలను) తాకి, నోటి ద్వారా వర్ణములను (అక్షరాలను) పుట్టిస్తుంది. అందువల్ల వాయువే వాక్కుకు మూలమని ఇక్కడ
నిరూపించబడింది.
అథాగ్నిమూర్తిం
స్తౌతి (ఇప్పుడు అగ్నిమూర్తిని స్తుతిస్తున్నాడు):
38. శ్లోకం
భవతః స్మరతాం
సదాసనే జయిని బ్రహ్మమయే నిషేదుషామ్ ।
దహతే భవబీజసంతతిం
శిఖినేఽనేకశిఖాయ తే నమః ॥
- ప్రతిపదార్థం: జయిని =
సర్వోత్కృష్టమైనట్టియు, బ్రహ్మమయే =
బ్రహ్మప్రాప్తికి సాధనమైనట్టియు,
సదాసనే =
శ్రేష్ఠమైన యోగాసనము నందు, నిషేదుషామ్
= కూర్చున్నవారై, భవతః
స్మరతామ్ = నిన్ను నిరంతరము ధ్యానించే యోగుల యొక్క, భవబీజసంతతిమ్ = సంసారమునకు కారణమైన కర్మల
సమూహమును, దహతే =
భస్మము చేయునట్టియు, అనేకశిఖాయ =
అనంతమైన జ్వాలలు కలిగినట్టి, శిఖినే =
అగ్నిస్వరూపుడవైన, తే నమః =
నీకు నమస్కారము.
- తాత్పర్యం: ఓ ఈశ్వరా! పరమ
పవిత్రమైన, మోక్షప్రదమైన
యోగాసనాలపై స్థిరంగా కూర్చుని,
నిన్నే
మనస్సులో నిలిపి ధ్యానించే మహాయోగుల యొక్క సంసార బంధాలను, జన్మకారణాలైన కర్మలన్నింటినీ ఏ అగ్ని తన
జ్ఞానజ్వాలలతో కాల్చి బూడిద చేస్తుందో; అటువంటి అనంతమైన జ్వాలలు కలిగిన తేజోమయ అగ్నిస్వరూపుడవైన నీకు నా
ప్రణామాలు.
- విశేషాలు: మల్లినాథుని వ్యాకరణ
వివరణ ప్రకారం, 'అధీగర్థ-' అనే సూత్రం చేత శేష కర్మలో 'భవతః' అనే షష్ఠీ విభక్తి వచ్చినది. 'సదాసనే' అనగా
సిద్ధాసనము లేదా పద్మాసనము వంటి యోగాసనము అని భావము. కొన్ని పాఠాంతరాలలో 'సదాసనే' కు బదులుగా 'బ్రహ్మపదే' అని, 'సంతతిమ్' కు బదులుగా 'సంహతిమ్' అని కూడా పాఠాలు ఉన్నాయి.
అథ జలమూర్తిం
స్తౌతి (ఇప్పుడు జలమూర్తిని స్తుతిస్తున్నాడు):
39. శ్లోకం
ఆబాధామరణభయార్చిషా
చిరాయ
ప్రుష్టేభ్యో భవ
మహతా భవానలేన ।
నిర్వాణం
సముపగమేన యచ్ఛతే తే
బీజానాం ప్రభవ
నమోఽస్తు జీవనాయ ॥
- ప్రతిపదార్థం: హే భవ = ఓ ఈశ్వరా!, బీజానామ్ ప్రభవ = సమస్త జీవులకు (లేదా
సృష్టి బీజములకు) ఉత్పత్తి కారణమైనవాడా!, ఆబాధా = ఆధ్యాత్మికాది త్రివిధ దుఃఖములు, మరణ = చావు అనెడి, భయ = భయమును కలిగించు జ్వాలలు గల, మహతా = భయంకరమైన, భవానలేన = సంసారాగ్ని చేత, చిరాయ = చాలాకాలము నుండి, ప్రుష్టేభ్యః = దహించబడుతున్న జీవులకు, సముపగమేన = నిన్ను ఆశ్రయించుట (సేవించుట)
చేత, నిర్వాణమ్ = తాపశాంతిని (ఉపశమనమును/ముక్తిని), యచ్ఛతే = ప్రసాదించునట్టి, జీవనాయ = జలస్వరూపుడవైన, తే = నీకు, నమః అస్తు = నమస్కారము కలుగుగాక.
- తాత్పర్యం: ఓ సంసారహరుడా!
సృష్టిలోని సమస్త జీవకోటికి మూలకారణమైనవాడా! పుట్టుక, చావు, రోగము వంటి త్రివిధ తాపాలనెడి భయంకరమైన సంసారాగ్ని జ్వాలల్లో
యుగయుగాలుగా కాలిపోతున్న మానవులకు, నిన్ను సేవించగానే చల్లని తాపశాంతిని, పరమ నిర్వాణాన్ని అనుగ్రహించే అమృత జలస్వరూపుడవు నీవే. అట్టి జలమూర్తివైన నీకు నా వందనములు.
- విశేషాలు: మల్లినాథుని వివరణ
ప్రకారం, 'జీవనాయ' అనగా బ్రతికించేది అనెడి వ్యుత్పత్తితో
జలము అని అర్థము. కొన్ని
పాఠాంతరాలలో 'బీజానాం
ప్రభవ' స్థానంలో 'జీవానాం ప్రసవ' అని కూడా పాఠం కలదు; అనగా సమస్త జీవులకు జన్మకారణుడైనవాడు అని
భావము.
ఇదానీం
నభోమూర్తిం స్తౌతి (ఇప్పుడు ఆకాశమూర్తిని స్తుతిస్తున్నాడు):
40. శ్లోకం
యః
సర్వేషామావరీతా వరీయాన్ సర్వైర్భావైర్నావృతోఽనాదినిష్ఠః ।
మార్గాతీతాయేంద్రియాణాం
నమస్తేఽవిజ్ఞేయాయ వ్యోమరూపాయ తస్మై ॥
- ప్రతిపదార్థం: యః = ఏ ఆకాశము, సర్వేషామ్ = సమస్త వస్తువులను, ఆవరీతా = ఆవరించి (కప్పి) ఉండునో, వరీయాన్ = మిక్కిలి గొప్పదో (సర్వవ్యాపకమో), సర్వైః భావైః = ప్రపంచములోని ఏ వస్తువుల
చేతనూ, న ఆవృతః =
కప్పబడనిదో, అనాదినిష్ఠః
= పుట్టుక, నాశనములు
లేనిదో (నిత్యమైనదో), ఇంద్రియాణామ్
= చక్షురాది ఇంద్రియముల యొక్క,
మార్గాతీతాయ
= విషయములకు (తెలివికి) లొంగనిదో,
అవిజ్ఞేయాయ
= ఊహించి పరిచ్ఛేదించడానికి వీలుకానిదో, తస్మై = అటువంటి, వ్యోమరూపాయ
= ఆకాశ స్వరూపుడవైన నీకు, నమః తే =
నమస్కారము.
- తాత్పర్యం: ఓ సర్వజగజ్జనక!
విశ్వంలోని సమస్త వస్తువులకు తానే ఆధారమై వాటన్నింటినీ తనలో ఇముడ్చుకున్నా, సృష్టిలోని ఏ వస్తువూ తనను కప్పలేనంతటి
అనంతమైనది; పుట్టుక, చావు అనేవి లేని నిత్యమైనది; కంటికి, ముక్కుకు మొదలైన ఇంద్రియాలకు గోచరం కానిది; బుద్ధితో కొలవడానికి సాధ్యం కానిది అయిన
అనంతుడైన ఆకాశస్వరూప అష్టమూర్తివి నీవే. అట్టి వ్యోమరూపుడవైన నీకు నా ప్రణామాలు.
- విశేషాలు: మల్లినాథుని వ్యాకరణ
వివరణ ప్రకారం, 'ఉరు' శబ్దానికి 'ప్రియస్థిర-' అనే సూత్రం
చేత 'వర' ఆదేశం రాగా 'వరీయాన్' (మిక్కిలి
గొప్పది/విభువు) అయినది. 'నిష్ఠా' అనగా ఉత్పత్తి మరియు నాశనము; అవి లేనిది గనుక 'అనాదినిష్ఠః'. కొన్ని పాఠాంతరాలలో 'సర్వైర్భావైః' స్థానంలో 'సర్వైశ్చ త్వమ్' లేదా 'సర్వైః శశ్వత్' అని కూడా కలదు.
41. శ్లోకం
అణీయసే
విశ్వవిధారిణే నమో నమోఽంతికస్థాయ నమో దవీయసే ।
అతీత్య వాచాం
మనసాం చ గోచరం స్థితాయ తే తత్పతయే నమో నమః ॥
- ప్రతిపదార్థం: (హే భవ = ఓ ఈశ్వరా!) అణీయసే = పరమాణువు
కంటెను సూక్ష్మమైనవాడవును, (తథాపి =
అయినప్పటికిని), విశ్వవిధారిణే
= సమస్త జగత్తును ధరించువాడవును అగు నీకు, నమః = నమస్కారము, అంతికస్థాయ
= అంతర్యామిగా అందరి హృదయములలోనూ అత్యంత సమీపమున ఉన్నవానికి, నమః = నమస్కారము, దవీయసే = లొంగనివాడవు (గ్రహింప శక్యము
కానివాడవు) గనుక అత్యంత దూరమున ఉన్నవానికి, నమో నమః = నమస్కారము, వాచామ్ =
వాక్కుల యొక్కయు, మనసామ్ చ =
మనస్సుల యొక్కయు, గోచరమ్ =
విషయమును (పరిధిని), అతీత్య =
దాటి, స్థితాయ =
ఉన్నట్టియు, తత్పతయే = ఆ
వాఙ్మనస్సులకు అధిపతివైన, తే = నీకు, నమో నమః = మరల మరల నమస్కారము.
- తాత్పర్యం: ఓ శంకరా! నీవు
పరమాణువు కంటే అత్యంత సూక్ష్మమైనవాడవు; అయినా ఈ అనంత విశ్వాన్ని నీవే మోస్తున్నావు. అంతర్యామివై ప్రతి జీవుని గుండెల్లోనూ ఎంతో
దగ్గరగా ఉంటావు; అయినా
నిన్ను తెలుసుకోలేని అజ్ఞానులకు ఎంతో దూరంలో ఉంటావు. మాటలకు, మనస్సుకు అందకుండా వాటి పరిధిని దాటి ఉండే ఓ వాఙ్మనస్సాధినాయకా! నీకు
నా అనంత కోటి ప్రణామాలు.
- విశేషాలు: మల్లినాథుని వివరణ
ప్రకారం, ఇక్కడ భక్తి
పారవశ్యం వల్ల 'నమో నమః' అని ద్విరుక్తి (రెండుసార్లు చెప్పడం)
చేయడం జరిగింది; దీనిని 'చాపలే ద్వే భవత ఇతి వక్తవ్యమ్' అనే భాష్య వచనం సమర్థిస్తోంది. సూక్ష్మమై ఉంటూ విశ్వాన్ని ధరించడం, దగ్గరగా ఉంటూనే దూరంగా ఉండటం అనే పరస్పర
విరుద్ధ గుణాల వల్ల ఇక్కడ విరోధాభాస అలంకారం వ్యక్తమవుతోంది.
42. శ్లోకం
అసంవిదానస్య మమేశ
సంవిదాం దితిక్షితుం దుశ్చరితం త్వమర్హసి ।
విరోధ్య
మోహాత్పునరభ్యుపేయుషాం గతిర్భవానేవ దురాత్మనామపి ॥
- ప్రతిపదార్థం: హే సంవిదామ్ ఈశ =
సమస్త జ్ఞానములకు అధిపతివైన ఓ ఈశ్వరా!, అసంవిదానస్య = అజ్ఞానినైన,
మమ = నా
యొక్క, దుశ్చరితమ్ = ఆయుధ
ప్రయోగ రూపమైన ద్రోహమును (తప్పును), తితిక్షితుమ్ = క్షమించుటకు, త్వమ్ అర్హసి = నీవే యోగ్యుడవు, మోహాత్ = అజ్ఞానము వలన,
విరోధ్య =
వై రమును తెచ్చుకొని, పునః = మరల, అభ్యుపేయుషామ్ = శరణుజొచ్చిన, దురాత్మనామ్ అపి = చెడ్డవారికైనను, భవాన్ ఏవ = నీవు మాత్రమే, గతిః = దిక్కువు.
- తాత్పర్యం: ఓ సర్వజ్ఞానస్వరూపా!
పరమేశ్వరా! అజ్ఞానంతో నిన్ను సామాన్య కిరాతుడిగా భావించి, నీపై బాణాలు వేసి యుద్ధానికి దిగిన నా ఘోర
అపరాధాన్ని నీవు ఒక్కడివే క్షమించగలవు. తెలియక తప్పు చేసి, నిన్ను
ఎదిరించి, ఆపై
పశ్చాత్తాపంతో తిరిగి నిన్నే శరణువేడిన దుర్మార్గులను సైతం ఆదరించి రక్షించే
ఏకైక పరమగతివి నీవే స్వామీ!
- విశేషాలు: మల్లినాథుని వ్యాకరణ
వివరణ ప్రకారం, 'అసంవిదానస్య' అనే పదం 'సమో గమ్యుచ్ఛి-' సూత్రం చేత
విద్ ధాతువుకు శానచ్ ప్రత్యయం రాగా సిద్ధించినది; దీనికి అజ్ఞాని అని అర్థం. 'తీయగర్థ-' సూత్రం ప్రకారం తితాక్షు శబ్దానికి తుమున్ ప్రత్యయం వచ్చి 'తితిక్షితుమ్' (క్షమించుటకు) అని అయినది. శరణాగతుల తప్పులను భగవంతుడు ఎన్నడూ
లెక్కించడని దీని భావం. కొన్ని
పాఠాంతరాలలో 'విరోధ్య' కు బదులుగా 'విరుధ్య' అని కూడా
ఉంది.
సంప్రతి వరం
యాచతే (ఇప్పుడు అర్జునుడు తనకు కావలసిన వరాన్ని అడుగుతున్నాడు):
43. శ్లోకం
ఆస్తిక్యశుద్ధమవతః
ప్రియధర్మ ధర్మం
ధర్మాత్మజస్య
విహితాగసి శత్రువర్గే ।
సంప్రాప్నుయాం
విజయమీశ యయా సమృద్ధ్యా
తాం భూతనాథ
విభుతాం వితరాహవేషు ॥
- ప్రతిపదార్థం: హే ప్రియధర్మ =
ధర్మము నందు అమితమైన ప్రీతి గలవాడా!, హే ఈశ = ఓ పరమేశ్వరా!, ఆస్తిక్యశుద్ధమవతః
= పరలోక నమ్మకము చేత పవిత్రమైన వైదిక ధర్మమును పాలించుచున్నట్టియు, ధర్మమ్ = ధర్మస్వరూపుడైన, ధర్మాత్మజస్య = యుధిష్ఠిరుని (ధర్మరాజు)
యొక్క, విహితాగసి = మా పట్ల
అనేక అపరాధములు చేసిన, శత్రువర్గే
= కౌరవులనెడి శత్రుసమూహము పై, ఆహవేషు =
యుద్ధముల యందు, యయా
సమృద్ధ్యా = ఏ అస్త్రశస్త్ర వైభవము చేత, విజయమ్ = విజయమును, సంప్రాప్నుయామ్
= నేను పొందగలనో, హే భూతనాథ =
ఓ ప్రమథనాథా!, తామ్ విభుతామ్ =
అటువంటి అస్త్రవిద్యా వైభవాన్ని (సామర్థ్యాన్ని), వితర = నాకు ప్రసాదించుము.
- తాత్పర్యం: ఓ ధర్మవత్సలా!
పరమేశ్వరా! పరలోకం ఉన్నదనే అచంచల విశ్వాసంతో వైదిక ధర్మాలను పాటిస్తున్న నా
అన్న ధర్మరాజుకు శత్రువులైన కౌరవులు ఎన్నో అన్యాయాలు చేశారు. రాబోయే మహా సంగ్రామంలో ఆ శత్రువులపై నేను
విజయాన్ని సాధించడానికి ఏ అస్త్రశస్త్ర వైభవం, సామర్థ్యం అవసరమో, అటువంటి
దివ్యమైన అస్త్రవిద్యా వైభవాన్ని నాకు ప్రసాదించు స్వామీ!
- విశేషాలు: మల్లినాథుని వివరణ
ప్రకారం, 'ఆస్తికః' అనగా పరలోకం ఉన్నదని నమ్మేవాడు; ఆ భావమే ఆస్తిక్యము. 'ప్రియధర్మః' అనే చోట 'సమాసాంతో
విధిరనిత్యః' అనే నియమం
వల్ల అనిచ్ ప్రత్యయం రాలేదు. కొన్ని
పాఠాంతరాలలో 'విహితాగసి' కి బదులుగా 'విహితాపది' అని, 'భూతనాథ' కు బదులుగా 'లోకనాథ' అని కూడా పాఠాలు ఉన్నాయి.
44. శ్లోకం
ఇతి నిగదితవంతం
సూనుముచ్చైర్మఘోనః
ప్రణతశిరసమీశః
సాదరం సాంత్వయిత్వా ।
జ్వలదనలపరీతం
రౌద్రమస్త్రం దధానం
ధనురుపపదమస్మై
వేదమభ్యాదిదేశ ॥
- ప్రతిపదార్థం: ఇతి = ఈ విధముగా, ఉచ్చైః = గంభీరముగా, నిగదితవంతమ్ = ప్రార్థించినవాడును, ప్రణతశిరసమ్ = వినయముతో వంచిన శిరస్సు
కలవాడును అగు, మఘోనః
సూనుమ్ = ఇంద్రుని పుత్రుడైన అర్జునుని, ఈశః = పరమశివుడు, సాదరమ్ =
ఆదరముతో, సాంత్వయిత్వా
= ఊరడించి, అస్మై = ఈ
అర్జునునికి, జ్వలత్ =
రగులుచున్న, అనల =
అగ్నితో (తేజస్సుతో), పరీతమ్ =
ఆవరించబడినదియు, రౌద్రమ్ =
రుద్రదేవతాకమైనట్టియు (పాశుపతము),
అస్త్రమ్ =
అస్త్రాన్ని, దధానమ్ =
కలిగి ఉన్నట్టియు, ధనురుపపదమ్
= ధనుస్సు అను శబ్దము ఉపపదముగా కలిగిన, వేదమ్ = వేదమును (ధనుర్వేదమును), అభ్యాదిదేశ = ఉపదేశించెను.
- తాత్పర్యం: ఈ విధంగా గంభీరంగా
ప్రార్థించి, తన పాదాలపై
శిరస్సు వంచి నమస్కరిస్తున్న ఇంద్రపుత్రుడైన అర్జునుడిని పరమశివుడు ఎంతో
ఆదరంతో దగ్గరకు తీసుకుని ఓదార్చాడు. అనంతరం, రగులుతున్న
అగ్ని వంటి మహా తేజస్సుతో నిండిన తన రౌద్రాస్త్రాన్ని (పాశుపతాస్త్రాన్ని)
దానికి సంబంధించిన ప్రయోగ, ఉపసంహార
క్రమాలతో కూడిన సమగ్ర 'ధనుర్వేదాన్ని' అర్జునునికి ఉపదేశించి అనుగ్రహించాడు.
- విశేషాలు: మల్లినాథుని
కావ్యాలంకార వివరణ ప్రకారం, 'ధనురుపపదం
వేదమ్' అనగా ధనుర్వేదము. ఇక్కడ వేద శబ్దానికి ధను శబ్దం విశేషణంగా
రావడం వల్ల అవాచ్యవచన దోషం కలుగుతుందని అలంకారికులు భావిస్తారు; కానీ పర ఉపదేశ యోగ్యమైన ధనుర్వేదాన్ని
లక్యంగా చేసుకోవడం చేత ఈ దోషం పరిహరించబడుతుందని సమర్థించారు. కొన్ని పాఠాంతరాలలో 'జ్వలదనలపరీతమ్' కు బదులుగా 'జ్వలదనలకరాలమ్' అని కూడా
పాఠం ఉంది.
45. శ్లోకం
స పింగాక్షః
శ్రీమాన్భువనమహనీయేన మహసా
తనుం భీమాం
బిభ్రత్త్రిగుణపరివారప్రహరణః ।
పరీత్యేశానం
త్రిః స్తుతిభిరుపగీతః సురగణైః
సుతం పాండోర్వీరం
జలదమివ భాస్వానభియయౌ ॥
- ప్రతిపదార్థం: పింగాక్షః = ఎర్రని
(పింగళ) కన్నులు కలవాడును, శ్రీమాన్ =
ప్రకాశవంతమైన కాంతి కలవాడును, భువనమహనీయేన
= లోకపూజ్యమైన, మహసా =
తేజస్సు చేత, భీమామ్ =
భయంకరమైన, తనుమ్ =
శరీరాన్ని, బిభ్రత్ =
ధరించినవాడును, త్రిగుణపరివార
= మూడు పాయలు (మూడు శూలాలు) చుట్టూ కలిగిన, ప్రహరణః = త్రిశూలమే ఆయుధముగా కలవాడును అగు ఆ ధనుర్వేద పురుషుడు, సురగణైః = దేవతా సమూహముల చేత, స్తుతిభిః = స్తోత్రములతో, ఉపగీతః సన్ = కీర్తించబడినవాడై, ఈశానమ్ = పరమశివునికి, త్రిః = మూడు మార్లు, పరీత్య = ప్రదక్షిణము చేసి, భాస్వాన్ = సూర్యుడు, జలదమ్ ఇవ = మేఘమును వలె, పాండోః సుతమ్ = పాండురాజ పుత్రుడైన, వీరమ్ = వీరుడగు అర్జునుని, అభియయౌ = చేరెను.
- తాత్పర్యం: అప్పుడు
సాక్షాత్కరించిన ఆ ధనుర్వేద పురుషుడు పింగళ వర్ణపు కన్నులతో, లోకపూజ్యమైన దివ్య తేజస్సుతో, భీకరమైన శరీరాన్ని ధరించి ఉన్నాడు; మూడు శూలాల పాయలతో కూడిన త్రిశూలమే అతనికి
ఆయుధం. దేవతలంతా
స్తోత్రాలతో కీర్తిస్తుండగా, అతడు
పరమశివునికి మూడుసార్లు ప్రదక్షిణలు చేసి, సూర్యుడు నల్లని మేఘంలోకి ప్రవేశించినట్లుగా, వీరుడైన ఆ అర్జునుని శరీరంలోకి ప్రవేశించి
అతనికి వశుడైనాడు.
- విశేషాలు: మల్లినాథుని ప్రకారం, ఇది శిఖరిణీ వృత్తము. 'త్రిః' అనే చోట 'ద్విత్రిచతుర్భ్యః
సుచ్' అనే వ్యాకరణ సూత్రం
చేత సుచ్ ప్రత్యయం వచ్చినది. సూర్యుని
వలె ప్రకాశించే ధనుర్వేద పురుషుడు మేఘం వంటి అర్జునుడిని ఆశ్రయించాడని ఇక్కడి
ఉపమ. సూర్య పక్షంలో మూడు
గుణాల (సత్త్వ, రజస్, తమస్) పరివారమైన త్రయీమయ స్వరూపంగా కూడా
దీనికి అర్థం చెప్పుకోవచ్చు. కొన్ని
పాఠాంతరాలలో 'ఉపగీతః' కు బదులుగా 'ఉపగీతమ్' అని ఉంది.
46. శ్లోకం
అథ
శశధరమౌలేరభ్యనుజ్ఞామవాప్య
త్రిదశపతిపురోగాః
పూర్ణకామాయ తస్మై ।
అవితథఫలమాశీర్వాదమారోపయంతో
విజయి
వివిధమస్త్రం లోకపాలా వితేరుః ॥
- ప్రతిపదార్థం: అథ = ఆ పిమ్మట, త్రిదశపతిపురోగాః = ఇంద్రుడు మొదలైన, లోకపాలాః = లోకపాలకులు, శశధరమౌలేః = చంద్రశేఖరుడైన శివుని యొక్క, అభ్యనుజ్ఞామవాప్య = అనుమతిని పొంది, పూర్ణకామాయ = కోరికలు ఈడేరినవాడైన, తస్మై = ఆ అర్జునునికి, అవితథఫలమ్ = వ్యర్థము కాని (అమోఘమైన)
ఫలితమును ఇచ్చే, ఆశీర్వాదమ్
= ఆశీస్సులను, ఆరోపయంతః =
ప్రయోగించుచు (ఇచ్చుచు), విజయి =
జయమును కలిగించు, వివిధమస్త్రమ్
= ఇంద్రాది దేవతలకు సంబంధించిన అనేక అస్త్రములను, వితేరుః = సమర్పించిరి (ఇచ్చిరి).
- తాత్పర్యం: పరమశివుడు
పాశుపతాస్త్రాన్ని అనుగ్రహించిన తరువాత, అక్కడ ఉన్న ఇంద్రుడు మొదలైన దిక్పాలకులు ఆ దేవుని అనుమతి తీసుకున్నారు. శివదర్శనంతో ధన్యుడైన అర్జునుడికి ఎన్నటికీ
వ్యర్థం కాని అమోఘమైన ఆశీస్సులు అందజేశారు; అంతేకాక, తాము కూడా
విజయాలను తెచ్చిపెట్టే తమ తమ దివ్యాస్త్రాలన్నింటినీ (ఐంద్రాస్త్రం, వారుణాస్త్రం మొదలైనవి) ఆ వీరునికి
బహూకరించారు.
- విశేషాలు: మల్లినాథుడు దీనిని
మాలినీ వృత్తంగా పేర్కొన్నారు.
పరమశివుని
అనుగ్రహం పొందిన అర్జునుడికి ఇతర లోకపాలకులు కూడా స్వచ్ఛందంగా తమ అస్త్రాలను
ఇచ్చారని దీని భావం.
47. శ్లోకం
అసంహార్యోత్సాహం
జయినముదయం ప్రాప్య తరసా
ధురం గుర్వీం
వోఢుం స్థితమనవసాదాయ జగతః ।
స్వధామ్నా
లోకానాం తముపరి కృతస్థానమమరా-
స్తపోలక్ష్మ్యా
దీప్తం దినకృతమివోచ్చైరుపజగుః ॥
- ప్రతిపదార్థం: అమరాః = ఇంద్రుడు
మొదలైన దేవతలు, తరసా = తమ
బలము/వేగము చేత, అసంహార్యోత్సాహమ్
= అణచరాని ఉత్సాహము కలవాడును, జయినమ్ =
విజయశీలుడును, అస్త్రలాభ
రూపమైన, ఉదయమ్ = అభ్యుదయమును
(మరొక పక్షమున ఉదయాద్రిని), ప్రాప్య =
పొంది, జగతః = లోకము యొక్క, అనవసాదాయ = నాశనము కాకుండగ రక్షించుట కొరకు, గుర్వీమ్ = గొప్పదైన, ధురమ్ = దుష్టశిక్షణ అనెడి భారమును (మరొక
పక్షమున చీకటిని పోగొట్టే భారమును), వోఢుమ్ = మోయుటకు, స్థితమ్ =
సిద్ధముగా ఉన్నట్టియు, స్వధామ్నా =
తన తేజస్సు చేత, లోకానామ్
ఉపరి = లోకములన్నింటికంటే పై స్థానమున, కృతస్థానమమ్ = స్థానాన్ని ఏర్పరచుకున్నట్టియు, తపోలక్ష్మ్యా = తపస్సనెడి లక్ష్మి చేత, దీప్తమ్ = ప్రకాశించుచున్న, తమ్ = ఆ అర్జునుని, దినకృతమ్ ఇవ = సూర్యుని వలె భావించి, ఉచ్చైః = గట్టిగా (సాధు మహాభాగ్యుడవని), ఉపజగుః = కీర్తించిరి.
- తాత్పర్యం: అపారమైన
దివ్యాస్త్రాలను పొంది, అణచరాని మహా
ఉత్సాహంతో, తపోలక్ష్మితో
వెలిగిపోతున్న అర్జునుడు దేవతలకు సూర్యుని వలె కనిపించాడు. ఉదయపర్వతాన్ని ఎక్కి, చీకట్లను తుడిచిపెట్టి లోకాన్ని రక్షించే
సూర్యుని లాగే, అస్త్రలాభమనే
అభ్యుదయాన్ని పొంది, దుష్టుల
నుండి లోకాన్ని రక్షించే మహాభారాన్ని మోయడానికి సిద్ధపడి, తన తేజస్సుతో అందరికంటే ఉన్నత స్థానంలో
నిలిచిన ఆ అర్జునుడిని దేవతలు 'నీవు
మహాభాగ్యుడవు' అని గట్టిగా
స్తుతించారు.
- విశేషాలు: మల్లినాథుని వివరణ
ప్రకారం, ఇది
శ్లేషోపమాలంకారం కలిగిన శిఖరిణీ వృత్తము. ఇక్కడ అర్జునుడికి, సూర్యునికి
(దినకృత్) అభేదంగా పోలిక చెప్పబడింది.
48. శ్లోకం
వ్రజ జయ రిపులోకం
పాదపద్మానతః స-
న్గదిత ఇతి శివేన
శ్లాఘితో దేవసంఘైః ।
నిజగృహమథ గత్వా
సాదరం పాండుపుత్రో
ధృతగురుజయలక్ష్మీర్ధర్మసూనుం
ననామ ॥
- ప్రతిపదార్థం: పాదపద్మానతః సన్ =
శివుని పాదపద్మములకు నమస్కరించినవాడై, శివేన = పరమశివుని చేత,
ఇతి = ఈ
విధముగా, గదితః =
చెప్పబడినవాడై (అనగా 'నీ నగరమునకు
వెళ్లుము, శత్రువులను
జయించుము' అని
ఆజ్ఞాపింపబడినవాడై), దేవసంఘైః =
దేవతల సమూహముల చేత, శ్లాఘితః =
కొనియాడబడినవాడై, అథ = ఆ
పిమ్మట, ధృత = ధరింపబడిన, గురు = గొప్పదైన, జయలక్ష్మీః = విజయలక్ష్మి కలవాడైన, పాండుపుత్రః = పాండురాజు కుమారుడైన
అర్జునుడు, సాదరమ్ =
ఆదరముతో కూడినట్లుగా, నిజగృహమ్ =
తన ఆశ్రమానికి (ఇంటికి), గత్వా =
వెళ్లి, ధర్మసూనుమ్ =
ధర్మరాజునకు, ననామ =
నమస్కరించెను.
- తాత్పర్యం: ఆ తర్వాత అర్జునుడు
పరమశివుని పాదపద్మాలకు భక్తితో ప్రణామం చేయగా, ఆ స్వామి 'ఇక నీ
నగరానికి వెళ్లు, శత్రువులను
జయించు' అని ఆశీర్వదించి
పంపాడు. దేవతలందరి ప్రశంసలు
అందుకుని, లభించిన
అపార దివ్యాస్త్రాలనెడి మహా విజయలక్ష్మిని ధరించి, అర్జునుడు సగర్వంగా తన ఆశ్రమానికి
చేరుకున్నాడు. అక్కడ తన
అన్న, పెద్దవాడైన
ధర్మరాజును దర్శించి భక్తి శ్రద్ధలతో ఆయన పాదాలకు నమస్కరించాడు.
- విశేషాలు: మల్లినాథుని
వ్యాఖ్యానం ప్రకారం, కొన్ని
పాఠాంతరాలలో 'గదితః' కు బదులుగా 'ఉదితః' అని, 'శివేన' కు బదులుగా 'భవేన' అని కూడా పాఠాలు ఉన్నాయి. ఈ శ్లోకంతో కిరాతార్జునీయ మహాకావ్యంలోని
పద్దెనిమిదవ సర్గ, అలాగే ఈ
సమగ్ర మహాకావ్యం మంగళాంతంగా సంపూర్ణమైనది.
ఇతి
శ్రీమహామహోపాధ్యాయ కోలాచల మల్లినాథసూరి విరచిత కిరాతార్జునీయ కావ్యవ్యాఖ్యాన
ఘంటాపథ సమాఖ్యాయామ్ అష్టాదశః సర్గః సమాప్తః.
